kātyāyanaśulbasūtram · Chapter 1
kātyāyanaśulbasūtram
rajjusamāsaṃ vakṣyāmaḥ
same śaṅkuṃ nikhāya śaṅkusammitayā rajjvā maṇḍalaṃ parilikhya yatra lekhayoḥ śaṅkvagracchāyā nipatati tatra śaṅkū nihanti sā prācī / tadantaraṃ rajjvābhyasya pāśau kṛtvā śaṅkvoḥ pāśau pratimucya dakṣiṇāyamya madhye śaṅkumevamuttarataḥ sodīcī
rajjvantayoḥ pāśau karoti / śroṇyaṃsanirañchanasaṃkhyāsamāsabhaṅgeṣu lakṣaṇāni / prācyantayoḥ śaṅku nihanti / śroṇyoraṃsayośca / śaṅkvoḥ pāśau pratimucya nirañchanena gṛhītvā dakṣiṇapūrvāṃ diśaṃ haranti / evamuttarataḥ / viparyasyetarataḥ / sa samādhiḥ sarvatra
pramāṇamabhyasyābhyāsacaturthe lakṣṇaṃ karoti tannirañchanam / akṣṇayā tiryaṅmānīśeṣa
pramāṇārdhaṃ vābhyasyābhyāsaṣaṣṭhe lakṣaṇaṃ karoti tannirañchanam / akṣṇayā tiryaṅmāniśeṣaḥ
pramāṇārdhe samacaturaśrasya śaṅkuḥ / śāstravadardhe dīrghacaturaśrasya / śakaṭamukhasya caivam
etena prāgvaṃśavedimānāni vyākhyātāni / śālāmānaṃ ca / tatrodīcī prācīvat / sadasaścaivam
aparimitaṃ pramāṇādbhūyaḥ
pramāṇe śāstraṃ pramāṇaṃ nirhāsavivṛddhyoḥ / yogaśca
itarasyavitṛtīye dakṣiṇata ityetadvakṣyāmaḥ / gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ ṣaḍhdhā saptadhā vāgantusamaṃ tredhā vibhajyāparavitṛtīyalakṣaṇena dakṣiṇāyamya tasminnagniḥ / viparyasyottarata utkaraḥ
apivāntaratribhāgo'nayā rajjvā purvārdhe samacaturaśraṃ kṛtvā śroṇyāmagniḥ / viparyasyottarāṃsa utkaraḥ
aṅgulai rathasaṃmitāyāḥ pramāṇam / tatrāṣṭāśītiśatamīṣā / catuḥśatamakṣaḥ / ṣaḍaśītiryugam / catvāro'ṣṭakāḥ śamyā
paitṛkyāṃ dvipuruṣaṃ samacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhye śaṅkavaḥ sa samādhiḥ
karaṇī tatkaraṇī tiryaṅmānī pārśvamānyakṣṇayā ceti rajjavaḥ
padaṃ tiryaṅmānī tripadā pārśvamānī tasyākṣṇyā rajjurdaśakaraṇī
evaṃ dvipadā tiryaṅmānī ṣaṭpadā pārśvamānī tasyākṣṇayā rajjuścatvāriṃśatkaraṇī
upadiṣṭaṃ yugapramāṇaṃ śamyāpramāṇaṃ ca darśanāt
dīrghacaturaśrasyākṣṇayā rajjustiryaṅmānī pārśvamānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karotīti kṣetrajñānam
samacaturaśrasyākṣṇayā rajjurdvikaraṇī
karaṇīṃ tṛtīyena vardhayettacca svacaturthenātmacatustṛṃśonena saviśeṣa iti viśeṣaḥ
pramāṇaṃ tiryak dvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayā rajjustrikaraṇī
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā / pramāṇavibhāgastu navadhā karaṇītṛtīyaṃ navabhāgaḥ / navabhāgāstrayastṛtīyakaraṇī
sautrāmaṇyāṃ prakramārthā / tṛtīyakaraṇī samāsārthā
tulyapramāṇānāṃ samacaturasrāṇāmuktaḥ samāsaḥ / nānāpramāṇasamāse hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso'pacchindyāttasyākṣṇayā rajjurubhe samasyatīti samāsaḥ
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettāvadubhayato'pacchidya śaṅkū nikhāya pārśvamānīṃ kṛtvā pārśvamānīsammitāmakṣṇayāṃ tatropasaṃharati sa samāse'pacchedaḥ sā karaṇyeṣa nirhrāsaḥ
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan madhye tiryagapacchidyānyataradvibhajyetaratpurastāddakṣiṇataścopadadhyāccheṣamāgantunā purayettasyokto nirhrāsaḥ
atidīrghaṃ cettiryaṅmānyāpacchidyāpacchidyaikasamāsena samasya śeṣaṃ yathāyogamupasaṃharedityekaḥ samāsaḥ
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanmadhye'kṣṇayā'pacchidya tacca vibhajyānyataratpurastāduttarataścopadadhyādviṣamaṃ cedyathāyogamupasaṃharediti vyāsaḥ
pramāṇaṃ caturaśramādeśādanyat
dvipramāṇā catuḥkaraṇī tripramāṇa navakaraṇī catuḥpramāṇā ṣoḍaśakaraṇī
yāvatpramāṇā rajjurbhavati tāvantastāvanto vargā bhavanti tānsamasyet
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate / tṛtīyena navamaॐ'śaḥ / caturthena ṣoḍaśī kalā
eṣa nirhrāsastasya purastāduktaṃ śāstram
yāvatpramāṇā rajjurbhavatīti vivṛddhe hrāso bhavati
caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyādaṃse nipātya pārśvataḥ parilikhya tatra yadatiriktaṃ bhavati tasya tṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet sa samādhiḥ
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣan viṣkambhaṃ pañcadaśabhāgān kṛtvā dvāvuddhareccheṣaḥ karaṇī
droṇacidrathacakracitkaṅkacitpraugacidubhayataḥ praugaḥ samuhyapurīṣa ityagnayaḥ
droṇe yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaccaturaśraṃ kṛtvā droṇadaśamavibhāgo vṛntamityeke / taddaśamenāpacchidyāpacchidyaikasamāsena samasya nirhṛtya sarvamagniṃ tathākṛtiṃ kṛtvā purastātpaścādvopadadhyāt / maṇḍale'pyevam
prauge yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaddviguṇaṃ caturaśraṃ kṛtvā yaḥ purastātkaraṇīmadhye śaṅkuryau ca śroṇyoḥ so'gniḥ
ubhayataḥ prauge tāvadeva dīrghacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhyeṣu śaṅkavaḥ sa samādhiḥ
praugaṃ caturaśraṃ cikīrṣanmadhye prāñcamapacchidya viparyasyetarata upadhāya dīrghacaturaśrasamāsena samasyet sa samādhiḥ
ubhayataḥ praugaṃ cenmadhye tiryagapacchidya pūrvavatsamasyet
etenaiva trikarṇasamāso vyākhyātaḥ / pañcakarṇānāṃ ca / prauge'pacchidyaikakarṇānāṃ / dvikarṇānāṃ samacaturaśre'pacchidya
uttareṣu puruṣoccayenaikaśatavidhādityetadvakṣyāmaḥ
ādyo'gnirdviguṇastriguṇo bhavatīti sarvasamāsaḥ
ekaviṃśatividho bhavatīti puruṣābhyāsaḥ
puruṣābhyāse yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaccaturaśraṃ kṛtvā tasminpuruṣapramāṇamavadadhyāt
samastaṃ pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvekasamāsena samasyet sa puruṣaḥ
pañcavibhāgena bṛhatī tasya daśamavibhāgena pādamātrī bhavati
puruṣaṃ vā pañcamenobhayato'pacchidya pañcavibhāgansamasya tṛtīyaṃ nirhṛtya tasminpuruṣapramāṇe'vadadhyādityaparam
pañcadaśavibhāgo'ṣṭāṅgulam
pañcāratnirdaśavitastirviṃśatiśatāṅgulaḥ puruṣa ityetasmāddvādaśāṅgulaṃ padamiti ca
puruṣaṃ vā saptamenobhayato'pacchidya saptabhāgānsamasya sasaptamabhāgamaṅgulaṃ nirhṛtya puruṣapramāṇe'vadadhyādityaparam
nāratnivitastīnāṃ samāso vidyate saṃkhyāyogāditi śruteḥ
yathāgni vedīṣṭakāpramāṇaṃ varddhata ityetadvakṣyāmaḥ
yākaraṇī caturdaśaprakramānsaṅkṣipati triṃśca prakramasaptamabhāgān sa ekaśatavidhe prakramaḥ
dvitīye vā saptasu prakrameṣu prakramamavadhāya tasya saptamabhāgena prakramārthaḥ
prakrameṇa vā saptamabhāgena prakramārthaḥ
evamaikaśatavidhāt
nāntaḥpātyagārhapatyayorvṛddhirbhavati tāvadeva yonirbhavati na vai jātaṃ garbhaṃ yoniranuvardhata iti śrutervṛddheratyantaṃ pratiṣedhaḥ
yāvatpramāṇāni samacaturaśrāṇyekīkartuṃ cikīrṣedekonāni tāni bhavanti tiryagdviguṇānyekata ekādhikāni tryasrirbhavati tasyeṣustatkaroti
yathāyūpaṃ vedivarddhanamityetadvakṣyāmaḥ
yā rajjurekādaśoparavānsaṅkṣipati daśa ca rathākṣāṃstasyā yaścaturviṃśo bhāgaḥ sa prakramaḥ
tena vediṃ nirmāya dvādaśāṅgulaṃ purastādapacchidya tadyūpāvatyācchaṅkoḥ purastātprāñcamavadhāya tasmin yūpānminoti
pārśvayorvā'rdhamantarvedīti śruterarddhakāniti
eke prathamottamau prakṛtivat
saiṣā śikhaṇḍinī vediḥ
bhavanti cātra ślokāḥ
dvihaste lakṣaṇaṃ kuryāt trihasto madhyamaḥ śiraḥ
śiraḥpaścādvitastiḥ syāt pūrvārdhe hasta eva ca
sārdhahaste ca pāśaḥ syāt vediḥ syāt paurṇamāsikī
saṃkhyājñaḥ parimāṇajñaḥ samasūtranirañchakaḥ
samabhūmau bhavedvidvāñchulbavit paripṛcchakaḥ
na jalāt samamanyat syānnānyadvātāt pramā bhavet
nānyaddūraṃ bhramādūrdhvaṃ nānyat sūtrādṛjurbhavet
tiryaṅmānyāśca sarvārthaiḥ pārśvamānyāśca yogavit
karaṇīnāṃ vibhāgajño nityodyuktaśca karmasu
śāstrabudhyā vibhāgajñaḥ paraśāstrakutūhalaḥ
śilpibhyaḥ sthapatibhyaśca ādadīta matīḥ sadā
ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ dvādaśāṅgulamucchritam
jaraṭhaṃ cāvraṇaṃ caiva śaṅkuṃ kuryādviśeṣataḥ
dvivitastipramāṇastu khādiro mudgarastathā
śaṅkustena nikhātavyastasmāttasya parigrahaḥ
ekatastu ṛjustīkṣṇaḥ khādiraḥ samamāyataḥ
śaṅkuḥ kāryastu śulbajñaistasyārdhaṃ gamayenmahīm
prādeśamātro haviryajñe pūrvalakṣaṇalakṣitaḥ
śaṅkurāmaśirāḥ kāryastasyāpyardhaṃ nikhāpayet
caturasramudgaraṃ syāt ṣoḍaśāṅgulamāyatam
aviddhaṃ ramaṇīyaṃ ca dārumadhyācca nirmitam
ajīrṇā'granthinī sūkṣmā samā ślakṣṇā tvaromaśā
rajjurmānādhikā kāryā adhvare yogamicchatā
śāṇī vā bālvajī caiva vaiṇavī vā vidhīyate
rajjustūbhayataḥpāśā trivṛtā yajñakarmaṇi
rajjurmuñjamayī kāryā śaṇaistu parimiśritā
kātyāyano vadatyevamakhaṇḍā kuśabalbajaiḥ
navake lakṣaṇaṃ kuryāt trīṇi kuryāt triṣu triṣu
uttamo navakaḥ pāśaḥ sadaso mānamucyate
pañcadaśamathaikaviṃśatikamaparaṃ parastrikaṃ ca
dvādaśasu pāśa uttama iti some rajjumānametat
padasyākṣṇayā tiraścī tayorakṣṇayā bhavet
sautrāmaṇyāṃ vimātavyā vediḥ syāt somavattayā
nīhāreṇa ghanairvāpi jyotiṣāmabhradarśane
apsu dīpaṃ pragṛhṇīyādyāvattamasi darśane
pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca yaccānyadvastusaṃjñakam
sarvaṃ tacchāstrato jñātvā yajñe sidhyanti yājñikāḥ
yathā na kṣīyate mānaṃ yathā ca na vivardhate
yathā ca ramate dṛṣṭistathā yogaṃ samācaret
aratniścaturasrastu pūvasyāgneḥ kharo bhavet
rathacakrākṛtiḥ paścāccandrārdha iva dakṣiṇaḥ
agnīnāṃ tu kharaḥ kāryo mekhalātrayasaṃyutaḥ
dvādaśāṅgula ucchrāye vistāre caturaṅgulaḥ
tantuḥ puṣkaranālasya ṣaḍguṇaḥ pariveṣṭitaḥ
vatsataryāstrihāyaṇyā bālena sadṛśo bhavet
trayastrihāyaṇībālāḥ sarṣapārdhaṃ pracakṣate
dviguṇaṃ sarṣapaṃ vidyādyavaḥ pañca tu sarṣapāḥ
aṅgulasya pramāṇaṃ tu ṣaḍyavāḥ pārśvasaṃsthitāḥ
caturviṃśāṅgulo'ratnirvitastirdvādaśāṅgulā
vyāmasyātra pramāṇaṃ tu caturnyūnaṃ śataṃ bhavet
puruṣasya pramāṇaṃ vai viṃśatistu śatādhikā
hiraṇyaśakalārthe tu hiraṇyaṃ yasya nocyate
kṛṣṇalenaiva tadvyākhyā yajñe sidhyati yājñikī
kṛṣṇalaṃ triyavaṃ mānaṃ tāmrāyasamataḥ param
suvarṇādardhaṃ ca māṣāṇāṃ suvarṇāśca trisaptatiḥ
trīṇi caiva sahasrāṇi dadyādbahusuvarṇake
bhūyaḥ sthapatito jñātvā saṃjñāsvanyāsu mānavit
svarṇakāro yathā'bhyāsāttathā bhūyo vivardhate
hrasate śoṣapākābhyāṃ dvātriṃśadbhāgamiṣṭakā
tasmādārdrapramāṇaṃ tu kuryānmānādhikaṃ budhaḥ
ajñātvā śulbasadbhāvaṃ yajñe sautrāmaṇīsute
vediṃ ye kartumicchanti giriṃ bhindanti te nakhaiḥ
daṇḍarajjvardhamabhyasya ṣaṣṭhe tvardhasya lakṣaṇam
tathaiva cetaratrāpi tiryaṅmānaṃ yadṛcchayā
yāvatpramāṇā rajjuḥ syāttāvānevāgamo bhavet
āgamārdhe bhavecchaṅkustadardhe ca nirañchanam
ādhāne padikaṃ kuryāt dvipadaḥ saumiko bhavet
agnau ca tripadaṃ kuryāt prakramaṃ yājñiko budhaḥ
kṛttikā śravaṇaḥ puṣyaścitrāsvātyoryadantaram
etatprācyā diśo rūpaṃ yugamātrodite puraḥ
pañcāśaccharkarāḥ paścāt pūrve deyāstrisaptatiḥ
dakṣiṇe tu pradātavyā daśa pañca ca sapta ca
śaṃsyaścaturviṃśatipārśvabhāgaścaturdaśabhiḥ parilekhyastu naryam
tathaiva cāṣṭadviguṇairatharyyastriṃśadbhirāyamya harettṛtīyam
agnerudaksārdhanavāṅgule madhyaṃ tato likhet
vṛttamekonaviṃśatyā prācījyā madhyagā bhavet
udagardhaṃ vihāyārvāk kharāgnerdakṣiṇasya tu
sūtradoṣadaridrasya gūḍhamantrasya dhīmataḥ
samāpteyaṃ kriyā śaulbī kātyāyanamahātmanaḥ
Original text: kātyāyanaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0