Language

ENहिગુ
Scripture Library

kātyāyanaśulbasūtram · Chapter 1

1

kātyāyanaśulbasūtram
rajjusamāsaṃ vakṣyāmaḥ

2

same śaṅkuṃ nikhāya śaṅkusammitayā rajjvā maṇḍalaṃ parilikhya yatra lekhayoḥ śaṅkvagracchāyā nipatati tatra śaṅkū nihanti sā prācī / tadantaraṃ rajjvābhyasya pāśau kṛtvā śaṅkvoḥ pāśau pratimucya dakṣiṇāyamya madhye śaṅkumevamuttarataḥ sodīcī

3

rajjvantayoḥ pāśau karoti / śroṇyaṃsanirañchanasaṃkhyāsamāsabhaṅgeṣu lakṣaṇāni / prācyantayoḥ śaṅku nihanti / śroṇyoraṃsayośca / śaṅkvoḥ pāśau pratimucya nirañchanena gṛhītvā dakṣiṇapūrvāṃ diśaṃ haranti / evamuttarataḥ / viparyasyetarataḥ / sa samādhiḥ sarvatra

4

pramāṇamabhyasyābhyāsacaturthe lakṣṇaṃ karoti tannirañchanam / akṣṇayā tiryaṅmānīśeṣa

5

pramāṇārdhaṃ vābhyasyābhyāsaṣaṣṭhe lakṣaṇaṃ karoti tannirañchanam / akṣṇayā tiryaṅmāniśeṣaḥ

6

pramāṇārdhe samacaturaśrasya śaṅkuḥ / śāstravadardhe dīrghacaturaśrasya / śakaṭamukhasya caivam

7

etena prāgvaṃśavedimānāni vyākhyātāni / śālāmānaṃ ca / tatrodīcī prācīvat / sadasaścaivam

8

aparimitaṃ pramāṇādbhūyaḥ

9

pramāṇe śāstraṃ pramāṇaṃ nirhāsavivṛddhyoḥ / yogaśca

10

itarasyavitṛtīye dakṣiṇata ityetadvakṣyāmaḥ / gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ ṣaḍhdhā saptadhā vāgantusamaṃ tredhā vibhajyāparavitṛtīyalakṣaṇena dakṣiṇāyamya tasminnagniḥ / viparyasyottarata utkaraḥ

11

apivāntaratribhāgo'nayā rajjvā purvārdhe samacaturaśraṃ kṛtvā śroṇyāmagniḥ / viparyasyottarāṃsa utkaraḥ

1

aṅgulai rathasaṃmitāyāḥ pramāṇam / tatrāṣṭāśītiśatamīṣā / catuḥśatamakṣaḥ / ṣaḍaśītiryugam / catvāro'ṣṭakāḥ śamyā

2

paitṛkyāṃ dvipuruṣaṃ samacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhye śaṅkavaḥ sa samādhiḥ

3

karaṇī tatkaraṇī tiryaṅmānī pārśvamānyakṣṇayā ceti rajjavaḥ

4

padaṃ tiryaṅmānī tripadā pārśvamānī tasyākṣṇyā rajjurdaśakaraṇī

5

evaṃ dvipadā tiryaṅmānī ṣaṭpadā pārśvamānī tasyākṣṇayā rajjuścatvāriṃśatkaraṇī

6

upadiṣṭaṃ yugapramāṇaṃ śamyāpramāṇaṃ ca darśanāt

7

dīrghacaturaśrasyākṣṇayā rajjustiryaṅmānī pārśvamānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karotīti kṣetrajñānam

8

samacaturaśrasyākṣṇayā rajjurdvikaraṇī

9

karaṇīṃ tṛtīyena vardhayettacca svacaturthenātmacatustṛṃśonena saviśeṣa iti viśeṣaḥ

10

pramāṇaṃ tiryak dvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayā rajjustrikaraṇī

11

tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā / pramāṇavibhāgastu navadhā karaṇītṛtīyaṃ navabhāgaḥ / navabhāgāstrayastṛtīyakaraṇī

12

sautrāmaṇyāṃ prakramārthā / tṛtīyakaraṇī samāsārthā

13

tulyapramāṇānāṃ samacaturasrāṇāmuktaḥ samāsaḥ / nānāpramāṇasamāse hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso'pacchindyāttasyākṣṇayā rajjurubhe samasyatīti samāsaḥ

1

caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettāvadubhayato'pacchidya śaṅkū nikhāya pārśvamānīṃ kṛtvā pārśvamānīsammitāmakṣṇayāṃ tatropasaṃharati sa samāse'pacchedaḥ sā karaṇyeṣa nirhrāsaḥ

2

dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan madhye tiryagapacchidyānyataradvibhajyetaratpurastāddakṣiṇataścopadadhyāccheṣamāgantunā purayettasyokto nirhrāsaḥ

3

atidīrghaṃ cettiryaṅmānyāpacchidyāpacchidyaikasamāsena samasya śeṣaṃ yathāyogamupasaṃharedityekaḥ samāsaḥ

4

samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanmadhye'kṣṇayā'pacchidya tacca vibhajyānyataratpurastāduttarataścopadadhyādviṣamaṃ cedyathāyogamupasaṃharediti vyāsaḥ

5

pramāṇaṃ caturaśramādeśādanyat

6

dvipramāṇā catuḥkaraṇī tripramāṇa navakaraṇī catuḥpramāṇā ṣoḍaśakaraṇī

7

yāvatpramāṇā rajjurbhavati tāvantastāvanto vargā bhavanti tānsamasyet

8

ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate / tṛtīyena navamaॐ'śaḥ / caturthena ṣoḍaśī kalā

9

eṣa nirhrāsastasya purastāduktaṃ śāstram

10

yāvatpramāṇā rajjurbhavatīti vivṛddhe hrāso bhavati

11

caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyādaṃse nipātya pārśvataḥ parilikhya tatra yadatiriktaṃ bhavati tasya tṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet sa samādhiḥ

12

maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣan viṣkambhaṃ pañcadaśabhāgān kṛtvā dvāvuddhareccheṣaḥ karaṇī

1

droṇacidrathacakracitkaṅkacitpraugacidubhayataḥ praugaḥ samuhyapurīṣa ityagnayaḥ

2

droṇe yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaccaturaśraṃ kṛtvā droṇadaśamavibhāgo vṛntamityeke / taddaśamenāpacchidyāpacchidyaikasamāsena samasya nirhṛtya sarvamagniṃ tathākṛtiṃ kṛtvā purastātpaścādvopadadhyāt / maṇḍale'pyevam

3

prauge yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaddviguṇaṃ caturaśraṃ kṛtvā yaḥ purastātkaraṇīmadhye śaṅkuryau ca śroṇyoḥ so'gniḥ

4

ubhayataḥ prauge tāvadeva dīrghacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhyeṣu śaṅkavaḥ sa samādhiḥ

5

praugaṃ caturaśraṃ cikīrṣanmadhye prāñcamapacchidya viparyasyetarata upadhāya dīrghacaturaśrasamāsena samasyet sa samādhiḥ

6

ubhayataḥ praugaṃ cenmadhye tiryagapacchidya pūrvavatsamasyet

7

etenaiva trikarṇasamāso vyākhyātaḥ / pañcakarṇānāṃ ca / prauge'pacchidyaikakarṇānāṃ / dvikarṇānāṃ samacaturaśre'pacchidya

1

uttareṣu puruṣoccayenaikaśatavidhādityetadvakṣyāmaḥ

2

ādyo'gnirdviguṇastriguṇo bhavatīti sarvasamāsaḥ

3

ekaviṃśatividho bhavatīti puruṣābhyāsaḥ

4

puruṣābhyāse yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣastāvaccaturaśraṃ kṛtvā tasminpuruṣapramāṇamavadadhyāt

5

samastaṃ pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvekasamāsena samasyet sa puruṣaḥ

6

pañcavibhāgena bṛhatī tasya daśamavibhāgena pādamātrī bhavati

7

puruṣaṃ vā pañcamenobhayato'pacchidya pañcavibhāgansamasya tṛtīyaṃ nirhṛtya tasminpuruṣapramāṇe'vadadhyādityaparam

8

pañcadaśavibhāgo'ṣṭāṅgulam

9

pañcāratnirdaśavitastirviṃśatiśatāṅgulaḥ puruṣa ityetasmāddvādaśāṅgulaṃ padamiti ca

10

puruṣaṃ vā saptamenobhayato'pacchidya saptabhāgānsamasya sasaptamabhāgamaṅgulaṃ nirhṛtya puruṣapramāṇe'vadadhyādityaparam

11

nāratnivitastīnāṃ samāso vidyate saṃkhyāyogāditi śruteḥ

1

yathāgni vedīṣṭakāpramāṇaṃ varddhata ityetadvakṣyāmaḥ

2

yākaraṇī caturdaśaprakramānsaṅkṣipati triṃśca prakramasaptamabhāgān sa ekaśatavidhe prakramaḥ

3

dvitīye vā saptasu prakrameṣu prakramamavadhāya tasya saptamabhāgena prakramārthaḥ

4

prakrameṇa vā saptamabhāgena prakramārthaḥ

5

evamaikaśatavidhāt

6

nāntaḥpātyagārhapatyayorvṛddhirbhavati tāvadeva yonirbhavati na vai jātaṃ garbhaṃ yoniranuvardhata iti śrutervṛddheratyantaṃ pratiṣedhaḥ

7

yāvatpramāṇāni samacaturaśrāṇyekīkartuṃ cikīrṣedekonāni tāni bhavanti tiryagdviguṇānyekata ekādhikāni tryasrirbhavati tasyeṣustatkaroti

8

yathāyūpaṃ vedivarddhanamityetadvakṣyāmaḥ

9

yā rajjurekādaśoparavānsaṅkṣipati daśa ca rathākṣāṃstasyā yaścaturviṃśo bhāgaḥ sa prakramaḥ

10

tena vediṃ nirmāya dvādaśāṅgulaṃ purastādapacchidya tadyūpāvatyācchaṅkoḥ purastātprāñcamavadhāya tasmin yūpānminoti

11

pārśvayorvā'rdhamantarvedīti śruterarddhakāniti

12

eke prathamottamau prakṛtivat

13

saiṣā śikhaṇḍinī vediḥ

1

bhavanti cātra ślokāḥ
dvihaste lakṣaṇaṃ kuryāt trihasto madhyamaḥ śiraḥ

2

śiraḥpaścādvitastiḥ syāt pūrvārdhe hasta eva ca
sārdhahaste ca pāśaḥ syāt vediḥ syāt paurṇamāsikī

3

saṃkhyājñaḥ parimāṇajñaḥ samasūtranirañchakaḥ
samabhūmau bhavedvidvāñchulbavit paripṛcchakaḥ

4

na jalāt samamanyat syānnānyadvātāt pramā bhavet
nānyaddūraṃ bhramādūrdhvaṃ nānyat sūtrādṛjurbhavet

5

tiryaṅmānyāśca sarvārthaiḥ pārśvamānyāśca yogavit
karaṇīnāṃ vibhāgajño nityodyuktaśca karmasu

6

śāstrabudhyā vibhāgajñaḥ paraśāstrakutūhalaḥ
śilpibhyaḥ sthapatibhyaśca ādadīta matīḥ sadā

7

ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ dvādaśāṅgulamucchritam
jaraṭhaṃ cāvraṇaṃ caiva śaṅkuṃ kuryādviśeṣataḥ

8

dvivitastipramāṇastu khādiro mudgarastathā
śaṅkustena nikhātavyastasmāttasya parigrahaḥ

9

ekatastu ṛjustīkṣṇaḥ khādiraḥ samamāyataḥ
śaṅkuḥ kāryastu śulbajñaistasyārdhaṃ gamayenmahīm

10

prādeśamātro haviryajñe pūrvalakṣaṇalakṣitaḥ
śaṅkurāmaśirāḥ kāryastasyāpyardhaṃ nikhāpayet

11

caturasramudgaraṃ syāt ṣoḍaśāṅgulamāyatam
aviddhaṃ ramaṇīyaṃ ca dārumadhyācca nirmitam

12

ajīrṇā'granthinī sūkṣmā samā ślakṣṇā tvaromaśā
rajjurmānādhikā kāryā adhvare yogamicchatā

13

śāṇī vā bālvajī caiva vaiṇavī vā vidhīyate
rajjustūbhayataḥpāśā trivṛtā yajñakarmaṇi

14

rajjurmuñjamayī kāryā śaṇaistu parimiśritā
kātyāyano vadatyevamakhaṇḍā kuśabalbajaiḥ

15

navake lakṣaṇaṃ kuryāt trīṇi kuryāt triṣu triṣu
uttamo navakaḥ pāśaḥ sadaso mānamucyate

16

pañcadaśamathaikaviṃśatikamaparaṃ parastrikaṃ ca
dvādaśasu pāśa uttama iti some rajjumānametat

17

padasyākṣṇayā tiraścī tayorakṣṇayā bhavet
sautrāmaṇyāṃ vimātavyā vediḥ syāt somavattayā

18

nīhāreṇa ghanairvāpi jyotiṣāmabhradarśane
apsu dīpaṃ pragṛhṇīyādyāvattamasi darśane

19

pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca yaccānyadvastusaṃjñakam
sarvaṃ tacchāstrato jñātvā yajñe sidhyanti yājñikāḥ

20

yathā na kṣīyate mānaṃ yathā ca na vivardhate
yathā ca ramate dṛṣṭistathā yogaṃ samācaret

21

aratniścaturasrastu pūvasyāgneḥ kharo bhavet
rathacakrākṛtiḥ paścāccandrārdha iva dakṣiṇaḥ

22

agnīnāṃ tu kharaḥ kāryo mekhalātrayasaṃyutaḥ
dvādaśāṅgula ucchrāye vistāre caturaṅgulaḥ

23

tantuḥ puṣkaranālasya ṣaḍguṇaḥ pariveṣṭitaḥ
vatsataryāstrihāyaṇyā bālena sadṛśo bhavet

24

trayastrihāyaṇībālāḥ sarṣapārdhaṃ pracakṣate
dviguṇaṃ sarṣapaṃ vidyādyavaḥ pañca tu sarṣapāḥ

25

aṅgulasya pramāṇaṃ tu ṣaḍyavāḥ pārśvasaṃsthitāḥ
caturviṃśāṅgulo'ratnirvitastirdvādaśāṅgulā

26

vyāmasyātra pramāṇaṃ tu caturnyūnaṃ śataṃ bhavet
puruṣasya pramāṇaṃ vai viṃśatistu śatādhikā

27

hiraṇyaśakalārthe tu hiraṇyaṃ yasya nocyate
kṛṣṇalenaiva tadvyākhyā yajñe sidhyati yājñikī

28

kṛṣṇalaṃ triyavaṃ mānaṃ tāmrāyasamataḥ param
suvarṇādardhaṃ ca māṣāṇāṃ suvarṇāśca trisaptatiḥ

29

trīṇi caiva sahasrāṇi dadyādbahusuvarṇake
bhūyaḥ sthapatito jñātvā saṃjñāsvanyāsu mānavit
svarṇakāro yathā'bhyāsāttathā bhūyo vivardhate

30

hrasate śoṣapākābhyāṃ dvātriṃśadbhāgamiṣṭakā
tasmādārdrapramāṇaṃ tu kuryānmānādhikaṃ budhaḥ

31

ajñātvā śulbasadbhāvaṃ yajñe sautrāmaṇīsute
vediṃ ye kartumicchanti giriṃ bhindanti te nakhaiḥ

32

daṇḍarajjvardhamabhyasya ṣaṣṭhe tvardhasya lakṣaṇam
tathaiva cetaratrāpi tiryaṅmānaṃ yadṛcchayā

33

yāvatpramāṇā rajjuḥ syāttāvānevāgamo bhavet
āgamārdhe bhavecchaṅkustadardhe ca nirañchanam

34

ādhāne padikaṃ kuryāt dvipadaḥ saumiko bhavet
agnau ca tripadaṃ kuryāt prakramaṃ yājñiko budhaḥ

35

kṛttikā śravaṇaḥ puṣyaścitrāsvātyoryadantaram
etatprācyā diśo rūpaṃ yugamātrodite puraḥ

36

pañcāśaccharkarāḥ paścāt pūrve deyāstrisaptatiḥ
dakṣiṇe tu pradātavyā daśa pañca ca sapta ca

37

śaṃsyaścaturviṃśatipārśvabhāgaścaturdaśabhiḥ parilekhyastu naryam
tathaiva cāṣṭadviguṇairatharyyastriṃśadbhirāyamya harettṛtīyam

38

agnerudaksārdhanavāṅgule madhyaṃ tato likhet
vṛttamekonaviṃśatyā prācījyā madhyagā bhavet
udagardhaṃ vihāyārvāk kharāgnerdakṣiṇasya tu

39

sūtradoṣadaridrasya gūḍhamantrasya dhīmataḥ
samāpteyaṃ kriyā śaulbī kātyāyanamahātmanaḥ

Original text: kātyāyanaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc