કૌષીતકગૃહ્યસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

કૌષીતકગૃહ્યસૂત્રમ્
કૌષીતકગૃહ્યસૂત્રમ્
પ્રથમાધ્યાયઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
ઉત્થાય પ્રાતરાચમ્યાહરહઃ સ્વાધ્યાયમધીયીત અદ્યા નો દેવ સવિતઃ ઇતિ દ્વે અપેહિ મનસસ્પતે ઇતિ સૂક્તમ્ ઋતં ચ સત્યં ચ ઇતિ સૂક્તમાદિત્યા અવહિખ્યત ઇતિ વર્ગદ્વયમ્ મહિ વો મહતામિતિ સૂક્તશેષઃ ઇન્દ્રશ્રેષ્ઠાનિ ઇત્યેકા હંસઃ શુચિષત્ ઇત્યેકા નમો મહદ્ભ્યઃ ઇત્યેકા મમાગ્ને વર્ચઃ ઇતિ સૂક્તમ્ યેનેદમિતિ સૂક્તમ્ સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ પઞ્ચ ઋચઃ

ચત્વારઃ પાકયજ્ઞાઃ

હુતોઽહુતઃ પ્રહુતઃ પ્રાશિત ઇતિ

પઞ્ચસુ બહિઃ શાલાયાઃ

વિવાહે ચૂળાકરણ ઉપનયને કેશાન્તે સીમન્તોન્નયન ઇતિ

ઉપલિપ્યોદ્ધત્ય પ્રોક્ષ્ય અગ્નિમુપસમાધાય

નિર્મન્થ્યૈકે વિવાહે

ઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે કુમાર્યૈ પાણિં ગૃહ્ણીયાત્ । જાયા લક્ષણસંપન્ના સ્યાત્

યસ્યા અભ્યાત્મમઙ્ગાનિ સ્યુઃ સમાઃ કેશાન્તાઃ

આવર્તાવપિ યસ્યૈ સ્યાતાં પ્રદક્ષિણૌ ગ્રીવાયાં ષડ્વીરાન્ જનયિષ્યતીતિ વિદ્યાત્

અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડ
જાયામુપગ્રહીષ્યમાણઃ અનૃક્ષરાઃ ઇતિ વરકાન્ ગચ્છતોઽનુમન્ત્રયતે

અભિગમને પુષ્પફલયવાનાદાય ઉદકુમ્ભં ચ અહમયં ભો ઇતિ ત્રિઃ પ્રોચ્ય વરિતે પ્રાઙ્મુખા ગૃહ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખા આવહમાનાઃ કન્યાં વરયન્તિ ઇમામમુષ્મા ઇત્થં ગોત્રાય ઇતિ

ઉભયતો રુચિતે પૂર્ણપાત્રીમભિમૃશન્તિ પુષ્પાક્ષતફલહિરણ્યમિશ્રાન્ । અનાધૃષ્ટમસ્યનાધૃષ્યં દેવાનામોજો અભિશસ્તિપા અનભિશસ્ત્યઞ્જસા સત્યમુપગેષં સુવિતે મા ધાઃ ઇત્યુત્થાય કન્યાયા આચાર્યઃ આ નઃ પ્રજામ્ ઇતિ મૂર્ધ્નિ નિષિઞ્ચતિ પ્રજાસ્ત્વયિ દધામિ । પશૂંસ્ત્વયિ દધામિ । તેજો
બ્રહ્મવર્ચસ્યં ત્વયિ દધામિ ઇતિ ચ

અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
પ્રતિશ્રુતે જુહોતિ

ચતુરશ્રં ગોમયેન સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પૂર્વયોર્વિદિશયોઃ
દક્ષિણાં પ્રાચીં પ્રિત્ર્ય ઉત્તરાં દૈવે પ્રાચીમેવૈક ઉદક્સંસ્થાં મધ્યે રેખાં લિખિત્વા તસ્યા દક્ષિણત ઉપરિષ્ટાદૂર્ધ્વામેકાં મધ્ય એકામુત્તરત એકાં તામભ્યુક્ષ્ય
અગ્નિં દધામિ મનસા શિવેનાયમસ્તુ સઙ્ગમનો વસૂનામ્
મા નો હિંસીઃ સ્થવિરં મા કુમારં શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે
ઇત્યગ્નિં પ્રણીય તૂષ્ણીં વા પ્રદક્ષિણમ્ । અગ્નેઃ સમન્તાત્ પાણિના સોદકેન
ત્રિઃ પરિમાર્ષ્ટિ

તત્ સમૂહનમિત્યાચક્ષતે

સકૃદપસવ્યં પિત્ર્યે

અથ પરિસ્તરણમ્

દક્ષિણેન કુશાનાદાય સવ્યેનાપનોતિ

દક્ષિણં જાન્વાચ્ય પ્રાગગ્રૈઃ કુશૈઃ પરિસ્તૃણાતિ

ત્રિવૃત્ પઞ્ચવૃદ્વા

પુરસ્તાત્ પ્રથમમ્

અથ પશ્ચાન્મૂલાન્યગ્રૈઃ પ્રચ્છાદયતિ સર્વાશ્ચાવૃતો દક્ષિણતઃ પ્રવૃત્તય ઉદક્સંસ્થા ભવન્તિ

સકૃદપસવ્યં પિત્ર્યે

નાજ્યાહુતિષુ નિત્યં પરિસ્તરણમ્

નિત્યાહુતિષુ વા

અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
દક્ષિણતો બ્રહ્માણં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ઉદપાત્રં વા ભૂર્ભુવઃ સુવઃ ઇત્યુત્તરતઃ
પ્રણીતાઃ કુશતરુણે અવિષમે અવિચ્છિન્નાગ્રે અનન્તર્ગર્ભે પ્રાદેશેન પ્રમાય કુશેન

છિનત્તિ પવિત્રે સ્થઃ ઇતિ

દ્વે ત્રીણિ વા ભવન્તિ

વૈષ્ણવ્યૌ ઇત્યભ્યુક્ષ્ય ત્યં ચિદશ્વમિતિ પ્રદક્ષિણગ્રન્થિમ્

પ્રાગગ્રે ધારયન્ આજ્યસ્થાલ્યા
ઉપરિ મહીનાં પયોઽસિ ઇત્યાજ્યં નિર્વપતિ

ઉદીચોઽઙ્ગારાન્નિરૂહ્ય ઇષે ત્વા ઇત્યધિશ્રિત્ય ત્રિરવદ્યોત્ય કુશતરુણે પ્રત્યસ્ય ઊર્જે ત્વા ઇતિ ત્રિરુદગુદ્વાસ્યાઙ્ગરાન્ પ્રત્યૂહ્ય અઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ઠિકાભ્યામૂર્ધ્વાગ્રે પ્રહ્વીકૃત્ય આજ્યે પ્રત્યસ્ય ત્રિરુત્પુનાતિ સાવિતુષ્ટ્વા પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ઇતિ

આજ્યસંસ્કારઃ સર્વત્ર

નાસંસ્કૃતેન જુહુયાત્

સ્રુવે ચાપઃ સવિતુર્વઃ ઇતિ

તાઃ પ્રોક્ષણીઃ સ્રુવં પ્રતિતપ્ય કુશૈઃ સંમૃજ્ય પુનઃ પ્રતિતપ્ય નિધાય એવં સ્રુચં ચ સસ્થાલીપાકે પ્રોક્ષિતા આપઃ પ્રણીતાઃ પ્રોક્ષણીશ્ચ

સ્રુચઃ પાત્રમર્થલક્ષણગ્રહણમ્

અથ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
દક્ષિણેન કુશાનાદાય સવ્યેનાપનોતિ

દક્ષિણં જાન્વાચ્ય પરિધિભિસ્ત્રિભિરચ્છિન્નાગ્રૈરગ્નિં પરિદધાતિ

પશ્ચાદ્ દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ચ

અલંકૃત્ય કુશતરુણાભ્યાં પ્રદક્ષિણમગ્નિં ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ મહાન્તં કોશમ્ ઇતિ

હુત્વા ચ

તે અનુપ્રહરતિ

તૂષ્ણીં સકૃદપસવ્યં પિત્ર્યે

અભિઘારિતમિધ્મમગ્નૌ જુહોતિ સ્વિધ્મા યદ્વનધિતિઃ ઇતિ

વિષ્ણોર્હસ્તોઽસિ ઇતિ દક્ષિણેન મૂલે સ્રુવમ્

સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહોતિ

સ્રુચા સ્થાલીપાકં દ્વિરવદ્યતિ

ત્રિર્જામદગ્ન્યાનામ્

ઉપસ્તરણાભિઘારણપ્રત્યભિઘારણં ચ સસ્થાલીપાકે આ સ્વિષ્ટકૃતઃ

ઉત્તરાર્ધાત્ સ્વિષ્ટકૃતઃ

દ્વિરભિઘારયતિ

ન પ્રત્યનક્તિ

ઉત્તરપશ્ચાર્ધાદગ્નેરારભ્યાવિચ્છિન્નં દક્ષિણપૂર્વાર્ધે જુહોતિ ત્વમગ્ને પ્રમતિઃ ઇતિ

દક્ષિણપશ્ચાર્ધાદગ્નેરારભ્યાવિચ્છિન્નમુત્તરપૂર્વાર્ધે જુહોતિ યસ્યેમે હિમવન્તઃ ઇતિ

આઘારૌ

આગ્નેયમુત્તરમાજ્યભાગં સૌમ્યં દક્ષિણમ્

અગ્ને યં યજ્ઞમિમં યજ્ઞમિતિ

અગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહા ઇતિ વા

મધ્યે અન્યા આહુતયઃ

નાજ્યાહુતિષુ નિત્યાવાજ્યભાગૌ સ્વિષ્ટકૃચ્ચ

નિત્યાહુતિષુ ચેતિ ચ માણ્ડૂકેયઃ

અગ્નિર્જનિતા સ મૈઽમૂં જાયાં દદાતુ સ્વાહા । સોમો જનિમાન્ સ મામુયા જનિમન્તં કરોતુ સ્વાહા । પૂષા જ્ઞાતિમાન્ સ મામુષ્યૈ પિત્રા માત્રા ભ્રાતૃભિર્જ્ઞાતિમન્તં કરોતુ સ્વાહા ઇત્યાજ્યેન

મહાવ્યાહૃતિસર્વપ્રાયશ્ચિત્તાન્તરમેતદાવાપસ્થાનમાજ્યહવિષિ

વ્યાહૃતિ સ્વિષ્ટકૃતોઃ સ્થાલીપાકે

તતં મ આપઃ ઉદ્વયં તમસસ્પરિ ઉદુત્યમ્ ચિત્રમિમં મે વરુણ તત્ત્વા યામિ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને તદસ્તુ મિત્રાવરુણા વષટ્તે વિષ્ણો ઇષ્ટેભ્યો વષળનિષ્ટેભ્યઃ ભેષજં દુરિષ્ટ્યૈ નિષ્કૃત્યૈ દૌરાર્ધ્યૈ ઋદ્ધ્યૈ સમૃદ્ધ્યૈ દેવીભ્યસ્તનૂભ્યઃ યત ઇન્દ્ર ભયામહે ત્વં નઃ પશ્ચાત્ અદ્યાદ્યાશ્વશ્વઃ સૂર્યો નો દિવસ્પાન્તુ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ અયાશ્ચાગ્ને ઇતિ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાહુતીર્હુત્વા મનસા પ્રાજાપત્યં મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્ર ઇત્યેતા આહુતીર્હુત્વા સવ્યે પાણૌ યે કુશાસ્તાન્ દક્ષિણેનાગ્રે સંગૃહ્ય મૂલે સવ્યેન તેષામગ્રં સ્રુવે સમનક્તિ મધ્યમાજ્યસ્થાલ્યાં મૂલં ચ । અથ ચેત્ સ્થાલીપાકેષુ સ્રુચ્યગ્રં મધ્યમં સ્રુવે મૂલમાજ્યસ્થાલ્યાં તાનનુપ્રહૃત્ય અગ્નેર્વાસોઽસિ ઇતિ સમિધોઽભ્યાધાય યથોક્તં પર્યુક્ષણનમનુપ્રહૃત્ય પરિધીન્નવા નિત્યે પ્રણીતાઃ પરિગૃહ્ય દિશો વ્યુદુક્ષતિ ત્રિસ્ત્રિઃ પ્રાચ્યાં પ્રથમમેવં પ્રદક્ષિનં પ્રતિદિશમૂર્ધ્વં ચ પ્રાચીં નિનીય ઉદીચીર્વા તાઃ સ્પૃષ્ટ્વા પ્રાણાન્મુખં ચ સંમૃશતિ । ઉત્સર્જનં બ્રહ્મણઃ

અથ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
વ્યાખ્યાતઃ પ્રતિશ્રુતે હોમકલ્પઃ પ્રકૃતિર્ભૂતિકર્મણામ્

સર્વાસાં ચાજ્યાહુતીનાં શાખાપશૂનાં ચરુપાકયજ્ઞાનાં ચ

અનામ્નાતમન્ત્રાસ્વાદિષ્ટદેવતાસુ અમુષ્મૈ સ્વાહા ઇતિ શુદ્ધેન

યદિ પાકયજ્ઞાઃ સમાનકાલાઃ સ્યુરાવાપસ્થાને પ્રધાનાન્યેવાવર્તયેદાનુપૂર્વ્યેણ

ત એતે અપ્રયાજા અનનુયાજા અનિળા અનિગદા
અસામિધેનીકાશ્ચ સર્વે પાકયજ્ઞા ભવન્તિ

તદપિ શ્લોકાઃ
હુતોઽગ્નિહોત્રહોમેન અહુતો બલિકર્મણા
પ્રહુતઃ પિતૃકર્મણા પ્રાશિતો બ્રાહ્મણે હુતઃ
અનૂર્ધ્વજ્ઞુર્વ્યૂળ્હજાનુઃ જુહુયાત્ સર્વદા હવિઃ
ન હિ બાહ્યહુતં દેવાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ કર્હિચિત્
રૌદ્રં ચ રાક્ષસં પિત્ર્યમાસુરં ચાભિચારિકમ્
ઉક્ત્વા મન્ત્રં સ્પૃશેદાપ આલભ્યાત્માનમેવ ચ

અથ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
અથૈતાં રાત્રીં શ્વસ્તૃતીયાં વા કન્યાં વહિષ્યન્તીતિ તસ્યાં રાત્ર્યામતીતે નિશાકાલે સર્વસુરભિમિશ્રૈઃ ફલોત્તમૈઃ સશિરસ્કાં કન્યામાપ્લાવ્ય રક્તમહતં વાસઃ પરિધાપ્ય પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યાણીય પશ્ચાદગ્નેઃ કન્યામુપવેશ્ય આઘારાવાજ્યભાગૌ હુત્વા અગ્નયે સોમાય પ્રજાપતયે મિત્રાય વરુણાય ઇન્દ્રાય ઇન્દ્રાણ્યૈ ગન્ધર્વાય ભગાય પૂષ્ણે ત્વષ્ટ્રે બૃહસ્પતયે રાજ્ઞે પ્રત્યાનીયતિ

ચતસ્રોઽષ્ટૌ વા અવિધવાઃ શાકપિણ્ડિભિઃ સુરયાન્નેન ચ તર્પયિન્વા ચતુરા નર્તનં કુર્યુઃ

એતા એવ દેવતાઃ
પુંભ્યો વૈશ્રવણમીશાનં ચ

તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
સ્નાતં કૃતમઙ્ગલં વરમવિધવાઃ સુભગા યુવત્યઃ કુમાર્યૈ વેશ્મ પ્રપાદયન્તિ । તાસામપ્રતિકૂલઃ સ્યાદન્યત્રાભક્ષ્યપાતકેભ્યઃ

તાભિરનુજ્ઞાતોઽથાસ્યૈ વાસઃ પ્રયચ્છતિ રૈભ્યાસીત્ ઇતિ

યુવં વસ્ત્રાણિ ઇત્યસ્મૈ

ચિત્તિરા ઉપબર્હણમ્
ઇત્યઞ્જનકોશમાદત્તે

સમઞ્જન્તુ વિશ્વે દેવાઃ ઇતિ સમઞ્જનીયા

યથેયં શચીં વાવાતાં સુપુત્રાં ચ યથાદિતિમ્
અવિધવાં ચાપાલામેવં ત્વમિહ રક્ષતુ
ઇતિ દક્ષિણે પાણૌ શલલીં ત્રિવૃતાં દદાતિ

રૂપં રૂપમિત્યાદર્શં સવ્યે

રક્તકૃષ્ણમાવિકં ક્ષૌમં વા ત્રિમણિં પ્રતિસરં જ્ઞાતયોઽસ્યા બધ્નન્તિ નીલલોહિતમિતિ

મધુમતીરોષધીઃ ઇતિ મધૂકાનિ બધ્નાતિ

વિવાહે ગામર્હયિત્વા ગૃહેષુ ગતેષુ કાન્તાનાં માધુપર્કિક્યઃ

ન ત્વેવામાંસોઽર્ઘ્યસ્સ્યાદધિયજ્ઞમધિવિવાહમ્

કુરુત ઇત્યેવ બ્રૂયાત્

બૃહસ્પતયે ત્વા મહ્યં વરુણો દદાતુ । સોઽમૃતત્વમશીય । ત્વદ્રાષ્ટ્રયોરધિમયો મહ્યં પ્રતિગૃહ્ણતે ઇતિ વાસસી પ્રતિગૃહ્ય પ્રૈધાયોપસ્પૃશ્ય કોઽદાત્ । કસ્મા અદાત્ ઇતિ કન્યામ્

સંરાજ્ઞી શ્વશુરે ઇતિ પિતા ભ્રાતા વાસ્યગ્રેણ મૂર્ધનિ જુહોતિ । સ્રુવેણાવતિષ્ઠન્નાસીનાયાઃ પ્રાઙ્મુખ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ

હુત્વાન્વારબ્ધાયાં મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા સમસ્તાભિઃ ચતુર્થી પ્રતીયેતૈતસ્યાં ચોદનાયામેવમનાદેશે

સર્વેષ્વેવ તુ ભૂતિકર્મસુ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચૈતાભિરેવ જુહુયાત્

એહિ સૂનરી ઇત્યુત્થાપ્ય ગૃભ્ણામિ તે સૌભગત્વાય હસ્તમિત્યુત્તાનેન દક્ષિણેન પાણિનોત્તાનં દક્ષિણં પાણિં ગૃહ્ણાતિ સાઙ્ગુષ્ઠં પ્રાઙ્મુખ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્

પઞ્ચ ચોત્તરા જપતિ અમોહમસ્મિ સા ત્વં સા ત્વમસ્યમોહં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વં સામાહમ્ ઋક્ત્વં તાવેવ વિવહાવહૈ પ્રજાં પ્રજનયાવહૈ પુત્રાન્ વિન્દાવહૈ બહૂંસ્તે સન્તુ જરદષ્ટયઃ ઇતિ

ઉદકુમ્ભં નવં ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ ઇતિ પૂરયિત્વા પુઁનામસ્ય વૃક્ષસ્ય સક્ષીરાન્ પલાશાન્ સકુશાનોપ્ય હિરણ્યં ચેત્યેકે । તં બ્રહ્મચારિણે વાગ્યતાય પ્રદાય પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ તાઃ સ્થેયાઃ પ્રદક્ષિણા ભવન્તિ । દક્ષિણત એકેષામ્

અશ્માનં ચોત્તરત ઉપસ્થાપ્ય એહિ સૂનરી ઇત્યુક્ત્વા એહ્યશ્માનમાતિષ્ઠ । અશ્મેવ ત્વં સ્થિરા ભવ । અભિતિષ્ઠ પૃતન્યતઃ । સહસ્વ પૃતનાયતઃ ઇતિ દક્ષિણેનાસ્યાઃ પ્રપદેનાશ્માનમાક્રમય્ય વિશ્વા ઉત ત્વયા વયમિતિ પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યાણીય તેનૈવ મન્ત્રેણદ્વિતીયં વસનં પ્રદાય

લાજાન્ શમીપાલમિશ્રાન્ પિતા ભ્રાતા વા અસ્યા અઞ્જલાવાવપતિ

ઉપસ્તરણાભિઘારણે પ્રત્યભિઘારણં ચ લાજેષુ

તાન્ જુહોતિ ઇયં નાર્યુપબ્રૂતે લાજાનાવપન્તિકા । શિવા જ્ઞાતિભ્યો ભૂયાસં ચિરં જિવતુ મે પતિઃ । સ્વાહા ઇતિ તિષ્ઠન્તી જુહોતિ

પતિર્મન્ત્રં જપતિ

અશ્માક્રમણાદેવં દ્વિતીયમેવં તૃતીયં તૂષ્ણીં કામેન ચતુર્થમ્

પ્રજાપતે ન ત્વદેતાનિ ઇતિ પ્રાજાપત્યં હુત્વા યત્પાકત્રા ઇતિ સ્વિષ્ટકૃતં ચ સર્વત્ર

અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા ઇતિ વા

ઉદઙ્ સપ્તપદાનિ પ્રક્રમયેત્ । ઇષ એકપદી । ઊર્જે દ્વિપદી । રાયસ્પોષાય ત્રિપદી । માયો ભવ્યાય ચતુષ્પદી । પ્રજાભ્યઃ પઞ્ચપદી । ઋતુભ્યઃ ષટ્પદી । સખા સપ્તપદી ભવ ઇતિ । વિષ્ણુસ્ત્વા નયતુ ઇતિ સર્વત્રાનુષજતિ

આપોહિષ્ઠીયાભિસ્તિસૃભિઃ સ્થેયાભિરદ્ભિર્માર્જયિત્વા મૂþર્યવસિચ્ય બ્રાહ્મણેભ્યઃ કિંચિદ્ દદ્યાત્

સર્વત્ર સ્થાલીપાકાદિષુ કર્મસુ

અચાર્યાય વરં દદાતીત્યાહ

સૂર્યો વિદુષે વા ધૂયમ્

ગૌર્બ્રાહ્મણસ્ય વરઃ

ગ્રામો રાજન્યસ્ય

અશ્વો વૈશ્યસ્ય

અધિરથં શતં દુહિતૃમતે

જ્ઞેભ્યોઽશ્વં દદાતિ

અથ નવમઃ ખણ્ડઃ
પ્ર ત્વા મુઞ્ચામિ ઇતિ તિસૃભિઃ ગૃહાન્ પ્રતિષ્ઠમાનાયામ્

જીવાં રુદન્તિ ઇતિ રુદત્યામ્

અથ રથાક્ષસ્યોપાઞ્જનં પત્ની કુરુતે અભિવ્યયસ્વ ખદિરસ્ય સારમિત્યેતયા સર્પિષા

શુચી તે ચક્રે દ્વે તે ચક્રે ઇતિ ચક્રયોઃ

પૂર્વયા પૂર્વમુત્તરયોત્તરમ્

ઉસ્રૌ ચ

ખે રથસ્ય ઇત્યેતયા ફલવતો વૃક્ષસ્ય શમ્યાકત્રેષ્વેકૈકાં વયાં નિધાય નિત્યાવભિમન્ત્ર્ય અથોસ્રૌ યુઞ્જન્તિ યુક્તસ્તે અસ્તુ દક્ષિણઃ ઇતિ દ્વાભ્યામ્

શુક્રાવનડ્વાહૌ ઇત્યેતેનાર્ધર્ચેન યુક્તાવભિમન્ત્ર્ય સુકિં શુકમિતિ રથમારોહન્ત્યામ્

અગ્નિષ્ઠસ્ત્વગ્રતો ગચ્છેત્

મા વિદન્ પરિપન્થિનઃ ઇતિ ચતુષ્પથે

યે વધ્વઃ ઇતિ શ્મશાને

વનસ્પતે શતવલ્શઃ ઇતિ વનસ્પતાવર્ધર્ચં જપતિ

અથ યદિ રથાઙ્ગં વિશીર્યેત છિદ્યેત વા આહિતાગ્નેર્ગૃહં કન્યાં પ્રવેશ્ય ય ઋતે ઇત્યેતયા સંદધ્યાત્ । ત્યં ચિદશ્વમિતિ ગ્રન્થિં સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ પઞ્ચર્ચં જપતિ

સુત્રામાણમિતિ નાવમારોહન્ત્યામ્

અશ્મન્વતીઃ ઇતિ નદીં તરન્ત્યામ્

યદિ વા યુક્તેનૈવ ઉદ્વ ઊર્મિઃ ઇત્યગાધે પ્રેક્ષણં ચ

ઇહ પ્રિયં પ્રજયા તે સમૃદ્ધ્યતામિતિ સપ્ત ગૃહાન્
પ્રાપ્તાયામ્

કૃતાઃ પરિહાપ્ય

અથ દશમઃ ખણ્ડઃ
ગૃહાન્ પ્રપદ્ય પશ્ચાદગ્નેરાનડુહે ચર્મણ્યુપવિશ્ય દર્ભેષ્વન્વારબ્ધાયાં પતિશ્ચતસ્રો જુહોતિ અગ્નિના દેવેન પૃથિવીલોકેન લોકાનામૃગ્વેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા વાયુના દેવેનાન્તરિક્ષેણ લોકેન લોકાનાં યજુર્વેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા સૂર્યેણ દેવેન દિવો લોકેન લોકાનાં સામવેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા ચન્દ્રેણ દેવેન દિશાં લોકેન લોકાનાં બ્રહ્મવેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા ઇતિ

ભૂર્યા તે પતિઘ્ન્યલક્ષ્મી દેવરઘ્ની જારઘ્ની તાં કરોમિ તેઽસૌ ઇતિ વા

દ્વિતીયયા મહાવ્યાહૃત્યા દ્વિતીયા ઉપહિતા

તૃતીયયા તૃતીયા

સમસ્તાભિઃ ચતુર્થી

અઘોરચક્ષુઃ ઇત્યાજ્યલેપેન ચક્ષુષી વિમૃજ્ય કયા નશ્ચિત્ર આભુવત્ ઇતિ તિસૃભિઃ કેશાન્તાનભિમૃશ્ય ઉત ત્યા દૈવ્યા ભિષજા ઇતિ ચતસ્રો જપિત્વા મૂર્ધનિ સંસ્રાવમ્

અત્ર હૈકે કુમારમુત્સઙ્ગમાનયન્ત્યુભયતઃ સુજાતમ્ આતે યોનિમિત્યેતયર્ચા

અપિવા તૂષ્ણીમેવ

તસ્યાઞ્જલૌ ફલાનિ દત્વા પુણ્યાહં વાચયતિ

પુંસુવતી હ ભવ ઇતિ

વાચંયમાવાસ્તામા ધ્રુવસ્ય દર્શનાત્

નક્ષત્રેષુ દૃશ્યમાનેષુ ધ્રુવં દર્શયતિ

ધ્રુવૈધિ પોષ્યા મયિ ઇતિ ધ્રુવં પશ્યામિ ઇતિ ધ્રુવાં વિન્દેય ઇતિ બ્રૂયાત્

દધ્રિકાવ્ણો અકારિષમિતિ દધ્યોદેનં સહ ભુઞ્જીયાતાં પિબતં ચ તૃપ્ણુતં ચ ઇતિ તૃચેન ચ

ત્રિરાત્રમધઃશાયિનાવક્ષારાલવણાશિનૌ સ્યાતામ્

એવમેવાધ્વનિ

ન સહ ભુઞ્જીત

સંવત્સરં ન મિથુનમુપેયાતાં દ્વાદશરાત્રં ષડ્રાત્રમ્

ત્રિરાત્રમન્તતઃ

સાયંપ્રાતર્વૈવાહિકમગ્નિં પરિચરેયાતાં યવૈર્વ્રીહિભિર્વા

અગ્નયે સ્વાહા ઇતિ સાયમ્

સૂર્યાય સ્વાહા ઇતિ પ્રાતઃ

અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે
સ્વાહા ઇત્યુભયોઃ

પુમાંસૌ મિત્રાવરુણૌ પુમાંસાવશ્વિનાવુભૌ
પુમાનિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ પુમાંસં વર્ધતાં મયિ સ્વાહા
ઇતિ પૂર્વાં ગર્ભકામઃ

દશરાત્રમવિપ્રવાસઃ

અથ એકાદશઃ ખણ્ડઃ
અથ ચતુર્થ્યાં ત્રિરાત્રે નિવૃત્તે સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ

પયસિ સ્થાલીપાકઃ પાકયજ્ઞેષુ

વચનાદન્યત્

અગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ યાસ્યાઃ પતિઘ્ની તનૂસ્તામસ્યા અપજહિ સ્વાહા । વાયો પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ યાસ્યા અપુત્ર્યા તનૂસ્તામસ્યા અપજહિ સ્વાહા । સૂર્ય પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ યાસ્યા અપશવ્યા તનૂસ્તામસ્યા અપજહિ સ્વાહા । અર્યમણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત । સ ઇમાં દેવો અર્યમા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ નામુતસ્સ્વાહા । વરુણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત । સ ઇમાં દેવો વરુણઃ પ્રેતો મુઞ્ચાતુ નામુતસ્સ્વાહા । પૂષણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત । સ ઇમાં દેવઃ પૂષા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ નામુતસ્સ્વાહા । પ્રજાપતે ન સ્વત્ ઇતિ સપ્તમી

સૌવિષ્ટકૃત્યષ્ટમી

અથ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
અધ્યણ્ડામૂલં પેષયત્યૃતુવેલાયામ્ ઉદીર્ષ્વાતઃ પતિવતી ઇતિ દ્વાભ્યામન્તે સ્વાહાકારાભ્યાં નસ્તો દક્ષિણતો નિષિઞ્ચેત્

ગન્ધર્વસ્ય વિશ્વાવસોર્મુખમસિ ઇત્યુપસ્થં પ્રજનિષ્યમાણોઽભિમૃશેત્

સમાપ્તેઽર્થે જપેત્ પ્રાણે તે રેતો દધામ્યસૌ ઇતિ

અપાન્યાનુપ્રાણ્યાત્

યથા ભૂમિરગ્નિગર્ભા યથા દ્યૌરિન્દ્રેણ ગર્ભિણી
વાયુર્યથા દિશાં ગર્ભ એવં ગર્ભે દધામિ તેઽસૌ ઇતિ વા

આ તે યોનિં ગર્ભ એતુ પુમાન્ બાણ ઇવેષુધિમ્
આ વીરો અત્ર જાયતાં પુત્રસ્તે દશમાસ્યઃ
તેષાં માતા પિપૃહિ જાતાનાં જનયામિ ચ
પુમાંસ્ત્વં પુત્રમાધેહિ પુમાનનુજાયતામ્
પુંસિ વૈ પુરુષો રેતઃ તત્સ્ત્રિયામનસિઞ્ચતુ
તથા તદબ્રવીદ્ ધાતા તત્પ્રજાપતિરબ્રવીત્
પ્રજાપતિર્વ્યદધાત્ સવિતા વ્યકલ્પયત્
ત્વષ્ટા વૈ રૂપં સંદધાન્નેજમેષ પરાપતાત્
સ્ત્રીષુ યમન્યાન્ સ્વાદધાત્ પુમાંસ્ત્વમદદાદિહ
યાનિ ભદ્રાણિ બીજાનિ પુરુષા જનયન્તિ ચ
તાનિ ભદ્રાણિ બીજાન્યૃષભા જનયન્તિ નૌ
તેઽભિષ્ટ્વં પુત્રં જનયત્સુપ્રસૂર્ધેનુકા ભવ
અભિક્રન્દન્ વીળયસ્વ ગર્ભમાધેહિ સાદય
વૃષાણં વૃષન્નાધેહિ પ્રજાયૈ ત્વા હવામહે
યસ્યૈ યોનિં પ્રતિ રેતો દધાતુ પુમાન્ પુત્રો જાયતાં ગર્ભે અસ્મિન્
તં પિપૃહિ દશમાસ્યોઽન્તરુદરે સ જાયતાં શ્રેષ્ઠતમસ્વાનામ્ ઇતિ વા

તૃતીયે માસિ પુંસવનમ્

પુષ્યેણ શ્રવણેન વા સોમાંશું પેષયિત્વા કુશદણ્ડકં વા ન્યગ્રોધસ્ય વા સ્કન્ધસ્યાન્ત્યાં શુઙ્ગાં યૂપસ્યાગ્નિષ્ટાં વા સંસ્થિતે વા યજ્ઞે જુહ્વઃ સંસ્રાવમ્ । અગ્નિના રયિમ્ તન્નસ્તુરીયમ્ સમિદ્ધાગ્નિર્વનવત્ પિશઙ્ગરૂપઃ ઇતિ ચતસૃભિરન્તે સ્વાહાકારાભિઃ નસ્તો દક્ષિણતો નિષિઞ્ચેત્

અથ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
ચતુર્થે માસિ ગર્ભરક્ષણમ્

બ્રહ્મણાગ્નિસ્સંવિદાનઃ ઇતિ ષટ્ સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા અક્ષીભ્યાં તે નાસિકાભ્યામિતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમાજ્યલેપેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્યાત્

અથ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
સપ્તમે માસિ પ્રથમગર્ભે સીમન્તોન્નયનમ્

સ્નાતામહતવાસિનીં પશ્ચાદગ્નેરુપવેશ્ય સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ

મુદ્ગૌદનમિત્યેકે

પુંવદુપકરણાનિ સ્યુઃ

નક્ષત્રં ચ

ધાતા દદાતુ દાશુષે ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે નેજમેષ પરાપત ઇતિ તિસ્રઃ પ્રજાપતે ઇતિ ષષ્ઠી

ત્રિશ્વેતયા શલલ્યા દર્ભસૂચ્યા વોદુમ્બરશલાટુભિસ્સહ મધ્યાદૂર્ધ્વં સીમન્તમુન્નયતિ ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ઇતિ

ઉત્સઙ્ગે નિધાય ત્રિવૃતે કૃત્વા કણ્ઠે બધ્નાતિ અયમૂર્જાવતો વૃક્ષ ઊર્જીવ ફલિની ભવ ઇતિ

અથાહ વીણાગાથિનૌ રાજાનં સંગાયત ઇતિ યો વાન્યો વા વીરતરઃ ઇતિ

ઉદપાત્રે અક્ષતાનવનીય વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ નેજમેષ પરાપત ઇતિ ષળૃચેન પાયયેત્ રાકામહમિતિ ચતસૃભિઃ

અથાસ્યા ઉદરમભિમૃશેત્ સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્ ત્રિવૃત્તે શિરો ગાયત્રં ચક્ષુશ્છન્દાંસ્યઙ્ગાનિ યજૂંષિ નામ સામ તે તનૂઃ વામદેવ્યં મધ્યં બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ યજ્ઞાયજ્ઞિયં પુચ્છં ધિષ્ણ્યં શફાઃ
। મોદમાનીં ગાપયેન્મહાહૈમવતીં વા

ઋષભો દક્ષિણા

અથ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
કાકાદન્યા મશકાદન્યા કોશાતક્યા બૃહત્યા કાલકીતકસ્યેતિ મૂલાનિ પે
ષયિત્વોપલેપયેદ્ દેશે યસ્મિન્ પ્રજાયેત

રક્ષસામપહત્યૈ

અથ ષોડશઃ ખણ્ડઃ
અથ જાતકર્મ

જાતં કુમારં ત્રિરભ્યપાન્યાનુપ્રાણ્યાત્

ઋચા પ્રાણિહિ । યજુષા સમનિહિ । સામ્નોદેનિહિ ઇતિ જાતમભિમન્ત્ર્ય

સર્પિર્મુધુની દધ્યુદકે ચ સન્નીય

એષ એવ મધુપર્કઃ

વ્રીહિ યવૌ વા સન્નિકૃષ્ય

ત્રિઃ પ્રાશયેજ્જાતરૂપેણ પ્ર તે યચ્છામિ મધુમન્મખાય વેદં પ્રસૂતં સવિત્રા મઘોના । આયુષ્માન્ ગુપિતો દેવતાભિશ્શતં જીવ શરદો લોક અસ્મિન્નસૌ । ઇતિ

નક્ષત્રનામાત્ર પ્રબ્રૂયાત્

નામાસ્ય દધાતિ ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થમભિનિષ્ઠાનાન્તં દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરમ્

અપિ વા ષળક્ષરમ્

અયુગ્મવદદન્ત્યં કુમાર્યૈ

કૃતં કુર્યાત્

ન તદ્ધિતાન્તમ્

તદસ્ય માતા પિતા ચ વિદ્યાતામ્

દશમ્યાં વ્યાવહારિકં બ્રાહ્મણજુષ્ટમ્

કૃષ્ણસ્ય શુક્લકૃષ્ણાનિ લોહિતાનિ ચ રોમાણિ મષીં કારયિત્વૈતસ્મિન્નેવ ચતુષ્ટયે ચતુઃ પ્રાશયેદિતિ માણ્ડૂકેયઃ । ભૂરૃગ્વેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા । ભુવો યજુર્વેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા । સ્વસ્સામવેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા । ભૂર્ભુવસ્વર્વાકોવાક્યેતિહાસપુરાણાન્ સર્વાન્ વેદાંસ્ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા ઇતિ

મેધાજનનં દક્ષિણે કર્ણે વાગ્ ઇતિ ત્રિઃ

વાગ્દેવી મનસા સંવિદાના પ્રાણેન વત્સેન સહન્દ્રપ્રોક્તા જુષતાં ત્વા સૌમનસાય દેવીં મહીમિન્દ્રાવાણી ચીસ્સલિલા સ્વયંભૂઃ ઇતિ ચાનુમન્ત્રયીત

શણસૂત્રેણ વિગ્રથ્ય જાતરૂપં દક્ષિણે પાણાવપિનહ્યોત્થાનાદૂર્ધ્વં દશમ્યાં બ્રાહ્મણેભ્યો દદ્યાત્

અમા વા કુર્વીત

અથ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
દશરાત્રે ચોત્થાનમ્

માતાપિતરૌ શિરસ્સ્નાતાવહતવાસિનૌ કુમારશ્ચ

એતસ્મિન્નેવ સૂતકેઽગ્નૌ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા જન્મતિથિં હુત્વા ત્રીણિ ચ ભાનિ સદૈવતાનિ

તન્મધ્યે જુહુયાદ્ યસ્મિન્ જાતઃ સ્યાત્

પૂર્વં તુ દૈવતં સર્વત્ર

આયુષ્ટે અદ્ય ગીર્ભિરયમગ્નિર્વરેણ્યઃ
પુનસ્તે પ્રાણ આયાતુ પરા યક્ષ્મં સુવામિ તે
આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ
ઘૃતં પીત્વા મધુ ચારુ ગવ્યં પિતેવ પુત્રમભિરક્ષતાદિમમ્
ત્વં સોમ મહે ભગમિતિ દશમીં સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચ્ય નામધેયં પ્રકાશં કૃત્વા । એવમેવ માસિ માસિ જન્મતિથિં હુત્વોર્ધ્વમા સંવત્સરાત્

ગૃહ્યાગ્નૌ જુહોતિ

અથ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
ચતુર્થે માસિ નિષ્ક્રમણિકા

સ્નાતઃ કુમારોઽલઙ્કૃતઃ સર્વસુરભિગન્ધૈઃ માલ્યૈશ્ચ યથોપપાદં માતુરઙ્કગતો યા વાન્યા માતૃસ્થાને

સકુશપાણિઃ કુશૈર્હોતારમન્વારભતે

સં પૂષન્નધ્વનઃ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચં સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચ્ય પૂર્વં દેવાયતનં ગત્વા સાતપત્રઃ કુમારઃ સુહૃદગૃહાણિ ચ

તતઃ પર્યેતિ

અથ બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
ષષ્ઠે માસ્યન્નપ્રાશનમ્

આજમન્નાદ્યકામસ્ય

તૈત્તિરં બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય

માત્સ્યં જવનકામસ્ય

ઘૃતૌદનં તેજસ્કામસ્ય

મધ્વોદનમાયુષ્કામસ્ય

દધ્યોદનમિન્દ્રિયકામસ્ય

ક્ષીરોદનં પશુકામસ્ય

દધિમધુઘૃતમિદ્રમન્નં પ્રાશયેત્

અન્નપતેઽન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ
પ્ર પ્ર દાતારં તારિષ ઊર્ધ્વં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે
યચ્ચિદ્ધિ તે મહશ્ચિત્
ઇમમગ્ન આયુષે વર્ચસે કૃધિ તિગ્મમોજો વરુણ સોમરાજન્
માતેવાસ્મા અદિતે શર્મ યચ્છ વિશ્વેદેવા જરદષ્ટિર્યથાસત્
ઇતિ હુત્વા અગ્ન આયૂંષિ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય મહાવ્યાહૃતિભિઃ પ્રાશનમ્

શેષં માતા પ્રાશ્નીયાત્

અથ વિંશઃ ખણ્ડઃ
સપ્તમેઽષ્ટમે વા માસિ કર્ણવેધનમ્

યથા કુલધર્મં વા

તિષ્યપુનર્વસ્વોઃ શ્રવણધનિષ્ઠયોર્વા

પૂર્વોત્તરેષુ વા

સર્વેષાં યથાનુકૂલં વા

અભિ ત્વા દેવ સવિતઃ ઇતિ તિસૃભિસ્ત્રિમધુરસ્ય હુત્વા હિરણ્મય્યેતરયા વા સૂચ્યા આશ્રુત્ કર્ણ ઇતિ દક્ષિણં કર્ણં વિધ્વા ઉત ત્વા બધિરં વયમિતિ સવ્યમ્

રક્તકઙ્કણં રક્તસૂત્રં વા છિદ્રયોઃ પ્રતિનિદધ્યાત્ રાકામહમિત્યેતયા

અથ બ્રાહ્મણાન્
ત્રિમધુરેણ સ્વસ્તીર્વાચ્ય તતોઽભિવાદયીત

અથ એકવિંશઃ ખણ્ડઃ
સંવત્સરે બ્રાહ્મણસ્ય ચૂળાકર્મ

તૃતીયે વા વર્ષે

પઞ્ચમે ક્ષત્રિયસ્ય

સપ્તમે વૈશ્યસ્ય

સંવત્સરે વા સર્વેષામ્

અગ્નિમુપસમાધાય વ્રીહિયવાનાં તિલમાષાનામિતિ ચ પાત્રાણિ પૂરયિત્વાનળુહં ગોમયં કુશભિત્તિં ચ કેશ
પ્રતિગ્રહણમાદર્શં લોહક્ષુરં નવનીતં ચોત્તરત ઉપનિદધાતિ

સં પૃચ્યધ્વમૃતાવરીરૂર્મિણીર્મધુમત્તમાઃ
પૃઞ્ચતીર્મધુના પયો મન્દ્રા ધનસ્ય સાતયે
ઇત્યુષ્ણાસ્વપ્સુ શીતાઃ સિઞ્ચતિ

આપ ઉન્દન્તુ જીવસે દીર્ઘાયુત્વાય વર્ચસે
। ત્ર્યાયુષં જમદગ્નેઃ કશ્યપસ્ય ત્ર્યાયુષમગરત્યસ્ય ત્ર્યાયુષં યદ્દેવાનાં ત્ર્યાયુષં તત્તે અસ્તુ ત્ર્યાયુષમિતિ શીતોષ્ણાભિરદ્ભિર્દક્ષિણં કેશપક્ષં ત્રિરભ્યનક્તિ

એવમેવ નવનીતેન ચ્છિત્વા

ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમિતિ કુશતરુણમન્તર્નિદધાતિ

કેશાન્ કુશતરુણં ચાદર્શેન સ્પૃષ્ટ્વા તેજોઽસિ સ્વધિતિષ્ટે પિતા મૈનં હિંસીઃ
ઇતિ લોહક્ષુરમાદત્તે

યેનાવપત્ સવિતા ક્ષુરેણ સોમસ્ય રાજ્ઞો વરુણસ્ય વિદ્વાન્
યેન ધાતા બૃહસ્પતેરિન્દ્રસ્ય ચાવપચ્છિરઃ
તેન બ્રહ્માણો વપતેદમસ્યાયુષ્માન્ દીર્ઘાયુરયમસ્તુ વીરોઽસૌ
ઇતિ કેશાગ્રાણિ ચ્છિનત્તિ કુશતરુણં ચ

એવં દ્વિતીયમ્

એવં તૃતીયમ્

એવં દ્વિરુત્તરતઃ

નિકક્ષયોઃ ષષ્ઠસપ્તમે ગોદાનકર્મણિ

એતદેવ ગોદાનકર્મ યચ્ચૂળાકર્મ ષોળશે વર્ષેઽષ્ટાદશે વા

તૃતીયે તુ પ્રવપને ગાં દદાતિ

અહતં ચ વાસો યેનાચ્છન્નો વપતિ

તૂષ્ણીમાવૃતાઃ કુમારીણામ્

પ્રાગુદીચ્યાં દિશ્યપાં વા સમીપે બહ્વોપધિકે દેશે કેશાન્ નિખનન્તિ

નાપિતાય ધાન્યપાત્રાણિ નાપિતાય ધાન્યપાત્રાણિ

ઇતિ કૌષીતકગૃહ્યે પ્રથમોઽધ્યાયઃ
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
ગર્ભાષ્ટમેષુ વર્ષેષુ બ્રાહ્મણમુપનયીતૈણેયેનાજિનેન

ગર્ભદશમેષુ વા

ગર્ભૈકાદશેષુ ક્ષત્રિયં રૌરવેણ

ગર્ભદ્વાદશેષુ વૈશ્યં ગવ્યેન

આ ષોડશાદ્ બ્રાહ્મણસ્યાપતિતા સાવિત્રી

આ દ્વાવિંશાત્ ક્ષત્રિયસ્ય

આ ચતુર્વિંશાદ્વૈશ્યસ્ય

કાષાયં વાસો બ્રાહ્મણસ્ય

માઞ્ચિષ્ઠં ક્ષત્રિયસ્ય

હારિદ્રં વૈશ્યસ્ય

અહતેન વાસસા સર્વે

મેખલિનઃ

મૌઞ્જી મેખલા બ્રાહ્મણસ્ય

ધનુર્જ્યા ક્ષત્રિયસ્ય

ઊર્ણાસૂત્રં વૈશ્યસ્ય

તેષાં દણ્ડાઃ

પાલાશો બૈલ્વો વા દણ્ડો બ્રાહ્મણસ્ય

નૈયગ્રોધઃ ખાદિરો વા ક્ષત્રિયસ્ય

ઔદુમ્બરો વૈશ્યસ્ય

એવમેવ હોમાર્થે

ઘ્રાણાન્તિકો બ્રાહ્મણસ્ય

લલાટાન્તિકઃ ક્ષત્રિયસ્ય

કેશાન્તિકો વૈશ્યસ્ય

સર્વે વા સર્વેષામ્

યેનાબન્ધેનોપનયીત આચાર્યાધીનં તત્

પરિવાપ્યોપનયેત્તુ

આપ્લાવ્યાળઙ્કૃત્ય

અગ્નય ઇન્દ્રાયાદિત્યાય વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય ઇતિ હુત્વા જઘનેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતઃ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરસ્તિષ્ઠન્ તિષ્ઠન્તમુપનયેત્

ઇયં દુરુક્તં પરિબાધમાના વર્ણં પવિત્રં પુનતી ન આગાત્
પ્રાણાપાનાભ્યાં બલમાવિશન્તી સખા દેવી સુભગા મેખલેયમ્ ઇતિ
ત્રિર્મેખલાં પરિવૃત્ય ત્રિવૃતાત્રિવૃતેનૈકગ્રન્થિરેકઃ

ત્રયોઽપિ વા

યજ્ઞસ્યોપવીતેનોપવ્યયામિ દીર્ઘાયુત્વાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય સર્વેષાં વેદાનામાધિપત્યાય યશસે બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વા ઇત્યુપવીતેન

ઉપનહ્ય દક્ષિણં બાહુમુદ્ધૃત્ય શિર ઉપધાય વામેંઽસે પ્રતિષ્ઠાપયતિ

એવં યજ્ઞોપવીતી

વિપરીતં પિત્ર્યે

ઉચ્છિષ્ટમિત્યજીનેન ચ

અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
અદ્ભિરઞ્જલિં પૂરયિત્વાથૈનમાહ કો નામાસિ ઇતિ

અસાવહં ભોઃ ઇતીતરઃ

સમાર્ષઃ ઇત્યાચાર્યઃ

સમાર્ષોઽહં ભોઃ ઇતીતરઃ

બ્રહ્મચારી ભવ ઇત્યાચાર્યઃ

બ્રહ્મચારી ભવાનિ ઇતીતરઃ

ભૂર્ભુવઃસ્વઃ ઇત્યઞ્જલાવઞ્જલીંસ્ત્રીનાસિચ્ય દક્ષિણોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં પાણી સંગૃહ્ય જપતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામુપનયામ્યસૌ ઇતિ

ગણાનાં ત્વા ઇતિ ગણકામમ્

આગન્તામરિષણ્યત ઇતિ યૌધમ્

મહાવ્યાહૃતિભિર્વ્યાધિતમ્

ભગસ્તે હસ્તમગ્રભીત્ પૂષા તે હસ્તમગ્રભીત્ સવિતા તે હસ્તમગ્રભીદર્યમા તે હસ્તમગ્રભીન્મિત્રસ્તે હસ્તમગ્રભીન્મિત્રસ્ત્વમસિ ધર્મણાગ્નિરાચાર્યસ્તવાસાવહં ચોભૌ । અગ્ન એતં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામિ ઇન્દ્ર એતં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામ્યાદિત્ય એતં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામિ વિશ્વે દેવા એતં વો બ્રહ્મચારિણં પરિદદામિ દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય સર્વેષાં વેદાનામાધિપત્યાય સુશ્લોકાય સ્વસ્તયે ઇતિ

ઐન્દ્રીમાવૃતમાવર્તસ્વાદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તસ્વ ઇતિ પ્રદક્ષિણં પર્યાવૃત્ય દક્ષિણેન પ્રાદેશેન દક્ષિણમંસમન્વારભ્ય જપતિ

ભૂર્ભુવઃસ્વરરિષ્યતસ્તે હૃદયસ્ય પ્રિયો ભૂયાસં માત્વમધ્યવચ્છિત્વાસૌ ઇતિ

તૂષ્ણીમપસવ્યં પર્યાવૃત્યાથાસ્યોર્ધ્વાઙ્ગુલિં પાણિં હૃદયે નિધાય જપતિ મમ વ્રતે હૃદયં તે દધામિ મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ મમ વાચમેકમના જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યં કામસ્ય બ્રહ્મચાર્યસ્યસૌ ઇતિ

તેનૈવ મન્ત્રેણ તથૈવ પર્યાવૃત્ય દક્ષિણેન પ્રાદેશેન દક્ષિણં બાહુમન્વારભ્યાહ બ્રહ્મચાર્યસિ સમિધમાધેહિ અપોઽશાન કર્મ કુરુ દિવા મા સુષુપ્થાઃ વાચં યચ્છા સમિદાધાનાત્

એષા તે અગ્ને સમિત્ ઇત્યભ્યાદધાતિ સમિધમ્

તૂષ્ણીં વા

અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
સંવત્સરે સાવિત્રીમન્વાહ ત્રિરાત્રેઽન્વક્ષં વા

ગાયત્રીં બ્રાહ્મણાયાનુબ્રૂયાત્

ત્રિષ્ટુભં ક્ષત્રિયાય

જગતીં વૈશ્યાય

સાવિત્રીં ત્વેવ

ઉત્તરેણાગ્નિમુપવિશતઃ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરઃ

વૈશ્વામિત્રીં ગાયત્રીં સાવિત્રીં ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્ ઇત્યેતાં સપ્રણવાં સવ્યાહૃતીં પચ્છોઽર્ધર્ચશોઽનવાનમ્

યદિ ત્રિરાત્રે સંવત્સરે વા ભૈક્ષાચરણાન્તં કૃત્વોપાસીત

આપો નામ સ્થ શિવા નામ સ્થૌજા નામ સ્થાજરા નામ સ્થામૃતા નામ સ્થાભયા નામ સ્થ તાસાં વોઽશીય સુમતૌ મા ધત્ત ઇત્યેનં ત્રિરપ આચમય્ય સ્વસ્તિનો મિમીતામિતિ પઞ્ચર્ચેન દણ્ડં પ્રયચ્છતિ

દૃતેરિવ તે ઇતિ કમણ્ડલુમ્

વરો દક્ષિણા

તચ્ચક્ષુઃ ઇત્યાદિત્યમુપસ્થાય પ્રદક્ષિણં પરિક્રમ્ય ભિક્ષતે ગ્રામમ્

માતરં ત્વેવ પ્રથમામ્

યા વૈનં ન પ્રત્યાચક્ષીત

આચાર્યાય ભૈક્ષં વેદયીત

અનુજ્ઞાતો ગુરુણા ભુઞ્જીત

અહરહઃ સમિદાધાનં ભૈક્ષાચરણ
મધઃશય્યા ગુરુશુશ્રૂષેતિ બ્રહ્મચારિણો નિત્યાનિ

તદપિ શ્લોકઃ
ક્ષેત્રં હિરણ્યં ગાં વાસશ્છત્રોપાનહમન્તતઃ
ધાન્યમન્નમથો શાકં ગુરવે પ્રીતિમાવહેત્ ઇતિ
અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
અથાનુવચનસ્ય

અગ્નેરુત્તરત ઉપવિશતઃ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરઃ

અભિવાદ્ય પાદાવાચાર્યસ્ય ચ પાણી પ્રક્ષાલ્ય મૂલે કુશતરુણાન્ ગૃહ્ણાતિ

તાન્ સવ્યેનાચાર્યોઽગ્રે સંગૃહ્ય દક્ષિણેનાદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચતિ

અધીહિ ભોઃ ઇત્યુક્ત્વા આચાર્યઃ

ૐપૂર્વા વ્યાહૃતયઃ સાવિત્રીં ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

ૐપૂર્વા વ્યાહૃતયઃ સાવિત્રીંસ્તેઽનુબ્રવીમિ ઇત્યાચાર્યઃ

ઋષીન્ ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

ઋષીંસ્તેઽનુબ્રવીમિ ઇત્યાચાર્યઃ

દેવતા ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

દેવતાસ્તેઽનુબ્રવીમિ ઇત્યાચાર્યઃ

છન્દાંસિ ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

છન્દાંસિ તેઽનુબ્રવીમિ ઇત્યાચાર્યઃ

શ્રદ્ધામેધે ભો અનુબ્રૂહિ ઇતીતરઃ

શ્રદ્ધામેધે તેઽનુબ્રવીમિ ઇત્યાચાર્યઃ

યેન યેનર્ષિણા યો યો યદ્દેવત્યો યચ્છન્દા વા સ્યાત્ તથા તથા તં તં મન્ત્રમનુબ્રૂયાત્

અપિ વાવિન્દન્ ઋષિદૈવતછન્દાંસ્યેવમેવૈકૈકમૃષિમનુવાકં વાનુબ્રૂયાત્

ક્ષુદ્રસૂક્તેષ્વનુવાકં વાનુબ્રૂયાત્

યાવદ્વા ગુરુર્મન્યેત

આદ્યોત્તમે વાનુબ્રૂયાદૃષેરનુવાકસ્ય

આદ્યુત્તમા ઇત્યેષા પ્રકૃતિરિતિ

કામં સૂક્તાદાવાચાર્યઃ

ઇત્યેતદૃષિસ્વાધ્યાયેન વ્યાખ્યાતમ્

સમા તે કુશતરુણાનાદાય આનળુહેન ગોમયેન મૂલકુણ્ડં કૃત્વા યથો
ક્તમદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચતિ

અથેમાસ્તર્પયતિ

અથ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
અગ્નિસ્તૃપ્યતુ । પ્રજાપતિસ્તૃપ્યતુ । વિરૂપાક્ષસ્તૃપ્યતુ । બ્રહ્મા । વેદાઃ । દેવાઃ । ઋષયઃ । સર્વાણિ ચ ચ્છન્દાંસિ । ઓઙ્કારઃ । વષટ્કારઃ । વ્યાહૃતયઃ । સાવિત્રી । યજ્ઞાઃ । દ્યાવાપૃથિવી । અન્તરિક્ષમ્ । અહોરાત્રાણિ । સાઙ્ખ્યાઃ । સિદ્ધાઃ । સમુદ્રાઃ । નદ્યઃ । ગાવઃ । ગિરયઃ । ક્ષેત્રૌષધિવનસ્પતિગન્ધર્વાપ્સરસઃ । નાગાઃ । વયાંસિ । સાધ્યાઃ । વિપ્રાઃ । યક્ષાઃ । રક્ષાંસિ । પિશાચાઃ । ભૂતાનિ । અથ નિવીતીભૂત્વા । મધુચ્છન્દાઃ । શતર્ચિનઃ । માધ્યમાઃ । ગૃત્સમદઃ । વિશ્વામિત્રઃ । વામદેવઃ । અત્રિઃ । ભરદ્વાજઃ । વસિષ્ઠઃ । પ્રગાથાઃ । પાવમાન્યઃ । ક્ષુદ્રસૂક્તાઃ । મહાસૂક્તાઃ । એવમન્તાનિ તૃપ્યન્તુ । અથ સંવીતી ભૂત્વા । સ્મૃતિં તર્પયામિ । ધૃતિં તર્પયામિ । શ્રદ્ધાં તર્પયામિ । મેધાં તર્પયામિ । પ્રજ્ઞાં તર્પયામિ । ધારણાં તર્પયામિ

છન્દાંસિ તૃપ્યન્તામ્ । ઋષયસ્તૃપ્યન્તામ્ । દેવતાસ્તૃપ્યન્તામ્

અથ પ્રાચીનાવીતી દક્ષિણાં દિશમન્વીક્ષમાણઃ । સુમન્તુજૈમિનિવૈશમ્પાયનપૈલસૂત્રભાષ્યમહાભારતધર્માચાર્યાઃ । જાનન્તિબાહવિગાર્ગ્યગૌતમશાકલ્યબાભ્રવ્યમાણ્ડવ્યમાણ્ડૂકેયાઃ । સુયજ્ઞસાંખ્યાયનજાતૂકર્ણ્યાઃ । પૈઙ્ગશામ્બવ્યૈતરેયાઃ । ગાર્ગી વાચક્નવી । બડવા પ્રાતિથેયી । સુલભા મૈત્રેયી । કહોળં કૌષીતકમ્ । મહાકૌષીતકમ્ । સુયજ્ઞમ્ । સાઙ્ખ્યાયનમ્ । ઐતરેયમ્ । મહૈતરેયમ્ । પૈઙ્ગ્યમ્ । મહાપૈઙ્ગ્યમ્ । શામ્બવકમ્ । મહાશામ્બવકમ્ । બાષ્કળમ્ । શાકળમ્ । ગાર્ગ્યમ્ । મહાજપત્રમ્ । સુજાતવક્ત્રમ્ । ઔદવાહિમ્ । સૌજામિમ્ । બાભ્રવ્યં સોમશર્માણમ્ । પાઞ્ચાલં વેદમિત્રમ્ । આચાર્યં શૌનકમ્

યે ચાન્યે આચાર્યાસ્તે ચાપિ તૃપ્યન્તુ

પ્રતિપુરુષં પિતરઃ

સુયજ્ઞઃ । સાંખ્યાયનઃ । પૈલઃ । કહોળઃ ।
કૌષીતકિઃ । કહોળાય કૌષીતકયે સ્વધાસ્તુ

અથ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
અહઃશેષં સ્થાનમુપવાસશ્ચ

અપરાહ્ણેઽક્ષતધાના ભિક્ષિત્વા આજ્યાહુતિધર્મેણાગ્નૌ પાણિના જુહુયાત્ સદસસ્પતિમદ્ભુતમિતિ પ્રત્યૃચં સૂક્તશેષેણ

ભૈક્ષૈરાચાર્યં સ્વસ્તિવાચ્ય અરણ્યે સમિત્પાણિઃ સન્ધ્યામુપાસ્તે નિત્યં વાગ્યત ઉત્તરાપરમભિમુખોઽન્વષ્ટમદેશમર્ધાસ્તમિતે મણ્ડલે આ નક્ષત્રાણાં દર્શનાત્ । અતિક્રાન્તાયાં મહાવ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વા

એવં પ્રાતઃ પ્રાઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્ના મણ્ડલદર્શનાત્

ઉદિતે પ્રાધ્યયનમ્

અહરહઃ સાયંપ્રાતરગ્નિં પ્રણીયોપસમાધાય પરિસમૂહ્ય પર્યુક્ષ્ય સુસમિદ્ધે જુહોતિ અગ્નયે સમિધમાહારિષ બૃહતે જાતવેદસે તયા ત્વમગ્ને વર્ધસ્વ સમિધા બ્રહ્મણા વયં સ્વાહા ઇતિ પ્રથમામ્ । એધોઽસ્યેધિષીમહિ ઇતિ દ્વિતીયામ્ । સમિદસિ સમેધિષીમહિ ઇતિ તૃતીયામ્ । એષા તે અગ્ને સમિત્તયા વર્ધસ્વ ચાપ્યાયસ્ય ચ । બર્ધિષીમહિ ચ વયમા ચ
પ્યાસિષીમહિ ઇતિ ચતુર્થીં

અથ પર્યુક્ષ્ય
અગ્નિઃ શ્રદ્ધાં ચ મેધાં ચ વિનિપાતં સ્મૃતિં ચ મે
ઈળિતો જાતવેદાઃ શુનં નઃ સંપ્રયચ્છતુ
ઇત્યગ્નિમુપતિષ્ઠતે

સ એતેષાં વેદાનામેકં દ્વૌ ત્રીન્ સર્વાન્ વાર્ધાતે ય એવં
હુત્વાગ્નિમુપતિષ્ઠતે

તદપિ શ્લોકાઃ
અશ્વત્થઃ ખદિરોઽર્કશ્ચ પ્લક્ષો વૈકઙ્કતશ્શમી
કાષ્મર્યશ્ચ શકૃદ્વન્યં સીરવાહાશ્ચ સર્વશઃ
વેણું વર્જ્યાથ વાન્યાનિ નિમ્બારલસકણ્ટકાન્
કરઞ્જામ્રાસવર્ણાશ્ચ વર્જ્યાઃ કાન્તાશ્ચ નામતઃ
હોમાર્થી તુ પ્રયુઞ્જીત નિત્યે નૈમિત્તિકેઽપિ વા
પાલાશી તુ સ્રુગેવ સ્યાદ્વા પાર્ણઃ ખાદિરઃ સ્રુવઃ ઇતિ

અથ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
અથ વ્રતાદેશનમ્

તસ્યોપનયનેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ

ન સાવિત્રીમન્વાહ

દણ્ડપ્રદાનાન્તમિત્યેકે

ઉદગયને શુક્લપક્ષેઽહોરાત્રં બ્રહ્મચર્યમુપેત્યાચાર્યોઽમાંસાશી

ચતુર્દશીં પરિહાપ્યાષ્ટમીં નવમીં ચ

આદ્યોત્તમે ચૈકે

યાં વાન્યાં ભપ્રશસ્તાં મન્યેત તસ્યાં શુક્રિયબ્રહ્મચર્યમાદિશેત

શુક્રિયબ્રહ્મચારી ભવ ઇત્યાચાર્યઃ

શુક્રિયબ્રહ્મચારી ભવાનિ ઇતીતરઃ

એવમુત્તરેષાં યદ્યદ્વ્રતમાદિશેત તસ્ય તસ્ય નામ્ના નિર્દિશેત્

ત્રિરાત્રં બ્રહ્મચર્યં ચરેત્

દ્વાદશરાત્રં સંવત્સરં વા

યાવદ્વા ગુરુર્મન્યેત

ગોદાનસ્ય ચ

શાક્વરં તુ સંવત્સરં માહાવ્રતિકમૌપનિષદં ચ

પૂર્ણે કાલે ચરિતબ્રહ્મચર્યે શયુચાર્હસ્પત્યાન્તે વેદે પ્રોક્તે રહસ્યં શ્રાવયિષ્યન્ કાલનિયમં ચાદેશેન પ્રતીયેન

કૃતપ્રાતરાશસ્ય

અપરાહ્ણેઽપરાજિતાયાં દિશિ હુત્વાચાર્યઃ અથૈનં યાસ્વેવ દેવતાસુ પરિદત્તો ભવતિ તાસ્વેનં પરિપૃચ્છતિ અગ્નાવિન્દ્ર આદિત્યે વિશ્વેષુ ચ દેવેષુ ચરિતં તે બ્રહ્મચર્યમિતિ

ચરિતં ભો ઇતિ પ્રત્યુક્તે પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખે સ્થિતે અહતેન વાસસાચાર્યઃ પ્રદક્ષિણં મુખં ત્રિઃ પરિવેષ્ટ્ય ઉપરિષ્ટાદ્દશાઃ કૃત્વા યથા ન સંભ્રશ્યેત

ત્રિરાત્રં સમિદાધાનં ભૈક્ષાચરણમધઃશય્યાં ગુરુશુશ્રૂષાં ચ કુર્વન્ વાગ્યતોઽપ્રમત્તોઽરણ્યે દેવકુલેઽગ્નિહોત્ર ઉપવસખ ઇતિ

અત્ર હૈકે તાનેવ નિયમાંસ્તિષ્ઠતો રાત્ર્યામેવોપવિશન્તિ

આચાર્યોમાંસાશી બ્રહ્મચારી ગ્રામાન્નિષ્ક્રામન્નૈતાનીક્ષેતાનધ્યાયાન્ સ્પૃશતામું પિશિતામં ચણ્ડાલં સૂતિકાન્તેજનીમપહસ્તકાં શ્મશાનં સર્વાણિ ચ શ્યામરૂપાણિ યાન્યાસ્યે ન પ્રવિશેયુઃ

પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ પુણ્યે દેશે ઉદિત આદિત્યેઽનુવચનધર્મેણ વાગ્યતાયોષ્ણીષિણેઽન્વાહ

મહાનામ્નીષ્વેવૈષ નિયમઃ

અથોત્તરેષુ પ્રકરણેષુ સ્વાધ્યાયમેવં કુર્વીતાચાર્યસ્યેતરઃ શૃણોતિ

ઉષ્ણીષમાજ્યભાજનં દક્ષિણાં ચાચાર્યાય દદાતિ ત્વં તમિતિ

ઉચ્ચા દિવિ ઇતિ ચ

પ્રણવેન વા સર્વમ્

અત્ર હૈકે વૈશ્વદેવં ચરું કુર્વતે સર્વેષુ પ્રકરણેષુ

યથા પરિદત્તમિતિ ચ માણ્ડૂકેયઃ

અથ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
અથાતો દણ્ડનિયમઃ

નાન્તરાગમનં કુર્યાદાત્મનો દણ્ડસ્ય ચ

અથ ચેદ
દણ્ડમેખલોપવીતાનામન્યતમદ્વિશીર્યેત ચ્છિદ્યેત વા તસ્ય તત્પ્રાયશ્ચિત્તિઃ યદુદ્વાહે રથસ્ય

મેખલા ચેદસન્ધેયા ભવતિ અન્યાં કૃત્વાનુમન્ત્રયતે મેધ્યામેધ્યવિભાગજ્ઞે દેવિ ગોપ્ત્રિ સરસ્વતિ । મેખલે સ્કન્નવિચ્છિન્ને સન્તનોષિ વ્રતં મમ । ઇતિ

એતયૈવ યથાર્થમુપવીતે

ત્વમગ્ને વ્રતભૃચ્છુચિઃ ઇત્યેતાભ્યામૃગ્ભ્યામાહુતીર્હુત્વા અથ મેખલાં શાન્તે વૃક્ષે નિધાય પૂર્ણે કાલે મેખલામુપવીતં ચ દણ્ડે બધ્નાતિ

તદપ્યેતત્ યજ્ઞોપવીતં દણ્ડં ચ મેખલામજિનં તથા । જુહુયાદપ્સુ વ્રતે પૂર્ણે વારુણ્યર્ચા રસેન વા

બ્રહ્મચારી પ્રવત્સ્યન્નાચાર્યમનુમન્ત્રયતે પ્રાણાપાનયોઃ ઇત્યુપાંશુ ઇદં વત્સ્યાવો ભો ઇત્યુચ્ચૈઃ

પ્રાણાપાન ઉરુવ્યચાસ્ત્વયા પ્રપદ્યે દેવાય ત્વા ગોપ્ત્રે પરિદદામિ દેવસવિતરેષ તે બ્રહ્મચારી તં ગોપાય સમામૃત ઇત્યુપાંશુ ૐ સ્વસ્તિ ઇત્યુચ્ચૈરાચાર્યઃ ૐ
સ્વસ્તીત્યુચ્ચૈરાચાર્યઃ

ઇતિ કૌષીતકગૃહ્યે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથ તૃતીયોઽધ્યાય:
પ્રથમઃ ખણ્ડ:
સ્નાનં સમાવર્ત્સ્યમાનસ્ય

આનળુહે ચર્મણ્યુપવિશ્ય કેશશ્મશ્રુલોમનખાનિ વાપયિત્વા વ્રીહિયવૈસ્તિલસર્ષપૈરપામાર્ગૈઃ સદાપુષ્પાભિરિત્યુચ્છાદ્યાપોહિષ્ઠીયેનાભિષિચ્યાલઙ્કૃત્ય યુવં વસ્ત્રાણિ ઇતિ વાસસી પરિધાય આયુષ્યં વર્ચસ્યમિતિ સૂક્તેન જાતરૂપમપિનહ્ય

ઉત્થાને કુમારસ્ય ચ

અથાસ્મિન્નન્વારબ્ધ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા મધુપર્કં દદ્યાત્

પ્રતિલીનસ્તદહરાસીત

વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગઃ શાસ ઇત્થા ઇતિ રથમારોહેત્

યત્રૈનં ગત્વા પશુના વાહયેયુઃ તત્પૂર્વમુપતિષ્ઠેત

ગોભિર્વા સમાવર્તેત

ફલવતો વા વૃક્ષાત્

ઇન્દ્રશ્રેષ્ઠાનિ સ્યોના પૃથિવિ ભવ ઇતિ પ્રત્યવરોહતિ

ઈપ્સિતમન્નં તદહર્ભુઞ્જીત

આચાર્યાય વસ્ત્રયુગં દદ્યાત્

ઉષ્ણીષં મણિકુણ્ડલં દણ્ડોપાનહં છત્રં ચ
અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
અગારં કારયિષ્યન્ ઇહાન્નાદ્યાય વિશઃ પ્રતિગૃહ્ણામિ ઇત્યુદુમ્બરશાખયા ત્રિઃ પરિલિખ્ય મધ્યે સ્થણ્ડિલે જુહોતિ કોઽસિ કસ્યાસિ કાયં તે ગ્રામકામો જુહોમિ સ્વાહા
અસ્યાં દેવાનામધિભાગધેયમિતઃ પ્રજાતાઃ પિતરઃ પરેતાઃ
ઇરાવતી જુહ્વદ્ ગ્રામકામો નુ દેવાનાં કઞ્ચ નાન્તરેમિ સ્વાહા ઇતિ

ન ચ સ્થૂણાગર્તાન્ ખાનયિત્વોદમન્થાનાસિચ્ય ઇમાં વિમિન્વેઽમૃતસ્ય શાખાં
મધોર્ધારાં પ્રતરણીં વસૂનામ્
એનાં શિશુઃ ક્રન્દત્વા કુમાર એનાં ધેનુઃ પાવકવથ્સ
ઇત્યુદુમ્બરશાખાં ઘૃતેનાક્તાં દક્ષિણે દ્વાર્યે ગર્તેઽવદધાતિ

ઇમામુચ્છ્રયામિ ભુવનસ્ય શાખાં મધોર્ધારાં પ્રતરણીં વસૂનામ્
એના શિશુઃ ક્રન્દત્વા કુમાર એનાં ધેનુઃ પાવકવથ્સ
ઇત્યુત્તરતઃ

એવં દ્વયોર્દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતશ્ચ

ઇમામહમસ્મિન્ વૃક્ષસ્ય શાખાં ઘૃતમુક્ષન્તીમમૃતે મિનોમિ
એનાં શિશુઃ ક્રન્દત્વા કુમાર આસ્યન્દતાં ધેનવો નિત્યવથ્સાઃ
ઇતિ સ્થૂણારાજમુચ્છ્રયતિ

એનં કુમારસ્તરુણ આવથ્સો ભુવનસ્પતિઃ ।
કુમ્ભાદ્દધ્નઃ કલશૈર્ગમઃ । ઇહૈવ સ્થૂણે પ્રતિતિષ્ઠત્યશ્વાવતી ગોમતી સીલમાવતી ક્ષેમે તિષ્ઠ ઘૃતમુક્ષમાણાઃ । ઇહૈવ તિષ્ઠન્નિમિતા તિલ્વિલેવાસ્યા ઇરાવતીં મધ્યે પોષસ્વ તિષ્ઠન્તીં મા ત્વા પ્રાપન્નઘાયવ ઉપહૂતા ઇહ ગાવ ઉપહૂતા અજાવયોઽથોઽન્નસ્ય કીળાળ ઉપહૂતા ગૃહેષુ ણો રથન્તરે પ્રતિટિષ્ઠ વામદેવ્યે બૃહતિ શ્રયસ્વ ઇતિ સ્થૂણારાજમભિમૃશ્ય સંમિતસ્ય સ્થૂણાઃ સમભિમૃશતિ સત્યં ચ શ્રદ્ધા ચ ઇતિ પૂર્વે

યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચ ઇતિ દક્ષિણે

બલં ચોર્જં ચ ઇત્યપરે

બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઇત્યુત્તરે

શ્રીતૂસ્પે

ધર્મઃ સ્થૂણારાજે

અહોરાત્રે દ્વારફલકે

સંવત્સરઃ પિધાને

ઉક્ષા સમુદ્રઃ ઇત્યભ્યક્તમશ્માનં
સ્તૂપસ્યાધસ્તાન્નિખનેત્

સંસ્થિતે વાસ્તુકરણે શોભિતે ચ સમન્તતઃ

અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
અગ્નિં દધામિ મનસા શિવેન ઇત્યગ્નિં પ્રણીય પૃથિવીં શંભુવા હ પ્રતિતિષ્ઠસ્વ ઇતિ પ્રાગગ્રેષુ નવેષુ કુશેષૂદકુમ્ભં નવં મણિકં વા પ્રતિષ્ઠાપ્ય આપોહિષ્ઠીયાભિસ્તિસૃભિઃ પૂરયિત્વા અરિષ્ટા અસ્માકં વીરા મા પરા સેચિ નો ધનમિત્યપિધાય રથન્તરસ્ય સ્તોત્રિયેણ પુનરાદાય કકુપ્કારં તિસ્રઃ પૂર્વાહ્ણે જુહોતિ

વામદેવ્યસ્ય મધ્યન્દિને

બૃહતોઽપરાહ્ણે

સાવિત્ર્યા ચાનુસવનં શતાદૂર્ધ્વમ્

મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્રઃ । વાસ્તોષ્પતે ઇતિ ચતસ્રઃ । વાસ્તોષ્પતે ધ્રુવા સ્થૂણા સૌવિષ્ટકૃતી દશમી સ્થાલીપાકસ્ય રાત્રૌ

જ્યેષ્ઠં પુત્રમાદાય જાયયા સદ્દધાન્યાઃ પ્રપદ્યતે ઇન્દ્રસ્ય ગૃહાઃ શિવા વસુમન્તો વરૂથિનઃ । તાનહં પ્રપદ્યે સહ જાયયા સહ પ્રજયા સહ પશુભિઃ સહ યન્મે કિઞ્ચાસ્તિ તેન । શમં શમં શિવં શિવં ક્ષેમાય વઃ શાન્ત્યૈ પ્રપદ્યેઽભયં નો અસ્તુ ઇતિ

એતયૈવાવૃતાષાઢ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં સ્વસ્ત્યયનમિત્યાચક્ષતે

ઉદ્ધરેન્મણિકપ્રતિષ્ઠાપનં ગૃહપ્રવેશનં ચ

સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ પઞ્ચર્ચં જપતિ

અથ બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
ગ્રામો મારણ્યાય પરિદદાતુ હવિશ્ચ મહાયમાય પરિદેહિ ઇતિ ગ્રામાન્નિષ્ક્રામન્

અરણ્યં મા ગ્રામાય પરિદદાતુ હવિશ્ચ મહાયમાય પરિદેહિ ઇતિ ગ્રામં પ્ર
વિશન્નરિક્તઃ

ગૃહાન્ ભદ્રાન્ સુમનસઃ પ્રપદ્યેઽવીરઘ્નો વીરવતઃ સુવીરાન્
ઇરાં વહતો ઘૃતમુક્ષમાણાસ્તેષ્વહં સુમનાઃ સંવિશેયમ્
ઇતિ સદા પ્રપદનીયઃ

અનાહિતાગ્નિઃ પ્રવત્સ્યન્ ગૃહાન્ સમીક્ષતે
ઇમાન્મે મિત્રાવરુણા ગૃહાન્ ગોપાયતં યુવમ્
અવિનષ્ટાનવિહૃતાન્ પૂષેમાનભિરક્ષતુ
ઇતિ । અપિ પન્થામગન્મહિ ઇતિ ચ

પ્રોષ્યાયન્ ગૃહાન્ સમીક્ષતે ગૃહા
મા બિભીત મા મે બિભ્યતોર્જં બિભ્યતેષમૂર્જં બિભ્રદ્વસુમનાઃ સુવર્ચાઃ ગૃહાનૈમિ સુમનસા મોદમાનઃ । યેષાં મધ્યે વિપ્રવસન્તિ યે સૌમનસો બહુ । ગૃહાનુપહ્વયામહે તે નો હિન્વન્તુ જામયઃ । ઉપહૂતા ઇહ ગાવઃ ઉપહૂતા અજાવયઃ । યો નસ્ય કીલાલ ઉપહૂતા અજાવયઃ । અસ્યોપસદ્યે મારિષદયં શ્રેષ્ઠી દધાતુ નઃ ઇતિ ગૃહ્યમગ્નિમુપસ્થાય કલ્યાણીં વાચં પ્રબ્રૂયાત્

વિરાજો દોહોઽસિ
વિરાજો દોહમશીય મયિ વિરાજઃ પદ્યાયૈ દોહઃ ઇતિ પાદ્યપ્રતિગ્રહણમ્

અથ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
અનાહિતાગ્નિર્નવં પ્રાશિષ્યન્નાગ્રયણદેવતાભ્ય ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થીભ્યઃ સ્વાહાકારેણ ગૃહ્યેઽગ્નૌ હુત્વા પ્રજાપતયે ત્વા ગ્રહં ગૃહ્ણામિ
મહ્યં શ્રિયૈ મહ્યં યશસે મહ્યમન્નાદ્યાય ઇતિ હુતશેષાદ્ ગ્રહં ગૃહીત્વા
ભદ્રાન્નઃ શ્રેયઃ સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયા વશેન સમશીમહિ ત્વા
સ નો મયોભૂઃ પિતવાવિશેહ શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે
ઇત્યદ્ભિરભ્યુક્ષ્ય ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ

અમોઽસિ પ્રાણ તદૃતં બ્રવીમ્યમોઽસિ સર્વાણ્યનુ પ્રવિષ્ટઃ
સમે જરાં રોગમપનુદ્ય શરીરાદમા મ એધિ મામૃધામ ઇન્દ્ર
ઇતિ હૃદયદેશમભિમૃશ્ય પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસિ મા વિસ્રસ ઇતિ નાભિમ્

ભદ્રં કર્ણેભિઃ ઇતિ યથારૂપં તચ્ચક્ષુઃ ઇત્યાદિત્યમુપસ્થાય

પરિ વપસ્વેદં વૃઞ્જન્તુ ઘોષિણ્યસ્સ મા સ્વસ્થ ગોપતે મા વો રક્ષો મનો રિષત્ પૂષા ગા અન્વેતુ નઃ ઇતિ ગાઃ પ્રતિષ્ઠમાના અનુમન્ત્રયતે

પરિ પૂષા ઇતિ પરિક્રાન્તાસુ

યાસામૂધશ્ચતુર્બિલં મધોઃ પૂર્ણં ઘૃતસ્ય ચ
તા નઃ સન્તુ પયસ્વતીર્બહ્વીર્ગોષ્ઠે ઘૃતાચ્યઃ
આ ગાવો અગ્મન્નિતિ સપ્તાગતાસુ

ઉત્તમાપાકુર્વન્ મયોભૂર્વાતઃ ઇતિ ચ
સૂક્તેન ગોષ્ઠગતાઃ

યાસુ પ્રથમા પ્રજાયેત તસ્યાઃ પીયૂષં જુહુયાત્ સંવત્સરીણં પય ઉસ્રિયાયાઃ ઇતિ દ્વાભ્યામ્

યા ફાલ્ગુન્યા ઉત્તરામાત્રાસ્યા સા રેવત્યા સંપદ્યતે તસ્યામઙ્ગલક્ષણાનિ કારયેત્ ભુવનમસિ સહસ્રમસિ રાયસ્પોષં મા વો દધત્ । અક્ષતમસ્યરિષ્ટં વિરાળન્નં ગોપાયતિ । યાવતીનામિદં કરિષ્યામિ ભૂયસીનામુત્તરાસાં ક્રિયાસમિતિ

યદિ યમૌ પ્રજાયેત મહા
વ્યાહૃતિભિર્હુત્વા યમસૂં દદ્યાત્

અથ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
અથ વૃષોત્સર્ગઃ

કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં રેવત્યાં વાશ્વયુજ્યાં ચ ગવાં મધ્યે સુસમિદ્ધમગ્નિં કૃત્વાજ્યાહુતીર્જુહોતિ ઇહ ધૃતિરિહ સ્વધૃતિરુપસૃજં ધરુણં માત્રે ધરુણો માતરં ધયન્ । રાયસ્પોષમિષમૂર્જમસ્માસુ દીધરત્ સ્વાહા પૂષા ગા અન્વેતુ નઃ ઇતિ પૌષ્ણસ્ય

હુત્વૈકવર્ણં દ્વિવર્ણં ત્રિવર્ણં વા યો વા યૂથં છાદયતિ યં વા યૂથં સંછાદયતિ

રોહિતો વૈવ સ્યાત્

સર્વાઙ્ગૈરુપેતઃ

યૂથે વર્ચસ્વિતમઃ સ્યાતમલંકૃત્ય

યૂથે મુખ્યાશ્ચતસ્રો વત્સતર્યઃ

તાશ્ચાલંકૃત્ય

એતં યુવાનં પરિ વો દદામિ તેન ક્રીળન્તીશ્ચરત પ્રિયેણ મા નશ્શાપ્ત જનુષા સંવિદાના રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમ । ઇત્યનુમન્ત્રયતે

નભ્યસ્થે વૃષે મયોભૂર્વાતઃ ઇતિ
ચ સૂક્તેન

સર્વાસાં પયસિ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્

અથ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
અથાત ઉપાકરણમ્

ઓષધીનાં પ્રાદુર્ભાવે

શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામ્

હસ્તેન શ્રવણેન વા

અક્ષતસૂક્તાનાં દધિઘૃતમિશ્રાણાં પ્રત્યૃચં વેદેન જુહુયાદિતિ હૈક આહુઃ

સૂક્તાનુવાકાદ્યાઃ

અધ્યાયાર્ષેયાદ્યાભિરિતિ ચ માણ્ડૂકેયઃ

અથ હ સ્માહ કૌષીતકિઃ વેદેભ્યો દેવેભ્યઃ છન્દોભ્યઃ ઋષિભ્યશ્ચેતિ

અગ્નિમીળે પુરોહિતમિત્યેકા

કુષુમ્ભકસ્તદબ્રવીત્ આવદંસ્ત્વં શકુને ભદ્રમાવદ ગૃણાના જમદગ્નિના ધામન્તે વિશ્વં ભુવનમધિશ્રિતમ્ ગન્તા નો યજ્ઞં યજ્ઞિયાઃ સુશમિ યો નઃ સ્વો અરણઃ પ્રતિચક્ષ્વ આગ્ને યાહિ મરુત્સખા યત્તે રાજઞ્છૃતં હવિઃ ઇતિ દ્વ્યૃચાઃ

તચ્છંયોરાવૃણીમહે ઇત્યેકા

હુતશેષાદ્ધવિઃ પ્રાશ્ય દધિક્રાવ્ણો અકારિષમિત્યાચમ્યોપવિશ્ય મહાવ્યાહૃતયઃ સાવિત્રીં વેદાદિ
પ્રભૃતિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વા આચાર્યં સ્વસ્તિ વાચ્ય

તદપિ ભવતિ
ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ક્ષપણં ભવેત્
અષ્ટકાસુ તથૈવ સ્યાદૃત્વન્ત્યાસુ ચ રાત્રિષુ

અથ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
અથાત ઉત્સર્ગઃ

માઘશુક્લપક્ષપ્રતિપદ્યપરાજિતાયાં દિશિ પુણ્યે દેશે પ્રત્યસ્ય લોષ્ટાન્ શાસ ઇત્થા ઇતિ પ્રતિદિશમૃષીંશ્છન્દાંસિ દેવતાઃ શ્રદ્ધામેધે ચ તર્પયિત્વા પ્રતિપુરુષં પિતરઃ

ઉદુત્યમ્ ચિત્રમ્ નમો મિત્રસ્ય વિભ્રાદ્ બૃહત્ ઇતિ સૂક્તાનિ જપિત્વા છન્દાંસિ વિશ્રામયન્ત્યર્ધષષ્ઠાન્ માસાન્

અધીયીરંશ્ચેદહોરાત્રમુપરમ્ય
પ્રાધ્યયનમ્

અથ નવમઃ ખણ્ડઃ
અથોઽપરમમ્

ઉત્પાતેષ્વાકાલિકમ્

અન્યેષ્વદ્ભુતેષુ ચ

વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષેષુ ત્રિસન્ધ્યમેકાહમ્

શ્રાદ્ધભોજને

દશાહમઘેષુ ચ સૂતકેષુ ચ

ચતુર્દશ્યમાવાસ્યયોઃ

અષ્ટકાસુ

વાસરેષુ નભ્યેષુ ચ

આચાર્યે ચોપરતે દશાહમ્

શ્રુત્વા ત્રિરાત્રમ્

તત્પૂર્વાણાં ચ પ્રતિગ્રહે શ્રાદ્ધે

સબ્રહ્મચારિણિ સમેત્ય

પ્રેતમનુગમ્ય પિતૃભ્યશ્ચ નિધાય પિણ્ડાન્ નિશામ્

સન્ધ્યાયામ્

પર્વસુ

અસ્તમિતે

સામશબ્દે

શ્મશાને

શૂદ્રસંનિકર્ષે

ગ્રામારણ્યે

અન્તઃશવે ગ્રામે

અદર્શનીયાશ્રવણીયાનિષ્ટાઘ્રાણે

અતિવાતેઽભ્રે વર્ષતિ

રથ્યાયામ્

બાણશબ્દે

રથસ્થઃ

શૂદ્રવચ્છુનિ

વૃક્ષારોહણે

અવટારોહણે

અપ્સુ

ક્રન્દત્યામ્

આર્તૌ

નગ્નઃ

ઉચ્છિષ્ટઃ

સંક્રમે

કેશશ્મશ્રુવાપન આ સ્નાનાત્

ઉત્સાદને

સ્નાને

અભ્યઞ્જને

સંવેશને સૂતિકોદક્યાભ્યામ્

અવહિતપાણિઃ

સેનાયામ્

અભુઞ્જતિ બ્રાહ્મણે

ગોષુ ચ

અતિક્રાન્તેષ્વધીયીરન્

એતેષાં યદિ કિઞ્ચિદકામમભ્યાભવેત્ પ્રાણાનાયમ્યાદિત્યં નિરીક્ષ્યાતઃ પરમધીયીત

વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષવર્જં કલ્પે

વર્ષવર્જમર્ધષષ્ઠેષુ ચ

તદપ્યેતત્
અન્નમાપો મૂલફલં યચ્ચાન્યચ્છ્રાદ્ધિકં ભવેત્
પ્રતિગૃહ્યાપ્યનધ્યાયઃ પાણ્યાસ્યા બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ
ઇતિ

ન્યાયોપેતેભ્ય એવાવર્તયેત્

પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરઃ

દ્વૌ વા

ભૂયાંસસ્તુ યથાસનમ્

અધીહિ ભો ઇત્યુક્ત્વા આચાર્યઃ ઓમિતીતરઃ પ્રતિપદ્યાધીયીત

અધીત્યોપસંગૃહ્ય વિરતાઃ સ્મ ભો ઇત્યુક્ત્વા યથાર્થમ્

વિસૃષ્ટં વિરામસ્તાવદિત્યેકે

નાધીયીતારમન્તરા ગમયેદાત્માનં પરિહરન્તોઽધીયીરન્

યદિ ચેદ્ દોષઃ સ્યાત્ ત્રિરાત્રમુપોષ્યાહોરાત્રં વા સાવિત્રીં ચાભ્યાવર્તયિત્વા યાવચ્છક્નુયાત્

દણ્ડસ્યાન્તરાગમને બ્રા
હ્મણાય યત્ કિઞ્ચિદદ્યાત્ । અતઃ પરમધીયીત

અથ દશમઃ ખણ્ડઃ
અથાતો વૈશ્વદેવઃ

વૈશ્વદેવસ્ય સિદ્ધસ્ય સાયંપ્રાતર્ગૃહ્યેઽગ્નૌ જુહુયાત્

મહાન્તં કોશમિતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ સર્વત્ર

અગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહા ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા ભરદ્વાજધાન્વન્તરયે સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા અનુમત્યૈ સ્વાહા શ્રિયૈ સ્વાહા સરસ્વત્યૈ સ્વાહા વિષ્ણવે સ્વાહા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા સર્વાભ્યો દેવતાભ્યઃ સ્વાહા અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા ઇતિ હુત્વૈતાસાં દેવતાનામ્ । અથ વાસ્તુમધ્યે બલિં હરેત્

એતાભ્યશ્ચૈવ દેવતાભ્યો નમો બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ વાસ્તોષ્પતયે નમઃ

અથ દિશાં પ્રદક્ષિણં યથારૂપં નમ ઇન્દ્રાય ઐન્દ્રેભ્યશ્ચ નમો યમાય યામ્યેભ્યશ્ચ નમો વરુણાય વારુણ્યેભ્યશ્ચ નમઃ સોમાય સૌમ્યેભ્યશ્ચ નમો બૃહસ્પતયે બાર્હસ્પત્યેભ્યશ્ચ

નમો મરુદ્ભ્યોઽશ્વિભ્યાં નમશ્છન્દોભ્ય ઋષિભ્યશ્ચ ઇત્યપરાજિતાયાં દિશિ

નમસ્સાધ્યાયાગ્નયે નમો નિર્રત્યૈ નમો વાયવે નમો રુદ્રાય ઇતિ પ્રદક્ષિણમેવ

અથાદિત્યમણ્ડલે નમોઽદિતયે આદિત્યેભ્યશ્ચ નમો નક્ષત્રેભ્ય ઋતુભ્યો નમો માસેઽભ્યોઽર્ધમાસેભ્યશ્ચાહોરાત્રેભ્યશ્ચ સંવત્સરેભ્યઃ પૂષ્ણે પથિકૃતે ધાત્રે વિધાત્રે ઇતિ

મરુદ્ભ્યશ્ચૈવ દેહનેષુ

નમ ઓષધિવનસ્પતિભ્યઃ ઇત્યુલૂખલે નમઃ પર્જન્યાયાદ્ભ્યઃ ઇતિ મણિકે

વિષ્ણવે દૃષદિ

નમઃ શ્રિયૈ શય્યાયાઃ શિરસિ

પાદતો ભદ્રકાળ્યૈ

અનુગુપ્તે દેશે નમો મિત્રાય

નમો વિજ્ઞાતાભ્યો દેવતાભ્યઃ ઇત્યુત્તરતો ધનપતયે ચ

અથાન્તરિક્ષે નક્તંચરેભ્યો નમઃ ઇતિ સાયમ્

અહશ્ચરેભ્યો નમઃ ઇતિ પ્રાતઃ

યે દેવાસઃ ઇતિ ચ

અથ પ્રાચીનાવીતી દક્ષિણતઃ શેષં નિનયેત્ યેઽગ્નિદગ્ધાઃ ઇતિ

દેવર્ષિપિતૃગણેભ્યો દત્ત્વાતિથિમાકાઙ્ક્ષેદ્ આ ગોદોહાત્

યદ્યતિથિરાગચ્છેદ્ યથાશક્તિ પાદ્યમાસનમન્નં દત્ત્વા શ્રોત્રિયં ભોજયેત્

બ્રહ્મચારિણે વા ભિક્ષાં દદ્યાત્

અનન્તરં સૌવાસિનીં ગર્ભિણીં બાલાન્ સ્થવિરાંશ્ચ ભોજયેત્

શ્વભ્યશ્ચ શ્વપાકેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ ભૂમાવિતિ

નાનવત્તમશ્નીયાત્

નૈકઃ

ન પૂર્વમ્

તદપ્યેતદૃષિરાહ

મોઘમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતાસ્સત્યં બ્રવીમિ વધ ઇત્સ તસ્ય
નાર્યમણં પુષ્યતિ નો સખાયં કેવલાઘો ભવતિ કેવલાદી ઇતિ

ષણ્ણામર્ઘ્યાણામન્યતમ આગચ્છેદ્ ગોપશુમજમન્યદ્વા યત્સામાન્યતમં મન્યેતતત્કુર્વીત

આચાર્યાયાગ્નેયઃ ઋત્વિજે બાર્હસ્પત્યો વિવાહ્યાય પ્રાજાપત્યો રાજ્ઞ ઐન્દ્રઃ પ્રિયાય મૈત્રઃ સ્નાતકાયૈન્દ્રાગ્નઃ

યદ્યસકૃત્સંવત્સરસ્ય સોમેન
યજેત કૃતાર્ઘ્યા એવૈનં યાજયેયુઃ

નાકૃતાર્ઘ્યાઃ

તદપિ ભવતિ
મધુપર્કે ચ સોમે ચ પિતૃદૈવતકર્મણિ
અત્રૈવ પશવો હિંસ્યા નાન્યત્રેત્યબ્રવીન્મનુઃ
આચાર્યશ્ચ પિતા ચોભૌ સખા ચાનતિથિર્ગૃહે
તે યદ્વિદધ્યુસ્તત્કુર્યાદિતિ ધર્મો વિધીયતે
નૈકગ્રામીણમતિથિં વિપ્રોષ્યાગતમેવ વા
ઉપસ્થિતં ગૃહં વિદ્યાદ્ભાર્યા યત્રાગ્નયોઽપિ વા
નોપવાસઃ પ્રવાસેઽસ્તિ પત્ની ધારયતે વ્રતમ્
પુત્રો ભ્રાતાથ વા શિષ્યઃ પત્ની વાથ બલિં હરેત્
અગ્નિહોત્રં બલીવર્દાઃ કાલે ચાતિથિરાગતઃ
બાલાશ્ચ કુલવૃદ્ધાશ્ચ નિર્દહન્ત્યવમાનિતાઃ
દેવતાઃ પિતરો નિત્યં ગચ્છન્તિ ગૃહમેધિનમ્
ભાગાર્થમતિથિશ્ચાપિ તેભ્યો નિર્વપ્તુમર્હતિ
સિલાન્યુઞ્છયમાનસ્ય અગ્નિહોત્રં ચ જુહ્વતઃ
સર્વં સુકૃતમાદત્તે બ્રાહ્મણોઽનર્ચિતો વ્રજન્
ઔદપાત્રાત્તુ દાતવ્યમા કાષ્ઠાજ્જુહુયાદપિ
આ સૂક્તાદાનુવાકાદ્વા બ્રહ્મયજ્ઞો વિધીયતે
એતે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા વર્તન્તે યસ્ય નિત્યશઃ
સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નાકપૃષ્ઠે મહીયતે
વૈશ્વદેવમિમં યે ચ સાયંપ્રાતઃ પ્રયુઞ્જતે
તદર્થૈરાયુષા કીર્ત્યા પ્રજાભિશ્ચ સમૃધ્નુયુઃ ઇતિ

અથ એકાદશઃ ખણ્ડઃ
અહરહરાચાર્યાયાભિવાદયીત

અભિગમ્ય ગુરુભ્યશ્ચ

સમેત્ય શ્રોત્રિયાય પ્રોષ્ય પ્રેત્યેત્યાશ્રોત્રિયાય

અસાવાહં ભો ઇત્યાત્મનો નામ નિર્દિશ્ય વ્યત્યસ્ય પાણી દક્ષિણેન દક્ષિણં સવ્યેન સવ્યં દક્ષિણોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યામુપસંગૃહ્ય પાદૌ

અસા ઉ ઇત્યસ્ય પાણી સંગૃહ્ય આશિષમાશાસ્તે

નાવૃતો યજ્ઞે ન ધર્માર્થં જુગુપ્સેત

ન જનસમવાયં ગચ્છેત્

નોપર્યુદ્દિશેત્ સમેત્યાત્ર

અનાક્રોશકોઽપિશુનઃ

અકુલં કુલઃ

નૈતિહઃ

નૈકશ્ચરેત્

ન નગ્નઃ

નાવહિતપાણિઃ

દેવકુલાયતનાનિ પ્રદક્ષિણમ્

ન હસેત્

ન ધાવેત્

ન નિષ્ઠીવેત્

ન કણ્ડૂયેત્

મૂત્રપુરીષે નાવેક્ષેત

અવકુણ્ઠ્યાસીત

યદ્યેકવાસા યજ્ઞોપવીતં દક્ષિણે કર્ણે કૃત્વા

નાદિત્યાભિમુખઃ

ન જઘનેન

નાનન્તર્હિતાયાં ભૂમૌ

ન વૃક્ષમારોહેત્

ન કૂપમવેક્ષેત

નૈકો વનં ગચ્છેત્

નાવિ ધુવનં ગચ્છેત્

ન ત્વેવ શ્મશાનમ્

સવસ્ત્રોઽહરહરાપ્લુવીત

અપ્લુત્યોદકોઽન્યદ્વસ્ત્રમાચ્છાદયીત

ન નગ્નાં સ્ત્રિયં નિરીક્ષેત

નાદિત્યં સન્ધિવેલયોઃ

અનાપ્તમ્

અકાર્યકારિણમ્

પ્રેતસ્પર્શિનમ્

સૂત્તિકોદક્યાભ્યાં ન સંવદેત

નોદ્ધૃતતેજાંસિ ભુઞ્જીત

ન યાતયામૈઃ કાર્યં કુર્યાત્

ન સહ ભુઞ્જીત

ન શિષ્ટમ્

પિતૃદેવતાતિથિભૃત્યાનાં શિષ્ટં ભુઞ્જીત

સિલમુઞ્છમયાચિતપ્રતિગ્રહઃ સાધુભ્યો યાચતો વા યાજનમધ્યાપનં વૃત્તિઃ

પૂર્વં પૂર્વં લઘીયઃ

અસંસિદ્ધમાનાયાં વૈશ્યવૃત્તિર્વા

અપ્રમત્તઃ પિતૃદૈવતકાર્યેષુ

ઋતૌ સ્વદારગામી

ન દિવા સ્વપીત

ન પૂર્વાપરરાત્રેષુ

અહરહઃ સ્વાધ્યાયશીલઃ

સત્યવાદી

નિત્યોદકી

નિત્યય
જ્ઞોપવીતી

ન વિરહેદાચાર્યમન્યત્ર નિયોગાત્

અનુજ્ઞાતો વા

અથ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
ષડ્વિંશતિભિઃ કારણૈઃ ખલુ ભો બ્રાહ્મણેનાધ્યેતવ્યં ભવત્યપરિમિતૈર્વા

તદ્યથા કુલે જાતઃ

શક્તિમાન્

પૂર્વે ચાભિરૂપા આસન્

સાધ્વાચરિતં ચૈતત્

ઋણં ચૈતદ્બ્રાહ્મણસ્ય

કર્મણામધ્યયનં શુભતરમ્

અધીત્ય ચ કાર્યાકાર્યે જ્ઞાસ્યામિ

વિદ્વાંસશ્ચ સર્વત્ર પૂજ્યન્તે

શિષ્યાશ્ચ શુશ્રૂષન્તે

મહયન્તિ ચ સર્વત્ર

સર્વત્ર ગતિમાન્ ભવિષ્યામિ

યક્ષ્યામિ

યાજયિષ્યામિ

લક્ષણીયો ભવિષ્યામિ

હવીંષિ ચ સુસંસ્કૃતાનિ ભોક્ષ્યામિ

મયા ચ સ્વાધ્યાયવતા માતાપિતરૌ સ્વર્ગે લોકે સુખમેધિષ્યતે

બ્રહ્મચર્યેણ ચાયુષ્માન્ વર્ચસ્વી ભવિષ્યામિ

સ્વાધ્યાયેન ક્ષિપ્રં પાપ્માનમપહન્યામિતિ ચ

સ્વાધ્યાયવતઃ સર્વે લોકાઃ

નાપ્રાપ્યં તસ્ય કિઞ્ચિત્

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ

મ્નત્રબ્રાહ્મણયોઃ વેદશબ્દઃ

વેદો હિ ધર્મમૂલમ્

અચોરહરણીયં ચ બ્રહ્મ

એકૈકા ચર્ક્ સમ્યગધીતા કામધુગ્ભવતિ

યં યં ક્રતુમધીતે તેન તેન ચેષ્ટં ભવિષ્યતીતિ

તદપિ શ્લોકાઃ

કેતુમાન્ લઘિમાન્ દક્ષો મિત્રવાન્ ઘૃતિમાન્ શુચિઃ
શીલવાન્ શ્રુતવાન્ દાન્તો ભવેદ્વૈ પઙ્ક્તિપાવનઃ

ચોરરાજાગ્ન્યુદકેભ્યઃ સદા સઞ્ચયિનાં ભયમ્
નિર્ભવાસ્તુ સુખં વૈદ્યાશ્ચરન્ત્યક્ષય્યવૃત્તયઃ

તદેતત્પુષ્કલં વાક્યં વેદજ્ઞાનપ્રયોજનમ્
કુર્યાદધ્યયને યત્નં સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ઇતિ

તદપ્યેતદૃષિરાહ

યો જાગાર તમૃચઃ કામયન્તે યો જાગાર તમુ સામાનિ યાન્તિ
યો જાગાર તમયં સોમ આહ તવાહમસ્મિ સરવ્યે ન્યોકાઃ ઇતિ

અથ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
રોહિણ્યાં કૃષિકર્માણિ કારયેત્

પ્રાચ્યાં ક્ષેત્રમર્યાદાયાં દ્યાવાપૃથિવીયં
બલિં હરેત્

ગોમયેન પરિમણ્ડલં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પ્રાગગ્રેષુ નવેષુ કુશેષુ દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં નમઃ ઇત્યપો દદ્યાત્

એવમેવ ગન્ધમાલ્યધૂપદીપાનામ્

પયસૌદનં વા

નમો દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં નમઃ ઇતિ ચોપસ્થાનમ્

ન નિત્યં પરિસ્તરણમ્

યથાસમામ્નાતો વા વિકલ્પઃ

તચ્છેષેણ બ્રાહ્મણાન્ તર્પયતિ

પ્રથમયોગે સીરસ્ય બ્રાહ્મણઃ સીરં સ્પૃશેત્ શુનં નઃ ફાલાઃ ઇતિ

ક્ષેત્રસ્ય પતિના ઇતિ સૂક્તમનુબ્રૂયાત્

કૃતાં પરિહાપ્ય

ઉદકં પરિષ્યન્ સ્વસ્ત્યયનં કરોતિ

ઉદકાઞ્જલીન્ ત્રીનપ્સુ જુહોતિ

સમુદ્રાય વયુનાય નમો વરુણાય નમો વારુણાય ધર્મપતયે નમો નમસ્સર્વાસાં નદીનાં સર્વાસાં પિત્રે વિશ્વકર્મણે મર્ત્યં હવિર્જુષતામિતિ જપિત્વા

પ્રતીપં સ્રવન્તીભ્ય ઉદીચં સ્થાવરાભ્યઃ

તરંશ્ચેદ્ ભયં શઙ્કેત વાસિષ્ઠં જપેત્ સમુદ્રજ્યેષ્ઠાઃ ઇત્યેતત્ સૂક્તં પ્લવમ્

વથ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
અથ માસિ માસિ પિતૃભ્યો દદ્યાત્

બ્રાહ્મણાન્ વેદવિદુષોઽયુગ્માન્ ત્ર્યવરાર્ધ્યાન્ પિતૃવદુપવેશ્યાયુગ્માન્યુદપાત્રાણિ તિલૈરવકીર્ય બ્રાહ્મણાનાં પાણિષુ નિનયેત્

અત ઊર્ધ્વમલઙ્કૃતાનામન્ત્ર્યાગ્નૌ કૃત્વાન્નં ચ અસાવેતતત્તે ઇત્યનુદિશ્ય ભોજયેત્

ભુઞ્જાનેષુ મહાવ્યાહૃતયઃ સાવિત્રીં મધુવાતીયાઃ પિતૃદેવત્યાઃ પાવમાનીર્જપેદ્ યથોત્સાહમન્યત્

ભુક્તવત્સુ પિણ્ડાન્ દદ્યાત્

પુરસ્તાદેકે

પિણ્ડાન્ તત્પશ્ચિમેન પત્નીનાં કિઞ્ચિ દન્તર્ધાય

બ્રાહ્મણાનાં શેષં નિવેદયેત્

અગ્નૌકરણાદિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ

સૂત્રાણિ દત્ત્વાઞ્જનાભ્યઞ્જનગન્ધપુષ્પધૂપદીપાંશ્ચ પ્રતિપિણ્ડં દદ્યાત્

અથાત એકોદ્દિષ્ટમ્

એકં પવિત્રમ્

એકમર્ઘ્યમ્

એકપિણ્ડમ્

નાગ્નૌકરણમ્

અભિરમ્યતામિતિ વિસર્ગઃ

સંવત્સરમેવં પ્રેતઃ

ચતુર્થવિસર્ગસ્તુ

વૃદ્ધિપૂર્તેષુ યુગ્માન્ ભોજયેત્

પ્રદક્ષિણમુપચારઃ

યવૈસ્તિલાર્થઃ
અથ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
ઊર્ધ્વમાગ્રહાયણ્યાસ્તિસ્રોઽષ્ટમીષ્વષ્ટકાસ્વપરપક્ષેષુ

તાસાં પ્રથમાયાં શાકં
જુહોતિ
ઇયમેવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છદન્તરસ્યાં ચરતિ પ્રવિષ્ટા
વધૂર્જજાન નવકં જનિત્રી ત્રય એનાં મહિમાનઃ સચન્તાં સ્વાહા ઇતિ

અથ સ્વિષ્ટકૃતઃ
યસ્યાં વૈવસ્વતો યમસ્સર્વે દેવાસ્સમાહિતાઃ
અષ્ટકા સર્વતોમુખી સા મે કામાનતીતૃપત્
આહુસ્તે ગ્રાવાણો દન્તાનૂધઃ પવમાનઃ
અર્ધમાસાંશ્ચ માસાંશ્ચાઙ્ગાનિ નમસ્તે સુમનામુખિ સ્વાહા ઇતિ

મધ્યમાયાં માઘ્યા વર્ષે ચ મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્રો જુહોતિ યે તાતૃષુઃ ઇતિ ચતસ્રોઽનુદ્રુત્ય વપાં જુહુયાત્ વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈનાન્ વેત્થ સુકૃતસ્ય લોકે । મેદસઃ કુલ્યા ઉપસ્રુતાસ્સ્રવન્તિ સત્યાસ્સન્તુ યજમાનસ્ય કામાસ્સ્વાહા । ઇતિ મહાવ્યાહૃતિભિશ્ચતસૃભિઃ યે તાતૃષુઃ ઇતિ ચતસૃભિરષ્ટાવાહુતીઃ
સ્થાલીપાકોઽવદાનમિશ્રઃ

અન્તર્હિતા ગિરયોઽન્તર્હિતા પૃથિવી મહી મે
દિવા દિગ્ભ્યશ્ચ સર્વાભિરન્યમન્તર્દધે પિતૃભ્યોઽમુષ્મૈ સ્વાહા
અન્તર્હિતા ઋતવોઽહોરાત્રા સુસન્ધિકાઃ
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચાઙ્ગાનિ નમસ્તે સુમનામુખિ સ્વાહા
યાસ્તિષ્ઠન્તિ યાસ્ત્રવન્તિ યા અદ્ભિઃ પરિતસ્થુષીઃ
અદ્ભિઃ સર્વસ્ય ભર્તૃભિરન્યતઃ પિતુર્દધેઽમુષ્મૈ સ્વાહા
યન્મે માતા પ્રલુલોભ ચરત્યપતિવ્રતા
રેતસ્તત્પિતા વૃઙ્ક્તામાહુરન્યોઽવપદ્યતામમુષ્મૈ સ્વાહા
ઇતિ મહાવ્યાહૃતીનાં વા સ્થાને ચતસ્રોઽન્યત્રકરણસ્ય

ઉત્તમાયામપૂપાન્જુહોતિ
ઉક્થ્યશ્ચાતિરાત્રશ્ચ સદ્યસ્ક્રીશ્છન્દસા સહ
અન્યે ચ ક્રતવો દેવા ઋષયઃ પિતરસ્તથા
ઋતવઃ સવભૂતાનિ શિવાશ્શાન્તાશ્ચ મે સદા
સન્તુ મેઽપૂપકૃતામષ્ટકે સમસ્તે સુમનામુખિ સ્વાહા
ઇતિ સમાનં સ્વિષ્ટકૃત્

શ્વોઽન્વષ્ટક્યાં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાવૃતા ગોપશુરજસ્થા
લીપાકો વા ગોગ્રાસમાહરેદપિ વા કક્ષમુદહેદેષા મેઽષ્ટકા ઇતિ

ન ત્વેવ ન કુર્વીત ન ત્વેવ ન કુર્વીત

ઇતિ કૌષીતકગૃહ્યે તૃતીયોઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
અથાતશ્શાન્તિં કરિષ્યન્ રોગાર્તો વા ભયાર્તો વા અયાજ્યં વા યાજયિત્વા અપ્રતિગ્રાહ્યં વા પ્રતિગૃહ્ય ત્રિરાત્રમુપોષ્યાહોરાત્રં વા સાવિત્રીં ચાભ્યાવર્તયિત્વા યાવચ્છક્નુયાદ્ ગૌરસર્ષપકલ્કૈઃ સ્નાત્વા શુક્લમહતં વા વાસઃ પરિધાય સ્રવન્તીભિરદ્ભિરુદકુમ્ભં નવં ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ઇતિ પૂરયિત્વેતરાભિર્વા ગૌરસર્ષપદૂર્વાવ્રીહિયવાનવનીય ગન્ધમાલ્યાનાં ચ યથોપપાદમગ્નયે સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા સાવિત્ર્યા સહસ્રાદૂર્ધ્વમા દ્વાદશાત્ સહસ્રાત્ સ્વશક્તિતઃ સંપાતમભિજુહોતિ

યાવદ્વા દોષનિવૃત્તિઃ

ઉત્તરેણાગ્નિં પ્રાગગ્રેષુ કુશેષુ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્યાપોહિષ્ઠીયાભિસ્તિસૃભિરભિષિઞ્ચેત્

શુક્લૈરલઙ્કૃત્ય મહાવ્યાહૃતયઃ સાવિત્રીં સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વા મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો રોગેભ્યશ્ચ ભયેભ્યશ્ચ

વ્યાધિતશ્ચેત્તદશક્તશ્ચેત્ પિતા ભ્રાતા વાચાર્યપુત્રશિષ્યાણામન્યતમો વાન્વારબ્ધે કુર્યાત્

મુઞ્ચામિ ત્વા હવિષા જીવનાય કમિતિ ત્રીણિ સૂક્તાનિ જપતિ પુરસ્સ્તાત્ સ્વસ્ત્યયનાનામ્

વરો દક્ષિણા

એવં ગાવો ગોષ્ઠસ્ય મધ્યે રુદ્રાય સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા રૌદ્રમૂક્તૈરગ્નિમુપતિષ્ઠતે

સંપાતાભિઃ સૌમશ્રીભિઃ સાવિત્રીમપરિમિતાં જપેદ્ વેતસશાખાભિઃ કુશમુષ્ટિભિર્વા ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પ્રોક્ષતિ ગો
સૂક્તૈરુપસ્થાનં મુચ્યતે સર્વરોગેભ્યઃ

અથ બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં હસ્તેન શ્રવણેન વા અક્ષતસક્તૂનાં સ્થાલીપાકસ્ય વા જુહુયાત્ અગ્નયે સ્વાહા વિષ્ણવે સ્વાહા શ્રાવણ્યૈ સ્વાહા પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહા વર્ષાભ્યઃ સ્વાહા ઇતિ

લાજાનક્ષતસક્તૂંશ્ચ સર્પિષા સન્નીયાગ્નૌ જુહુયાત્ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતયે સ્વાહા દિવ્યેભ્યઃ સર્પેભ્યઃ સ્વાહા ઇતિ

ઉત્તરેણાગ્નિં મ્પ્રાગગ્રેષુ કુશેષુ શુચૌ વા દેશે દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરુન્નીયતાં દિવ્યાઃ સર્પા ઉન્નીયન્તામિત્યપો નિનયતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિઃ પ્રલિખતામ્ દિવ્યાઃ સર્પાઃ પ્રલિખન્તામિતિ ફણેન વેષ્ટયતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરનુલિમ્પતામ્ દિવ્યાઃ સર્પા અનુલિમ્પન્તામ્ ઇતિ પન્નગસ્ય પાત્રાણિ નિનયતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિસ્સુમનસ્યતાં દિવ્યાઃ સર્પાસ્સુમનસ્યન્તામિતિ સુમનસ ઉપહરતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરાચ્છાદ્યતાં દિવ્યાઃ સર્પા આચ્છાદ્યન્તામિતિ સૂત્રતન્તુમુપહરતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરાઞ્જતામ્ દિવ્યાઃ સર્પા આઞ્જન્તામિતિ કુશતરુણેનોપઘાતમઞ્જનસ્ય કરોતિ । દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરીક્ષતાં દિવ્યાસ્સર્પા ઈક્ષન્તામિત્યાદર્શેનેક્ષયતિ । એવમાન્તરિક્ષાણાં પાર્થિવાનાં દિવ્યાનાં ત્રિસ્ત્રિરુચ્ચૈસ્તરાં નીચૈસ્તરાં ઇત્યોદનદ્રવ્યેણોપઘાતમા પ્રત્યવરોહાદ્રાત્રૌ વાગ્યતસ્સોદકં બલિમુપહરેત્

ઉપસર્ગઃ

અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
આશ્વયુજ્યાં પૌર્ણમાસ્યામૈન્દ્રં પાયસઃ

અશ્વિભ્યાં સ્વાહા અશ્વયુગ્ભ્યાં સ્વાહા આશ્વયુજ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહા શરદે સ્વાહા પશુપતયે સ્વાહા પિઙ્ગલાય સ્વાહા ઇતિ ષટ્ પૃષાતકસ્ય આ ગાવો અગ્મન્ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચં સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા
માતૃભિર્વત્સાન્ સંસૃજતિ તાં રાત્રિમ્ । અથ બ્રાહ્મણભોજનમ્

અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
આગ્રહાયણ્યાં પ્રત્યવરોહેત્

રોહિણ્યાં પ્રોષ્ઠપદાસુ વા પ્રાતઃ શમીપલાશમધૂકાપામાર્ગશિરીષોદુમ્બરકુશતરુણબદરીણાં ચ

તેષાં મુષ્ટિમાદાય

સીતાલોષ્ટં ચ

ઉદપાત્રે નિધાય તસ્મિન્નિમજ્જ્ય નિમજ્જ્ય

ઉપ નઃ શોશુચદઘમિતિ સૂક્તેન ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પ્રોક્ષતિ શરણ્યેભ્યઃ પાપ્મનોઽપહત્યૈ

ઉત્તરતો નિધાય

મધુપર્કો દક્ષિણા

ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત નો વસન્તશ્શરદૂર્ષાસ્સુવિતં નોઽસ્તુ
તેષાં પશૂનામૃતૂનાં શતશારદાનાં નિવાત એષામભયે સ્યામ સ્વાહા
અપ શ્વેતપદા જહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ
સપ્ત ચ વારુણીરિમાસ્સર્વાશ્ચ રાજબાન્ધવૈઃ સ્વાહા
શ્વેતાય વૈદર્ભાય સ્વાહા વિદર્ભાય સ્વાહા તક્ષકાય વૈશાલેયાય સ્વાહા વિશાલાય સ્વાહા ઇત્યાજ્યેન

સુહેમન્તઃ સુવસન્તઃ સુગ્રીષ્મઃ પ્રતિભૂષન્તાં સુવર્ષાઃ સન્તુ નો વર્ષાઃ શરદઃ શં ભવન્તુ નઃ ઇત્યગ્નિમુપતિષ્ઠતે । સ્યોના પૃથિવી ભવ ઇતિ પૃથિવીમનુમન્ત્ર્ય શં નો ભવન્તુ વાજિનઃ ઇતિ શમીશાખયાભિમૃજ્ય સમુદ્રાદૂર્મિઃ ઇત્યભ્યુક્ષ્ય પ્રસ્તરમાસ્તીર્ય જ્યેષ્ઠદક્ષિણાપાર્શ્વૈઃ સંવિશેરન્

પ્રતિ બ્રહ્મન્ પ્રતિતિષ્ઠામિ યજ્ઞે ઇતિ દક્ષિણૈઃ

પ્રતિ પશુષુ પ્રતિતિષ્ઠામ્યન્ને ઇતિ સવ્યૈઃ

પ્રત્યશ્વેષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ ક્ષત્રે ઇતિ દક્ષિણૈઃ

પ્રત્યપ્સુ પ્રતિતિષ્ઠામ્યમૃતે ઇતિ સવ્યૈઃ

પ્રતિ પ્રજાયાં પ્રતિતિષ્ઠામિ પુષ્ટૌ ઇતિ દક્ષિણૈઃ

પ્રસ્તરે તાં રાત્રિં શેરતે

ઉદીર્ધ્વં જીવઃ ઇત્યુત્થાપ્ય નમો મિત્રસ્ય ઇત્યાદિત્યમુપસ્થાય યથાસુખમત ઊર્ધ્વમ્

સુત્રામાણમિતિ શય્યામારોહેત્

ચૈત્ર્યાં પૌર્ણમાસ્યાં કર્કન્ધુપર્ણાનિ મિથુનાનાં ચ યથોપપાદં પિષ્ટસ્ય કૃત્વા ઐન્દ્રાગ્નસ્તુણ્ડિલો રૌદ્રગુલિકાઃ

લોકતો નક્ષત્રાણ્યન્વાવૃતશ્ચ લોકતો નક્ષત્રાણ્યન્વાવૃતશ્ચ

ઇતિ કૌષીતકગૃહ્યે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
જીવતઃ કર્માણિ વિસમાપ્તે ચેદભિપ્રેયાત્

મરણાન્તમેકાહેષુ

નાસ્તિ તસ્ય સમાપનમ્

પ્રેતમાહિતાગ્નિં જ્ઞાત્વાજસ્રાનગ્નીન્ કુર્વન્તિ

વિહારં દક્ષિણતો વિહૃત્ય

કુશાનામેવમગ્રતા

તેષ્વેનં ગાર્હપત્યસ્ય પશ્ચાદ્દક્ષિણાશિરસં નિપાત્યાન્તરેણ ગાર્હપત્યાહવનીયાવેવં ગાર્હપત્ય આજ્યં બિલાપ્યોત્પૂય સ્રુચિ ચતુર્ગૃહીતં ગૃહીત્વાન્વારબ્ધે પ્રેત આહવનીયે જુહોતિ પરેયિવાંસમિત્યેતયર્ચા

એવં ગાર્હપત્યે

એવમન્વાહાર્યપચને

અન્વાહાર્યપચને ચરું જીવતણ્ડુલં શ્રપયન્તિ

ગાર્હપત્યે મૈત્રાવરુણીમામિક્ષામ્

અથૈનં દક્ષિણતઃ પરિશ્રિતે નિપાત્ય સંહાર્ય લોમનખાનિ પ્રેતસ્યાપ્લાવ્યાલઙ્કૃત્યાહતેન વાસસા પરિદધીત ઇદં ત્વા વસ્ત્રં પ્રથમં ન આગન્ ઇતિ

અથેતરદપૈતિ અપૈતદૂહયદિહાબિભઃ પુરા ઇતિ

તદસ્ય પુત્રઃ પરિધાયાજરસાદ્વસીત ઇષ્ટાપૂર્તમનુસંપશ્ય દક્ષિણાઁ
યથા તે દત્તં બહુધા વિબન્ધુષુ ઇતિ

અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
અથોલ્મુકં ગાર્હપત્ય આદીપ્યાગ્રતો હરન્તિ

અથાજમ્

અથ રાજગવીમ્

અથાગ્નીન્

અથ યજ્ઞપાત્રાણિ

અથૈનમાનીયમાનમનુમન્ત્રયતે પૂષા ત્વેતશ્ચ્યાતયતુ ઇત્યેતયા

દ્વિતીયયા દ્વિતીયમ્

તૃતીયયા તૃતીયમ્

તુરીયમધ્વનો ગત્વાત્રૈનં નિપાત્યાસ્ય નેદિષ્ઠાઃ કનિષ્ઠપ્રથમાઃ સવ્યાન્કેશાનુદ્ગથ્ય સવ્યાનૂરૂનાઘ્નાનાઃ સિગ્ભિરભિધૂન્વન્તઃ ત્રિરપસલં પરીત્ય તદ્વિપર્યાસમેવમેવ પ્રદક્ષિણમ્

દક્ષિણતસ્ત્રીન્ લોષ્ટાનવરુજ્ય દક્ષિણતો નિધાય તેષુ તૂષ્ણીં ચરોર્મેક્ષણેન જુહોતિ । એવં દ્વિતીયમ્

એવં તૃતીયમ્

અથાત્ર ચરુપાત્રં ભિનત્તિ યથોદકં ન તિષ્ઠેત્

આદહને તૂષ્ણીં નિધાય દક્ષિણસ્યાં દિશિ દક્ષિણાપ્રવણે દક્ષિણાપ્રાક્પ્રવણેન વા અપેત વીત ઇતિ પલાશશાખયા ત્રિઃ પરિલિખ્ય વાસ્તૌ હિરણ્યશકલં નિધાય દેહિ યમરાજ વાસ્ત્વસ્મા ઇત્થંના
મધેયાય ઇતિ ગૃહીત્વા વાસ્તુ પ્રાગ્ દક્ષિણાં ચિતિં ચિત્વા

અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
પશ્ચાન્નિધાય ગાર્હપત્યં દક્ષિણતો દક્ષિણાગ્નિં પુરસ્તાદાહવનીયમ્

પશ્ચાદ્દક્ષિણતો વા ગામનુસ્તરણીમ્

જીવન્ત્યા વૃક્કૌ પૃષ્ઠત ઉદ્ધૃત્ય સંજ્ઞપ્તાયા વા દક્ષિણાગ્નૌ કોષ્ણૌ કૃત્વા અતિ દ્રવ ઇત્યૃગ્ભ્યાં પાણયોરાધાય

આમિક્ષાં ચ

અગ્નેર્વર્મ ઇતિ વપયા મુખં પ્રચ્છાદ્યાન્તરેણ ગાર્હપત્યાહવનીયૌ હૃત્વોત્તાનં ચિતે નિપાત્ય

ઉત્તરતઃ પત્નીમુપસંવેશ્ય ઉદીર્ષ્વ નારિ ઇત્યુત્થાપ્ય પ્રાણાયતનેષુ હિરણ્યશકલં નિધાય ઘૃતેન વાભિઘાર્ય

પાત્રાણિ યુનક્તિ

દક્ષિણે પાણૌ જુહૂમ્

ઉપભૃતં સવ્યે

ધ્રુવામુરસિ

અગ્નિહોત્રહવણીં કણ્ઠે

સ્રુવૌ નાસિકયોઃ

પ્રાશિત્રહરણં દક્ષિણે શ્રોત્રે

પ્રણીતાપ્રણયનં સવ્યે

શિરસિ કપાલાનિ

દત્સુ ગ્રાવ્ણઃ

ઉદરે સમવત્તધાનીમ્

પાર્શ્વયોઃ પાત્ર્યૌ

સ્ફ્યં દક્ષિણે પાર્શ્વે

સવ્યે કૃષ્ણાજિનમ્

ઉપસ્થેઽરણી

ઊર્વોરષ્ઠીવતોશ્ચોલૂખલમુસલે

પત્તોઽગ્નિહોત્રપાત્રાણિ

તાનિ ઘૃતેન પૃષદાજ્યેન વા પૂરયિત્વાભિઘાર્યાજં બધ્નીયાદ્ દર્ભમયેનાબલેન વા

અજં દ્રવન્તમનુમન્ત્રયતે અજો ભાગઃ ઇતિ

અયં વૈ ત્વમસ્માદયં તે યોનિસ્ત્વમસ્ય યોનિઃ । પિતા પુત્રસ્ય લોકકુજ્જાતવેદઃ । વહસ્વૈનં સુકૃતાઁ યત્ર લોકઃ । અયં વૈ ત્વામજનયદયં ત્વયિ જાયતામસૌ સ્વાહા ઇતિ સ્રુવેણ હુત્વોદઙ્ઙુત્ક્રામન્તિ

ઉપોષન્ત્યગ્નિભિઃ

પ્રગૃહ્યોલ્મુકેન મૈનમગ્ને વિદહઃ ઇતિ સંપ્રદીપ્તે દશ જપિત્વા સવ્યાવૃત્તોઽનવેક્ષમાણાઃ પ્રાગુદઞ્ચઃ પ્રક્રાન્તાન્મૃત્યોઃ પદમિત્યનુમન્ત્રયતે દ્વાભ્યામ્

આચાર્યસ્ય ચ માતાપિત્રોર્વપિત્વા તીર્થં ગત્વા તસ્ય પશ્ચાત્ તિર્યક્ ત્રીનુન્મૃજ્જ્ય તેષ્વશ્મનો નિધાય પલાશશાખે ગ્રન્થિં કૃત્વા તયોરધોઽતિક્રામન્તિ

દેવસ્ય સવિતુઃ પવિત્રં સહસ્રધારં વિતતમન્તરિક્ષે
યેનાપુનદિન્દ્રમનાર્તમાર્ત્યૈ તેનાહં સર્વતનું પુનામિ
ઇત્યનુમન્ત્ર્ય એતાન્ પૃથગ્ જઘન્યઃ શાખે વ્યત્યસ્યેત્

યા રાષ્ટ્રાત્પર્ણાદુપયન્તિ શાખા અભીવૃતા નૃપતિમિચ્છમાનાઃ
ધાતુસ્થાઃ સર્વાઃ પવનેન શુદ્ધાઃ પૂતા ભવત યજ્ઞિયાસઃ ઇતિ

અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
આપો હિષ્ઠા સ ના ચ સોમ ઇત્યુદકં સ્પૃશન્તિ સૂક્તાભ્યામ્

શિરસિ ગોમયં કૃત્વા શુષ્કમનુસ્રોતસમનુપનિમજ્જન્તોઽસન્તાપમાનાઃ

આપો અસ્માન્ ઇત્યાકૃષ્યોદકં પ્રસિઞ્ચેયુઃ એતત્ત ઉદકમપોઽસૌ ઇત્યપો ભૂમૌ નિષિઞ્ચન્તિ ત્રિરુપસ્પૃશ્યોપસ્પૃશ્ય

સઞ્ચિત્વાપિ

એકૈકામન્યત્રોભયતઃ કાલ આ પ્રદાનાત્

ગ્રામં ગત્વા દ્વાર્યુદપાત્રે દૂર્વાયવસર્ષપાનોપ્યાર્દ્રગોમયે નિધાય અશ્મન્વતીઃ ઇત્યભ્યક્તમશ્માનમુદપાત્રં ચ સંમૃશતિ

તચ્ચક્ષુઃ ઇત્યાદિત્યમુપસ્થાય રાત્રૌ ચેતનર્ચાગ્નિમુપસ્થાય

તન્તૂન્ વા દશાસુ બધ્વા

અધઃશય્યા હવિષ્યભક્ષતા પ્રત્યૂહનં ચ કર્મણામેકરાત્રં ત્રિરાત્રં નવરાત્રં વા

નાઘાહાનિ વર્ધયેયુરિતિ હ
સ્માહ કૌષીતકિઃ

અથ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
આ વા સંચયનાદ્વ્રતાનિ

અપરપક્ષે સઞ્ચિનોતિ

અશાન્તેઽગ્નાવેકે

ગત્વા દહનં દક્ષિણતોઽઙ્ગારાન્નિરૂહ્યાહુતીસ્તિસ્રો જુહોતિ અવસૃજ પુનરગ્ને
ઇત્યેતાભિસ્તિસૃભિઃ

ઉદુમ્બરશાખાભિઃ ક્ષીરોદકૈરભ્યવોક્ષતિ યં તે
અગ્નિં મન્થામ વૃષભાયેચ પક્તવે
ઇમં તં શમયામસિ ક્ષીરેણ ચોદકેન ચ
યં ત્વમગ્ને સમદહસ્તમુ નિર્વાપયા પુનઃ
કિયાંમ્બ્વત્ર રોહતુ પાકદૂર્વા વ્યલ્કશા
શીતિકે શીતિકાવતિ હ્વાદિકે દ્વાદિકાવતિ
મણ્ડૂક્યા સુ સઙ્ગમેમં સ્વગ્નિં શમય

શં તે સ્રવન્તીસ્તન્વાપઃ શમુ તે સન્તુ કૂપ્યાઃ ।
શં તે ધન્વન્યા આપઃ શમુ તે સન્તુ નૃપ્યાઃ
શં તે સમુદ્રિયા આપઃ શમુ તે સન્તુ વર્ષ્યાઃ
શં તે નીહારો વર્ષતુ શમુ કૃષ્વાવશીયતામ્
ઇત્યદ્ભિરભ્યુપોક્ષતિ

અથ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
પુરાણે કુમ્ભે શરીરાણ્યોપ્ય ઉપસર્પ માતરમિતિ તિસૃભિરરણ્યે નિખનન્તિ

ઉત્તે સ્તભ્નામિ ઇતિ લોષ્ટેનાપિધાય

પ્રવસતસ્તુ પ્રેતસ્યાપિ વાન્યવત્સાયાઃ પયસા તૂષ્ણીંન્યાયમગ્નિહોત્રમ્

અધસ્તાદ્ધારણં સમિધઃ

આ શરીરાણાં અઙ્ગમાદદર્શને શરીરાણાં ચત્વારિંશચ્છિરસિ ગ્રીવાયાં દશાંસાન્વાંસયોઃ બાહુભ્યાં શતમઙ્ગુલીભિર્દશોરસિ ત્રિંશજ્જઠરે વિંશતિઃ ષળ્ વૃષણયોઃ શિશ્ને ચત્વાર્યૂરુભ્યાં શતં ત્રિંશજ્જાનુજઙ્ઘાષ્ઠીવતોઃ પાદતોઽઙ્ગુલીભિર્દશ । એવં ત્રીણિ ષષ્ટિશતાનિ પલાશવૃન્તાનામાહૃત્ય પુરુષાકૃતિં કૃત્વોર્ણાસૂત્રૈઃ પરિવેષ્ટ્ય યવચૂર્ણૈઃ પરિલિપ્ય સર્પિષા સન્નીય દીપનપ્રભૃતિ સમાનમ્

ઇચ્છન્પત્નીં પૂર્વમારિણીમગ્નિભિઃ સંસ્કૃત્ય સાન્તપનેન વાન્યામાનીય તતઃ પુનરાદધીત

અથ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
વ્રતાપવર્ગે શ્રાદ્ધકર્મ યથાશ્રાદ્ધમ્

અયમોદનઃ કામદુઘોસ્ત્વનન્તોઽક્ષીયમાણઃ સુરભિઃ સર્વકામી
સ ત્વોપતિષ્ઠત્વજરો નિત્યપૂતઃ સ્વધાં દુહાનો મહતીં તર્પયત્વસૌ
ઇત્યેકપિણ્ડસ્ય

અઞ્જનાભ્યઞ્જનપ્રભૃતિ સમાનમ્

અથ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
તસ્યાપવર્ગે પરિધિકર્મ

આનળુહં લોહિતં ચર્મ પ્રાગ્ગ્રીવં વોદગ્ગ્રીવં વોત્તરલોમ પશ્ચાદગ્નેરુપસ્તીર્ય તસ્મિન્નુપવિશ્ય

અન્તરેણાગ્નિમેતાંશ્ચાશ્માનં નિદધાતિ

શમ્યાઃ પરિધીન્ કૃત્વા શમીમયમિધ્મં પાલાશં વારુણેન સ્રુવેણ કંસેન વા
જુહોતીત્યુપસ્થકૃતઃ સમન્વારબ્ધેષુ

ઇમં જીવેભ્યઃ પરૈતુ મૃત્યુરમૃતં ન આગન્ વૈવસ્વતો અભયં નઃ કૃણોતુ
પર્ણં વનસ્પતેરિવાભિનશ્શીયતાં રયિઃ સચતાં નઃ શચીપાતઃ
યાશ્ચારુણેઃ દશાન્વાધાન ઇતિ અપ નઃ શાશુચદઘમિતિ સપ્ત અગ્ને નય યસ્ત્વા
હૃદા ત્વં નો અગ્ને અધરાદુદક્તાત્ ઇતિ દ્વાદશ હુત્વા યથાહાનિ ઇતિ દક્ષિણમંસં દ્વાભ્યાં સમીક્ષ્યાઞ્જનં સર્પિષા સન્નીય દર્ભપિઞ્જૂલૈઃ સ્ત્રીણામક્ષીણ્યનક્તિ ઇમા નારીઃ ઇતિ સકૃન્મન્ત્રેણ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્

બ્રાહ્મણસ્ય બાહુમન્વારબ્ધાં વા ગોર્વા પુચ્છમુત્તિષ્ઠતોઽનુમન્ત્રયતે ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતે ઇતિ

અનડ્વાનહતં વાસઃ કંસશ્ચ દક્ષિણા

દક્ષિણાતો વા ચિત્તમ્

નિ વર્તધ્વમિતિ સૂક્તેન પ્રત્યેનાઃ પ્રદક્ષિણમગ્નિં પ્રદક્ષિણં ત્રિઃ પર્યેતિ

પ્રત્યેનસિ પરિધિકર્મ

એષ એવ બાનાહિતાગ્નેઃ કલ્પઃ

રાજગવીમામિક્ષામુલ્મુકમુદ્ધૃત્ય સર્વમન્યત્સમાનં સર્વમન્યત્સમાનમ્

ઇતિ કૌષીતકગૃહ્યસ્ય પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
કૌષીતકગૃહ્યશ્ચ સમાપ્તઃ