કાત્યાયનશુલ્બસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

કાત્યાયનશુલ્બસૂત્રમ્
રજ્જુસમાસં વક્ષ્યામઃ

સમે શઙ્કું નિખાય શઙ્કુસમ્મિતયા રજ્જ્વા મણ્ડલં પરિલિખ્ય યત્ર લેખયોઃ શઙ્ક્વગ્રચ્છાયા નિપતતિ તત્ર શઙ્કૂ નિહન્તિ સા પ્રાચી । તદન્તરં રજ્જ્વાભ્યસ્ય પાશૌ કૃત્વા શઙ્ક્વોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણાયમ્ય મધ્યે શઙ્કુમેવમુત્તરતઃ સોદીચી

રજ્જ્વન્તયોઃ પાશૌ કરોતિ । શ્રોણ્યંસનિરઞ્છનસંખ્યાસમાસભઙ્ગેષુ લક્ષણાનિ । પ્રાચ્યન્તયોઃ શઙ્કુ નિહન્તિ । શ્રોણ્યોરંસયોશ્ચ । શઙ્ક્વોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય નિરઞ્છનેન ગૃહીત્વા દક્ષિણપૂર્વાં દિશં હરન્તિ । એવમુત્તરતઃ । વિપર્યસ્યેતરતઃ । સ સમાધિઃ સર્વત્ર

પ્રમાણમભ્યસ્યાભ્યાસચતુર્થે લક્ષ્ણં કરોતિ તન્નિરઞ્છનમ્ । અક્ષ્ણયા તિર્યઙ્માનીશેષ

પ્રમાણાર્ધં વાભ્યસ્યાભ્યાસષષ્ઠે લક્ષણં કરોતિ તન્નિરઞ્છનમ્ । અક્ષ્ણયા તિર્યઙ્માનિશેષઃ

પ્રમાણાર્ધે સમચતુરશ્રસ્ય શઙ્કુઃ । શાસ્ત્રવદર્ધે દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય । શકટમુખસ્ય ચૈવમ્

એતેન પ્રાગ્વંશવેદિમાનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ । શાલામાનં ચ । તત્રોદીચી પ્રાચીવત્ । સદસશ્ચૈવમ્

અપરિમિતં પ્રમાણાદ્ભૂયઃ

પ્રમાણે શાસ્ત્રં પ્રમાણં નિર્હાસવિવૃદ્ધ્યોઃ । યોગશ્ચ

ઇતરસ્યવિતૃતીયે દક્ષિણત ઇત્યેતદ્વક્ષ્યામઃ । ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલં ષઢ્ધા સપ્તધા વાગન્તુસમં ત્રેધા વિભજ્યાપરવિતૃતીયલક્ષણેન દક્ષિણાયમ્ય તસ્મિન્નગ્નિઃ । વિપર્યસ્યોત્તરત ઉત્કરઃ

અપિવાન્તરત્રિભાગોઽનયા રજ્જ્વા પુર્વાર્ધે સમચતુરશ્રં કૃત્વા શ્રોણ્યામગ્નિઃ । વિપર્યસ્યોત્તરાંસ ઉત્કરઃ

અઙ્ગુલૈ રથસંમિતાયાઃ પ્રમાણમ્ । તત્રાષ્ટાશીતિશતમીષા । ચતુઃશતમક્ષઃ । ષડશીતિર્યુગમ્ । ચત્વારોઽષ્ટકાઃ શમ્યા

પૈતૃક્યાં દ્વિપુરુષં સમચતુરશ્રં કૃત્વા કરણીમધ્યે શઙ્કવઃ સ સમાધિઃ

કરણી તત્કરણી તિર્યઙ્માની પાર્શ્વમાન્યક્ષ્ણયા ચેતિ રજ્જવઃ

પદં તિર્યઙ્માની ત્રિપદા પાર્શ્વમાની તસ્યાક્ષ્ણ્યા રજ્જુર્દશકરણી

એવં દ્વિપદા તિર્યઙ્માની ષટ્પદા પાર્શ્વમાની તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુશ્ચત્વારિંશત્કરણી

ઉપદિષ્ટં યુગપ્રમાણં શમ્યાપ્રમાણં ચ દર્શનાત્

દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુસ્તિર્યઙ્માની પાર્શ્વમાની ચ યત્પૃથગ્ભૂતે કુરુતસ્તદુભયં કરોતીતિ ક્ષેત્રજ્ઞાનમ્

સમચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુર્દ્વિકરણી

કરણીં તૃતીયેન વર્ધયેત્તચ્ચ સ્વચતુર્થેનાત્મચતુસ્તૃંશોનેન સવિશેષ ઇતિ વિશેષઃ

પ્રમાણં તિર્યક્ દ્વિકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુસ્ત્રિકરણી

તૃતીયકરણ્યેતેન વ્યાખ્યાતા । પ્રમાણવિભાગસ્તુ નવધા કરણીતૃતીયં નવભાગઃ । નવભાગાસ્ત્રયસ્તૃતીયકરણી

સૌત્રામણ્યાં પ્રક્રમાર્થા । તૃતીયકરણી સમાસાર્થા

તુલ્યપ્રમાણાનાં સમચતુરસ્રાણામુક્તઃ સમાસઃ । નાનાપ્રમાણસમાસે હ્રસીયસઃ કરણ્યા વર્ષીયસોઽપચ્છિન્દ્યાત્તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુરુભે સમસ્યતીતિ સમાસઃ

ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્યાવન્નિર્જિહીર્ષેત્તાવદુભયતોઽપચ્છિદ્ય શઙ્કૂ નિખાય પાર્શ્વમાનીં કૃત્વા પાર્શ્વમાનીસમ્મિતામક્ષ્ણયાં તત્રોપસંહરતિ સ સમાસેઽપચ્છેદઃ સા કરણ્યેષ નિર્હ્રાસઃ

દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્ મધ્યે તિર્યગપચ્છિદ્યાન્યતરદ્વિભજ્યેતરત્પુરસ્તાદ્દક્ષિણતશ્ચોપદધ્યાચ્છેષમાગન્તુના પુરયેત્તસ્યોક્તો નિર્હ્રાસઃ

અતિદીર્ઘં ચેત્તિર્યઙ્માન્યાપચ્છિદ્યાપચ્છિદ્યૈકસમાસેન સમસ્ય શેષં યથાયોગમુપસંહરેદિત્યેકઃ સમાસઃ

સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્મધ્યેઽક્ષ્ણયાઽપચ્છિદ્ય તચ્ચ વિભજ્યાન્યતરત્પુરસ્તાદુત્તરતશ્ચોપદધ્યાદ્વિષમં ચેદ્યથાયોગમુપસંહરેદિતિ વ્યાસઃ

પ્રમાણં ચતુરશ્રમાદેશાદન્યત્

દ્વિપ્રમાણા ચતુઃકરણી ત્રિપ્રમાણ નવકરણી ચતુઃપ્રમાણા ષોડશકરણી

યાવત્પ્રમાણા રજ્જુર્ભવતિ તાવન્તસ્તાવન્તો વર્ગા ભવન્તિ તાન્સમસ્યેત્

અર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયતે । તૃતીયેન નવમૐઽશઃ । ચતુર્થેન ષોડશી કલા

એષ નિર્હ્રાસસ્તસ્ય પુરસ્તાદુક્તં શાસ્ત્રમ્

યાવત્પ્રમાણા રજ્જુર્ભવતીતિ વિવૃદ્ધે હ્રાસો ભવતિ

ચતુરશ્રં મણ્ડલં ચિકીર્ષન્મધ્યાદંસે નિપાત્ય પાર્શ્વતઃ પરિલિખ્ય તત્ર યદતિરિક્તં ભવતિ તસ્ય તૃતીયેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેત્ સ સમાધિઃ

મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્ વિષ્કમ્ભં પઞ્ચદશભાગાન્ કૃત્વા દ્વાવુદ્ધરેચ્છેષઃ કરણી

દ્રોણચિદ્રથચક્રચિત્કઙ્કચિત્પ્રૌગચિદુભયતઃ પ્રૌગઃ સમુહ્યપુરીષ ઇત્યગ્નયઃ

દ્રોણે યાવાનગ્નિઃ સપક્ષપુચ્છવિશેષસ્તાવચ્ચતુરશ્રં કૃત્વા દ્રોણદશમવિભાગો વૃન્તમિત્યેકે । તદ્દશમેનાપચ્છિદ્યાપચ્છિદ્યૈકસમાસેન સમસ્ય નિર્હૃત્ય સર્વમગ્નિં તથાકૃતિં કૃત્વા પુરસ્તાત્પશ્ચાદ્વોપદધ્યાત્ । મણ્ડલેઽપ્યેવમ્

પ્રૌગે યાવાનગ્નિઃ સપક્ષપુચ્છવિશેષસ્તાવદ્દ્વિગુણં ચતુરશ્રં કૃત્વા યઃ પુરસ્તાત્કરણીમધ્યે શઙ્કુર્યૌ ચ શ્રોણ્યોઃ સોઽગ્નિઃ

ઉભયતઃ પ્રૌગે તાવદેવ દીર્ઘચતુરશ્રં કૃત્વા કરણીમધ્યેષુ શઙ્કવઃ સ સમાધિઃ

પ્રૌગં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્મધ્યે પ્રાઞ્ચમપચ્છિદ્ય વિપર્યસ્યેતરત ઉપધાય દીર્ઘચતુરશ્રસમાસેન સમસ્યેત્ સ સમાધિઃ

ઉભયતઃ પ્રૌગં ચેન્મધ્યે તિર્યગપચ્છિદ્ય પૂર્વવત્સમસ્યેત્

એતેનૈવ ત્રિકર્ણસમાસો વ્યાખ્યાતઃ । પઞ્ચકર્ણાનાં ચ । પ્રૌગેઽપચ્છિદ્યૈકકર્ણાનાં । દ્વિકર્ણાનાં સમચતુરશ્રેઽપચ્છિદ્ય

ઉત્તરેષુ પુરુષોચ્ચયેનૈકશતવિધાદિત્યેતદ્વક્ષ્યામઃ

આદ્યોઽગ્નિર્દ્વિગુણસ્ત્રિગુણો ભવતીતિ સર્વસમાસઃ

એકવિંશતિવિધો ભવતીતિ પુરુષાભ્યાસઃ

પુરુષાભ્યાસે યાવાનગ્નિઃ સપક્ષપુચ્છવિશેષસ્તાવચ્ચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્મિન્પુરુષપ્રમાણમવદધ્યાત્

સમસ્તં પઞ્ચદશભાગાન્કૃત્વા દ્વાવેકસમાસેન સમસ્યેત્ સ પુરુષઃ

પઞ્ચવિભાગેન બૃહતી તસ્ય દશમવિભાગેન પાદમાત્રી ભવતિ

પુરુષં વા પઞ્ચમેનોભયતોઽપચ્છિદ્ય પઞ્ચવિભાગન્સમસ્ય તૃતીયં નિર્હૃત્ય તસ્મિન્પુરુષપ્રમાણેઽવદધ્યાદિત્યપરમ્

પઞ્ચદશવિભાગોઽષ્ટાઙ્ગુલમ્

પઞ્ચારત્નિર્દશવિતસ્તિર્વિંશતિશતાઙ્ગુલઃ પુરુષ ઇત્યેતસ્માદ્દ્વાદશાઙ્ગુલં પદમિતિ ચ

પુરુષં વા સપ્તમેનોભયતોઽપચ્છિદ્ય સપ્તભાગાન્સમસ્ય સસપ્તમભાગમઙ્ગુલં નિર્હૃત્ય પુરુષપ્રમાણેઽવદધ્યાદિત્યપરમ્

નારત્નિવિતસ્તીનાં સમાસો વિદ્યતે સંખ્યાયોગાદિતિ શ્રુતેઃ

યથાગ્નિ વેદીષ્ટકાપ્રમાણં વર્દ્ધત ઇત્યેતદ્વક્ષ્યામઃ

યાકરણી ચતુર્દશપ્રક્રમાન્સઙ્ક્ષિપતિ ત્રિંશ્ચ પ્રક્રમસપ્તમભાગાન્ સ એકશતવિધે પ્રક્રમઃ

દ્વિતીયે વા સપ્તસુ પ્રક્રમેષુ પ્રક્રમમવધાય તસ્ય સપ્તમભાગેન પ્રક્રમાર્થઃ

પ્રક્રમેણ વા સપ્તમભાગેન પ્રક્રમાર્થઃ

એવમૈકશતવિધાત્

નાન્તઃપાત્યગાર્હપત્યયોર્વૃદ્ધિર્ભવતિ તાવદેવ યોનિર્ભવતિ ન વૈ જાતં ગર્ભં યોનિરનુવર્ધત ઇતિ શ્રુતેર્વૃદ્ધેરત્યન્તં પ્રતિષેધઃ

યાવત્પ્રમાણાનિ સમચતુરશ્રાણ્યેકીકર્તું ચિકીર્ષેદેકોનાનિ તાનિ ભવન્તિ તિર્યગ્દ્વિગુણાન્યેકત એકાધિકાનિ ત્ર્યસ્રિર્ભવતિ તસ્યેષુસ્તત્કરોતિ

યથાયૂપં વેદિવર્દ્ધનમિત્યેતદ્વક્ષ્યામઃ

યા રજ્જુરેકાદશોપરવાન્સઙ્ક્ષિપતિ દશ ચ રથાક્ષાંસ્તસ્યા યશ્ચતુર્વિંશો ભાગઃ સ પ્રક્રમઃ

તેન વેદિં નિર્માય દ્વાદશાઙ્ગુલં પુરસ્તાદપચ્છિદ્ય તદ્યૂપાવત્યાચ્છઙ્કોઃ પુરસ્તાત્પ્રાઞ્ચમવધાય તસ્મિન્ યૂપાન્મિનોતિ

પાર્શ્વયોર્વાઽર્ધમન્તર્વેદીતિ શ્રુતેરર્દ્ધકાનિતિ

એકે પ્રથમોત્તમૌ પ્રકૃતિવત્

સૈષા શિખણ્ડિની વેદિઃ

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
દ્વિહસ્તે લક્ષણં કુર્યાત્ ત્રિહસ્તો મધ્યમઃ શિરઃ

શિરઃપશ્ચાદ્વિતસ્તિઃ સ્યાત્ પૂર્વાર્ધે હસ્ત એવ ચ
સાર્ધહસ્તે ચ પાશઃ સ્યાત્ વેદિઃ સ્યાત્ પૌર્ણમાસિકી

સંખ્યાજ્ઞઃ પરિમાણજ્ઞઃ સમસૂત્રનિરઞ્છકઃ
સમભૂમૌ ભવેદ્વિદ્વાઞ્છુલ્બવિત્ પરિપૃચ્છકઃ

ન જલાત્ સમમન્યત્ સ્યાન્નાન્યદ્વાતાત્ પ્રમા ભવેત્
નાન્યદ્દૂરં ભ્રમાદૂર્ધ્વં નાન્યત્ સૂત્રાદૃજુર્ભવેત્

તિર્યઙ્માન્યાશ્ચ સર્વાર્થૈઃ પાર્શ્વમાન્યાશ્ચ યોગવિત્
કરણીનાં વિભાગજ્ઞો નિત્યોદ્યુક્તશ્ચ કર્મસુ

શાસ્ત્રબુધ્યા વિભાગજ્ઞઃ પરશાસ્ત્રકુતૂહલઃ
શિલ્પિભ્યઃ સ્થપતિભ્યશ્ચ આદદીત મતીઃ સદા

ષડઙ્ગુલપરીણાહં દ્વાદશાઙ્ગુલમુચ્છ્રિતમ્
જરઠં ચાવ્રણં ચૈવ શઙ્કું કુર્યાદ્વિશેષતઃ

દ્વિવિતસ્તિપ્રમાણસ્તુ ખાદિરો મુદ્ગરસ્તથા
શઙ્કુસ્તેન નિખાતવ્યસ્તસ્માત્તસ્ય પરિગ્રહઃ

એકતસ્તુ ઋજુસ્તીક્ષ્ણઃ ખાદિરઃ સમમાયતઃ
શઙ્કુઃ કાર્યસ્તુ શુલ્બજ્ઞૈસ્તસ્યાર્ધં ગમયેન્મહીમ્

પ્રાદેશમાત્રો હવિર્યજ્ઞે પૂર્વલક્ષણલક્ષિતઃ
શઙ્કુરામશિરાઃ કાર્યસ્તસ્યાપ્યર્ધં નિખાપયેત્

ચતુરસ્રમુદ્ગરં સ્યાત્ ષોડશાઙ્ગુલમાયતમ્
અવિદ્ધં રમણીયં ચ દારુમધ્યાચ્ચ નિર્મિતમ્

અજીર્ણાઽગ્રન્થિની સૂક્ષ્મા સમા શ્લક્ષ્ણા ત્વરોમશા
રજ્જુર્માનાધિકા કાર્યા અધ્વરે યોગમિચ્છતા

શાણી વા બાલ્વજી ચૈવ વૈણવી વા વિધીયતે
રજ્જુસ્તૂભયતઃપાશા ત્રિવૃતા યજ્ઞકર્મણિ

રજ્જુર્મુઞ્જમયી કાર્યા શણૈસ્તુ પરિમિશ્રિતા
કાત્યાયનો વદત્યેવમખણ્ડા કુશબલ્બજૈઃ

નવકે લક્ષણં કુર્યાત્ ત્રીણિ કુર્યાત્ ત્રિષુ ત્રિષુ
ઉત્તમો નવકઃ પાશઃ સદસો માનમુચ્યતે

પઞ્ચદશમથૈકવિંશતિકમપરં પરસ્ત્રિકં ચ
દ્વાદશસુ પાશ ઉત્તમ ઇતિ સોમે રજ્જુમાનમેતત્

પદસ્યાક્ષ્ણયા તિરશ્ચી તયોરક્ષ્ણયા ભવેત્
સૌત્રામણ્યાં વિમાતવ્યા વેદિઃ સ્યાત્ સોમવત્તયા

નીહારેણ ઘનૈર્વાપિ જ્યોતિષામભ્રદર્શને
અપ્સુ દીપં પ્રગૃહ્ણીયાદ્યાવત્તમસિ દર્શને

પ્રમાણં ચ પ્રમેયં ચ યચ્ચાન્યદ્વસ્તુસંજ્ઞકમ્
સર્વં તચ્છાસ્ત્રતો જ્ઞાત્વા યજ્ઞે સિધ્યન્તિ યાજ્ઞિકાઃ

યથા ન ક્ષીયતે માનં યથા ચ ન વિવર્ધતે
યથા ચ રમતે દૃષ્ટિસ્તથા યોગં સમાચરેત્

અરત્નિશ્ચતુરસ્રસ્તુ પૂવસ્યાગ્નેઃ ખરો ભવેત્
રથચક્રાકૃતિઃ પશ્ચાચ્ચન્દ્રાર્ધ ઇવ દક્ષિણઃ

અગ્નીનાં તુ ખરઃ કાર્યો મેખલાત્રયસંયુતઃ
દ્વાદશાઙ્ગુલ ઉચ્છ્રાયે વિસ્તારે ચતુરઙ્ગુલઃ

તન્તુઃ પુષ્કરનાલસ્ય ષડ્ગુણઃ પરિવેષ્ટિતઃ
વત્સતર્યાસ્ત્રિહાયણ્યા બાલેન સદૃશો ભવેત્

ત્રયસ્ત્રિહાયણીબાલાઃ સર્ષપાર્ધં પ્રચક્ષતે
દ્વિગુણં સર્ષપં વિદ્યાદ્યવઃ પઞ્ચ તુ સર્ષપાઃ

અઙ્ગુલસ્ય પ્રમાણં તુ ષડ્યવાઃ પાર્શ્વસંસ્થિતાઃ
ચતુર્વિંશાઙ્ગુલોઽરત્નિર્વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલા

વ્યામસ્યાત્ર પ્રમાણં તુ ચતુર્ન્યૂનં શતં ભવેત્
પુરુષસ્ય પ્રમાણં વૈ વિંશતિસ્તુ શતાધિકા

હિરણ્યશકલાર્થે તુ હિરણ્યં યસ્ય નોચ્યતે
કૃષ્ણલેનૈવ તદ્વ્યાખ્યા યજ્ઞે સિધ્યતિ યાજ્ઞિકી

કૃષ્ણલં ત્રિયવં માનં તામ્રાયસમતઃ પરમ્
સુવર્ણાદર્ધં ચ માષાણાં સુવર્ણાશ્ચ ત્રિસપ્તતિઃ

ત્રીણિ ચૈવ સહસ્રાણિ દદ્યાદ્બહુસુવર્ણકે
ભૂયઃ સ્થપતિતો જ્ઞાત્વા સંજ્ઞાસ્વન્યાસુ માનવિત્
સ્વર્ણકારો યથાઽભ્યાસાત્તથા ભૂયો વિવર્ધતે

હ્રસતે શોષપાકાભ્યાં દ્વાત્રિંશદ્ભાગમિષ્ટકા
તસ્માદાર્દ્રપ્રમાણં તુ કુર્યાન્માનાધિકં બુધઃ

અજ્ઞાત્વા શુલ્બસદ્ભાવં યજ્ઞે સૌત્રામણીસુતે
વેદિં યે કર્તુમિચ્છન્તિ ગિરિં ભિન્દન્તિ તે નખૈઃ

દણ્ડરજ્જ્વર્ધમભ્યસ્ય ષષ્ઠે ત્વર્ધસ્ય લક્ષણમ્
તથૈવ ચેતરત્રાપિ તિર્યઙ્માનં યદૃચ્છયા

યાવત્પ્રમાણા રજ્જુઃ સ્યાત્તાવાનેવાગમો ભવેત્
આગમાર્ધે ભવેચ્છઙ્કુસ્તદર્ધે ચ નિરઞ્છનમ્

આધાને પદિકં કુર્યાત્ દ્વિપદઃ સૌમિકો ભવેત્
અગ્નૌ ચ ત્રિપદં કુર્યાત્ પ્રક્રમં યાજ્ઞિકો બુધઃ

કૃત્તિકા શ્રવણઃ પુષ્યશ્ચિત્રાસ્વાત્યોર્યદન્તરમ્
એતત્પ્રાચ્યા દિશો રૂપં યુગમાત્રોદિતે પુરઃ

પઞ્ચાશચ્છર્કરાઃ પશ્ચાત્ પૂર્વે દેયાસ્ત્રિસપ્તતિઃ
દક્ષિણે તુ પ્રદાતવ્યા દશ પઞ્ચ ચ સપ્ત ચ

શંસ્યશ્ચતુર્વિંશતિપાર્શ્વભાગશ્ચતુર્દશભિઃ પરિલેખ્યસ્તુ નર્યમ્
તથૈવ ચાષ્ટદ્વિગુણૈરથર્ય્યસ્ત્રિંશદ્ભિરાયમ્ય હરેત્તૃતીયમ્

અગ્નેરુદક્સાર્ધનવાઙ્ગુલે મધ્યં તતો લિખેત્
વૃત્તમેકોનવિંશત્યા પ્રાચીજ્યા મધ્યગા ભવેત્
ઉદગર્ધં વિહાયાર્વાક્ ખરાગ્નેર્દક્ષિણસ્ય તુ

સૂત્રદોષદરિદ્રસ્ય ગૂઢમન્ત્રસ્ય ધીમતઃ
સમાપ્તેયં ક્રિયા શૌલ્બી કાત્યાયનમહાત્મનઃ