Kaṭhopaniṣadbhāṣya · Chapter 1

Śaṃkara (attrib.): Kaṭhopaniṣadbhāṣya
kāṭhakopaniṣat
oṃ saha nāv avatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai // tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai // oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
oṃ namo bhagavate vaivasvatāya mṛtyave brahmavidyācāryāya naciketase ca /
atha kāṭhakopaniṣadvallīnāṃ sukhārthaprabodhanārtham alpagranthā vṛttir ārabhyate / sader dhātor viśaraṇagatyavasād anārthasyopanipūrvasya kvippratyayāntasya rūpam idam upaniṣad iti / upaniṣacchabdena ca vyācikhyāsitagranthapratipādyavedyavastuviṣayā vidyocyate / kena punar arthayogenopaniṣacchabdena vidyocyata ity ucyate / ye mumukṣavo dṛṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇāḥ santa upaniṣacchabdavācyāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ vidyām upasadyopagamya tanniṣṭhatayā niścayena śīlayanti teṣām avidyādeḥ saṃsārabijasya viśaraṇād dhiṃsanād vināśanād ity anenārthayogena vidyopaniṣad ity ucyate / tathā ca vakṣyati "nicāyya taṃ mṛtyumukhāt pramucyate" (KaU 3.15) iti / pūrvoktaviśeṣaṇān vā mumukṣūn paraṃ brahma gamayatīti brahmagamayitṛtvena yogād brahmavidyopaniṣat / tathā ca vakṣyati "brahmaprāpto virajo 'bhūd vimṛtyuḥ" (KaU 3.18) iti / lokādir brahmajajño yo 'gnis tadviṣayāyā vidyāyā dvitīyena vareṇa prārthyamānāyāḥ svargalokaphalaprāptihetutvena garbhavāsajanmajarādyupadravavṛndasya lokāntare paunaḥpunyena pravṛttasyāvasādayitṛtvena śaithilyāpādanena dhātvarthayogād agnividyāpy upaniṣad ity ucyate / tathā ca vakṣyati "svargalokā amṛtatvaṃ bhajante" (KaU 1.13) ity ādi / nanu copaniṣacchabdenādhyetāro grantham apy abhilapanti / upaniṣadam adhīmaha upaniṣadam adhyāpayāma iti ca / naiṣa doṣaḥ, avidyādisaṃsārahetuviśaraṇādeḥ sadi dhātvarthasya granthamātre 'sambhavād vidyāyāṃ ca sambhavāt / granthasyāpi tādarthyena tacchabdatvopapatter āyur vai dhṛtam ity ādivat / tasmād vidyāyāṃ mukhyayā vṛttyopaniṣacchabdo vartate, granthe tu bhaktyeti / evam upaniṣannirvacanenaiva viśiṣṭo 'dhikārī vidyāyām uktaḥ / viṣayaś ca viśiṣṭa ukto vidyāyāḥ paraṃ brahma pratyagātmabhūtam / prayojanaṃ cāsyā upaniṣada ātyantikī saṃsāranivṛttir brahmaprāptilakṣaṇā / sambandhaś caivaṃ bhūtaprayojanenoktaḥ / ato yathoktādhikāriviṣayaprayojanasambandhāyā vidyāyāḥ karatalanyastāmalakavat prakāśakatvena viśiṣṭādhikāriviṣayaprayojanasambandhā etā vallyo bhavantīti / atas tā yathāpratibhānaṃ vyācakṣmahe /
oṃ
uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau /
tasya ha naciketā nāma putra āsa

1,1.1 //
tatrākhyāyikā vidyāstutyarthā / uśan kāmayamāno ha vā iti vṛttārthasmaraṇārthau nipātau / vājamannaṃ taddānādinimittaṃ śravo yaśo yasya sa vājaśravā, rūḍhito vā, tasyāpatyaṃ vājaśravasaḥ / sa kila viśvajitā sarvamedheneje tatphalaṃ kāmayamānaḥ / tasmin kratau sarvavedasaṃ sarvasvaṃ dhanaṃ dadau dattavān / tasya yajamānasya ha naciketā nāma putraḥ kilāsa babhūva

1,1.1 //
taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa so 'manyata

1,1.2 //
taṃ ha naciketasaṃ kumāraṃ prathamavayasaṃ santam aprāptajananaśaktiṃ bālam eva śraddhāstikyabuddhiḥ pitur hitakāmaprayuktaviveśa praviṣṭavatī / kasmin kāla ity āha -- ṛtvigbhyaḥ sadasyebhyaś ca dakṣiṇāsu nīyamānāsu vibhāgenopanīyamānāsu dakṣiṇārthāsu goṣu, sa āviṣṭaśraddho naciketā amanyata

1,1.2 //
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ /
anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat

1,1.3 //
katham ity ucyate -- pītodakā ity ādinā dakṣiṇārthā gāvo viśeṣyante / pītam udakaṃ yābhis tāḥ pītodakāḥ / jagdhaṃ bhakṣitaṃ tṛṇaṃ yābhis tā jagdhatṛṇāḥ / dugdho dohaḥ kṣīrākhyo yāsāṃ tā dugdhadohāḥ / nirindriyā prajananāsamarthā jīrṇā niṣphalā gāva ity arthaḥ / yās tā evambhūtā gā ṛtvigbhyo dakṣiṇābuddhyā dadatprayacchannanandā anānandā asukhā nāmety etad ye te lokās tān sa yajamāno gacchati

1,1.3 //
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti /
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti

1,1.4 //
tad evaṃ kratvasampattinimittaṃ pitur aniṣṭaṃ phalaṃ mayā putreṇa satā nivāraṇīyam ātmapradānenāpi kratusampattiṃ kṛtvā ity evaṃ matvā pitaram upagamya sa hovāca pitaram -- he tata tāta kasmā ṛtvigviśeṣāya dakṣiṇārthaṃ māṃ dāsyasīti prayacchasīty etat / evam uktena pitropekṣyamāṇo 'pi dvitīyaṃ tṛtiyam apy uvāca kasmai māṃ dāsyasi kasmai māṃ dāsyasīti / nāyaṃ kumārasvabhāva iti kruddhaḥ san pitā taṃ ha putraṃ kilovāca mṛtyave vaivasvatāya tvā tvāṃ dadāmīti

1,1.4 //
bahūnām emi prathamo bahūnām emi madhyamaḥ /
kiṃ svid yamasya kartavyaṃ yan mayādya kariṣyati

1,1.5 //
sa evam uktaḥ putra ekānte paridevayāñ cakāra / katham ity ucyate -- bahūnāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ vā emi gacchāmi prathamaḥ sanmukhyayā śiṣyādivṛttyety arthaḥ / madhyamānāṃ ca bahūnāṃ madhyamo madhyamayaiva vṛttyaimi / nādhamayā kadācid api / tam evaṃ viśiṣṭaguṇam api putraṃ māṃ "mṛtyave tvā dadāmi" (KaU 1.4) ity uktavān pitā / sa kiṃ svid yamasya kartavyaṃ prayojanaṃ mayā prattena kariṣyati yatkartavyam adya? nūnaṃ prayojanam anapekṣyaiva krodhavaśād uktavān pitā / tathāpi tatpitur vaco mṛṣā mā bhūditi

1,1.5 //
evaṃ matvā paridevanāpūrvakam āha pitaraṃ śokāviṣṭa kiṃ vā mayoktam iti --
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathāpare /
sasyam iva martyaḥ pacyate sasyam ivājāyate punaḥ

1,1.6 //
anupaśyālocaya vibhāvayānukrameṇa yathā yena prakāreṇa vṛtāḥ pūrve 'tikrāntāḥ pitṛpitāmahādayas tava / tān dṛṣṭrvā ca teṣāṃ vṛttam āsthātum arhasi / vartamānāś cāpare sādhavo yathā vartante tāṃś ca tathā pratipaśyālocaya / na ca teṣāṃ mṛṣākaraṇaṃ vṛttaṃ vartamānaṃ vāsti / tadviparītam asatāṃ ca vṛttaṃ mṛṣākaraṇam / na ca mṛṣābhūtaṃ kṛtvā kaścid ajarāmaro bhavati / yataḥ sasyam iva martyo manuṣyaḥ pacyate jīrṇo mriyate, mṛtvā ca sasyam ivājāyata āvirbhavati punar evam anitye jīvaloke kiṃ mṛṣākaraṇena / pālayātmanaḥ satyam / preṣaya māṃ yamāyety abhiprāyaḥ

1,1.6 //
vaiśvānaraḥ praviśati atithir brāhmaṇo gṛhān /
tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam

1,1.7 //
sa evam uktaḥ pitātmanaḥ satyatāyai preṣayāmāsa / sa ca yamabhavanaṃ gatvā tistro rātrīr uvāsa yame proṣite / proṣyāgataṃ yamam amātyā bhāryā vā ūcur bodhayanto vaiśvānaro 'gnir eva sākṣāt praviśaty atithiḥ san brāhmaṇo gṛhān dahann iva / tasya dāhaṃ śamayanta ivāgner etāṃ pādyāsanādidānalakṣaṇāṃ śāntiṃ kurvanti santo 'tither yataḥ, ato harāhara he vaivasvatodakaṃ naciketase pādyārtham / yataś cākaraṇepratyavāyaḥ śrūyate

1,1.7 //
āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ ca iṣṭāpūrte putrapaśūṃś ca sarvān /
etad vṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnan vasati brāhmaṇo gṛhe

1,1.8 //
āśāpratīkṣa anirjñātaprāpyeṣṭārthaprārthanā āśā, nirjñātaprāpyārthapratīkṣaṇaṃ pratīkṣā, ta āśāpratīkṣe / saṅgataṃ satsaṃyogajaṃ phalam, sūnṛtāṃ ca sūnṛtā hi priyā vāktannimittajaṃ ca / iṣṭāpūrte iṣṭaṃ yāgajaṃ phalam, pūrtam ārāmādi kriyājaṃ phalam / putrapaśūṃś ca putrāṃś ca sarvān etat sarvaṃ yathoktaṃ vṛṅkte varjayati vināśayatīty etat, puruṣasyālpamedhaso 'lpaprajñasya / yasyānaśnannabhuñjāno brāhmaṇo gṛhe vasati / tasmād anupekṣaṇīyaḥ sarvāvasthāsv apy atithir ity arthaḥ

1,1.8 //
tisro rātrīr yad avatsīr gṛhe me anaśnan brahmann atithir namasyaḥ /
namas te 'stu brahman svasti me 'stu tasmāt prati trīn varān vṛṇīṣva

1,1.9 //
evam ukto mṛtyur uvāca naciketasam upagamya pūjāpuraḥsaram / tistro rātrīr yad yasmād avātsīr uṣitavānasi gṛhe me mamānaśnan he brahmann atithiḥ san namasyo namaskārārhaś ca, tasmān namaste tubhyam astu bhavatu / he brahman svasti bhadraṃ me 'stu / tasmād bhavato 'naśanena madgṛhavāsanimittād doṣāt / tatprāptyupaśamena yady api bhavad anugraheṇa sarvaṃ mama svasti syāt tathāpi tvadadhikasamprasādanārtham anaśanenoṣitām ekaikāṃ rātriṃ prati trīn varān vṛṇīṣv ābhipretārthaviśeṣān prārthayasva mattaḥ

1,1.9 //
śāntasaṅkalpaḥ sumanā yathā syād vītamanyur gautamo mābhi mṛtyo /
tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadet pratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe

1,1.10 //
naciketās tv āha -- yadi ditsur varān śāntasaṅkalpa upaśāntaḥ saṅkalpo yasya māṃ prati, yamaṃ prāpya kin nu kariṣyati mama putra iti, sa śāntasaṅkalpaḥ sumanāḥ prasannamanāś ca yathā syād vītamanyur vigataroṣaś ca gautamo mama pitā mābhi māṃ prati he mṛtyo, kiñ ca tvatprasṛṣṭaṃ tvayā vinirmuktaṃ preṣitaṃ gṛhaṃ prati mām abhivadet pratīto labdhasmṛtiḥ, sa evāyaṃ putro mamāgata ity evaṃ pratyabhijānann ity arthaḥ / etat prayojanaṃ trayāṇāṃ varāṇāṃ prathamam ādyaṃ varaṃ vṛṇe prārthaye yatpituḥ paritoṣaṇam

1,1.10 //
yathā purastād bhavitā pratīta auddālakir āruṇir matprasṛṣṭaḥ /
sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyus tvāṃ dadṛśivān mṛtyumukhāt pramuktam

1,1.11 //
mṛtyur uvāca -- yathā buddhis tvayi purastāt pūrvam āsīt snehasamanvitā pitus tava bhavitā prītisamanvitas tava pitā tathaiva pratītaḥ pratītavān sann auddālakir uddālaka evauddālakiḥ, aruṇasyāpatyam āruṇir dvyāmuṣyāyaṇo vā matprasṛṣṭo mayānujñātaḥ sann uttarā api rātrīḥ sukhaṃ prasannamanāḥ śayitā svaptā vītamanyur vigatamanyuś ca bhavati syāt tvāṃ putraṃ dadṛśivān dṛṣṭavān san mṛtyumukhān mṛtyugocarāt pramuktaṃ santam

1,1.11 //
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti /
ubhe tīrtvā aśanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke

1,1.12 //
naciketā uvāca -- svarge loke rogādinimittaṃ bhayaṃ kiñcana kiñcid api nāsti / na ca tatra tvaṃ mṛtyo sahasā prabhavasi, ato jarayā yukta iha lokavat tvatto na bibheti kaścit tatra / kiñcobha aśanāyāpipāse tīrtvātikramya śokam atītya gacchatīti śokātigaḥ san mānasena duḥkhena varjito modate hṛṣyati svargaloke divye

1,1.12 //
sa tvam agniṃ svargyam adhyeṣi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam /
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa

1,1.13 //
evaṅ guṇaviśiṣṭasya svargalokasya prāptisādhanabhūtaṃ svargyam agniṃ sa tvaṃ mṛtyur adhyeṣi smarasi jānāsīty arthaḥ / he mṛtyo yatas taṃ prabrūhi kathaya śraddadhānāya śraddhāvate mahyaṃ svargārthine / yenāgninā citena svargalokaḥ svargo loko yeṣāṃ te svargalokā yajamānā amṛtatvam amaraṇatāṃ devatvaṃ bhajante prāpnuvanti tad etad agnivijñānaṃ dvitīyena vareṇa vṛṇe

1,1.13 //
pra te bravīmi tad u me nibodha svargyam agniṃ naciketaḥ prajānan /
anantalokāptim atho pratiṣṭhāṃ viddhi tvam etaṃ nihitaṃ guhāyām

1,1.14 //
mṛtyoḥ pratijñā iyam -- pra te tubhyaṃ prabravīmi / yat tvayā prārthitaṃ tadu me mama vacaso nibodha budhyasvaikāgramanāḥ san svargyaṃ svargāya hitaṃ svargasādhanam agniṃ he naciketaḥ prajānan vijñātavān sann aham ity arthaḥ / prabravīmi tan nibodheti ca śiṣyabuddhisamādhānārthaṃ vacanam / adhunāgniṃ stauti -- anantaṃ lokāpti svargalokaphalaprāptisādhanam ity etat / atho 'pi pratiṣṭhām āśrayaṃ jagato virāḍrūpeṇa tam etam agniṃ mayocyamānaṃ viddhi vijānīhi tvaṃ nihitaṃ sthitaṃ guhāyāṃ viduṣāṃ buddhau niviṣṭam ity arthaḥ

1,1.14 //
lokādim agniṃ tam uvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīr vā yathā vā /
sa cāpi tat pratyavadad yathoktam athāsya mṛtyuḥ punar āha tuṣṭaḥ

1,1.15 //
idaṃ śruter vacanam / lokādiṃ lokānām ādiṃ pratham aśarīritvād agniṃ taṃ prakṛtaṃ naciketasā prārthitam uvācoktavān mṛtyus tasmai naciketase / kiñ ca yā iṣṭakāś cetavyāḥ svarūpeṇa, yāvatīr vā saṅkhyayā, yathā vā ciyate 'gnir yena prakāreṇa sarvam etad uktavān ity arthaḥ / sa cāpi naciketās tan mṛtyunoktaṃ pratyavadad yathāvat pratyayenāvadat pratyuccāritavān / athāsya pratyuccāraṇena tuṣṭaḥ san mṛtyuḥ punar evāha varatrayavyatirekeṇānyaṃ varaṃ ditsuḥ

1,1.15 //
tam abravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ /
tavaiva nāmnā bhavitāyam agniḥ sṛṅkāṃ cemām anekarūpāṃ gṛhāṇa

1,1.16 //
kathaṃ taṃ naciketasam abravīt prīyamāṇaḥ śiṣyasya yogyatāṃ paśyan prīyamāṇaḥ prītim anubhavan mahātmākṣudrabuddhir varaṃ tava caturtham iha prītinimittam adyedānīṃ dadāmi bhūyaḥ punaḥ prayacchāmi / tavaiva naciketaso nāmnābhidhānena prasiddho bhavitā mayocyamāno 'yam agniḥ / kiñ ca sṛṅkāṃ śabdavatīṃ ratnamayīṃ mālām imām anekarūpāṃ vicitrāṃ gṛhāṇa svīkuru / yad vā, sṛṅkām akutsitāṃ gatiṃ karmamayīṃ gṛhāṇa / anyad api karmavijñānam anekaphalahetutvāt svīkurvity arthaḥ

1,1.16 //
punar api karmastutim evāha --
triṇāciketas tribhir etya sandhiṃ trikarmakṛt tarati janmamṛtyū /
brahmajajñaṃ devam īḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntim atyantam eti

1,1.17 //
triṇāciketas triḥkṛtvā nāciketo 'gniś cito yena sa triṇāciketas tadvijñānatadadhyayanatadanuṣṭhānavān vā / tribhir mātṛpitrācāryair etya prāpya sandhiṃ sandhānaṃ sambandhaṃ mātrādyanuśāsanaṃ yathāvat prāpyety etat / tad dhi prāmāṇyakāraṇaṃ śrutyantarād avagamyate "yathā mātṛmān pitṛmān" (BĀU 4,1.2) ity ādeḥ / vedasmṛtiśiṣṭair vā pratyakṣānumānāgamair vā / tebhyo hi viśuddhiḥ pratyakṣā / trikarmakṛt ijyādhyayanadānānāṃ kartā taraty atikrāmati janmamṛtyū / kiñ ca brahmajajñaṃ brahmaṇo hiraṇyagarbhāj jāto brahmajaḥ, brahmajaś cāsau jñaś ceti brahmajajñaḥ sarvajño hy asau / taṃ devaṃ dyotanāñ jñānādiguṇavantam īḍyaṃ stutyaṃ viditvā śāstrato, nicāyya dṛṣṭvā cātmabhāvenemāṃ svabuddhipratyakṣāṃ śāntim uparatim atyantam ety atiśayenaiti / vairājaṃ padaṃ jñānakarmasamuccayānuṣṭhānena prāpnotīty arthaḥ

1,1.17 //
idānīm agnivijñānacayanaphalam upasaṃharati prakaraṇa ca --
triṇāciketas trayam etad viditvā ya evaṃ vidvāṃś cinute nāciketam /
sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke

1,1.18 //
triṇāciketas trayaṃ yathoktaṃ "yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā" (KaU 1.15) ity etad viditvāvagamya yaś caivam ātmarūpeṇāgniṃ vidvāṃś cinute nirvartayati nāciketam agniṃ kratuṃ sa mṛtyupāśān adharmājñānarāgadveṣādilakṣaṇān purato 'grataḥ pūrvam eva śarīrapātād ity arthaḥ praṇodyāpahāya śokātigo mānasair duḥkhair varjita ity etan modate svargaloke vairāje virāḍātmasvarūpapratipattyā

1,1.18 //
eṣa te 'gnir naciketaḥ svargyo yam avṛṇīthā dvitīyena vareṇa /
etam agniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsas tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva

1,1.19 //
eṣa te tubhyam agnir varo he naciketaḥ, svargyaḥ svargasādhano yam agniṃ varam avṛṇīthāḥ prārthitavānasi dvitīyena vareṇa, so 'gnir varo datta ity uktopasaṃhāraḥ / kiñ caitam agniṃ tavaiva nāmnā pravakṣyanti janāso janā ity etat / eṣa varo datto mayā caturthas tuṣṭena / tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva / tasmin hy adatta ṛṇavān evāham ity ābhiprāyaḥ

1,1.19 //
etāvad dhy atikrāntena vidhipratiṣedhārthena mantrabrāhmaṇenāvagantavyaṃ yadvaradvayasūcitaṃ vastu nātmatattvaviṣayayāthātmyavijñānam / ato vidhipratiṣedhārthaviṣayasyātmani kriyākārakaphalādhyāropaṇalakṣaṇasya svābhāvikasyājñānasya saṃsārabījasya nivṛttyarthaṃ tadviparītabrahmātmaikatvavijñānaṃ kriyākārakaphalādhyāropaṇalakṣaṇaśūnyam ātyantikaniḥśreyasaprayojanaṃ vaktavyam ity uttaro grantha ārabhyate / tam etam arthaṃ dvitīyavaraprāptyāpy akṛtārthatvaṃ tṛtīyavaragocaram ātmajñānam antareṇa ity ākhyāyikayā prapañcayati --
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye astīty eke nāyam astīti caike /
etad vidyām anuśiṣṭas tvayāhaṃ varāṇām eṣa varas tṛtīyaḥ

1,1.20 //
yataḥ pūrvasmāt karmagocarāt sādhyasādhanalakṣaṇād anityād viraktasyātmajñāne 'dhikāra iti tannindārtha putrādyupanyāsena pralobhanaṃ kriyate / naciketā uvāca "tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva" (KaU 1.19) ity uktaḥ san -- yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ prete mṛte manuṣye, astīty eke 'sti śarīrendriyamanobuddhivyatirikto dehāntarasambandhyātmety eke manyante, nāyam astīti caike, nāyam evaṃvidho 'stīti caike / ataś cāsmākaṃ na pratyakṣeṇa nāpi vānumānena nirṇayavijñānam / etad vijñānādhīno hi paraḥ puruṣārtha ity ata etad vidyāṃ vijānīyām aham anuśiṣṭo jñāpitas tvayā / varāṇām eṣa varas tṛtīyo 'vaśiṣṭaḥ

1,1.20 //
kim ayam ekāntato niḥśreyasasādhanātmajñānārho na vety etat parīkṣaṇārtham āha --
devair atrāpi vicikitsitaṃ purā na hi sujñeyam aṇur eṣa dharmaḥ /
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīr ati mā sṛjainam

1,1.21 //
devair apy atraitasmin vastuni vicikitsitaṃ saṃśayitaṃ purā pūrvam / na hi suvijñeyaṃ suṣṭhu jñeyam asakṛt śrutam api prākṛtair janair yato 'ṇuḥ sūkṣma eṣa ātmākhyo dharmaḥ / ato 'nyam asan digdhaphalaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva, mā moparotsīr uparodhaṃ mā kārṣīr adharmaṇam ivottamarṇaḥ / atisṛja vimuñcainaṃ varaṃ mā māṃ prati

1,1.21 //
evam ukto naciketā āha --
devair atrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yan na sujñeyam āttha /
vaktā cāsya tvādṛg anyo na labhyo nānyo varas tulya etasya kaścit

1,1.22 //
devair atrāpy etasmin vastuni vicikitsitaṃ kileti bhavata eva naḥ śrutam / tvaṃ ca mṛtyo yady asmān na sujñeyam ātmatattvam āttha kathayasi / ataḥ paṇḍitair apy avadanīyatvād vaktā cāsya dharmasya tvādṛk tvattulyo 'nyaḥ paṇḍitaś ca na labhyo 'nviṣyamāṇo 'py ayaṃ tu varo niḥśreyasaprāptihetuḥ / ato nānyo varas tulyaḥ sadṛśo 'sty etasya kaścid apy, anityaphalatvād anyasya sarvasyaivety abhiprāyaḥ

1,1.22 //
evam ukto 'pi punaḥ pralobhayann uvāca mṛtyuḥ --
śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hastihiraṇyam aśvān /
bhūmer mahad āyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvad icchasi

1,1.23 //
śatāyuṣaḥ śataṃ varṣāṇy āyūṃṣi yeṣāṃ tān śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva / kiñ ca gavādilakṣaṇān bahūn paśūn, hastihiraṇyaṃ hastī ca hiraṇyaṃ ca hastihiraṇyam, aśvāṃś ca / kiñ ca bhūmeḥ pṛthivyā mahad vistīrṇam āyatanam āśrayaṃ maṇḍalaṃ sāmrājyaṃ vṛṇīṣva / kiñ ca sarvam apy etad anarthakaṃ svayaṃ ced alpāyur ity ata āha -- svayaṃ ca tvaṃ jīva dhāraya śarīraṃ samagrendriyakalāpaṃ śarado varṣāṇi yāvad icchasi jīvitum

1,1.23 //
etat tulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca /
mahābhūmau naciketas tvam edhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi

1,1.24 //
etat tulyam etena yathopadiṣṭena sadṛśamanyam api yadi manyase varaṃ tam api vṛṇīṣva / kiñ ca vittaṃ prabhūtaṃ hiraṇyaratnādi cirajīvikāṃ ca saha vittena vṛṇīṣvety etat / kiṃ bahunā, mahābhūmau mahatyāṃ bhūmau rājā naciketas tvam edhi bhava / kiñ cānyat kāmānāṃ divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca tvā tvāṃ kāmabhājaṃ kāmabhāginaṃ kāmārhaṃ karomi, satyasaṅkalapo hy ahaṃ devaḥ

1,1.24 //
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃś chandataḥ prārthayasva /
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ /
ābhir matprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānuprākṣīḥ

1,1.25 //
ye ye kāmāḥ prārthanīyā durlabhāś ca matryaloke sarvās tān kāmāñ chandata icchātaḥ prārthayasva / kiñ cemā divyā apsaraso, ramayanti puruṣān iti rāmāḥ, saha rathair vartanta iti sarathāḥ, satūryāḥ savāditrāḥ, tāś ca na hi lambhanīyāḥ prāpaṇīyā īdṛśā evaṃvidhā manuṣyair matyair asmadādiprasādam antareṇa / ābhir matprattābhir mayā pradattābhiḥ paricāriṇībhiḥ paricārayasvātmānam, pādaprakṣālanādiśuśrūṣāṃ kārayātmana ity arthaḥ / naciketo, maraṇaṃ maraṇasambaddhaṃ praśnaṃ prete 'sti nāstīti kākadantaparīkṣārūpaṃ mānuprākṣīr maivaṃ praṣṭum arhasi

1,1.25 //
evaṃ pralobhyamāno 'pi naciketā mahāhradavadakṣobhya āha --
śvobhāvā martyasya yad antakaitat sarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ /
api sarvaṃ jīvitam alpam eva tavaiva vāhās tava nṛtyagīte

1,1.26 //
śvo bhaviṣyanti na bhaviṣyanti veti sandihyamāna eva yeṣāṃ bhāvo bhavanaṃ tvayopanyastānāṃ bhogānāṃ te śvobhāvāḥ / kiñ ca matryasya manuṣyasyāntaka he mṛtyo, yad etat sarvendriyāṇāṃ tejas taj jarayanty apakṣayanty apsaraḥprabhṛtayo bhogā anarthāyaivate dharmavīryaprajñātejoyaśaḥprabhṛtīnāṃ kṣapayitṛtvāt / yāṃ cāpi dīrghajīvikāṃ tvaṃ ditsasi tatrāpi śṛṇu / sarvaṃ yad brahmaṇo 'pi jīvitam āyur alpam eva, kim utāsmadādidīrghajīvikā / atas tavaiva tiṣṭhantu vāhā rathādayas tathā tava nṛtyagīte ca

1,1.26 //
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittam adrākṣma cet tvā /
jīviṣyāmo yāvad īśiṣyasi tvaṃ varas tu me varaṇīyaḥ sa eva

1,1.27 //
kiñ ca na prabhūtena vittena tarpaṇīyo manuṣyaḥ / na hi loke vittalābhaḥ kasyacit tṛptikaro dṛṣṭaḥ / yadi nāmāsmākaṃ vittatṛṣṇā syāl lapsyāmahe prāpsyāmahe vittam adrākṣma dṛṣṭavanto vayaṃ cet tvā tvām / jīvitam api tathaiva, jīviṣyāmo yāvad yāmye pade tvam īśiṣyasīśiṣyase prabhuḥ syāḥ / kathaṃ hi martyas tvayā sametyālpadhanāyur bhavet / varas tu me varaṇīyaḥ sa eva yadātmavijñānam

1,1.27 //
ajīryatām amṛtānām upetya jīryan martyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan /
abhidhyāyan varṇaratipramodān atidīrghe jīvite ko rameta

1,1.28 //
yataś cājīryatāṃ vayohāṇim aprāpnuvatām amṛtānāṃ sakāśam upetyopagamyātmana utkṛṣṭaṃ prayojanāntaraṃ prāptavyaṃ tebhyaḥ prajānann upalabhamānaḥ svayaṃ tu jīryan martyo jarāmaraṇavān kvadhaḥsthaḥ kuḥ pṛthivy adhaś cāsāv āntarikṣādilokāpekṣayā tasyāṃ tiṣṭhatīti kvadhaḥsthaḥ san katham evam avivekibhiḥ prārthanīyaṃ putravittādyasthiraṃ vṛṇīte / "kva tadāsthaḥ" iti vā pāṭhāntaram / asmin pakṣe caivam akṣarayojanā teṣu putrādiṣv āsthā sthitis tātparyeṇa vartanaṃ yasya sa tadāsthaḥ, tato 'dhikataraṃ puruṣārthaṃ duṣprāpam api prāpipayiṣuḥ kva tadāstho bhavet ? na kaścit tadasārajñas tadarthī syād ity arthaḥ / sarvo hy uparyuparyeva bubhūṣati lokas tasmān na putravittādilobhaiḥ pralobhyo 'ham / kiñ cāpsaraḥ pramukhān varṇaratipramodānanavasthitarūpatayābhidhyāyannirūpayanyathāvad atidīrghe jīvite ko vivekī rameta

1,1.28 //
yasminn idaṃ vicikitsanti mṛtyo yat sāmparāye mahati brūhi nas tat /
yo 'yaṃ varo gūḍham anupraviṣṭo nānyaṃ tasmān naciketā vṛṇīte

1,1.29 //
iti kāṭhakopaniṣadi prathamā vallī // 1 //
ato vihāyānityaiḥ kāmaiḥ pralobhanaṃ yanmayā prārthitaṃ yasmin preta idaṃ vicikitsanaṃ vicikitsanty asti nāstīty evaṃ prakāram, he mṛtyo, sāmparāye paralokaviṣaye mahati mahatprayojananimitta ātmano nirṇayavijñānaṃ yat tad brūhi kathaya no 'smabhyam / kiṃ bahunā / yo 'yaṃ prakṛta ātmaviṣayo varo gūḍhaṃ gahanaṃ durvivecanaṃ prāpto 'nupraviṣṭaḥ, tasmād varād anyam avivekibhiḥ prārthanīyam anityaviṣayaṃ varaṃ naciketā na vṛṇīte manasāpīti śruter vacanam iti