કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 1

શંકર (અત્ત્રિબ્.): કઠોપનિષદ્ભાષ્ય
કાઠકોપનિષત્
ઓં સહ નાવ્ અવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥ ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઓં નમો ભગવતે વૈવસ્વતાય મૃત્યવે બ્રહ્મવિદ્યાચાર્યાય નચિકેતસે ચ ।
અથ કાઠકોપનિષદ્વલ્લીનાં સુખાર્થપ્રબોધનાર્થમ્ અલ્પગ્રન્થા વૃત્તિર્ આરભ્યતે । સદેર્ ધાતોર્ વિશરણગત્યવસાદ્ અનાર્થસ્યોપનિપૂર્વસ્ય ક્વિપ્પ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમ્ ઇદમ્ ઉપનિષદ્ ઇતિ । ઉપનિષચ્છબ્દેન ચ વ્યાચિખ્યાસિતગ્રન્થપ્રતિપાદ્યવેદ્યવસ્તુવિષયા વિદ્યોચ્યતે । કેન પુનર્ અર્થયોગેનોપનિષચ્છબ્દેન વિદ્યોચ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યે મુમુક્ષવો દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયવિતૃષ્ણાઃ સન્ત ઉપનિષચ્છબ્દવાચ્યાં વક્ષ્યમાણલક્ષણાં વિદ્યામ્ ઉપસદ્યોપગમ્ય તન્નિષ્ઠતયા નિશ્ચયેન શીલયન્તિ તેષામ્ અવિદ્યાદેઃ સંસારબિજસ્ય વિશરણાદ્ ધિંસનાદ્ વિનાશનાદ્ ઇત્ય્ અનેનાર્થયોગેન વિદ્યોપનિષદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તથા ચ વક્ષ્યતિ "નિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે" (કૌ 3.15) ઇતિ । પૂર્વોક્તવિશેષણાન્ વા મુમુક્ષૂન્ પરં બ્રહ્મ ગમયતીતિ બ્રહ્મગમયિતૃત્વેન યોગાદ્ બ્રહ્મવિદ્યોપનિષત્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ "બ્રહ્મપ્રાપ્તો વિરજો ઽભૂદ્ વિમૃત્યુઃ" (કૌ 3.18) ઇતિ । લોકાદિર્ બ્રહ્મજજ્ઞો યો ઽગ્નિસ્ તદ્વિષયાયા વિદ્યાયા દ્વિતીયેન વરેણ પ્રાર્થ્યમાનાયાઃ સ્વર્ગલોકફલપ્રાપ્તિહેતુત્વેન ગર્ભવાસજન્મજરાદ્યુપદ્રવવૃન્દસ્ય લોકાન્તરે પૌનઃપુન્યેન પ્રવૃત્તસ્યાવસાદયિતૃત્વેન શૈથિલ્યાપાદનેન ધાત્વર્થયોગાદ્ અગ્નિવિદ્યાપ્ય્ ઉપનિષદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તથા ચ વક્ષ્યતિ "સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્તે" (કૌ 1.13) ઇત્ય્ આદિ । નનુ ચોપનિષચ્છબ્દેનાધ્યેતારો ગ્રન્થમ્ અપ્ય્ અભિલપન્તિ । ઉપનિષદમ્ અધીમહ ઉપનિષદમ્ અધ્યાપયામ ઇતિ ચ । નૈષ દોષઃ, અવિદ્યાદિસંસારહેતુવિશરણાદેઃ સદિ ધાત્વર્થસ્ય ગ્રન્થમાત્રે ઽસમ્ભવાદ્ વિદ્યાયાં ચ સમ્ભવાત્ । ગ્રન્થસ્યાપિ તાદર્થ્યેન તચ્છબ્દત્વોપપત્તેર્ આયુર્ વૈ ધૃતમ્ ઇત્ય્ આદિવત્ । તસ્માદ્ વિદ્યાયાં મુખ્યયા વૃત્ત્યોપનિષચ્છબ્દો વર્તતે, ગ્રન્થે તુ ભક્ત્યેતિ । એવમ્ ઉપનિષન્નિર્વચનેનૈવ વિશિષ્ટો ઽધિકારી વિદ્યાયામ્ ઉક્તઃ । વિષયશ્ ચ વિશિષ્ટ ઉક્તો વિદ્યાયાઃ પરં બ્રહ્મ પ્રત્યગાત્મભૂતમ્ । પ્રયોજનં ચાસ્યા ઉપનિષદ આત્યન્તિકી સંસારનિવૃત્તિર્ બ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણા । સમ્બન્ધશ્ ચૈવં ભૂતપ્રયોજનેનોક્તઃ । અતો યથોક્તાધિકારિવિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધાયા વિદ્યાયાઃ કરતલન્યસ્તામલકવત્ પ્રકાશકત્વેન વિશિષ્ટાધિકારિવિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધા એતા વલ્લ્યો ભવન્તીતિ । અતસ્ તા યથાપ્રતિભાનં વ્યાચક્ષ્મહે ।
ઓં
ઉશન્ હ વૈ વાજશ્રવસઃ સર્વવેદસં દદૌ ।
તસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્ર આસ

1,1.1 ॥
તત્રાખ્યાયિકા વિદ્યાસ્તુત્યર્થા । ઉશન્ કામયમાનો હ વા ઇતિ વૃત્તાર્થસ્મરણાર્થૌ નિપાતૌ । વાજમન્નં તદ્દાનાદિનિમિત્તં શ્રવો યશો યસ્ય સ વાજશ્રવા, રૂઢિતો વા, તસ્યાપત્યં વાજશ્રવસઃ । સ કિલ વિશ્વજિતા સર્વમેધેનેજે તત્ફલં કામયમાનઃ । તસ્મિન્ ક્રતૌ સર્વવેદસં સર્વસ્વં ધનં દદૌ દત્તવાન્ । તસ્ય યજમાનસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્રઃ કિલાસ બભૂવ

1,1.1 ॥
તં હ કુમારં સન્તં દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ શ્રદ્ધાવિવેશ સો ઽમન્યત

1,1.2 ॥
તં હ નચિકેતસં કુમારં પ્રથમવયસં સન્તમ્ અપ્રાપ્તજનનશક્તિં બાલમ્ એવ શ્રદ્ધાસ્તિક્યબુદ્ધિઃ પિતુર્ હિતકામપ્રયુક્તવિવેશ પ્રવિષ્ટવતી । કસ્મિન્ કાલ ઇત્ય્ આહ -- ઋત્વિગ્ભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ ચ દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ વિભાગેનોપનીયમાનાસુ દક્ષિણાર્થાસુ ગોષુ, સ આવિષ્ટશ્રદ્ધો નચિકેતા અમન્યત

1,1.2 ॥
પીતોદકા જગ્ધતૃણા દુગ્ધદોહા નિરિન્દ્રિયાઃ ।
અનન્દા નામ તે લોકાસ્તાન્સ ગચ્છતિ તા દદત્

1,1.3 ॥
કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- પીતોદકા ઇત્ય્ આદિના દક્ષિણાર્થા ગાવો વિશેષ્યન્તે । પીતમ્ ઉદકં યાભિસ્ તાઃ પીતોદકાઃ । જગ્ધં ભક્ષિતં તૃણં યાભિસ્ તા જગ્ધતૃણાઃ । દુગ્ધો દોહઃ ક્ષીરાખ્યો યાસાં તા દુગ્ધદોહાઃ । નિરિન્દ્રિયા પ્રજનનાસમર્થા જીર્ણા નિષ્ફલા ગાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । યાસ્ તા એવમ્ભૂતા ગા ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાબુદ્ધ્યા દદત્પ્રયચ્છન્નનન્દા અનાનન્દા અસુખા નામેત્ય્ એતદ્ યે તે લોકાસ્ તાન્ સ યજમાનો ગચ્છતિ

1,1.3 ॥
સ હોવાચ પિતરં તત કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ ।
દ્વિતીયં તૃતીયં તં હોવાચ મૃત્યવે ત્વા દદામીતિ

1,1.4 ॥
તદ્ એવં ક્રત્વસમ્પત્તિનિમિત્તં પિતુર્ અનિષ્ટં ફલં મયા પુત્રેણ સતા નિવારણીયમ્ આત્મપ્રદાનેનાપિ ક્રતુસમ્પત્તિં કૃત્વા ઇત્ય્ એવં મત્વા પિતરમ્ ઉપગમ્ય સ હોવાચ પિતરમ્ -- હે તત તાત કસ્મા ઋત્વિગ્વિશેષાય દક્ષિણાર્થં માં દાસ્યસીતિ પ્રયચ્છસીત્ય્ એતત્ । એવમ્ ઉક્તેન પિત્રોપેક્ષ્યમાણો ઽપિ દ્વિતીયં તૃતિયમ્ અપ્ય્ ઉવાચ કસ્મૈ માં દાસ્યસિ કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ । નાયં કુમારસ્વભાવ ઇતિ ક્રુદ્ધઃ સન્ પિતા તં હ પુત્રં કિલોવાચ મૃત્યવે વૈવસ્વતાય ત્વા ત્વાં દદામીતિ

1,1.4 ॥
બહૂનામ્ એમિ પ્રથમો બહૂનામ્ એમિ મધ્યમઃ ।
કિં સ્વિદ્ યમસ્ય કર્તવ્યં યન્ મયાદ્ય કરિષ્યતિ

1,1.5 ॥
સ એવમ્ ઉક્તઃ પુત્ર એકાન્તે પરિદેવયાઞ્ ચકાર । કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- બહૂનાં શિષ્યાણાં પુત્રાણાં વા એમિ ગચ્છામિ પ્રથમઃ સન્મુખ્યયા શિષ્યાદિવૃત્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । મધ્યમાનાં ચ બહૂનાં મધ્યમો મધ્યમયૈવ વૃત્ત્યૈમિ । નાધમયા કદાચિદ્ અપિ । તમ્ એવં વિશિષ્ટગુણમ્ અપિ પુત્રં માં "મૃત્યવે ત્વા દદામિ" (કૌ 1.4) ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ પિતા । સ કિં સ્વિદ્ યમસ્ય કર્તવ્યં પ્રયોજનં મયા પ્રત્તેન કરિષ્યતિ યત્કર્તવ્યમ્ અદ્ય? નૂનં પ્રયોજનમ્ અનપેક્ષ્યૈવ ક્રોધવશાદ્ ઉક્તવાન્ પિતા । તથાપિ તત્પિતુર્ વચો મૃષા મા ભૂદિતિ

1,1.5 ॥
એવં મત્વા પરિદેવનાપૂર્વકમ્ આહ પિતરં શોકાવિષ્ટ કિં વા મયોક્તમ્ ઇતિ --
અનુપશ્ય યથા પૂર્વે પ્રતિપશ્ય તથાપરે ।
સસ્યમ્ ઇવ મર્ત્યઃ પચ્યતે સસ્યમ્ ઇવાજાયતે પુનઃ

1,1.6 ॥
અનુપશ્યાલોચય વિભાવયાનુક્રમેણ યથા યેન પ્રકારેણ વૃતાઃ પૂર્વે ઽતિક્રાન્તાઃ પિતૃપિતામહાદયસ્ તવ । તાન્ દૃષ્ટ્ર્વા ચ તેષાં વૃત્તમ્ આસ્થાતુમ્ અર્હસિ । વર્તમાનાશ્ ચાપરે સાધવો યથા વર્તન્તે તાંશ્ ચ તથા પ્રતિપશ્યાલોચય । ન ચ તેષાં મૃષાકરણં વૃત્તં વર્તમાનં વાસ્તિ । તદ્વિપરીતમ્ અસતાં ચ વૃત્તં મૃષાકરણમ્ । ન ચ મૃષાભૂતં કૃત્વા કશ્ચિદ્ અજરામરો ભવતિ । યતઃ સસ્યમ્ ઇવ મર્ત્યો મનુષ્યઃ પચ્યતે જીર્ણો મ્રિયતે, મૃત્વા ચ સસ્યમ્ ઇવાજાયત આવિર્ભવતિ પુનર્ એવમ્ અનિત્યે જીવલોકે કિં મૃષાકરણેન । પાલયાત્મનઃ સત્યમ્ । પ્રેષય માં યમાયેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

1,1.6 ॥
વૈશ્વાનરઃ પ્રવિશતિ અતિથિર્ બ્રાહ્મણો ગૃહાન્ ।
તસ્યૈતાં શાન્તિં કુર્વન્તિ હર વૈવસ્વતોદકમ્

1,1.7 ॥
સ એવમ્ ઉક્તઃ પિતાત્મનઃ સત્યતાયૈ પ્રેષયામાસ । સ ચ યમભવનં ગત્વા તિસ્ત્રો રાત્રીર્ ઉવાસ યમે પ્રોષિતે । પ્રોષ્યાગતં યમમ્ અમાત્યા ભાર્યા વા ઊચુર્ બોધયન્તો વૈશ્વાનરો ઽગ્નિર્ એવ સાક્ષાત્ પ્રવિશત્ય્ અતિથિઃ સન્ બ્રાહ્મણો ગૃહાન્ દહન્ન્ ઇવ । તસ્ય દાહં શમયન્ત ઇવાગ્નેર્ એતાં પાદ્યાસનાદિદાનલક્ષણાં શાન્તિં કુર્વન્તિ સન્તો ઽતિથેર્ યતઃ, અતો હરાહર હે વૈવસ્વતોદકં નચિકેતસે પાદ્યાર્થમ્ । યતશ્ ચાકરણેપ્રત્યવાયઃ શ્રૂયતે

1,1.7 ॥
આશાપ્રતીક્ષે સંગતં સૂનૃતાં ચ ઇષ્ટાપૂર્તે પુત્રપશૂંશ્ ચ સર્વાન્ ।
એતદ્ વૃઙ્ક્તે પુરુષસ્યાલ્પમેધસો યસ્યાનશ્નન્ વસતિ બ્રાહ્મણો ગૃહે

1,1.8 ॥
આશાપ્રતીક્ષ અનિર્જ્ઞાતપ્રાપ્યેષ્ટાર્થપ્રાર્થના આશા, નિર્જ્ઞાતપ્રાપ્યાર્થપ્રતીક્ષણં પ્રતીક્ષા, ત આશાપ્રતીક્ષે । સઙ્ગતં સત્સંયોગજં ફલમ્, સૂનૃતાં ચ સૂનૃતા હિ પ્રિયા વાક્તન્નિમિત્તજં ચ । ઇષ્ટાપૂર્તે ઇષ્ટં યાગજં ફલમ્, પૂર્તમ્ આરામાદિ ક્રિયાજં ફલમ્ । પુત્રપશૂંશ્ ચ પુત્રાંશ્ ચ સર્વાન્ એતત્ સર્વં યથોક્તં વૃઙ્ક્તે વર્જયતિ વિનાશયતીત્ય્ એતત્, પુરુષસ્યાલ્પમેધસો ઽલ્પપ્રજ્ઞસ્ય । યસ્યાનશ્નન્નભુઞ્જાનો બ્રાહ્મણો ગૃહે વસતિ । તસ્માદ્ અનુપેક્ષણીયઃ સર્વાવસ્થાસ્વ્ અપ્ય્ અતિથિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

1,1.8 ॥
તિસ્રો રાત્રીર્ યદ્ અવત્સીર્ ગૃહે મે અનશ્નન્ બ્રહ્મન્ન્ અતિથિર્ નમસ્યઃ ।
નમસ્ તે ઽસ્તુ બ્રહ્મન્ સ્વસ્તિ મે ઽસ્તુ તસ્માત્ પ્રતિ ત્રીન્ વરાન્ વૃણીષ્વ

1,1.9 ॥
એવમ્ ઉક્તો મૃત્યુર્ ઉવાચ નચિકેતસમ્ ઉપગમ્ય પૂજાપુરઃસરમ્ । તિસ્ત્રો રાત્રીર્ યદ્ યસ્માદ્ અવાત્સીર્ ઉષિતવાનસિ ગૃહે મે મમાનશ્નન્ હે બ્રહ્મન્ન્ અતિથિઃ સન્ નમસ્યો નમસ્કારાર્હશ્ ચ, તસ્માન્ નમસ્તે તુભ્યમ્ અસ્તુ ભવતુ । હે બ્રહ્મન્ સ્વસ્તિ ભદ્રં મે ઽસ્તુ । તસ્માદ્ ભવતો ઽનશનેન મદ્ગૃહવાસનિમિત્તાદ્ દોષાત્ । તત્પ્રાપ્ત્યુપશમેન યદ્ય્ અપિ ભવદ્ અનુગ્રહેણ સર્વં મમ સ્વસ્તિ સ્યાત્ તથાપિ ત્વદધિકસમ્પ્રસાદનાર્થમ્ અનશનેનોષિતામ્ એકૈકાં રાત્રિં પ્રતિ ત્રીન્ વરાન્ વૃણીષ્વ્ આભિપ્રેતાર્થવિશેષાન્ પ્રાર્થયસ્વ મત્તઃ

1,1.9 ॥
શાન્તસઙ્કલ્પઃ સુમના યથા સ્યાદ્ વીતમન્યુર્ ગૌતમો માભિ મૃત્યો ।
ત્વત્પ્રસૃષ્ટં માભિવદેત્ પ્રતીત એતત્ ત્રયાણાં પ્રથમં વરં વૃણે

1,1.10 ॥
નચિકેતાસ્ ત્વ્ આહ -- યદિ દિત્સુર્ વરાન્ શાન્તસઙ્કલ્પ ઉપશાન્તઃ સઙ્કલ્પો યસ્ય માં પ્રતિ, યમં પ્રાપ્ય કિન્ નુ કરિષ્યતિ મમ પુત્ર ઇતિ, સ શાન્તસઙ્કલ્પઃ સુમનાઃ પ્રસન્નમનાશ્ ચ યથા સ્યાદ્ વીતમન્યુર્ વિગતરોષશ્ ચ ગૌતમો મમ પિતા માભિ માં પ્રતિ હે મૃત્યો, કિઞ્ ચ ત્વત્પ્રસૃષ્ટં ત્વયા વિનિર્મુક્તં પ્રેષિતં ગૃહં પ્રતિ મામ્ અભિવદેત્ પ્રતીતો લબ્ધસ્મૃતિઃ, સ એવાયં પુત્રો મમાગત ઇત્ય્ એવં પ્રત્યભિજાનન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતત્ પ્રયોજનં ત્રયાણાં વરાણાં પ્રથમમ્ આદ્યં વરં વૃણે પ્રાર્થયે યત્પિતુઃ પરિતોષણમ્

1,1.10 ॥
યથા પુરસ્તાદ્ ભવિતા પ્રતીત ઔદ્દાલકિર્ આરુણિર્ મત્પ્રસૃષ્ટઃ ।
સુખં રાત્રીઃ શયિતા વીતમન્યુસ્ ત્વાં દદૃશિવાન્ મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુક્તમ્

1,1.11 ॥
મૃત્યુર્ ઉવાચ -- યથા બુદ્ધિસ્ ત્વયિ પુરસ્તાત્ પૂર્વમ્ આસીત્ સ્નેહસમન્વિતા પિતુસ્ તવ ભવિતા પ્રીતિસમન્વિતસ્ તવ પિતા તથૈવ પ્રતીતઃ પ્રતીતવાન્ સન્ન્ ઔદ્દાલકિર્ ઉદ્દાલક એવૌદ્દાલકિઃ, અરુણસ્યાપત્યમ્ આરુણિર્ દ્વ્યામુષ્યાયણો વા મત્પ્રસૃષ્ટો મયાનુજ્ઞાતઃ સન્ન્ ઉત્તરા અપિ રાત્રીઃ સુખં પ્રસન્નમનાઃ શયિતા સ્વપ્તા વીતમન્યુર્ વિગતમન્યુશ્ ચ ભવતિ સ્યાત્ ત્વાં પુત્રં દદૃશિવાન્ દૃષ્ટવાન્ સન્ મૃત્યુમુખાન્ મૃત્યુગોચરાત્ પ્રમુક્તં સન્તમ્

1,1.11 ॥
સ્વર્ગે લોકે ન ભયં કિંચનાસ્તિ ન તત્ર ત્વં ન જરયા બિભેતિ ।
ઉભે તીર્ત્વા અશનાયાપિપાસે શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

1,1.12 ॥
નચિકેતા ઉવાચ -- સ્વર્ગે લોકે રોગાદિનિમિત્તં ભયં કિઞ્ચન કિઞ્ચિદ્ અપિ નાસ્તિ । ન ચ તત્ર ત્વં મૃત્યો સહસા પ્રભવસિ, અતો જરયા યુક્ત ઇહ લોકવત્ ત્વત્તો ન બિભેતિ કશ્ચિત્ તત્ર । કિઞ્ચોભ અશનાયાપિપાસે તીર્ત્વાતિક્રમ્ય શોકમ્ અતીત્ય ગચ્છતીતિ શોકાતિગઃ સન્ માનસેન દુઃખેન વર્જિતો મોદતે હૃષ્યતિ સ્વર્ગલોકે દિવ્યે

1,1.12 ॥
સ ત્વમ્ અગ્નિં સ્વર્ગ્યમ્ અધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ તં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ ।
સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત એતદ્ દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ

1,1.13 ॥
એવઙ્ ગુણવિશિષ્ટસ્ય સ્વર્ગલોકસ્ય પ્રાપ્તિસાધનભૂતં સ્વર્ગ્યમ્ અગ્નિં સ ત્વં મૃત્યુર્ અધ્યેષિ સ્મરસિ જાનાસીત્ય્ અર્થઃ । હે મૃત્યો યતસ્ તં પ્રબ્રૂહિ કથય શ્રદ્દધાનાય શ્રદ્ધાવતે મહ્યં સ્વર્ગાર્થિને । યેનાગ્નિના ચિતેન સ્વર્ગલોકઃ સ્વર્ગો લોકો યેષાં તે સ્વર્ગલોકા યજમાના અમૃતત્વમ્ અમરણતાં દેવત્વં ભજન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ તદ્ એતદ્ અગ્નિવિજ્ઞાનં દ્વિતીયેન વરેણ વૃણે

1,1.13 ॥
પ્ર તે બ્રવીમિ તદ્ ઉ મે નિબોધ સ્વર્ગ્યમ્ અગ્નિં નચિકેતઃ પ્રજાનન્ ।
અનન્તલોકાપ્તિમ્ અથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમ્ એતં નિહિતં ગુહાયામ્

1,1.14 ॥
મૃત્યોઃ પ્રતિજ્ઞા ઇયમ્ -- પ્ર તે તુભ્યં પ્રબ્રવીમિ । યત્ ત્વયા પ્રાર્થિતં તદુ મે મમ વચસો નિબોધ બુધ્યસ્વૈકાગ્રમનાઃ સન્ સ્વર્ગ્યં સ્વર્ગાય હિતં સ્વર્ગસાધનમ્ અગ્નિં હે નચિકેતઃ પ્રજાનન્ વિજ્ઞાતવાન્ સન્ન્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રબ્રવીમિ તન્ નિબોધેતિ ચ શિષ્યબુદ્ધિસમાધાનાર્થં વચનમ્ । અધુનાગ્નિં સ્તૌતિ -- અનન્તં લોકાપ્તિ સ્વર્ગલોકફલપ્રાપ્તિસાધનમ્ ઇત્ય્ એતત્ । અથો ઽપિ પ્રતિષ્ઠામ્ આશ્રયં જગતો વિરાડ્રૂપેણ તમ્ એતમ્ અગ્નિં મયોચ્યમાનં વિદ્ધિ વિજાનીહિ ત્વં નિહિતં સ્થિતં ગુહાયાં વિદુષાં બુદ્ધૌ નિવિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

1,1.14 ॥
લોકાદિમ્ અગ્નિં તમ્ ઉવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્ વા યથા વા ।
સ ચાપિ તત્ પ્રત્યવદદ્ યથોક્તમ્ અથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનર્ આહ તુષ્ટઃ

1,1.15 ॥
ઇદં શ્રુતેર્ વચનમ્ । લોકાદિં લોકાનામ્ આદિં પ્રથમ્ અશરીરિત્વાદ્ અગ્નિં તં પ્રકૃતં નચિકેતસા પ્રાર્થિતમ્ ઉવાચોક્તવાન્ મૃત્યુસ્ તસ્મૈ નચિકેતસે । કિઞ્ ચ યા ઇષ્ટકાશ્ ચેતવ્યાઃ સ્વરૂપેણ, યાવતીર્ વા સઙ્ખ્યયા, યથા વા ચિયતે ઽગ્નિર્ યેન પ્રકારેણ સર્વમ્ એતદ્ ઉક્તવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ચાપિ નચિકેતાસ્ તન્ મૃત્યુનોક્તં પ્રત્યવદદ્ યથાવત્ પ્રત્યયેનાવદત્ પ્રત્યુચ્ચારિતવાન્ । અથાસ્ય પ્રત્યુચ્ચારણેન તુષ્ટઃ સન્ મૃત્યુઃ પુનર્ એવાહ વરત્રયવ્યતિરેકેણાન્યં વરં દિત્સુઃ

1,1.15 ॥
તમ્ અબ્રવીત્ પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ ।
તવૈવ નામ્ના ભવિતાયમ્ અગ્નિઃ સૃઙ્કાં ચેમામ્ અનેકરૂપાં ગૃહાણ

1,1.16 ॥
કથં તં નચિકેતસમ્ અબ્રવીત્ પ્રીયમાણઃ શિષ્યસ્ય યોગ્યતાં પશ્યન્ પ્રીયમાણઃ પ્રીતિમ્ અનુભવન્ મહાત્માક્ષુદ્રબુદ્ધિર્ વરં તવ ચતુર્થમ્ ઇહ પ્રીતિનિમિત્તમ્ અદ્યેદાનીં દદામિ ભૂયઃ પુનઃ પ્રયચ્છામિ । તવૈવ નચિકેતસો નામ્નાભિધાનેન પ્રસિદ્ધો ભવિતા મયોચ્યમાનો ઽયમ્ અગ્નિઃ । કિઞ્ ચ સૃઙ્કાં શબ્દવતીં રત્નમયીં માલામ્ ઇમામ્ અનેકરૂપાં વિચિત્રાં ગૃહાણ સ્વીકુરુ । યદ્ વા, સૃઙ્કામ્ અકુત્સિતાં ગતિં કર્મમયીં ગૃહાણ । અન્યદ્ અપિ કર્મવિજ્ઞાનમ્ અનેકફલહેતુત્વાત્ સ્વીકુર્વિત્ય્ અર્થઃ

1,1.16 ॥
પુનર્ અપિ કર્મસ્તુતિમ્ એવાહ --
ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રિભિર્ એત્ય સન્ધિં ત્રિકર્મકૃત્ તરતિ જન્મમૃત્યૂ ।
બ્રહ્મજજ્ઞં દેવમ્ ઈડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાં શાન્તિમ્ અત્યન્તમ્ એતિ

1,1.17 ॥
ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રિઃકૃત્વા નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ ચિતો યેન સ ત્રિણાચિકેતસ્ તદ્વિજ્ઞાનતદધ્યયનતદનુષ્ઠાનવાન્ વા । ત્રિભિર્ માતૃપિત્રાચાર્યૈર્ એત્ય પ્રાપ્ય સન્ધિં સન્ધાનં સમ્બન્ધં માત્રાદ્યનુશાસનં યથાવત્ પ્રાપ્યેત્ય્ એતત્ । તદ્ ધિ પ્રામાણ્યકારણં શ્રુત્યન્તરાદ્ અવગમ્યતે "યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્" (બાઉ 4,1.2) ઇત્ય્ આદેઃ । વેદસ્મૃતિશિષ્ટૈર્ વા પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈર્ વા । તેભ્યો હિ વિશુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષા । ત્રિકર્મકૃત્ ઇજ્યાધ્યયનદાનાનાં કર્તા તરત્ય્ અતિક્રામતિ જન્મમૃત્યૂ । કિઞ્ ચ બ્રહ્મજજ્ઞં બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભાજ્ જાતો બ્રહ્મજઃ, બ્રહ્મજશ્ ચાસૌ જ્ઞશ્ ચેતિ બ્રહ્મજજ્ઞઃ સર્વજ્ઞો હ્ય્ અસૌ । તં દેવં દ્યોતનાઞ્ જ્ઞાનાદિગુણવન્તમ્ ઈડ્યં સ્તુત્યં વિદિત્વા શાસ્ત્રતો, નિચાય્ય દૃષ્ટ્વા ચાત્મભાવેનેમાં સ્વબુદ્ધિપ્રત્યક્ષાં શાન્તિમ્ ઉપરતિમ્ અત્યન્તમ્ એત્ય્ અતિશયેનૈતિ । વૈરાજં પદં જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનેન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

1,1.17 ॥
ઇદાનીમ્ અગ્નિવિજ્ઞાનચયનફલમ્ ઉપસંહરતિ પ્રકરણ ચ --
ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રયમ્ એતદ્ વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાંશ્ ચિનુતે નાચિકેતમ્ ।
સ મૃત્યુપાશાન્ પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

1,1.18 ॥
ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રયં યથોક્તં "યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વા" (કૌ 1.15) ઇત્ય્ એતદ્ વિદિત્વાવગમ્ય યશ્ ચૈવમ્ આત્મરૂપેણાગ્નિં વિદ્વાંશ્ ચિનુતે નિર્વર્તયતિ નાચિકેતમ્ અગ્નિં ક્રતું સ મૃત્યુપાશાન્ અધર્માજ્ઞાનરાગદ્વેષાદિલક્ષણાન્ પુરતો ઽગ્રતઃ પૂર્વમ્ એવ શરીરપાતાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ પ્રણોદ્યાપહાય શોકાતિગો માનસૈર્ દુઃખૈર્ વર્જિત ઇત્ય્ એતન્ મોદતે સ્વર્ગલોકે વૈરાજે વિરાડાત્મસ્વરૂપપ્રતિપત્ત્યા

1,1.18 ॥
એષ તે ઽગ્નિર્ નચિકેતઃ સ્વર્ગ્યો યમ્ અવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ ।
એતમ્ અગ્નિં તવૈવ પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસસ્ તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ

1,1.19 ॥
એષ તે તુભ્યમ્ અગ્નિર્ વરો હે નચિકેતઃ, સ્વર્ગ્યઃ સ્વર્ગસાધનો યમ્ અગ્નિં વરમ્ અવૃણીથાઃ પ્રાર્થિતવાનસિ દ્વિતીયેન વરેણ, સો ઽગ્નિર્ વરો દત્ત ઇત્ય્ ઉક્તોપસંહારઃ । કિઞ્ ચૈતમ્ અગ્નિં તવૈવ નામ્ના પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસો જના ઇત્ય્ એતત્ । એષ વરો દત્તો મયા ચતુર્થસ્ તુષ્ટેન । તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ । તસ્મિન્ હ્ય્ અદત્ત ઋણવાન્ એવાહમ્ ઇત્ય્ આભિપ્રાયઃ

1,1.19 ॥
એતાવદ્ ધ્ય્ અતિક્રાન્તેન વિધિપ્રતિષેધાર્થેન મન્ત્રબ્રાહ્મણેનાવગન્તવ્યં યદ્વરદ્વયસૂચિતં વસ્તુ નાત્મતત્ત્વવિષયયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનમ્ । અતો વિધિપ્રતિષેધાર્થવિષયસ્યાત્મનિ ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપણલક્ષણસ્ય સ્વાભાવિકસ્યાજ્ઞાનસ્ય સંસારબીજસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં તદ્વિપરીતબ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપણલક્ષણશૂન્યમ્ આત્યન્તિકનિઃશ્રેયસપ્રયોજનં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે । તમ્ એતમ્ અર્થં દ્વિતીયવરપ્રાપ્ત્યાપ્ય્ અકૃતાર્થત્વં તૃતીયવરગોચરમ્ આત્મજ્ઞાનમ્ અન્તરેણ ઇત્ય્ આખ્યાયિકયા પ્રપઞ્ચયતિ --
યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે અસ્તીત્ય્ એકે નાયમ્ અસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્ વિદ્યામ્ અનુશિષ્ટસ્ ત્વયાહં વરાણામ્ એષ વરસ્ તૃતીયઃ

1,1.20 ॥
યતઃ પૂર્વસ્માત્ કર્મગોચરાત્ સાધ્યસાધનલક્ષણાદ્ અનિત્યાદ્ વિરક્તસ્યાત્મજ્ઞાને ઽધિકાર ઇતિ તન્નિન્દાર્થ પુત્રાદ્યુપન્યાસેન પ્રલોભનં ક્રિયતે । નચિકેતા ઉવાચ "તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ" (કૌ 1.19) ઇત્ય્ ઉક્તઃ સન્ -- યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ પ્રેતે મૃતે મનુષ્યે, અસ્તીત્ય્ એકે ઽસ્તિ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવ્યતિરિક્તો દેહાન્તરસમ્બન્ધ્યાત્મેત્ય્ એકે મન્યન્તે, નાયમ્ અસ્તીતિ ચૈકે, નાયમ્ એવંવિધો ઽસ્તીતિ ચૈકે । અતશ્ ચાસ્માકં ન પ્રત્યક્ષેણ નાપિ વાનુમાનેન નિર્ણયવિજ્ઞાનમ્ । એતદ્ વિજ્ઞાનાધીનો હિ પરઃ પુરુષાર્થ ઇત્ય્ અત એતદ્ વિદ્યાં વિજાનીયામ્ અહમ્ અનુશિષ્ટો જ્ઞાપિતસ્ ત્વયા । વરાણામ્ એષ વરસ્ તૃતીયો ઽવશિષ્ટઃ

1,1.20 ॥
કિમ્ અયમ્ એકાન્તતો નિઃશ્રેયસસાધનાત્મજ્ઞાનાર્હો ન વેત્ય્ એતત્ પરીક્ષણાર્થમ્ આહ --
દેવૈર્ અત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુજ્ઞેયમ્ અણુર્ એષ ધર્મઃ ।
અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીર્ અતિ મા સૃજૈનમ્

1,1.21 ॥
દેવૈર્ અપ્ય્ અત્રૈતસ્મિન્ વસ્તુનિ વિચિકિત્સિતં સંશયિતં પુરા પૂર્વમ્ । ન હિ સુવિજ્ઞેયં સુષ્ઠુ જ્ઞેયમ્ અસકૃત્ શ્રુતમ્ અપિ પ્રાકૃતૈર્ જનૈર્ યતો ઽણુઃ સૂક્ષ્મ એષ આત્માખ્યો ધર્મઃ । અતો ઽન્યમ્ અસન્ દિગ્ધફલં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ, મા મોપરોત્સીર્ ઉપરોધં મા કાર્ષીર્ અધર્મણમ્ ઇવોત્તમર્ણઃ । અતિસૃજ વિમુઞ્ચૈનં વરં મા માં પ્રતિ

1,1.21 ॥
એવમ્ ઉક્તો નચિકેતા આહ --
દેવૈર્ અત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ ન સુજ્ઞેયમ્ આત્થ ।
વક્તા ચાસ્ય ત્વાદૃગ્ અન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્ તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્

1,1.22 ॥
દેવૈર્ અત્રાપ્ય્ એતસ્મિન્ વસ્તુનિ વિચિકિત્સિતં કિલેતિ ભવત એવ નઃ શ્રુતમ્ । ત્વં ચ મૃત્યો યદ્ય્ અસ્માન્ ન સુજ્ઞેયમ્ આત્મતત્ત્વમ્ આત્થ કથયસિ । અતઃ પણ્ડિતૈર્ અપ્ય્ અવદનીયત્વાદ્ વક્તા ચાસ્ય ધર્મસ્ય ત્વાદૃક્ ત્વત્તુલ્યો ઽન્યઃ પણ્ડિતશ્ ચ ન લભ્યો ઽન્વિષ્યમાણો ઽપ્ય્ અયં તુ વરો નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિહેતુઃ । અતો નાન્યો વરસ્ તુલ્યઃ સદૃશો ઽસ્ત્ય્ એતસ્ય કશ્ચિદ્ અપ્ય્, અનિત્યફલત્વાદ્ અન્યસ્ય સર્વસ્યૈવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

1,1.22 ॥
એવમ્ ઉક્તો ઽપિ પુનઃ પ્રલોભયન્ન્ ઉવાચ મૃત્યુઃ --
શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્ વૃણીષ્વ બહૂન્ પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યમ્ અશ્વાન્ ।
ભૂમેર્ મહદ્ આયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદ્ ઇચ્છસિ

1,1.23 ॥
શતાયુષઃ શતં વર્ષાણ્ય્ આયૂંષિ યેષાં તાન્ શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્ વૃણીષ્વ । કિઞ્ ચ ગવાદિલક્ષણાન્ બહૂન્ પશૂન્, હસ્તિહિરણ્યં હસ્તી ચ હિરણ્યં ચ હસ્તિહિરણ્યમ્, અશ્વાંશ્ ચ । કિઞ્ ચ ભૂમેઃ પૃથિવ્યા મહદ્ વિસ્તીર્ણમ્ આયતનમ્ આશ્રયં મણ્ડલં સામ્રાજ્યં વૃણીષ્વ । કિઞ્ ચ સર્વમ્ અપ્ય્ એતદ્ અનર્થકં સ્વયં ચેદ્ અલ્પાયુર્ ઇત્ય્ અત આહ -- સ્વયં ચ ત્વં જીવ ધારય શરીરં સમગ્રેન્દ્રિયકલાપં શરદો વર્ષાણિ યાવદ્ ઇચ્છસિ જીવિતુમ્

1,1.23 ॥
એતત્ તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ ।
મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ ત્વમ્ એધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

1,1.24 ॥
એતત્ તુલ્યમ્ એતેન યથોપદિષ્ટેન સદૃશમન્યમ્ અપિ યદિ મન્યસે વરં તમ્ અપિ વૃણીષ્વ । કિઞ્ ચ વિત્તં પ્રભૂતં હિરણ્યરત્નાદિ ચિરજીવિકાં ચ સહ વિત્તેન વૃણીષ્વેત્ય્ એતત્ । કિં બહુના, મહાભૂમૌ મહત્યાં ભૂમૌ રાજા નચિકેતસ્ ત્વમ્ એધિ ભવ । કિઞ્ ચાન્યત્ કામાનાં દિવ્યાનાં માનુષાણાં ચ ત્વા ત્વાં કામભાજં કામભાગિનં કામાર્હં કરોમિ, સત્યસઙ્કલપો હ્ય્ અહં દેવઃ

1,1.24 ॥
યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્ કામાંશ્ છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ ।
ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ ।
આભિર્ મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માનુપ્રાક્ષીઃ

1,1.25 ॥
યે યે કામાઃ પ્રાર્થનીયા દુર્લભાશ્ ચ મત્ર્યલોકે સર્વાસ્ તાન્ કામાઞ્ છન્દત ઇચ્છાતઃ પ્રાર્થયસ્વ । કિઞ્ ચેમા દિવ્યા અપ્સરસો, રમયન્તિ પુરુષાન્ ઇતિ રામાઃ, સહ રથૈર્ વર્તન્ત ઇતિ સરથાઃ, સતૂર્યાઃ સવાદિત્રાઃ, તાશ્ ચ ન હિ લમ્ભનીયાઃ પ્રાપણીયા ઈદૃશા એવંવિધા મનુષ્યૈર્ મત્યૈર્ અસ્મદાદિપ્રસાદમ્ અન્તરેણ । આભિર્ મત્પ્રત્તાભિર્ મયા પ્રદત્તાભિઃ પરિચારિણીભિઃ પરિચારયસ્વાત્માનમ્, પાદપ્રક્ષાલનાદિશુશ્રૂષાં કારયાત્મન ઇત્ય્ અર્થઃ । નચિકેતો, મરણં મરણસમ્બદ્ધં પ્રશ્નં પ્રેતે ઽસ્તિ નાસ્તીતિ કાકદન્તપરીક્ષારૂપં માનુપ્રાક્ષીર્ મૈવં પ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ

1,1.25 ॥
એવં પ્રલોભ્યમાનો ઽપિ નચિકેતા મહાહ્રદવદક્ષોભ્ય આહ --
શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદ્ અન્તકૈતત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં જરયન્તિ તેજઃ ।
અપિ સર્વં જીવિતમ્ અલ્પમ્ એવ તવૈવ વાહાસ્ તવ નૃત્યગીતે

1,1.26 ॥
શ્વો ભવિષ્યન્તિ ન ભવિષ્યન્તિ વેતિ સન્દિહ્યમાન એવ યેષાં ભાવો ભવનં ત્વયોપન્યસ્તાનાં ભોગાનાં તે શ્વોભાવાઃ । કિઞ્ ચ મત્ર્યસ્ય મનુષ્યસ્યાન્તક હે મૃત્યો, યદ્ એતત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં તેજસ્ તજ્ જરયન્ત્ય્ અપક્ષયન્ત્ય્ અપ્સરઃપ્રભૃતયો ભોગા અનર્થાયૈવતે ધર્મવીર્યપ્રજ્ઞાતેજોયશઃપ્રભૃતીનાં ક્ષપયિતૃત્વાત્ । યાં ચાપિ દીર્ઘજીવિકાં ત્વં દિત્સસિ તત્રાપિ શૃણુ । સર્વં યદ્ બ્રહ્મણો ઽપિ જીવિતમ્ આયુર્ અલ્પમ્ એવ, કિમ્ ઉતાસ્મદાદિદીર્ઘજીવિકા । અતસ્ તવૈવ તિષ્ઠન્તુ વાહા રથાદયસ્ તથા તવ નૃત્યગીતે ચ

1,1.26 ॥
ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમ્ અદ્રાક્ષ્મ ચેત્ ત્વા ।
જીવિષ્યામો યાવદ્ ઈશિષ્યસિ ત્વં વરસ્ તુ મે વરણીયઃ સ એવ

1,1.27 ॥
કિઞ્ ચ ન પ્રભૂતેન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યઃ । ન હિ લોકે વિત્તલાભઃ કસ્યચિત્ તૃપ્તિકરો દૃષ્ટઃ । યદિ નામાસ્માકં વિત્તતૃષ્ણા સ્યાલ્ લપ્સ્યામહે પ્રાપ્સ્યામહે વિત્તમ્ અદ્રાક્ષ્મ દૃષ્ટવન્તો વયં ચેત્ ત્વા ત્વામ્ । જીવિતમ્ અપિ તથૈવ, જીવિષ્યામો યાવદ્ યામ્યે પદે ત્વમ્ ઈશિષ્યસીશિષ્યસે પ્રભુઃ સ્યાઃ । કથં હિ મર્ત્યસ્ ત્વયા સમેત્યાલ્પધનાયુર્ ભવેત્ । વરસ્ તુ મે વરણીયઃ સ એવ યદાત્મવિજ્ઞાનમ્

1,1.27 ॥
અજીર્યતામ્ અમૃતાનામ્ ઉપેત્ય જીર્યન્ મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્ ।
અભિધ્યાયન્ વર્ણરતિપ્રમોદાન્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

1,1.28 ॥
યતશ્ ચાજીર્યતાં વયોહાણિમ્ અપ્રાપ્નુવતામ્ અમૃતાનાં સકાશમ્ ઉપેત્યોપગમ્યાત્મન ઉત્કૃષ્ટં પ્રયોજનાન્તરં પ્રાપ્તવ્યં તેભ્યઃ પ્રજાનન્ન્ ઉપલભમાનઃ સ્વયં તુ જીર્યન્ મર્ત્યો જરામરણવાન્ ક્વધઃસ્થઃ કુઃ પૃથિવ્ય્ અધશ્ ચાસાવ્ આન્તરિક્ષાદિલોકાપેક્ષયા તસ્યાં તિષ્ઠતીતિ ક્વધઃસ્થઃ સન્ કથમ્ એવમ્ અવિવેકિભિઃ પ્રાર્થનીયં પુત્રવિત્તાદ્યસ્થિરં વૃણીતે । "ક્વ તદાસ્થઃ" ઇતિ વા પાઠાન્તરમ્ । અસ્મિન્ પક્ષે ચૈવમ્ અક્ષરયોજના તેષુ પુત્રાદિષ્વ્ આસ્થા સ્થિતિસ્ તાત્પર્યેણ વર્તનં યસ્ય સ તદાસ્થઃ, તતો ઽધિકતરં પુરુષાર્થં દુષ્પ્રાપમ્ અપિ પ્રાપિપયિષુઃ ક્વ તદાસ્થો ભવેત્ ? ન કશ્ચિત્ તદસારજ્ઞસ્ તદર્થી સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વો હ્ય્ ઉપર્યુપર્યેવ બુભૂષતિ લોકસ્ તસ્માન્ ન પુત્રવિત્તાદિલોભૈઃ પ્રલોભ્યો ઽહમ્ । કિઞ્ ચાપ્સરઃ પ્રમુખાન્ વર્ણરતિપ્રમોદાનનવસ્થિતરૂપતયાભિધ્યાયન્નિરૂપયન્યથાવદ્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો વિવેકી રમેત

1,1.28 ॥
યસ્મિન્ન્ ઇદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્ સામ્પરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્ તત્ ।
યો ઽયં વરો ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્ નચિકેતા વૃણીતે

1,1.29 ॥
ઇતિ કાઠકોપનિષદિ પ્રથમા વલ્લી ॥ 1 ॥
અતો વિહાયાનિત્યૈઃ કામૈઃ પ્રલોભનં યન્મયા પ્રાર્થિતં યસ્મિન્ પ્રેત ઇદં વિચિકિત્સનં વિચિકિત્સન્ત્ય્ અસ્તિ નાસ્તીત્ય્ એવં પ્રકારમ્, હે મૃત્યો, સામ્પરાયે પરલોકવિષયે મહતિ મહત્પ્રયોજનનિમિત્ત આત્મનો નિર્ણયવિજ્ઞાનં યત્ તદ્ બ્રૂહિ કથય નો ઽસ્મભ્યમ્ । કિં બહુના । યો ઽયં પ્રકૃત આત્મવિષયો વરો ગૂઢં ગહનં દુર્વિવેચનં પ્રાપ્તો ઽનુપ્રવિષ્ટઃ, તસ્માદ્ વરાદ્ અન્યમ્ અવિવેકિભિઃ પ્રાર્થનીયમ્ અનિત્યવિષયં વરં નચિકેતા ન વૃણીતે મનસાપીતિ શ્રુતેર્ વચનમ્ ઇતિ