kaṭhopaniṣad-śāṅkarabhāṣyam · Chapter 1
śāntipāṭha
ॐ saha nāvavatu/ saha nau bhunaktu/ saha vīryaṃ karavābahai/ tejasvi nāvadhītamastu/ mā vidviṣāvahai/ ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ/
sambandha bhāṣya
ॐ namo bhagavate vaivasvatāya mṛtyave brāhṛvidyācāryāya naciketase ca/ saderdhātorviśaraṇagatyavasādanārthasyopanipūrvasya kvippratyayāntasya rūpamupaniṣaditi/ upaniṣacchabdena ca vyācikhyāsitagranthapratipādyavedyavastuviṣayā vidyocyate/ kena punararthayogena upaniṣacchabdena vidyocyata ityucyate/
ye mumukṣavo ddaṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇāḥ santa upaniṣacchabdavācyāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ vidyāmupasadyopagamya tanniṣṭhatayā niścayena śīlayanti teṣāmavidyādeḥ saṃsārabījasya viśaraṇādiṃdhasanād vināśanādityanenārthayogena vidyā upaniṣadityucyate/ tathā ca vakṣyati--"nicāṭa¬ taṃ mṛtyumukhātpramucyate" (ka.u.1/3/15) iti/
pūrvoktaviśeṣaṇānmumukṣūnvā paraṃ brāhṛ gamayatīti brāhṛgamayitṛtvena yogād brāhṛvidyopaniṣad/ tathā ca vakṣyati--"brāhṛprāpto virajo'bhūdvimṛtyuḥ" (ka.u.2/3/18) iti/
lokādibrrāhṛjajño yo'gnistadviṣayāyā vidyāyā dvitiyena vareṇa prāthryamānāyāḥ svargalokaphalaprāptihetutvena garbhavāsajanmajarādyupadravavṛndasya lokāntare paunaḥpunyena pravṛttasyāvasādayitṛtvena śaithilyāpādanena dhātvarthayogādagnividyāpyupaniṣadityucyate/ tathā ca vakṣyati--"svargalokā amṛtatvaṃ bhajante" (ka.u.1/1/13) ityādi/
nanu copaniṣacchabdenādhyetāro granthamapyabhilāṣanti/ upaniṣadamadhīmahe'dhyāpayāma iti ca/
evaṃ naiṣa doṣo'vidyādisaṃsāraḥ hetuviśaraṇādeḥ sadidhātvarthasya granthamātre'sambhavāddhidyāyāṃ ca sambhavāt/ granthasyāpi tādathryena tacchabdatvopapatteḥ, āyurvai ghṛtamityādivat/ tasmādvidyāyāṃ mukhyayā vṛcyopaniṣacchabdo vartate granthe tu bhaktyeti/
evamupaniṣannirvacanenaiva viśiṣṭo'dhikārī vidyāyāmuktaḥ/ viṣayaśca viśiṣṭa ukto vidyāyāḥ paraṃ brāhṛ pratyagātmabhūtam/ prayojanaṃ cāsyā upaniṣada ātyantikī saṃsāranivṛttibrrāhṛprāptilakṣaṇā/ sambandhaścevaṃbhūtaprayojanenoktaḥ/ ato yathoktādhikāriviṣayaprayojanasambandhāyā vidyāyāḥ karatalanyastāmalakavat prakāśakatvena viśiṣṭādhikāriviṣayaprayojanasambandhā etā vallayo bhavanti ityatastā yathāpratibhānaṃ vyācakṣmahe/
prathama adhyāya - prathamā vallī
1.1.1
ॐ uśanha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau/ tasya ha naciketā nāma putra āsa
e.1.1.1
tatrākhyāyikā vidyāstutyarthā/ uśankāmayamānaḥ, ha vā iti vṛttārthasmaraṇāthauṃ nipātau/ vājamannaṃ taddānādinimittaṃ śravo yaśo yasya sa vājaśravā rūḍhito vā/ tasyāpatyaṃ vājaśravasaḥ kila viśvajitā sarvamedheneje tatphalaṃ kāmayamānaḥ/ sa tasminkratau sarvavedasaṃ sarvasvaṃ dhanaṃ dadau dattavān/ tasya yajamānasya ha naciketā nāma putraḥ kilāsa babhūva
1.1.2
tam̐##़ha kumāram̐##़ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa/ so'manyata
e.1.1.2
taṃ ha naciketasaṃ kumāraṃ prathamavayasaṃ santamaprāptajananaśakiṃta bālameva śraddhāstikyabuddhiḥ piturhitakāmaprayuktaviveśa praviṣṭavatī/ kasminkāla ityāha--ṛtvigbhyaḥ yadasyebhyaśca dakṣiṇāsu nīyamānāsu vibhāgenopanīyamānāsu dakṣiṇārthāsu goṣu sa āviṣṭaśraddho nāciketā amanyata
kathamityucyate--
1.1.3
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ/ anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat
e.1.1.3
dakṣiṇārthā gāvo viśeṣyante/ pītamudakaṃ yābhistāḥ pītodakāḥ, jagdhaṃ bhakṣitaṃ tṛṇaṃ yābhistā jagdhatṛṇāḥ, dugdho dohaḥ kṣīrākhyo yāsāṃ tā dugdhadohāḥ, nirindriyā aprajananasamarthā jīrṇā niṣphalā gāva ityarthaḥ/ yāstā evaṃbhūtā gā ṛ#ṛtvigbhyo dakṣiṇābuddhayā dadatprayacchannanandā anānandā asukhā nāmetyetadye te lokāstānsa yajamāno gacchati
1.1.4
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti/ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ tam̐##़hovāca mṛtyave tvā dadāmīti
e.1.1.4
tadevaṃ kratvasampattinimittaṃ pituraniṣṭaṃ phalaṃ mayā putreṇa satā nivāraṇīyamātmapradānenāpi kratusampatiṃta kṛtvetyevaṃ matvā pitaram upagamya sa hovāca pitaraṃ he tata tāta kasmai ṛtvigviśeṣāya dakṣiṇārthaṃ māṃ dāsyasi prayacchasītyetat/ evamuktena pitropekṣyamāṇo'pi dvitīyaṃ tṛtiyamapyuvāca kasmai māṃ dāsyasi kasmai māṃ dāsyasīti/ nāyaṃ kumārasvabhāva iti kruddhaḥ sanpitā taṃ ha putraṃ kilovāca bhṛtyave vaivasvatāya tvā tvāṃ dadāmīti
sa evamuktaḥ putra ekānte paridevayāñcakāra/ katham? ityucyate--
1.1.5
bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ/ kiṃ##़svidyamasya kartavyaṃ yanmayādya kariṣyati
e.1.1.5
bahūnāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ vaimi gacchāmi prathamaḥ sanmukhyayā śiṣyādivṛcyetyarthaḥ/ madhyamānāṃ ca bahūnāṃ madhyamo madhyamayaiva vṛcyaimi/ nādhamayā kadācidapi/ tamevaṃ viśiṣṭaguṇamapi putraṃ māṃ mṛtyave tvā dadāmītyuktavān pitā/ sa kiṃsvidyamasya kartavyaṃ prayojanaṃ mayā prattena kariṣyati yatkartavyamadya? nūnaṃ prayojanam anapekṣyaiva krodhavaśāduktavān pitā/ tathāpi tatpiturvaco mṛṣā mā bhūdityevaṃ matvā paridevanāpūrvakamāha pitaraṃ śokāviṣṭaṃ kiṃ mayoktamiti
1.1.6
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathāpare/ sasyamiva matryaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ
e.1.1.6
anupaśyālocaya nibhālaya anukrameṇa yathā yena prakāreṇa vṛttāḥ pūrve atikrāntāḥ pitṛpitāmahādayastava/ tānddaṣṭvā ca teṣāṃ vṛttamāsthātumarhasi/ vartamānāścāpare sādhavo yathā partante tāṃśca pratipaśyālocaya tathā na ca teṣu mṛṣākaraṇaṃ vṛttaṃ vartamānaṃ vāsti/ tadviparītamasatāṃ ca vṛttaṃ mṛṣākaraṇam/ na ca mṛṣa kṛtvā kaścidajarāmaro bhavati/ yataḥ sasyamiva matryo manuṣyaḥ pacyate jīrṇo mriyate/ mṛtvā ca sasyamiva ājāyata āvirbhavati punarevamanitye jīvaloke kiṃ mṛṣākaraṇena/ pālaya ātmanaḥ satyam/ preṣaya māṃ yamāya ityabhiprāyaḥ
sa evamuktaḥ pitātmanaḥ satyatāyai preṣayāmāsa/ sa ca yamabhavanaṃ gatvā tistro rātrīḥ uvāsa yame proṣite/ proṣyagataṃ yamamamātyā bhāryā vā ūcurbodhayantaḥ-
1.1.7
vaiśvānaraḥ praviśatyatithibrrāāhṛṇo gṛhān/ tasyaitām̐##़śāÏnta kurvanti hara vaivasvatodakam
e.1.1.7
vaiśvānaro'gnireva sākṣāt praviśatyatithiḥ sanbrāāhṛṇo gṛhāndahanniva tasya dāhaṃ śamayanta ivāgneretāṃ pādyāsanādīdānalakṣaṇāṃ śāÏnta kurvanti santo'titheryato'to harāhara he vaivasvata udakaṃ naciketase pādyārtham/ yataścākaraṇe pratyavāyaḥ śruyate
1.1.8
āśāpratīkṣe saṃgatam̐##़sūnṛtāṃ ca iṣṭāpūrte putrapaśūm̐##़śca sarvān/ etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhṛṇo gṛhe
e.1.1.8
āśāpratīkṣe'nijrñātaprāpyeṣṭarthaprārthanā āśā nijrñātaprāpyārthapratīkṣaṇaṃ pratīkṣā te āśāpratīkṣe, saṃgataṃ tatsaṃyogajaṃ phalam, sūnṛtāṃ ca sūnṛtā hi priyā vāktannimittaṃ ca iṣṭāpūrte iṣṭaṃ yāgajaṃ pūrtamārāmādikriyājaṃ phalam, putrapaśuṃśca putrāṃśca paśūṃśca sarvānetatsarvaṃ yathoktaṃ vṛṅkta āvarjayati vināśayatītyetat--puruṣasyālpamedhaso'lpaprajñasya--yasyānaśnannabhuñjāno brāāhṛṇo gṛhe vasati/ tasmādanupekṣaṇīyaḥ sarvāvasthāsvapyatithirityarthaḥ
evamukto mṛtyuruvāca naciketasamupagamya pūjāpuraḥsaram--
1.1.9
tistro rātrīryadavātsīrgṛhe me anaśnanbrāhṛnnatithirnamasyaḥ/ namaste'stu brāhṛnsvasti me'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva
e.1.1.9
tistro rātrīryadyasmādavātsīḥ uṣitavānasi gṛhe me mamānaśnan he brāhṛnnatithiḥ sannamasyo namaskārārhaśca tasmānnamaste tubhyamastu bhavatu/ he brāhṛnsvasti bhadraṃ me'stu tasmādbhavato'naśanena madgṛhavāsanimittāddoṣāttatprāptyupaśamena/ yadyapi bhavadanugraheṇa sarvaṃ mama svasti syāttathāpi tvadadhikasaṃprasādanārthamanaśanenoṣitām ekaikāṃ rātiṃra prati trinvarān vṛṇīṣva abhipretārthaviśeṣān prārthayasva mattaḥ
naciketāstvāha--yadi ditsurvarān--
1.1.10
śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syā dvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo/ tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadetpratīta etattrayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe
e.1.1.10
śāntasaṃkalpa upaśāntaḥ saṅkalpo yasya māṃ prati yamaṃ prāpya kiṃ nu kariṣyati mama putra iti sa śāntasaṅkalpaḥ sumanāḥ prasannamanāśca yathā syādvītamanyurvigataroṣaśca gautamo mama pitā mābhi māṃ prati he mṛtyo kiṃ ca tvatprasṛṣṭaṃ tvayā vinirmuktaṃ preṣitaṃ gṛhaṃ prati māmabhivadetpratīto labdhasmṛtiḥ sa evāyaṃ putro mamāgata ityevaṃ pratyabhijānannityarthaḥ/ etatprayojanaṃ trayāṇāṃ prathamamādyaṃ varaṃ vṛṇe prārthaye yatpituḥ paritoṣaṇam
mṛtyuruvāca-
1.1.11
yathā purastādbhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ/ mukham̐##़rātrīḥ śayitā vītamanyustvāṃ daddaśivānmṛtyumukhātpramuktam
e.1.1.11
yathā buddhistvayi purastāt pūrvamāsītsnehasamanvitā pitustava bhavitā prītisamanvitastava pitā tathaiva pratītavānsannauddālakiḥ uddālaka evauddālakiḥ/ aruṇasyāpatyamāruṇiḥ, dvayāmuṣyāyaṇo vā/ matprasṛṣṭo mayānujñātaḥ san itarā api rātrīḥ sukhaṃ prasannamanāḥ śayitā svaptā vītamanyurvigatamanyuśca bhavitā syācvāṃ putraṃ daddaśivānddaṣṭavānsa mṛtyumukhānmṛtyugocarāt pramuktaṃ santam
naciketā uvāca--
1.1.12
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti/ ubhe tītrvāśanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke
e.1.1.2
svarge loke rogādinimittaṃ bhayaṃ kiṃcana kiṃtidapi nāsti na ca tatra tvaṃ mṛtyo sahasā prabhavasyato darayā yukta iha lokavacvatto na bibheti kutaścit tatra/ kiṃcobhe aśanāyāpipāse tītrvātikramya śokamatītya gacchatīti śokātigaḥ san mānasena duḥkhena varjito modate hmaṣyati svargaloke divye
1.1.13
sa tvamaÏgnasvagryamadhyeṣi mṛtyo prabrāūhi tvam̐##़śraddadhānāya mahram/ svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta
etaddvitīyena vṛṇe vareṇa
e.1.1.13
evaṃ guṇaviśiṣṭasya svargalokasya prāptisādhanabhūtamaÏgna sa tvaṃ mṛtyuradhyeṣi smarasi jānāsi ityarthaḥ, he mṛtyo yatastvaṃ prabrāūhi kathaya śraddadhānāya śraddhāvate mahraṃ svargārthine; yenāgninā citena svargalokāḥ svargo loko yeṣāṃ te svargalokāḥ yajamānā amṛtatvam amaramatāṃ devatvaṃ bhajante prāpnuvanti/ tadetadagnivijñānaṃ dvitīyena vareṇa vṛṇe
mṛtyoḥ pratijñeyam-
1.1.14
pra te brāvimi tadu me nabodha svagryamaÏgna naciketaḥ prajānan/ anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām
e.1.1.14
pra te tubhyaṃ prabrāvīmi; yacvayā prārthitaṃ tadu me mama vacaso nibodha budhyasvaikāgramanāḥ sansvagryaṃ svargāya hitaṃ svargasādhanamaÏgna he naciketaḥ prajānanvijñātavānahaṃ sannityarthaḥ/ prabrāvīvi tannibodheti ca śiṣyabuddhisamādhānārthaṃ vacanam/
adhūnāÏgna stauti/ anantalokāÏpta svargalokaphalaprāptisādhanam ityetat, atho api pratiṣṭhām āśrayaṃ jagato virāḍaÜpeṇa, tametamaÏgna mayocyamānaṃ viddhi jānīhi tvaṃ nihitaṃ sthitaṃ guhāyāṃ viduṣāṃ buddhau niviṣṭamityarthaḥ
idaṃ śrutervacanam-
1.1.15
lokādimaÏgna tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā/ sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ
e.1.1.15
lokādiṃ lokānāmādiṃ prathamaśarīritvādaÏgna taṃ prakṛtaṃ naciketasā prārthitamuvācoktavān mṛtyustasmai naciketame/ kiṃ ca yā iṣṭakāścetavyāḥ svarūpeṇa, yāvatīrvā saṃkhyayā, yathā vā ciyate'gniryena prakāreṇa sarvametad uktavānityarthaḥ/ sa cāpi naciketāstanmṛtyunoktaṃ yathāvatpratyayenāvadatpratyuccāritavān/ atha tasya pratyuccāraṇena tuṣṭaḥ sanmṛtyuḥ punarevāha varatrayavyatirekeṇānyaṃ varaṃ ditsuḥ
katham-
1.1.16
tamabrāvītprīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ/tavaiva nāmnā bhavitāyamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa
e.1.1.16
taṃ naciketasamabrāvītprīyamāṇaḥ śiṣyayogyatāṃ paśyanprīyamāṇaḥ prītimanubhavanmahātmākṣudrabuddhirvaraṃ tava caturthamiha prītinimittamadyedānīṃ dadāmi bhūyaḥ punaḥ prayacchāmi/ tavaiva naciketaso nāmnā abhidhānena prasiddho bhavitā mayocyamāno'yamagniḥ/ kiṃ ca sṛṅkāṃ śabdavatīṃ ratnamayīṃ mālāmimāmanekarūpāṃ vicitrāṃ gṛhāṇa svīkuru/ yadvā sṛṅkām akutsitāṃ gatakarmamayīṃ gṛhāṇa/ anyadapi karmavijñānamanekaphalahetutvātsvīkurvityarthaḥ
punarapi karmastutimevāha-
1.1.17
triṇāciketastribhiretya saÏndha trikarmakṛttarati janmamṛtyū/ brāhṛjajñaṃ devamīṅyaṃ viditvā nicāṭa¬emām̐śāntimatyantameti
e.1.1.17
triṇāciketastriḥkṛtvo nāciketo'gniścito yena saḥ triṇāciketastadvijñānastadadhyayanastadanuṣṭhānavānvā/ tribharmātṛpitrācāryairetya prāpya saÏndha ruāndhānaṃ sambandhaṃ mātrādyanuśāsanaṃ yathāvatprāpyetyetat/ taddhi prāmāṇyakāraṇaṃ śrutyantarād avagamyate yathā "mātṛmānpitṛmānācāryavānbrāūyāt" (bṛ.u.4/1/2) ityādeḥ/ vedasmṛtiśiṣṭairvā pratyakṣānumānāgamaurvā, tebhyo hi viśuddhiḥ pratyakṣā, trikarmakṛdijyādhyayanadānānāṃ kartā taratyatikrāmati janmamṛtyū/
kiṃ ca brāhṛjajñaṃ brāhṛṇo hiraṇyagarbhājjāto brāhṛjaḥ/ brāhṛjaścāsau jñaśceti brāhṛjajñaḥ sarvajño hrasau/ taṃ devaṃ dyotanājjñānādiguṇavantamīḍa¬ṃ stutyaṃ viditvā śāstrato nicāṭa¬ ddaṣṭvā cātmabhāvenemāṃ svabuddhipratyakṣāṃ śāntim uparatimatyantametyatiśayenaiti/ vairājaṃ padaṃ jñānakarmasamuccayānuṣṭhānena prāpnotītyarthaḥ
idānīmagnivajñānacayanaphalam upasaṃharati prakaraṇaṃ ca-
1.1.18
triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvām̐##़ścinute nāciketam/ sa mṛtyupāśānpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke
e.1.1.18
triṇāciketastrayaṃ yathoktaṃ yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vetyetad viditvāvagatya yaścaivamātmarūpeṇa aÏgna vidvāṃścinute nirvartayati nāciketamaÏgna kratuṃ sa mṛtyupāśān adharmājñānarāgadveṣādelakṣaṇān purataḥ agrataḥ pūrvameva śarīrapātāt ityarthaḥ, praṇodyāpahāya śokātigo mānasairduḥkhairvarjita ityetat modate svargaloke vairāje virāḍātmasvarūpapratipacyā
1.1.19
eṣa te'gnirnaciketaḥ svagryo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa/ etamaÏgna tavaiva pravakṣyanti janāsastṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
e.1.1.19
eṣa te tubhyamagnirvaro he naciketaḥ svagryaḥ svargasādhano yamaÏgna varamavṛṇīthāḥ prārthitavānasi dvitīyena vareṇa so'gnirvaro datta ityuktopasaṃhāraḥ/ kiñcaitamaÏgna tavaiva nāmnā pravakṣyanti janāso janā ityetat/ eṣa varo datto mayā caturthastuṣṭena/ tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva/ tasminhradatta ṛṇavānahamityabhiprāyaḥ
etāvaddhayatikrāntena vidhipratiṣedhārthena mantrabrāāhṛṇenāvagantavyaṃ yadvaradvayasūcitaṃ vastu/ na ātmatacvaviṣayayāthātmyavijñānam/ ato vidhipratiṣedhārthaviṣayasyātmani
kriyākārakaphalādhyāropalakṣaṇasya svābhāvikasyājñānasya saṃsārabījasya nivṛcyarthaṃ tadviparītabrāhṛātmaikatvavijñānaṃ kriyākārakaphalādhyāropaṇalakṣaṇaśūnyam ātmantikaniḥśreyasaprayojanaṃ vaktavyamiti uttaro grantha ārabhyate/ tametamarthaṃ dvitīyavaraprāptyāpyakṛtārthatvaṃ tṛtīyavaragocaramātmajñānamantareṇa ityākhyāyikayā prapañcayati--yataḥ pūrvasmātkarmagocarātsādhyasādhanalakṣaṇādanityād viraktasya ātmajñāne'dhikāra iti tannindārthaṃ putrādyupanyāsena pralobhanaṃ kriyate/
naciketā uvāca tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣvetyuktaḥ san--
1.1.20
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike/ etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇameṣa varastṛtīyaḥ
e.1.1.20
yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ prete mṛte manuṣye'stītyeke'sti śarīrendriyamanobuddhivyatirikto dehāntarasambandhyātmetyeke nāyam astīti caike nāyamevaṃvidho'stīti caike'taścāsmākaṃ na prāpyaśkṣeṇa nāpi vānumānena nirṇayavijñānametadvijñānādhīno hi paraḥ puruṣārtha ityata etadvidyaṃ vijānīyāmaham anuśiṣṭo jñāpitastvayā/ varāṇām eṣa varastṛtīyo'vaśiṣṭaḥ
kimayamekāntato niḥśreyasasādhanātmajñānārho na vetyetat parīkṣaṇārthamāha--
1.1.21
devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi sujñeyamaṇureṣa dharmaḥ/ anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam
e.1.1.21
devairapyatraitasminvastuni vicikitsitaṃ seśayitaṃ purā pūrvaṃ na hi sujñeyaṃ suṣṭhu jñeyaṃ śrutamapi prākṛtairjanairyato'ṇuḥ sūkṣma eṣa ātmākhyo dharmo'to'nyamasaṃdigdhaphalaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā māṃ moparotsīrūparodhaṃ mā kārṣīradhamarṇam ivottamarṇaḥ/ atisṛja vimuñca enaṃ varaṃ mā māṃ prati
1.1.22
devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha/ vaktā cāsya tvāddaganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit
e.1.1.22
devairatrāpyetasminvastuni vicikitsitaṃ kileti bhavata eva naḥ śrutam/ tvaṃ ca mṛtyo yadyasmānna sujñeyamātmatacvamāttha kathayasi, ataḥ paṇḍitairapyavedanīyatvād vaktā cāsya dharmasya tvāddaktvattulyaḥ anyaḥ paṇḍitaśca na labhyaḥ anviṣyamāṇo'pi/ ayaṃ tu varo niḥśreyasaprāptihetuḥ/ ato nānyo varastulyaḥ saddaśo'styetasya kaścidapyanityaphalatvādanyasya sarvasyaivetyabhiprāyaḥ
evamukto'pi punaḥ pralobhayannuvāca mṛtyuḥ-
1.1.23
śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva bahūnpaśūnhastihiraṇyamaśvān/ bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi
e.1.1.23
śatāyuṣaḥ- śataṃ varṣāṇyāyūṃṣi yeṣāṃ tāñśatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva/ kiṃ ca gavādilakṣaṇān vahūnpaśūn hastihiraṇyaṃ hastī ca hiraṇyaṃ ca hastihiraṇyam aśvāṃśca kiṃ ca bhūmeḥ pṛthivya mahadvistīrṇa, māyatanamāśrayaṃ maṇḍalaṃ rājyaṃ vṛṇīṣva kiṃ ca sarvamapyetad anarthakaṃ svayaṃ cedalpāyurityata āha- svayaṃ ca jīva tvaṃ jīva dhāraya śarīraṃ samagrendriyakalāpaṃ śarado varṣāṇi yāvadicchasi jīvitum
1.1.24
etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣya vittaṃ cirajīvikāṃ ca/ mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi
e.1.1.24
etattulyametena yathopadiṣṭena saddaśamanyamapi yadi manyase varaṃ tamapi vṛṇīṣva/ kiṃ ca vittaṃ prabhūtaṃ hiraṇyaratnādi cirajīvikāṃ ca saha vittena vṛṇīṣvetyetat/ kiṃ vahunā mahatyāṃ bhūmau rājā naciketastvamedhi bhava/ kiṃ cānyatkāmānāṃ divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca tvā tavāṃ kāmabhājaṃ kāmabhāginaṃ kāmārhaṃ karomi satyasaṃkalpo hrahaṃ
devaḥ
ye ye kāmā durlabhā matryaloke sarvānkāmām̐##़śchandataḥ prārthayasva/
1.1.25
imā rāmā sarathāḥ satūryā na hīddaśā lambhanīyā manuṣyaiḥ/ ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānuprākṣīḥ
e.1.1.25
ye ye kāmāḥ prārthanīyā durlabhāśca matryaloke sarvāṃstān kāmāṃśchanddata icchātaḥ prārthayasva/ kiṃ cemā divyā apsaraso ramayanti puruṣāniti rāmāḥ saha rathairvartanta iti sarathāḥ satūryāḥ savāditrāstāśca na hi lambhanīyāḥ prāpaṇīyā īddaśā evaṃvidhā manuṣyairmatryairasmadādiprasādamantareṇa/ ābhirmatprattābhirmayā dattābhiḥ paricāriṇībhiḥ paricārayasva ātmānaṃ pādaprakṣālanādiśuśrūṣāṃ kārayātmana ityarthaḥ/ naciketo maraṇaṃ maraṇasamvaddhaṃ praśnaṃ prete'sti nāstīti kākadantaparīkṣārūpaṃ mānuprākṣīrmaivaṃ praṣṭumarhasi
evaṃ pralobhyamāno'pi naciketā mahāhadavadakṣobhya āha-
1.1.26
śvobhāvā matryasya yadantakaitatsarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ/ api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte
e.1.1.26
śvo bhaviṣyanti na bhaviṣyanti veti saṃdihramāna eva yeṣāṃ bhāvo bhavanaṃ tvayopanyastānāṃ bhogānāṃ te śvobhāvāḥ kiṃ ca matryasya manuṣyasyāntaka he mṛtyo yadetatsarvendriyāṇāṃ tejastajjarayanti apakṣayantyapsaraḥprabhṛtayo bhogāḥ anarthāyaivaite dharmavīryaprajñātejoyaśaḥprabhṛtīnāṃ kṣapayitṛtvāt/ yāṃ cāpi dīrdhajīvikāṃ tvaṃ ditsasi tatrāpi śrṛṇu/ sarvaṃ yad brāhṛṇo'pi jīvitamāyuralpameva
kimutāsmadādidīrghajīvikā atastavaiva tiṣṭhantu vāhā rathādayaḥ tathā nṛtyagīte ca
kiṃ ca-
1.1.27
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣya cecvā/ jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varatu me varaṇīyaḥ sa eva
e.1.1.27
na prabhūtena vittena tarpaṇīyo manuṣyaḥ/ na hi loke vittalābhaḥ kasyacittṛptikaro dṛṣṭaḥ/ yadi nāmāsmākaṃ vittatṛṣṇā syāllapsyāmahe prāpsyāmaha ityetadvittamadrākṣma dṛṣṭavanto vayaṃ cecvā tvām/ jīvitamapi tathaiva/ jīviṣyāmo yāvadyāmye pade tvam īśiṣyasīśiṣyase prabhuḥ syāḥ kathaṃ hi matryastvayā sametyālpadhanāyurbhavet/ varastu me varaṇīyaḥ sa eva yadātmavijñānam
yataśca-
1.1.28
ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmatryaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan/ abhidhyāyanvarṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta
e.1.1.28
ajīryatāṃ vayohānimaprāpnuvatāmamṛtānāṃ sakāśamupetya upagamyātmana utkṛṣṭaṃ prayojanāntaraṃ prāptavyaṃ tebhyaḥ prajānan upalabhamānaḥ svayaṃ tu jīryanmatryo jarāmaraṇavān kvadhaḥsthaḥ kuḥ pṛthivī adhaścāntarikṣādilokāpekṣayā tasyāṃ tiṣṭhatīti kvadhaḥsthaḥ san kathamevamavivekibhiḥ prārthanīyaṃ putravittahiraṇyādyasthiraṃ vṛṇīte/
kva tadāstha iti vā pāṭhāntaram/ asminpakṣe cākṣarayojanā/ teṣu putrādiṣvāsthā āsthitiḥ tātparyeṇa vartanaṃ yasya sa tadāsthaḥ/ tato'dhikataraṃ puruṣārthaṃ duṣprāpamapi prāpipayiṣuḥ kva tadāstho bhavenna kaścittadasārajñastadarthī
syād ityarthaḥ/ sarvo hruparyuparyeva bubhūṣati lokaḥ tasmānna putravittādilobhaiḥ pralobhyo'ham/ kiṃ cāpsaraḥpramukhānvarṇaratipramodānanavasthitarūpatayābhidhyāyannirūpayan yathāvat atidīrghe jīvite ko vivekī rameta
ato vihāyānityaiḥ kāmaiḥ pralobhanaṃ yanmayā prārthitam-
1.1.29
yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brāūhi nastat/ yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte
e.1.1.29
yasminpreta idaṃ vicikitsanaṃ vicikitsanti asti nāstītyevaṃ prakāraṃ he bhṛtyo sāmparāye paralokaviṣaye mahati mahatprayojananimitte ātmano nirṇayavijñānaṃ yattadbrāūhi kathaya no'smabhyam/ kiṃ bahunā yo'yaṃ prakṛta ātmaviṣayo varo gūḍhaṃ gahanaṃ durvivecanaṃ prāpto'nupraviṣṭaḥ/ tasmādvarādanyamavivekibhiḥ prārthanīyamanityaviṣayaṃ varaṃ naciketā na vṛṇīte manasāpīti śrutervacanamiti
dvitīyā vallī
parīkṣya śiṣyaṃ vidyāyogyatāṃ cāvagamyāha-
1.2.1
anyaccheyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣam̐##़ sinītaḥ/ tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hītaye'rthādya u preyo vṛṇīte
e.1.2.1
anyatpṛthageva śreyo niḥśreyasaṃ tathānyadutāpyeva preyaḥ priyataramapi/ te preyaḥśreyasī ubhe nānārthe bhinnaprayojane satī puruṣamadhikṛtaṃ varṇāśramādiviśiṣṭaṃ sinīto bandhitastābhyāmātmakartavyatayā prayujyate sarvaḥ puruṣaḥ/ śreyaḥpreyasohrrabhyudayā mṛtatvārthī puruṣaḥ pravartate/ ataḥ śreyaḥpreyaḥprayojanakartavyatayā tābhyāṃ baddha ityucyate sarvaḥ puruṣaḥ/
te yadyapyekaikapuruṣārthasambandhinī vidyāvidyārūpatvādviruddhe ityanyatarāparityāgenaikena puruṣeṇasahānuṣṭhātumaśakyatvāt tayorhitvāvidyārūpaṃ preyaḥ śreya eva kevalamādadānasyopādānaṃ kurvataḥ sādhū śobhanaṃ śivaṃ bhavati/ yastvadūradarśī vimūḍho hīyate viyujyate'smādarthāt puruṣārthāt pāramārthikātprayojanānnityāt pracyavata ityarthaḥ/ ko'sau ya u preyo vṛṇīta upādatta ityetat
yadyubhe api kartuṃ svāyatte puruṣeṇa kimarthaṃ preya evādatte bāhulyena loka ityucyate-
1.2.2
śreyaśca preyaśca manuṣyametastau samparītya vivinakti dhīraḥ/ śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte meyo mando yogakṣemādvṛṇīte
e.1.2.2
satyaṃ svāyatta tathāpi sādhanataḥ phalataśca mandabuddhīnāṃ durvivekarūpe satī vyāmiśrībhūte iva manuṣyametaṃ puruṣamā itaḥ prāpnutaḥ śreyaśca preyaśca/ ato haṃsa ivāmbhasaḥ payastau śreyaḥpreyaḥpadārthau samparītya samyakparigamya manasālocya gurulāghavaṃ vivinakti pṛthakkaroti dhīro dhīmān/ vivicya ca śreyo hi śreya evābhivṛṇīte preyaso'bhyarhitatvāt/ ko'sau ? dhīraḥ/
yastu mando'lpabuddhiḥ sa vivekāsāmathryādyogakṣemādyogakṣemanimittaṃ śarīrādyupacayarakṣaṇanimittamityetatpreyaḥ paśuputrādilakṣaṇaṃ vṛṇīte
1.2.3
sa tvaṃ priyānpriyarūpām̐##़śca kāmānabhidhyāyannaciketo'tyastrākṣīḥ/ naitām̐sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ
e.1.2.3
sa tvaṃ punaḥ punarmayā pralobhyamāno'pi priyān putrādīn priyarūpāṃścāpsaraḥprabhṛtilakṣaṇān kāmānabhidhyāyaṃścintayaṃsteṣām anityatvāsāratvādidoṣān he naciketo'tyastrākṣīratisṛṣṭavān parityaktavānasyaho buddhimattā tava/ naitāmavāptavānasi sṛṅkāṃ sṛtiṃ kutsitāṃ mūḍhajanapravṛttāṃ vittamayīṃ dhanaprāyām/ yasyāṃ mṛtau majjanti sīdanti bahavo'neke mūḍhā manuṣyāḥ
tayoḥ śreya ādadanasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīta ityuktaṃ tatkasmādyataḥ-
1.2.4
dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā/ vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupantana/ / 4 //
e.1.2.4
dūraṃ dūreṇa mahātāntareṇaite viparīte anyonyavyāvṛttarūpe vivekāvivekātmakatvāttamaḥprakāśāviva/ viṣūcī viṣūcyau nānāgatī bhinnaphale saṃsāramokṣahetutvenetyetat/
ke te ityucyate/ yā cāvidyā preyoviṣayā vidyeti ca śreyoviṣayā jñātā nijrñātāvagatā paṇḍitaiḥ/ tatra vidyābhīpsinaṃ vidyārthinaṃ naciketasaṃ tvāmahaṃ manye/ kasmādyasmādavidvadbuddhipralobhinaḥ kāmā apsaraḥprabhṛtayo bahavo'pi tvā tvāṃ nālolupanta na vicchedaṃ kṛtavantaḥ śreyomārgādātmopabhogābhivāñchā saṃpādanena/ ato vidyārthinaṃ śreyobhājanaṃ manya ityabhiprāyaḥ
ye tu saṃsārabhājanāḥ-
1.2.5
avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ/ dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ
e.1.2.5
avidyāyāmantare madhye ghanībhūta iva tamasi vartamānā veṣṭa¬mānāḥ putrapaśvāditṛṣṇāpāśaśataiḥ/ svayaṃ vayaṃ dhīrāḥ prajñāvantaḥ paṇḍitāḥ śāstrakuśalāśceti manyamānāste dandramyamāṇā atyarthaṃ kuṭilāmanekarūpāṃ gatim icchanto jarāmaraṇarogādiduḥkhaiḥ pariyanti parīgacchanti mūḍhā avivekino'ndhenaiva dṛṣṭivihīnenaiva nīyamānā viṣame pathi yathā bahavo'ndhā mahāntamanarthamṛcchanti tadvat
ata eva mūḍhatvāt-
1.2.6
na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham/ ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me
e1.2.6
na sāmparāyaḥ pratibhāti/ sampara īyata iti sāmparāyaḥ paralokastatprāptiprayojanaḥ sādhanaviśeṣaḥ śāstrīyaḥ sāmparāyaḥ sa ca bālamavivekinaṃ prati na pratibhāti na prakāśate nopatiṣṭhata ityetat/
pramādyantaṃ pramādaṃ kurvantaṃ putrapaśvādiprayojaneṣvāsaktamanasaṃ tathā vittamohena vittanimittenāvivekena mūḍhaṃ tamasācchannaṃ santam/ ayameva loko yo'yaṃ ddaśyamānaḥ stryannapānādiviśiṣṭo nāsti paro'ddaṣṭo loka ityevaṃ mananaśīlo mānī punaḥ punarjanitvā vaśaṃ madadhīnatāmāpadyate me mṛtyormama/ jananamaraṇādilakṣaṇaduḥkhaprabandhārūḍha eva bhavatītyarthaḥ/ prāyeṇa hrevaṃvidha eva lokaḥ
yastu śreyo'rthī sahastreṣu kaścidevātmavidbhavati tvadvidho yasmāt-
1.2.7
śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śrṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ/
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhāśvaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ
e.1.2.7
śravaṇāyāpi śravaṇārthaṃ śrotum api yo na labhya ātmā bahubhiranekaiḥ śrṛṇvanto'pi bahavo'neke'nye yamātmānaṃ na vidyurna vidantyabhāgino'saṃskṛtātmāno na vijānīyuḥ kiṃ cāsya vaktāpi āścaryo'dbhutavadevānekeṣu kaścid eva bhavati/ tathā śrutvāpyasya ātmanaḥ kuśalo nipuṇa evānekeṣu labdhā kaścideva bhavati/ yasmād āścaryo jñātā kaścideva kuśalānuśiṣṭaḥ kuśalena nipuṇena ācāryeṇānuśiṣṭaḥ san
kasmāt -
1.2.8
na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ/ ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyānhratakryamaṇupramāṇāt
e.1.2.8
na hi nareṇa manuṣyeṇāvareṇa prokto'vareṇa hīnena prākṛtabuddhinā ityetadukta eṣa ātmā yaṃ tvaṃ māṃ pṛcchasi/ na hi suṣṭhu samyagvijñeyo vijñātuṃ śakyo yasmād bahudhāsti nāsti kartākartā śuddho'śuddha ityādyanekadhā cintyamāno vādibhiḥ/
kathaṃ punaḥ suvijñeya ityucyate - ananyaprokte'nanyena apṛthagdarśinā ācāryeṇa pratipādyabrāhṛātmabhūtena prokta ukta ātmani gatiranekadhāsti nāstītyādilakṣaṇā cintā gatiratrāsmin ātmani nāsti na vidyate sarvavikalpagatipratyastamitatvādātmanaḥ/
athavā svātmabhūte'nanyasmin ātmani prokte'nanyaproktegatiḥ atrānyāvagatirnāsti jñeyasyānyasya abhāvāt/ jñānasya hreṣā parā niṣṭhā yadātmaikatvavijñānam/ ato'vagantavyābhāvānna gatiḥ atrāvaśiṣyate/ saṃsāragatirvātra nāstyananya ātmani prokte nāntarīyakatvāttadvijñānaphalasya mokṣasya/
athavā procyamānabrāhṛātmabhūtenācāryeṇa prokta ātmani agatiranavabodho'parijñānam atra nāsti/ bhavatyevāvagatistadviṣayā śrotustadasmyahamityācāryasyevetyarthaḥ/
evaṃ suvijñeya ātmā āgamavagatā ācāryeṇānanyatayā proktaḥ/ itarathā hraṇīyānaṇupramāṇādapi sampadyata ātmā/ atakryamatakryaḥ svabuddhyābhyūhena kevalena tarkeṇa/ takryamāṇo'ṇuparimāṇe kenacit sthāpita ātmani tato hraṇutaram anyo'bhyūhati tato'pyanyo'ṇutamamiti na hi kutarkasya niṣṭhā kvacidvidyate
1.2.9
naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha/ yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭhā
e.1.2.9
ato'nanyaprokta ātmani utpannā yeyamāgamapratipādyātmamatirnaiṣā tarkeṇa
svabuddhyabhyūhamātreṇāpaneyā na prāpaṇītyetyarthaḥ/ nāpanetavyā vā na hātavyā tārkiko hranāgamajñaḥ
svabuddhiparikalpitaṃ yatkiñcideva kathayati/ ata
eva ca yeyamāgamaprabhūtā matiranyenaivāgamābhijñena ācāryeṇaiva tārkikātproktā satī sujñānāya bhavati he preṣṭha priyatama/
kā punaḥ sā tarkāgamyā matirityucyate -
yāṃ tvaṃ matiṃ madvarapradānena āpaḥ prāptavānasi/ satyā avitathaviṣayā dhṛtiryasya tava sa tvaṃ satyadhṛtirbatāsītyanukalpayannāha mṛtyurnaciketasaṃ vakṣyamāṇavijñānastutaye/ tvādṛktvattulyo naḥ asmabhyaṃ bhūyādbhavatādbhavatvanyaḥ putraḥ śiṣyo vā praṣṭā;kīdṛgyādṛktvaṃ he naciketaḥ praṣṭā
punarapi tuṣṭa āha -
1.2.10
jānāmyaham̐#śevadhirityanityaṃ na hradhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat/ tato mayā nāciketaścito'gni ranityaidrravyaiḥ prāptavānasmi nityam
e.1.2.10
jānāmyahaṃ śevadhirnidhiḥ karmaphalalakṣaṇo nidhiriva prāthryata iti/ asāvanityamanitya iti jānāmi/ na hi yasmādanityaiḥ adhruvairnityaṃ dhruvaṃ tatprāpyate paramātmākhyaḥ śevadhiḥ yastvanityasukhātmakaḥ śevadhiḥ sa evānityaidrravyaiḥ prāpyate/
hi yatastatastasmānmayā jānatāpi nityamanityasādhanairna prāpyata iti nāciketaścito'gniḥ anityaidrravyaiḥ paśvādibhiḥ svargasukhasādhanabhūto'gnirnirvartita ityarthaḥ/ tenāhamadhikārāpanno nityaṃ yāmyaṃ sthānaṃ svargākhyaṃ nityamāpekṣikaṃ prāptavānasmi
1.2.11
kāmasyāÏpta jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratoranantyamabhayasya pāram/ stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyastrākṣīḥ
e.1.2.11
tvaṃ tu kāmasyāpti samāptim, atraivehaiva sarve kāmāḥ parisamāptāḥ jagataḥ sādhyātmādhibhūtādhidaivādeḥ pratiṣṭhāmāśrayaṃ sarvātmakatvāt, kratoḥ phalaṃ hairaṇyagarbhaṃ padamanantyamānantyam abhayasya ca pāraṃ parāṃ niṣṭhām, stomaṃ stutyaṃ mahadaṇimākaiśvaryādyanekaguṇasaṃhataṃ stomaṃ ca tanmahacca niratiśayatvātstoma mahata, urugāyaṃ vistīrṇāṃ gatim, pratiṣṭhāṃ sthitimātmano'nuttamāmapi ddaṣṭvā dhṛtyā dhairyeṇa dhīro dhīmānsan naciketo'tyaruāākṣīḥ parameva ākāṅkṣannatisṛṣṭvānasi sarvam etat saṃsārabhogajātam/ aho batānuttamaguṇo'si
yaṃ tvaṃ jñātumicchasyātmānam-
1.2.12
taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam/ adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti
e.1.2.12
taṃ durdarśaṃ duḥkhena darśanam asyeti durdarśo'tisūkṣmatvāt gūḍhaṃ gahanamanupraviṣṭaṃ prākṛtaviṣayavikāravijñānaiḥ pracchannamityetat, guhāhitaṃ guhāyāṃ buddhau sthitaṃ tatropalabhyamānatvāt gahvareṣṭhaṃ gahvare viṣame'nekānarthasaṃkaṭe tiṣṭhatīti gahvareṣṭham/ yata evaṃ gūḍhamanupraviṣṭo guhāhitaścāto gahvareṣṭhaḥ, ato durdarśaḥ/
taṃ purāṇaṃ purātanamadhyātmayogādhigamena viṣayebhyaḥ pratisaṃhmatya cetasa ātmani samādhānam adhyātmayogastasyādhigamastena matvā devātmānaṃ dhīro harṣaśokāvātmana utkarṣāpakarṣayoḥ abhāvājjahāti
kiṃ ca-
1.2.13
etacchaØtvā saṃparigṛhra matryaḥ pravṛhra dhamryamaṇumetamāpya/ sa modate modanīyam̐##़ hi labdhvā vivṛtam̐##़ sadma naciketasaṃ manye
e.1.2.13
etadātmatattvaṃ yadahaṃ vakṣyāmi tacchaØtvācāryaprasādātsamyagātmabhāvena parigṛhropādāya matryo maraṇadharmā dharmādanupetaṃ dhamryaṃ pravṛhrodyamya pṛthakkṛtya śarīrādeḥ aṇuṃ sūkṣmametamātmānam āpya prāpya sa matryo vidvānmodate modanīyaṃ harṣaṇīyamātmānaṃ labdhvā/ tadetadevaṃvidhaṃ brāhṛsadma bhavanaṃ naciketasaṃ tvāṃ pratyapāvṛtadvāraṃ vivṛtamabhimukhībhūtaṃ manye mokṣārhaṃ tvāṃ manya ityabhiprāyaḥ
yadyahaṃ yogyaḥ prasannaścāsi bhagavanmāṃ prati-
1.2.14
anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt/ anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada
e.1.2.14
anyatra dharmācchāstrīyāddharmānuṣṭhānāttatphalāttatkārakebhyaśca pṛthagbhūtamityarthaḥ/ tathānyatra
adharmāttathānyatrāsmātkṛtākṛtāt kṛtaṃ kāryamakṛtaṃ kāraṇamasmād anyatra/ kiṃ cānyatra bhūtāccātikrāntātkālādbhavyācca bhaviṣyataśca tathā vartamānāt;kālatrayeṇa yanna paricchidyata ityarthaḥ/ yad īdṛśaṃ vastu sarvavyavahāragocarātītaṃ paśyasi tadvada mahram
ityevaṃ pṛṣṭavate mṛtyuruvāca pṛṣṭaṃ vastu viśeṣaṇāntaraṃ ca vivakṣan-
1.2.15
sarve vedā yatpadamāmananti tapām̐##़si sarvāṇi ca yadvadanti/ yadicchanto brāhṛcaryaṃ caranti tatte padam̐##़saṃgraheṇa brāvīmyomityetat
e.1.2.15
sarve vedā yatpadaṃ padanīyaṃ gamanīyamavibhāgenāmananti pratipādayanti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti yatprāpyatyarthānītyarthaḥ/ yadicchanto brāhṛcaryaṃ gurukulavāsalakṣaṇamanyadvā brāhṛprāptyarthaṃ caranti tatte tubhyaṃ padaṃ yajjñātum icchasi saṃgraheṇa saṃkṣepato brāvīmi/
omityetat/ tadetatpadaṃ yadbubhutsitaṃ tvayā/ yadetad omityoṃśabdavācyamoṃśabdapratīkaṃ ca
ataḥ -
1.2.16
etaddhayevākṣaraṃ brāhṛ etaddhayevākṣaraṃ param/ etaddhayevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat
e.1.2.16
etaddhyevākṣaraṃ brāhṛāparametddhayevākṣaraṃ paraṃ ca/ tayorhi pratīkametadakṣaram, etaddhyevākṣaraṃ jñātvopāsyabrāhṛeti yo yadicchati paramaparaṃ vā tasya tadbhavati/ paraṃ cejjñātavyamaparaṃ cetprāptavyam
yata evamataḥ -
1.2.17
etadālambanam̐##़ śreṣṭhametadālambanaṃ param/ etadālambanaṃ jñātvā brāhṛloke mahīyate
e.1.2.17
etadālamvanametadbrāhṛprāptyālambanānāṃ śreṣṭhaṃ praśasyatamam etadālambanaṃ paramaparaṃ ca parāparabrāhṛviṣayatvāt/ etadālambanaṃ jñātvā brāhṛloke mahīyate parasmin brāhṛṇi/ aparaÏsmaśca brāhṛbhūto brāhṛvadupāsyo bhavatītyarthaḥ
anyatra dharmādityādinā pṛṣṭasyātmano'śeṣaviśeṣarahitasya ālambanatvena pratīkatvena coṃkāro nirdiṣṭaḥ aparasya ca brāhṛṇo mandamadhyamapratipattṝnprati/ athedānīṃ tasyoṅkārālambanasyātmanaḥ sākṣātsvarūpanirdidhārayiṣayā idamucyate-
1.2.18
na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit/ ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre
na jāyate notpadyate mriyate vā na mriyate cotpattimato vastuno'nityasya anekavikriyāḥ tāsāmādyante janmavināśalakṣaṇe vikriye ihātmani pratiṣidhyete prathamaṃ sarvavikriyāpratiṣedhārthaṃ na jāyate mriyate veti/ vipaścinmedhāvī avipariluptacaitanyasvabhāvāt/
kiṃ ca nāyamātmā kutaścit kāraṇāntarād vabhūva/ svasmācca ātmano na babhūva kaścidarthāntarabhūtaḥ/ ato'yamātmājo nityaḥ śāśvato'pakṣayavivarjitaḥ/ yo hraśāśvataḥ so'pakṣīyate; ayaṃ tu śāśvato'ta eva purāṇaḥ purāpi nava eveti/ yo hravayavopacayadvāreṇābhinirvatryate sa idānīṃ navo yathā kumbhādiḥ/ tadviparītastvātmā purāṇo vṛddhivivarjita ityarthaḥ/
yata evamato na hanyate na hiṃsyate na hiṃsyate hanyamāne śastrādibhiḥ śarīre/ tatstho'pyākāśavadeva
1.2.19
hantā cenmanyate hantum̐##़hataścenmanyate hatam/ ubhau tau na vijānīto nāyam̐##़hanti na hanyate
e.1.2.19
evaṃ bhūtamapyātmānaṃ śarīramātrātmadṛṣṭirhantā cedyadi manyate cintayati hantuṃ haniṣyāmyenam iti yo'pyanyo hataḥ so'pi cenmanyate hatamātmānaṃ hato'ham ityubhāvapi tau na vijānītaḥ; svamātmānaṃ yato nāyaṃ hanti avikriyatvādātmanastathā na hanyata ākāśavadavikriyatvādeva/ ato'nātmajñaviṣaya eva dharmādharmādilakṣaṇaḥ saṃsāro na brāhṛjñasya/ śrutiprāmāṇyānnyāyācca dharmādharmādyanupapatteḥ
kathaṃ punarātmānaṃ jānāti ityucyate-
1.2.20
aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmāsya jantornihito guhāyām/ tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ
e.1.2.20
aṇoḥ sūkṣmādaṇīyāñśyāmākāderaṇutaraḥ/ mahato mahatparimāṇānmahīyānmahattaraḥ pṛthivyādeḥ aṇu mahadvā yadasti loke vastu tattenaivātmanā nityena ātmavatsaṃbhavati/ tadātmanā vinirmuktamasatsaṃpadyate/ tasmāt asāvevātmāṇoraṇīyānmahato mahīyānsarvanāmarūpavastūpādhikatvāt/ sa cātmāsya jantobrrāhṛādistambaparyantasya prāṇijātasya guhāyāṃ hmadaye nihita ātmabhūtaḥ sthita ityarthaḥ/
tamātmānaṃ darśanaśravaṇamananavijñānaliṅgimakraturakāmo ddaṣṭāddaṣṭabāhraviṣayoparatabuddhirityarthaḥ/ yadā caivaṃ tadā manaādīni karaṇāni dhātavaḥ śarīrasya dhāraṇātprasīdantītyeṣāṃ dhātūnāṃ prasādādātmano mahīmānaṃ karmanimittavṛddhikṣayarahitaṃ paśyatyayam ahamasmīti sākṣādvijānāti/ tato vītaśoko bhavati
anyathā durvijñeyo'yamātmā kāmibhiḥ prākṛtapuruṣaiḥ, yasmāt-
1.2.21
āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ/ kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati
e.1.2.21
āsīno'vasthito'cala eva san dūraṃ vrajati/ śayāno yāti sarvata evamasāvātmā devo madāmadaḥ samado'madaśca saharṣo'harṣaśca viruddhadharmavānato'śakyatvājjñātuṃ kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati?
asmadādereva sūkṣmabuddheḥ paṇḍitasya suvijñeyo'yamātmā sthitigatinityānityādiviruddhānekadharmopādhikatvādviruddhadharmavacvādviśvarūpa iva cintāmaṇivadavabhāsate/ ato durvijñeyatvaṃ darśayati kastaṃ madanyo jñātumarhatīti/
karaṇānāmupaśamaḥ śayanaṃ karaṇajanitasyaikadeśavijñānasya upaśamaḥ śayānasya bhavati/ yadā caivaṃ kevalasāmānyavijñānatvāt sarvato yātīva yadā viśeṣavijñānasthaḥ svena rūpeṇa sthita eva sanmanaādigatiṣu tadupādhikatvāddūraṃ vrajatīva sa cehaiva vartate
tadvijñānācca śokātyaya ityapi darśayati-
1.2.22
aśarīram̐ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam/ mahāntaṃ vibhūmātmānaṃ matvā dhīro na śocati
e.1.2.22
aśarīraṃ svena rūpeṇa ākāśakalpa ātmā tamaśarīraṃ śarīreṣu devapitṛmanuṣyādiśarīreṣu anavastheṣvavasthitirahiteṣvavasthitaṃ nityamavakṛtamityetat, mahāntaṃ mahacvasyāpekṣikatvaśaṅkāyāmāha - vibhuṃ vyāpinamātmānam - ātmagrahaṇaṃ svato'nanyatvapradarśanārtham, ātmaśabdaḥ pratyagātmaviṣaya eva mukhyastamīddaśamātmānaṃ matvā ayamahamiti dhīro dhīmānna śocati/ na hrevaṃvidhasyātmavidaḥ śokopapattiḥ
yadyapi durvijñeyo'yamātmā tathāpyupāyena suvijñeya evetyāha-
1.2.23
nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena/ yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā
vivṛṇute tanūm̐svām
e.1.2.23
nāyamātmā pravacanenānekavedasvīkaraṇena labhyo jñeyo nāpi medhayā granthārthadhāraṇaśaktyā/ na bahunā śrutena kevalena/ kena tarhi labhya ityucyate-
yameva svātmānameṣa sādhako vṛṇute prārthayate tenaivātmanā varitrā svayamātmā labhyo jñāyata evamityetat/ niṣkāmasyātmānam eva prārthayata ātmanaivātmā labhyata ityarthaḥ/
kathaṃ labhyata ityucyate - tasyātmakāmasyaiṣa ātmā vivṛṇute prakāśayati pāramārthikīṃ tanūṃ svāṃ svakīyāṃ svayāthātmyam ityarthaḥ
kiṃ cānyat-
1.2.24
nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ/ nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt
e.1.2.24
na duścaritātpratiṣiddhācchutismṛtyavihitātpāpakarmaṇo'virataḥ anuparato nāpīndriyalaulyād aśānto'nuparato nāpyasamāhito'nekāgramanā vikṣiptacittaḥ samāhitacito'pi sansamādhānaphalārthitvānnāpyaśāntamānaso vyāpṛtacittaḥ prajñānena brāhṛvijñānenainaṃ prakṛtamātmānamāpnuyāt/ yastu duścaritādvirata indriyalaulyācca samāhitacittaḥ samādhānaphalādapyupaśāntamānasaścācāryavānprajñānena yathoktam ātmānaṃ prāpnotītyarthaḥ
yastvanevaṃbhūtaḥ-
e.1.2.25
yasya brāhṛ ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ/ mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ
yasyātmano brāhṛkṣatre sarvadharmavidhrake api sarvatrāṇabhūte ubhe odano'śanaṃ bhavataḥ syātām, sarvaharo'pi mṛtyuryasyopasecanam ivaudanasya aśanatve'pyaparyāptastaṃ prākṛtabuddhiryathoktasādhanarahitaḥ san ka itthā itthamevaṃ yathoktasādhanavānivetyarthaḥ, veda vijānāti yatra sa ātmeti
tṛtīyā vallī
ṛtaṃ pibantāvitāyasyā vallayāḥ sambandhaḥ-
vidyāvidye nānāviruddhaphale ityupanyaste na tu saphale te yathāvannirṇīte;tannirṇayārthā ratharūpakakalpanā, tathā ca pratipattisaukaryam/ evaṃ ca prāptṛprāpyagantṛgantavyavivekārthaṃ dvāvātmānau upanyasyete-
1.3.1
ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parardhe/ chāyātapau brāhṛvido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ
e.1.3.1
ṛtaṃ satyamavaśyaṃbhāvitvāt/ karmaphalaṃ pibantau, ekastatra karmaphalaṃ pibati bhuṅktaṃ netaraḥ;tathāpi pātṛsambandhāt pibantau ityutyate chatrinyāyena, sukṛtasya svayaṃkṛtasya karmaṇa ṛtam iti pūrveṇa sambandhaḥ, loke'smin śarīre guhāṃ guhāyāṃ buddhau praviṣṭau, parame bāhrapuruṣākāśasasthānāpekṣayā paramam, parasya brāhṛṇo'rdhaṃ sthānaṃ parārdham/ tasminhi paraṃ brāhṛopalabhyate atastasminparame parārdhe hārdākāśe praviṣṭāvityarthaḥ/
tau ca cchāyātapāviva vilakṣaṇau saṃsāritvāsaṃsāritvena brāhṛvido vadanti kathamanti/ na kevalamakarmiṇa eva vadanti, pañcāgnayo gṛhasthā ye ca triṇāciketāḥ triḥkṛtvo nāciketo'gniścito yaiste triṇāciketāḥ
1.3.2
yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brāhṛ yatparam/ abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketam̐śakemahi
e.1.3.2
yaḥ seturiva seturījānānāṃ yajamānānāṃ karmiṇāṃ duḥkhasantaraṇārthatvānnāciketo'gnistaṃ vyaṃ jñātuṃ cetuṃ ca śakemahi śaknuvantaḥ/ kiṃ ca yaccābhayaṃ bhayaśūnyaṃ saṃsārapāraṃ titīrṣatāṃ tartumicchatāṃ brāhṛvidāṃ yatparamāśrayamakṣaramātmākhyaṃ brāhṛ tacca jñātuṃ śakemahi śaknuvantaḥ/ parāpare brāhṛṇīkarmabrāhṛvidāśraye veditavye iti vākyārthaḥ/ etayoreva hrupanyāsaḥ kṛta ṛtaṃ pibantāviti
tatra ya upādhikṛtaḥ saṃsārī vidyāvidyayoradhikṛto mokṣagamanāya saṃsāragamanāya ca tasya tadubhayagamane sādhano rathaḥ kalpyate-
1.3.3
ātmānam̐##़ rathinaṃ viddhi śarīram̐##़ rathameva tu/ budiṃdha tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca
e.1.3.3
tatra tatrātmānamṛtapaṃ saṃsāriṇaṃ rathinaṃ rathasvāminaṃ viddhi jānīhi/ śarīraṃ rathameva tu rathabaddhahayasthānīyairindriyairākṛṣyamāṇatvāccharīrasya/ buddhi tu adhyavasāya lakṣaṇāṃ sārathiṃ viddhi buddhinetṛpradhānatvāccharīrasya sārathinetṛpradhāna iva rathaḥ/ sarvaṃ hi dehagataṃ kāryaṃ buddhikartavyameva prāyeṇa/ manaḥ sekalpavikalpādilakṣaṇaṃ pragrahaṃ raśanāṃ viddhi/ manasā hi pragṛhītāni śretrādīni karaṇāni pravartante raśanayevāśvāḥ
1.3.4
indriyāṇi hayānāhurviṣayām̐##़steṣu gocarān/ ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ
e.1.3.4
indriyāṇi cakṣurādīni hayān āhū rathakalpanākuśalāḥ śarīrarathākarṣaṇasāmānyāt/ teṣveva indriyeṣu hayatvena parikalpiteṣu gocarānmārgānrūpādīnviṣayān viddhi/ ātmendriyamanoyuktaṃ śarīrendriyamanobhiḥ sahitaṃ saṃyuktamātmānaṃ bhokteti saṃsārītyāhurmanīṣiṇo vivekinaḥ/
na hi kevalasyātmano bhoktṛtvamasti buddhayādyupādhikṛtameva tasya bhoktṛtvam/ tathā ca śrutyantaraṃ kevalasyābhoktṛtvameva darśayati-"dhyāyatīva lelāyatīva" (bṛ.u.4/4/7) ityādi/ evaṃ ca sati vakṣyamāṇarathakalpanayā vaiṣṇavasya padasyātmatayā pratipattirupapadyate nānyathā svabhāvānatikramāt
1.3.5
yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā/ taisyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ
e.1.3.5
tatraivaṃ sati yastu buddhayākhyaḥ sārathiravijñānavānanipuṇo'vivekī pravṛttau ca nivṛttau ca bhavati yathetaro rathacaryāyāmayuktena apragṛhītenāsamāhitena manasā pragrahasthānīyena sadā yukto bhavati tasyākuśalasya buddhisāratheḥ indriyāṇyaśvasthāni yānyavaśyāni aśakyanivāraṇāni duṣṭāśvā adāntāśvā ivetarasāratherbhavanti
1.3.6
yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā/ tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ
e.1.3.6
yastu punaḥ pūrvoktaviparītaḥ sārathirbhavati vijñānavānapragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sadā tasyāśvasthānīyānīndriyāṇi pravartayituṃ nivartayiyuṃ vā śakyāni vaśyāni dāntāḥ sadaśvā ivetarasāratheḥ
tasya pūrvoktasyāvijñānavato buddhisāratheridaṃ phalamāha-
1.3.7
yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadāśuciḥ/ na sa tatpadamānpoti sam̐##़sāraṃ cādhigacchati
e.1.3.7
yastvavijñānavānbhavati amanasko'pragṛhītamanaskaḥ sa tata evāśuciḥ sadaiva, na sa rathī tatpūrvoktamakṣaraṃ yatparaṃ padam āpnoti tena sārathina/ na kevalaṃ kaivalyaṃ nāpnoti saṃsāraṃ ca janmamaraṇalakṣaṇamadhigacchati
yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ/ sa tu tatpadamānpoti yasmādbhūyo na jāyate
e.1.3.8
yastu dvitīyo vijñānavān vījñānavatsārathyupeto sthī vidvān ityetat; yuktamanāḥ samanaskaḥ sa tata eva sadā śuciḥ sa tu tatpadamāpnoti, yasmādāptātpadād apracyutaḥ sanbhūyaḥ punarna jāyate saṃsāre
kiṃ tatpadamityāha-
1.3.9
vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ/ so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
e.1.3.9
vijñānasārathiryastu yo vivekabuddhisārathiḥ pūrvokto manaḥpragrahavānpragṛhītamanāḥ samāhitacittaḥ sañśucirnaro vidvān so'dhvanaḥ saṃsāragateḥ pāraṃ parameva adhigantavyamityetadāpnoti mucyate sarvasaṃsārabandhanaiḥ tadviṣṇoḥ vyāpanaśīlasya brāhṛṇaḥ paramātmano vāsudevākhyasya paramaṃ prakṛṣṭaṃ padaṃ sthānaṃ satacvamityetadyadasau āpnoti vidvān adhunā yatpadaṃ gantavyaṃ tasya indriyāṇi sthūlānyārabhya sūkṣmatāratamyakrameṇa pratyagātmatayā adhigamaḥ kartavya ityevamarthamidam ārabhyate-
1.3.10
indriyebhyaḥ parā hrarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ/ manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ
e.1.3.10
sthūlāni tāvadindriyāṇi tāni yairarthairātmaprakāśanāya ārabdhāni tebhya indriyebhyaḥ svakāryebhyaste parā hrarthāḥ sūkṣmā mahāntaśca pratyagātmabhūtāśca/
tebhyo'pyarthebhyaśca paraṃ sūkṣmataraṃ mahatpratyagātmabhūtaṃ ca manaḥ/ manaḥśabdavācyaṃ manasa ārambhakaṃ bhūtasūkṣmaṃ saṃkalpavikalpādyārambhakatvān manaso'pi parā sūkṣmatarā mahattarā pratyagātmabhūtā ca buddhiḥ buddhiśabdavācyamadhyavasāyādyārambhakaṃ bhūtasūkṣmam/ buddherātmā sarvaprāṇibuddhīnāṃ pratyagātmabhūtatvādātmāmahānsarvā mahacvāt/ avyaktādyatprathamaṃ jātaṃ hairaṇyagarbhaṃ tacvaṃ bodhābodhātmakaṃ mahānātmā buddheḥ paraṃ ityucyate
1.3.11
mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ/ puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ
e.1.3.11
mahato'pi paraṃ sūkṣmataraṃ pratyagātmabhūtaṃ sarvamahattaraṃ ca avyaktaṃ sarvasya jagato būjabhūtam avyākṛtanāmarūpasatacvaṃ sarvakāryakāraṇaśaktisamāhārarūpam avyaktāvyākṛtākāśādināmavācyaṃ paramātmanyotaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭakaṇikāyāmiva vaṭavṛkṣaśaktiḥ/
tasmādavyaktātparaḥ sūkṣmataraḥ sarvakāraṇakāraṇatvāt pratyagātmatvācca mahāṃśca ata eva puruṣaḥ sarvapūraṇāt/ tato'nyasya parasya prasaṅgaṃ nivārayannāha puruṣānna paraṃ kiṃciditi/ yasmānnāsti puruṣāt cinmātrāghanāt paraṃ kiṃcidapi vastvantaraṃ tasmātsūkṣmatvamahacvapratyagātmatvānāṃ sā kāṣṭhā
niṣṭhā paryavasānam/
atra hīndriyebhya ārabhya sūkṣmatvādiparisamāptiḥ/ ata eva ca gantṛṇāṃ sarvagatimatāṃ saṃsāriṇāṃ parā prakṛṣṭā gatiḥ "yadgatvā na nivartante"(gītā 8/21/15/6) iti smṛteḥ
nanu gatiścedāgatyāpi bhavitavyam/ kathaṃ yasmādbhūyo na jāyata iti?
naiṣa doṣaḥ; sarvasya pratyagātmatvādavagatireva gatirityupacaryate/ pratyagātmatvaṃ ca darśatamindriyamanobuddhiparatvena/ yo hi gantā so'gatamapratyagrūpaṃ gacchatyanātmabhūtaṃ na viparyayeṇa/ tathā ca śrutiḥ - "anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ ityādyā"/ tathā ca darśayati pratyagātmatvaṃ sarmasya-
1.3.12
eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate/ dṛśyate tvagrayayā buddhayā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ
e.1.3.12
eṣa puruṣaḥ sarveṣu brāhṛāṃdistambaparyanteṣu bhūteṣu gūḍhaḥ savṛto darśanaśravaṇādikarmāvidyāmāyācchanno'ta evātmā na prakāśata ātmatvena kasyacit/ āho atigambhīrā duravagāhrā vicitra māyā ceyaṃ yadayaṃ sarvo jantuḥ paramārthataḥ paramārthasatacvo'pyevaṃ bodhyamāno'haṃ paramātmeti na gṛhṇātyanātmānaṃ dehendriyādisahghātamātmano dṛśyamānamapi ghaṭādivadātmatvenāhamamuṣya putra ityanucyamāno'pi gṛhṇāti/ nūnaṃ parasyaiva māyayā momuhramānaḥ sarvo loko bambhramīti/ tathā ca smaraṇam- "nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ" (gītā 7/25) ityādi/
nanu viruddhamidamucyate "matvā dhīro na śocati" (ka.u.2/1/4) "na prakāśate" (ka.u.1/3/12) iti ca/
naitadevam/ asaṃskṛtabuddheravijñeyatvānna prakāśata ityuktam/ dṛśyate tu saṃskṛtayā agrayayā agramivāgrayayā
tayā, ekāgratayopetayetyetat, sūkṣmayā sūkṣmavastunirūpaṇaparayā, kai? sūkṣmadarśibhiḥ 'indriyebhyaḥ parā hrarthāḥ' ityādiprakāreṇa sūkṣmatāpāramparyadarśanena paraṃ sūkṣmaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te sūkṣmadarśinastaiḥ sūkṣmadarśibhiḥ paṇḍitairityetat
tatpratipacyupāyamāha-
1.3.13
yacchedvāṅbhanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani/ jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani
e.1.3.13
yacchenniyacchedupasaṃharetprājño vivekī;kim? vāgvācam/ vāgatropalakṣaṇārthā sarveṣāmindriyāṇām/ kva?manasī manasīticchāndasaṃ daighryam/ tacca mano yacchejjñāne prakāśasvarūpe buddhau ātmani/ buddhirhi manaādikaraṇānyāpnotītyātmā pratyak teṣām/ jñānaṃ buddhimātmani mahati prathamaje niyacchet prathamajavat svacchasvabhāvakamātmano vijñānam āpādayedityarthaḥ/ taṃ ca mahāntam ātmānaṃ yacchecchānte sarvaviśeṣapratyastamitarūpe'vikriye sarvāntare sarvabuddhipratyayasākṣiṇi mukhya
ātmani
evaṃ puruṣa ātmani sarvaṃ pravilāpya nāmarupakarmatrayaṃ yanmithyājñānavijṛmbhitaṃ kriyākārakaphallakṣaṇaṃ svātmayāthātmyajñānena marīcyudakarajjusarpagaganamalānīva marīcirajjugaganasvarūpadarśanenaiva svasthaḥ praśāntātmā kṛtakṛtyo bhavati yato'tastadaddarśanārtham-
1.3.14
uttiṣṭhata jāgrata prāpya varānnibodhata/ kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti
e.1.3.14
anādyavidyāprasuptā uttiṣṭhata he jantava ātmajñānābhimukhā bhavata; jāgratājñānanidrāyā ghorarūpāyāḥ sarvānarthabījabhūtāyāḥ kṣayaṃ kuruta/
katham?prāpyopagamya varān prakṛṣṭānācāryāṃstadvidastadupadiṣṭaṃ sarvāntaramātmānamahamasmīti nibodhatāvagacchata/ nahrupekṣitavyamiti śrutiranukampayāha mātṛvat/ atisūkṣmabuddhiviṣayatvājjñeyasya/ kimiva sūkṣmabuddhiḥ ityucyate, kṣurasya dhārāgraṃ niśitā tīkṣṇīkṛtā duratyayā duḥkhenātyayo yasyāḥ sā duratyayā/ yathā sā padbhayāṃ durgamanīyā tathā durgaṃ duḥsampādyamityetat pathaḥ panthānaṃ tacvajñānalakṣaṇaṃ mārgaṃ kavayo medhāvino vadanti/ jñeyasyātisūkṣmatvāttadviṣayasya jñānamārgasya duḥsampādyatvaṃ vadantītyabhiprāyaḥ
tatkathamatisūkṣmatvaṃ jñeyasya ityucyate;sthūlā tāvadiyaṃ medinī śabdasparśarūparasagandhopacitā sarvendriyaviṣayabhūtā tathā śarīram/ tatraikaikaguṇāpakarṣeṇa gandhādīnāṃ sūkṣmatvamahacvaviśuddhatvanityatvāditāratamyaṃ dṛṣṭamabādiṣu yāvadākāśamiti te gandhādayaḥ sarva eva sthūlatvādvikārāḥ śabdāntā yatra na santi kimu tasya sūkṣmatvādiniratiśayatvaṃ vaktavyam ityetaddarśayati śrutiḥ-
1.3.15
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavacca yat/ anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāṭa¬ tanmṛtyumukhātpramucyate
e.1.3.15
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavacca yat etadvyākhyātaṃ brāhṛāvyayam - yaddhi śabdādimattadvyetīdaṃ tu aśabdādimacvādavyayaṃ na vyeti na kṣīyate, ata eva ca nityam/ yaddhi vyeti tadanityamidaṃ tu na vyetyato nityam/
itaśca nityam anādyavidyamāna ādiḥ kāraṇam asya tadidamanādi/ yaddhayādimattatkāryatvādanityaṃ kāraṇe pralīyate yathā pṛthivyādi/ idaṃ tu sarvakāraṇatvādakāryamakāryatvānnityam/ na tasya kāraṇamasti yasminpralīyate/
tathānantam avidyamāno'ntaḥ kāryamasya tadanantam/ yathā kadalyādeḥ phalādikāryotpādanena api anityatvaṃ dṛṣṭaṃ na ca tathāpyantavacvaṃ brāhṛṇaḥ ato'pi nityam/
mahato mahattacvād buddhayākhyātparaṃ vilakṣaṇaṃ nityavijñāptisvarūpatvātsarvasākṣi hi sarvabhūtātmatvād brāhṛ/ uktaṃ hi 'eṣa sarveṣu bhūteṣu' (ka.u.1/3/12) ityādi/ dhruvaṃ ca kūṭasthaṃ nityaṃ na pṛthivyādivadāpekṣikaṃ nityatvam/ tadevaṃbhūtaṃ brāhṛātmānaṃ nicāṭa¬āvagamya tamātmānaṃ mṛtyumukhānmṛtyugocarādavidyākāmakarmalakṣaṇātpramucyate vimucyate
prastutavijñānastutyarthamāha śrutiḥ-
1.3.16
nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktam̐##़ sanātanam/ uktvā śrutvā ca medhāvī brāhṛloke mahīyate
e.1.3.16
nāciketaṃ naciketasā prāptaṃ nāciketaṃ mṛtyunā proktaṃ mṛtyuproktamidamākhyānamupākhyānaṃ vallītrayalakṣaṇaṃ sanātanaṃ cirantanam vaidikatvāduktvā brāāhṛṇebhyaḥ śrutvācāryebhyo medhāvī brāhṛaiva loko brāhṛlokastasminmahīyata ātmabhūta upāsyo bhavatītyarthaḥ
ya imaṃ paramaṃ guhraṃ śrāvayed brāhṛsaṃsadi/ prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate tadānantyāya kalpata iti
e.1.3.17
yaḥ kaścidimaṃ granthaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ guhraṃ gopyaṃ śrāvayed granthato'rthataśca brāāhṛṇānāṃ saṃsadi brāhṛsaṃsadi prayataḥ śucirbhūtvā śrāddhakāle vā śrāvayedu bhujjānānāṃ tacchrāddhamasyānantyāyānantaphalāya kalpate saṃpadyate/ dvirvacanam adhyāyaparisamāptyartham
dvitīya adhyāya - prathamā valli
eṣa strarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate dṛśyate tvagrayayā buddhayetyuktam/ kaḥ punaḥ pratibandho'grayāyā buddheryena tadabhāvād ātmā na dṛśyata iti tadadarśanakāraṇapradarśanārthā vallyārabhyate/ vijñāte hi śreyaḥpratibandhakāraṇe tadapanayanāya yatna ārabdhuṃ śakyate nānyatheti-
2.1.1
parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃbhūstasmātparāṅ paśyati nāntarātman/ kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan
e.2.1.1
parāñci parāgañcanti gacchantīti khāni tadupalakṣitāni śrotrādīnīndriyāṇi khānītyucyante/ tāni parāñcyeva śabdādiviṣayaprakāśanāya pravartante/ yasmādevaṃ svābhāvikāni tāni vyatṛṇarddhisitavānhananaṃ kṛtavān ityarthaḥ/ ko'sau?svayaṃbhūḥ parameśvaraḥ svayameva svatantro bhavati sarvadā na paratantra iti/ tasmātparāṅ parāgrūpānanātmabhūtāñśabdādīnpaśyatyupalabhata upalabdhā, nāntarātmannāntarātmānamityarthaḥ/
evaṃsvabhāve'pi sati lokasya kaścinnadyāḥ pratistrotaḥ pravartanamiva dhīro dhīmānvivekī pratyagātmānaṃ pratyakcāsāvātmā ceti pratyagātmā/ praticyevātmaśabdo rūḍho loke nānyasmin/ vyutpattipakṣe'pi tatraivātmaśabdo vartate/
"yaccānpoti yadādatte yaccātti viṣayāniha/ yaccāsya saṃtato bhāvastasmādātmeti kītryate/" (liṅga. 1/70/12)
ityātmāśabdavyutpattismaraṇāt/
taṃ pratyagātmānaṃ svaṃ svabhāvamaikṣadapaśyatpaśyatītyarthaḥ, chandasi kālāniyamāt/ kathaṃ paśyatītyucyate/ āvṛttacakṣurāvṛttaṃ vyāvṛttaṃ cakṣuḥśrotrādikamindriyajātam aśeṣaviṣayādyasya sa āvṛttacakṣuḥ sa evaṃ saṃskṛtaḥ pratyagātmānaṃ paśyati/ na hi bāhraviṣayā locanaparatvaṃ pratyagātmekṣaṇaṃ
caikasya saṃbhavati/ kimarthaṃ punaritthaṃ mahatā prayāsena svabhāvapravṛttinirodhaṃ kṛtvā dhīraḥ pratyagātmānaṃ paśyati ityucyate, amṛtatvamamaraṇadharmatvaṃ nityasvabhāvatāmicchan ātmana ityarthaḥ
yattāvatsvābhāvikaṃ parāgeva anātmadarśanaṃ tadātmadarśanasya vratibandhakāraṇamavidyā tatpratikūlatvāt/ yā ca parākṣvevāvidyopapradarśiteṣu dṛṣṭādṛṣṭeṣu bhogeṣu tṛṣṇā tābhyāmavidyātṛṣṇābhyāṃ pratibaddhātmadarśanāḥ-
2.1.2
parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam/ atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā dhruvamadhruveṣviha na prārthayante
e.2.1.2
parāco bahirgatāneva kāmān kāmyānviṣayānanuyanti anugacchanti bālā alpaprajñāste tena kāraṇena mṛtyoravidyākāmakarmasamudāyasya yanti gacchanti vitatasya vistīrṇasya sarvato vyāptasya pāśaṃ pāśyate baddhayate yena taṃ pāśaṃ dehendriyādisaṃyogaviyogalakṣaṇam/
anavaratajanmamaraṇajarārogādyanekārthavrātaṃ pratipadyanta ityarthaḥ/
yata evamatha tasmāddhīrā vivekinaḥ pratyagātmasvarūpāvasthānalakṣaṇamamṛtatvaṃ dhruvaṃ viditvā, devādyamṛtatvaṃ hradhruvamidaṃ tu pratyagātmasvarūpāvasthānalakṣaṇaṃ "na karmaṇā vardhate no kanīyān" (bṛ.u.4/4/23) iti dhruvam/ tadevaṃbhūtaṃ kūṭasthamavicālyamamṛtatvaṃ viditvādhruveṣu sarvapadārtheṣvanityeṣu nirdhārya brāāhṛṇā iha saṃsāre'nartha,prāye na prārthayante kiṃcidapi pratyagātmadarśanapratikūlatvāt/ putravittalokaiṣaṇābhyo vyuttiṣṭhantyevetyarthaḥ
yadvijñānānna kiṃcidanyat prārthayante brāhṛṇāḥ kathaṃ tadadhigama ityucyate-
2.1.3
yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdānsparśāṃ##़śca maithunān/ etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate/ etadvai tat
e.2.1.3
yena vijñānasvabhāvenātmanā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdānsparśāṃśca maithunānmaithunanimittānsukhapratyayānvijānāti vispaṣṭaṃ jānāti sarvo lokaḥ/
nanu naivaṃ prasiddhilokasya ātmanā dehādivilakṣaṇenāhaṃ vijānāmīti/ dehādisaṃghāto'haṃ vijānāmīti tu sarvo loko'vagacchati/
na tvevam/ dehādisaṃghātasyāpi śabdādisvarūpatvāviśeṣādvijñeyatvāviśeṣācca na yuktaṃ vijñātṛtvam/ yadi hi dehādisaṃghāto rūpādyātmakaḥ sanrūpādīnvijānīyādbāhrā api rūpādayo'nyonyaṃ svaṃ svaṃ rūpaṃ ca vijānīyuḥ/ na caitadasti/ tasmād dehādilakṣaṇāṃśca rūpādīnetenaiva dehādivyatiriktenaiva vijñānasvabhāvenātmanā vijānāti lokaḥ/ yathā yena loho dahati so'gniriti tadvat/
ātmano'vijñeyaṃ kimatrāÏsma##़lloke pariśiṣyate na kiṃcitpariśiṣyate/ sarvameva tvātmanā vijñeyam/ yasyātmano'vijñeyaṃ na kiṃcitpariśiṣyate sa ātmā sarvajñaḥ/ etadvai tat/ kiṃ tadyat naciketasā pṛṣṭaṃ devādibhirapi
vicikitsitaṃ dharmādibhyo'nyad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yasmātparaṃ nāsti tadvā etadadhigatamityarthaḥ
atisūkṣmatvād durvijñeyamiti matvaitamevārthaṃ punaḥ punarāha-
2.1.4
svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati/ mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati
e.2.1.4
svapnāntaṃ svapnamadhyaṃ svapnavijñeyamityarthaḥ tathā jāgaritāntaṃ jāgaritamadhyaṃ jāgaritavijñeyaṃ ca;ubhau svapnajāgaritāntau yena ātmanānupaśyati loka iti sarvaṃ pūrvavat/ taṃ mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvāvagamyātmabhāvena sākṣāt ahamasmi paramātmeti dhīro na śocati
kiṃ ca -
2.1.5
ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt/ īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate/ etadvai
tat
e.2.1.5
yaḥ kaścidimaṃ madhvadaṃ karmaphalabhujaṃ jīvaṃ prāṇādikalāpasya dhārayitāramātmānaṃ veda vijānāti antikādantike samīpa īśānam īśitāraṃ bhūtabhavyasya kālatrayasya, tatastadvijñānādudhrvamātmānaṃ na vijugupsate na
gopāyitum icchatyabhayaprāptatvāt/ yāvaddhi bhayamadhyastho'nityamātmānaṃ manyate, tāvadgopāyitumicchatyātmānam/ yadā tu nityamadvaitamātmānaṃ vijānāti tadā kiṃ kaḥ kuto vā gopāyitumicchet/ etadvai taditi pūrvavat
2.1.6
yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata/ guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhivryapaśyata// etadvai tat
e.2.1.6
yaḥ kaścinmumukṣuḥ pūrvaṃ prathamaṃ tapaso jñānādilakṣaṇād brāhṛṇa ityetajjātamutpannaṃ hiraṇyagarbham;kimapekṣya pūrvamityāha - adbhyaḥ pūrvamapsahitebhyaḥ pañcabhūtebhyo na kevalābhyo'dbhya ityabhiprāyaḥ; ajāyata utpanno yastaṃ prathamajaṃ devādiśarīrāṇyutpādya sarvaprāṇiguhāṃ hmadayākāśaṃ praviśya tiṣṭhantaṃ śabdādīnupalābhamānaṃ bhūtebhirbhūtaiḥ kāryakaraṇalakṣaṇaiḥ saha tiṣṭhantaṃ yo vyapaśyata yaḥ paśyatītyetat/ ya evaṃ paśyati sa etadeva paśyati yattatprakṛtaṃ brāhṛ
2.1.7
yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī/guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhivryajāyata// etadvai tat
e.2.1.7
yā saravadevatāmayī saravadevatātmikā prāṇena hiraṇyagarbharūpeṇa parasmād brāhṛṇaḥ saṃbhavati śabdādīnāmadanādaditistāṃ pūrvavad guhāṃ praviśya tiṣṭhantīmaditim/ tāmeva viśinaṣṭi - yā bhūtebhiḥ bhūtaiḥ samanvitā vyajāyata utpannā ityetat
kiṃ ca-
2.1.8
araṇyornihito jātavedā garbha iva sumṛto garbhaṇībhiḥ/ dive diva īḍa¬o jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ// etadvai tat
e.2.1.8
yo'dhiyajña uttarādharāraṇyoḥ nihitaḥ sthito jātavedā agniḥ punaḥ sarvahaviṣāṃ bhoktādhyātmaṃ ca yogibhirgarbha iva garbhiṇībhiḥ antarvatnībhiragarhitānnapānabhojanādinā yathā garbhaḥ subhṛtaḥ suṣṭhu samyagbhṛto loka ivetthamevaÐtvagbhiryogibhiśca sumṛta ityetat/ kiṃ ca dive dive'hanyahanīṅyaḥ stutyo vandyaśca karmibhiryogibhiśvādhvare hmadaye ca jāgṛvadbhiḥ jāgaraṇaśīlavadbhirapramattairityetat haviṣmadbhirājyādimadbhidhryānabhāvanāvadbhiśca
manuṣyebhirmanuṣyaiḥ agniḥ/ etadvai tattadeva prakṛtaṃ brāhṛ
kiṃ ca-
2.1.9
yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati/ taṃ devāḥ sarve arpitāstadu nātyeti kaścana// etadvai tat
e.2.1.9
yataśca yasmātprāṇādudeti uttiṣṭhati sūryo'staṃ nimlocanaṃ yatra yasminneva ca prāṇo'hanyahani gacchati taṃ prāṇamātmānaṃ devā agrayādayo'dhidaivaṃ vāgādayaśca adhyātmaṃ sarve viśve'rā iva sthanābhāvarpitāḥ saṃpraveśitāḥ sthitikāle so'pi brāhṛaiva/ tadetat sarvātmakaṃ brāhṛ tadu nātyeti nātītya tadātmakatāṃ tadanyatvaṃ gacchati kaścana kaścidapi/ etadvai tat
yadbrāhṛādisthāvarānteṣu vartamānaṃ tattadupādhitvādabrāhṛvadavabhāsamānaṃ saṃsāryanyatparasmād brāhṛṇa iti mā bhūtkasyacidāśaṅkā itīdamāha-
2.1.10
yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha/ mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nānevapaśyati
e.2.1.10
yadevaha kāryakaraṇopādhisamanvitaṃ saṃsāradharmavadavabhāsamānamavivekināṃ tadeva svātmasthamamutra nitya vijñānaghanasvabhāvaṃ sarvasaṃsāradharmavarjitaṃ brāhṛ/ yaccāmutrāmuṣminnātmani sthitaṃ tadeveha nāmarūpakāryakaraṇopādhim anuvibhāvyamānaṃ nānyat/
tatraivaṃ satyupādhisvabhāvabhedadṛṣṭilakṣaṇayāvidyayā mohitaḥ san ya iha brāhṛṇyanānābhūte parasmādanyo'haṃ matto'nyatparaṃ brāhṛeti nāneva bhinnamiva paśyatyupalabhate sa mṛtyormaraṇānmaraṇaṃ mṛtyuṃ punaḥ punarjanmamaraṇabhāvamāpnoti pratipadyate/ tasmāttathā na paśyet/ vijñānaikarasaṃ nairantaryeṇākāśavat paripūrṇaṃ brāhṛaivāhamasmīti paśyet iti vākyārthaḥ
prāgekatvavijñānādācāryāgamasaṃskṛtena-
2.1.11
manasaivedamāptavyaṃ neha nānāsti kiṃcana/ mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati
e.2.1.11
manasedaṃ brāhṛaikarasamāptavyam ātmaiva nānyadastīti/ āpte ca nānātvapratyupasthāpikāyā avidyāyā nivṛttatvādiha brāhṛṇi nānā nāsti kiñcanāṇumātram api/ yastu punaravidyātimiradṛÏṣṭa na muñcati nāneva paśyati sa mṛtyormṛtyaṃ gacchatyeva svalpamapi bhedamadhyāropayan ityarthaḥ
punarapi tadeva prakṛtaṃ brāhṛāha-
2.1.12
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati/ īśāno bhūtabhavyasya na tato vijugupsate// etadvai tat
e.2.1.12
aṅguṣṭhamātro'ṅguṣṭhaparimāṇaḥ aṅguṣṭhaparimāṇaṃ hmadayapuṇḍarīkaṃ tacchidravatryantaḥ karaṇopādhiḥ aṅguṣṭhamātro'ṅguṣṭhamātravaṃśaparvamadhyavatryambaravat puruṣaḥ pūrṇamanena sarvamiti madhya ātmani śarīre tiṣṭhati yastamātmānam īśānaṃ bhūtabhavyasya viditvā na tat ityādi pīrvavat
kiṃ ca-
2.1.13
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ/ īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ// etadvai tat
e.2.1.13
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmako'dhūmakamiti yuktaṃ jyotiṣparatvāt/ yastvevaṃ lakṣito yogibhihrmadaya īśāno bhūtabhavyasya sa nityaḥ kūṭastho'dyedānīṃ prāṇiṣu vartamānaḥ sa u śvo'pi vartiṣyate nānyastatsamo'nyaśca janiṣyata ityarthaḥ/ anena nāyamastīti caika ityayaṃ pakṣo nyāyato'prāpto'pi svavacanena śrutyā pratyuktastathā kṣaṇabhaṅgavādaśca
punarapi bhedadarśanāpavādaṃ brāhṛṇa āha-
2.1.14
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati/ evaṃ dharmānpṛthakpaśyaṃstānevānuvidhāvati
e.2.1.14
yathodakaṃ durge durgame deśa ucchrite vṛṣṭaṃ siktaṃ parvateṣu parvatavatsu ninmapradeśeṣu vidhāvati vikīrṇaṃ sadvinaśyati evaṃ dharmān ātmano bhinnānpṛthakpaśyanpṛthak eva pratiśarīraṃ paśyaṃstāneva śarīrabhedānuvartino'nuvidhāvati/ śarīrabhedameva pṛthakpunaḥ punaḥ pratipadyata ityarthaḥ
yasya punarvidyāvato vidhvastopādhikṛtabhedadarśanasya viśuddhavijñānaghanaikarasamadvayamātmānaṃ paśyato vijānato munermananaśīlasya ātmasvarūpaṃ kathaṃ sambhavatītyucyate-
2.1.15
yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati/ evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama
e.2.1.15
yathodakaṃ śuddhe prasanne śuddhaṃ prasannamāsiktaṃ prakṣiptamekarasameva nānyathā tādṛgeva bhavatyātmāpyevameva bhavatyekatvaṃ vijānato munermananaśīlasya he gautama!tasmātkutārkikabhedadṛÏṣṭa nāstika kudṛÏṣṭa cojjhitvā mātṛpitṛsahastrebhyo'pi hitaiṣiṇā vedenopadiṣṭam ātmaikatvadarśanaṃ śāntadarpaiḥ ādaraṇīyamityarthaḥ
dvitīyā vallī
punarapi prakārāntareṇa brāhṛtacvanirdhāraṇārtho'yamārambho durvijñeyatvād brāhṛṇaḥ-
2.2.1
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ/ anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate/ etadvai tat
e.2.2.1
puraṃ puramiva puram/ dvārapālādhiṣṭhātrādyanekapuropakaraṇasampattidarśanāccharīraṃ puram/ puraṃ ca sopakaraṇaṃ svātmanāsaṃhatasvatantrasvāmyarthaṃ dṛṣṭam; tathedaṃ purasāmānyādanekopakaraṇasaṃhataṃ śarīraṃ svātmanāsaṃhatarājasthānīyasvāmyarthaṃ bhavitumarhati/
taccedaṃ śarīrākhyaṃ puramekādaśadvāramekādaśadvārāṇyasya sapta śīrṣaṇyāni nbhyā sahārvāñci trīṇi śirasyekaṃtairekādaśadvāraṃ puram/ kasyājasya janmādivikriyārahitasyātmano rājasthānīyasya puradharmavilakṣaṇasya/ avakracetasaḥ avakramakuṭilamādityaprakāśavannityamevāvasthitamekarūpaṃ ceto vijñānamasyetyavakracetāstasyāvakracetaso rījasthānīyasya brāhṛṇaḥ/
yasyedaṃ puraṃ taṃ parameśvaraṃ purasvāminamanuṣṭhāya dhyātvā-dhyānaṃ hi tasyānuṣṭhānaṃ samyagvijñānapūrvakam - taṃ sarvaiṣaṇāvinirmuktaḥ sansamaṃ sarvabhūtasthaṃ dhyātvā na śocati/ tadvijñānād abhayaprāpteḥ śokāvasarābhāvāt kuto bhayekṣā/ ihaivāvidyākṛtakāmakarmabandhanairvimukto bhavati/ vimuktaśca sanvimucyate punaḥ śarīraṃ na gṛhṇatītyarthaḥ
2.2.2
sa tu naikaśarīrapuravatryevātmā kiṃ tārhi sarvapūravartī/ katham- ham̐##़saḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat/ nṛṣadvarasadṛtasadvayomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat
e.2.2.2
haṃso hanti gacchatīti śuciṣacchucau divyādityātmanā sīdati iti/ vasurvāsayati sarvāniti vāṭvātmanāntarikṣe sīdatītyantarikṣasat/ hotāgniḥ "agnirvai hotā" iti śruteḥ / vedyāṃ pṛthivyāṃ sīdatīti vediṣad/ "iyaṃ vediḥ paro'ntaḥ pṛthivyāḥ" (ṛ.saṃ.2/3/20) ityādimantravarṇāt/ atithiḥ somaḥ sanduroṇe kalaśe sīdati iti duroṇasat/ brāāhṛṇaḥ atithirūpeṇa vā duroṇeṣu gṛheṣu sīdatīti/
tṛṣannṛṣu manuṣyeṣu sīdatīti nṛṣat/ varasad vareṣu deveṣu sīdatīti, ṛtasadṛtaṃ satyaṃ yajño vā tasminsīdatīti/ vyomasad vyomnyākāśe sīdatīti vyomasat/ abjā apsu śaṅkhaśuktimakarādirūpeṇa jāyata iti/ gojā gavi pṛthivyāṃ vrīhiyavādirūpeṇa jāyata iti/ ṛtajā yajñāṅgarūpeṇa jāyata iti/ adrijā parvatebhyo nadyādirūpeṇa jāyata iti/
sarvātmāpi sannṛtamavitathasvabhāva eva / bṛhanmahānsarvakāraṇatvāt/ yadāpyāditya eva mantreṇocyate tadāpyasyātmasva rūpatvamādityasyetyaṅgīkṛtatvād brāāhṛṇavyākhyāne'pyavirodhaḥ/ sarvavyāpyeka evātmā jagato nātmabheda iti mantrārthaḥ
ātmanaḥ svarūpādhigame liṅgamucyate-
2.2.3
ūdhrvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati/ madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate
e.2.2.3
ūdhrvaṃ hmadayātprāṇaṃ prāṇavṛtiṃta vāyumunnayatyūdhrvaṃ gamayati/ tathāpānaṃ pratyagadho'syati kṣipati ya iti vākyaśeṣaḥ taṃ madhye hmadayapuṇḍarīkākāśa āsīnaṃ buddhāvabhivyaktavijñānaprakāśanaṃ vāmanaṃ saṃbhajanīyaṃ viśve sarve devāścakṣurādayaḥ prāṇā rūpādivijñānaṃ balimupāharanto viśa iva rājānamupāsate tādathryenānuparatavyāpārā bhavanti ityarthaḥ/ yadarthā yatprayuktāśca sarve vāyukaraṇavyāpārāḥ so'nyaḥ
siddha iti vākyārthaḥ
kiṃ ca-
2.2.4
asya vistraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ/ dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate/ etadvai tat
e.2.2.4
asya śarīrasthasyātmano vistraṃsamānasyāvastraṃsamānasya bhraṃśamānasya dehino dehavataḥ;vistraṃsanaśabdārthamāha-dehādvimucya mānasyeti kimatra pariśiṣyate prāṇādikalāpe na kīṃcana pariśiṣyate'tra dehe purasvāmividravaṇa iva puravāsināṃ yasyātmanopagame kṣaṇamātrātkāryakaraṇakalāparūpaṃ sarvamitaṃ hatabalaṃ vidhvastaṃ bhavati vinaṣṭaṃ bhavati so'nyaḥ siddhaḥ
syānmataṃ prāṇāpānādyapagamāt evedaṃ vidhvastaṃ bhavati na tu tadbyatiriktātmāpagamātprāṇādibhireva hi matryo jīvatīti naitadasti-
2.2.5
na prāṇena nāpānena matryo jīvati kaścana/ itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau
e.2.2.5
na prāṇena nāpānena cakṣurādinā vā matryo manuṣyo dehavānkaścana jīvati na ko'pi jīvati na hreṣāṃ parārthānāṃ saṃhatyakāritvājjīvanahetutvamupapadyate/ svārthenāsaṃhatena pareṇa kenacidaprayuktaṃ saṃhatānāmavasthānaṃ na dṛṣṭaṃ guhādīnāṃ loke;tathā prāṇādīnāmapi saṃhatatvādbhavitumarhati/
ata itareṇaiva saṃhataprāṇādivilakṣaṇena tu sarve saṃhatā santo jīvanti prāṇāndhārayanti/ yasminsaṃhatavilakṣaṇa ātmani sati parasminnetau prāṇāpānau cakṣurādibhiḥ saṃhatāvupāśritau, yasyāsaṃhatasyārthe prāṇāpānādiḥ svavyāpāraṃ kurvanvartate saṃhataḥ sansaḥ tato'nyaḥ siddha
ityabhiprāyaḥ
2.2.6
hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhraṃ brāhṛ sanātanam/ yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama
e.2.2.6
hantedānīṃ punarapi te tubhyam idaṃ guhraṃ gopyaṃ brāhṛ manātanaṃ cirantanaṃ pravakṣyāmi yadvijñānāt sarvasaṃsāroparamo bhavati, avijñānācca yasya maraṇaṃ prāpya yathātmā bhavati yathā saṃsarati tathā śrṛṇu he gautama
2.2.7
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ/sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam
e.2.2.7
yoniṃ yonidvāraṃ śukrabūjasamanvitāḥ santo'nye kecid avidyāvanto mūḍhāḥ prapadyante śarīratvāya śarīragrahaṇārthaṃ dehino dehavantaḥ;yoniṃ praviśantītyarthaḥ/ sthāṇuṃ vṛkṣādisthāvarabhāvam anye'tyantādhamā maraṇaṃ prāpyānusaṃyantyanugacchanti/ yathākarma yadyasya karma tadyathākarma yairyādṛśaṃ karmeha janmani kṛtaṃ tadvaśenetyetat/ tathā ca yathāśrutaṃ yādṛśaṃ ca vijñānamupārjitaṃ tadanurūpameva śarīraṃ pratipadyanta ityarthaḥ/ "yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ" iti śrutyantarāt
yatpratijñātaṃ guhraṃ brāhṛ vakṣyāmīti tadāha-
2.2.8
ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ tadeva śukraṃ tadbrāhṛ tadevāmṛtamucyate/ taÏsmallokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana/ etadvai tat
e.2.2.8
ya eṣa supteṣu prāṇādiṣu jāgarti na svapiti/ katham?kāmaṃ kāmaṃ taṃ tamabhipretaṃ khyādyarthamavidyayā nirmimāṇo niṣpādayañjāgarti puruṣo yastadeva śukraṃśubhraṃśuddhaṃ tadbrāhṛ nānyadguhraṃ brāhṛāsti/ tadevāmṛtamavināśi ucyate sarvaśāstreṣu/ kiṃ ca pṛthivyādayo lokāstasminneba sarve brāhṛṇyāśritāḥ sarvalokakāraṇatvāttasya/ tadu nātyeti kaścana ityādi pūrvavadeva
anekatārkikakubuddhivicālitāntaḥkaraṇānāṃ pramāṇopapannam apyātmaikatvavijñānamasakṛducyamānamapyanṛjubuddhīnāṃ brāāhṛṇānāṃ cetasi nādhīyata iti tatpratipādana ādaravatī punaḥ punarāha śrutiḥ-
2.2.9
agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva/ ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
e.2.2.9
agniryathaika eva prakāśātmā sanbhuvanaṃ bhavantyasminbhūtānīti bhūvanamayaṃ lokastamimaṃ praviṣṭaḥ anupraviṣṭaḥ rūpaṃ rūpaṃ pratidārvādidāhrabhedaṃ pratityarthaḥ pratirūpaḥ tatra tatra pratirūpavāndāhrabhedena bahuvidho babhūva;eka eva tathā sarvabhūtāntarātmā sarveṣāṃ bhūtānām abhyantara ātmātisūkṣmatvād dārvādiṣviva sarvadehaṃ prati praviṣṭatvātpratirūpo babhūva bahiśca svena avikṛtena svarūpeṇākāśavat
tathānyo dṛṣṭāntaḥ-
2.2.10
vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva/ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
e.2.2.10
vāyuryathaika ityādi/ prāṇātmanā deheṣvanupraviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūvetyādi samānam
ekasya sarvātmatve saṃsāraduḥkhitvaṃ parasyaiva taditi prāptamata idamucyate-
2.2.11
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbāhradoṣaiḥ/ ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhraḥ
e.2.2.11
sūryo yathā cakṣuṣa ālokena upakāraṃ kurvanmūtrapurīṣādyaśuciprakāśanena taddarśinaḥ sarvalokasya cakṣurapi sanna lipyate cākṣuṣairaśucyādidarśananimittairādhyātmikaiḥ pāpadoṣairbāhraiścāśucyādisaṃsargadoṣaiḥ/ ekaḥ saṃstathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhraḥ/
loko hravidyayā svātmani adhyastayā kāmakarmodbhavaṃ duḥkham anubhavati/ na tu sā paramārthataḥ svātmani/ yathā rajjuśuktikoṣaragaganeṣu sarparajatodakamalāni na rajjvādīnāṃ svato doṣarūpāṇi santi/ saṃsargiṇīviparītabuddhayadhyāsanimittāttaddoṣavadvibhāvyante/ na taddoṣaisteṣāṃ lepaḥ/ viparītabuddhayadhyāsabāhrā hi te/
tathātmani sarvo lokaḥ kriyākārakaphalātmakaṃ vijñānaṃ sarpādisthānīyaṃ viparītamadhyasya tannimittaṃ janmamaraṇādiduḥkhamanubhavati/ na tvātmā sarvalokātmāpi san viparītādhyāropanimittena lipyate lokaduḥkhena/ kutaḥ bāhraḥ, rajjavādivadeva viparītabuddhayadhyāsabāhro hi sa iti
kiṃ ca-
2.2.12
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti/ tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām
e.2.2.12
sa hi parameśvaraḥ sarvagataḥ svatantra eko na tatsamo'bhyadhiko vānyo'sti/ vaśī sarvaṃ hrasya jagadvaśe vartate/ kutaḥ?sarvabhūtāntarātmā/ yata ekameba sadaikarasamātmānaṃ viśuddhavijñānarūpaṃ nāmarūpādyaśuddhopādhibhedavaśena bahudhānekaprakāraṃ yaḥ karoti svātmasattāmātreṇacintyaśaktitvāt/ tamātmasthaṃ svaśarīrahmadayākāśe buddhau caitanyākāreṇa abhivyaktamityetat/
na hi śarīrasyādhāratvamātmanaḥ ākāśavadamūrtatvāt; ādarśasthaṃ mukhamiti yadvat/ tametam īśvaramātmānaṃ ye nivṛttabāhravṛttayo'nupaśyanti ācāryāgamopadeśamanu sākṣādanubhavanti dhīrā vivekinasteṣāṃ parameśvarabhūtānāṃ śāśvataṃ nityaṃ sukham ātmānandalakṣaṇaṃ bhavati, netareṣāṃ bāhrāsaktabuddhīnāmavivekināṃ svātmabhūtamapyavidyāvyavadhānāt
kiṃ ca-
2.2.13
nityo'nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān/ tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām
e.2.2.13
nityo'vināśyanityānāṃ vināśinām/ cetanaścetanānāṃ cetayitṛṇāṃ brāhṛādīnāṃ prāṇinām agninimittamiva dāhakatvam anagnīnāmudakādīnāmātmacaitanyanimittameva cetayitṛtvamanyeṣām/ kiṃ ca sa sarvajñaḥ sarveśvaraḥ kāmināṃ saṃsāriṇāṃ karmānurūpaṃ kāmānkarmaphalāni svānugrahanimittāṃśca kāmānya eko bahūnām anekeṣāmanāyāsena vidadhāti prayacchatītyetat/ tamātmasthaṃ ye anupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ uparatiḥ śāśvatī nityā svātmabhūtaiva syānnetareṣāmanevaṃvidhānām
2.2.14
tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham/ kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā
e.2.2.14
yattadātmavijñānaṃ sukham anirdeśyaṃ nirdeṣṭumaśakyaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtapuruṣavāṅbhanasayoragocaram api sannivṛttaiṣaṇā ye brāāhṛṇāste yattadetatpratyakṣameveti manyante/ kathaṃ nu kena prakāreṇa tat sukhamahaṃ vijānīyām/ idam ityātmabuddhiviṣayamāpādayeyaṃ yathā nivṛttaiṣaṇā yatayaḥ/ kimu tadbhāti dīpyate prakāśātmakaṃ tadyato'smadbuddhigocaratvena vibhāti vispaṣṭaṃ dṛśyate kiṃ vā neti
atrottaramidaṃ bhāti ca vibhāti ceti/ katham?
2.2.15
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ/ tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti
e.2.2.15
na tatra tasminsvātmabhūte brāhṛṇi sarvāvabhāsako'pi sūryo bhāti tadbrāhṛ na prakāśayatītyarthaḥ/ tathā na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamasmaddṛṣṭigocaraḥ agniḥ/ kiṃ bahunā yadidamādikaṃ sarvaṃ bhāti tattameva parameśvaraṃ bhāntaṃ dīpyamānamanubhātyanudīpyate/ yathā jalolmukādyagnisaṃyogādaÏgna dahantamanudahati na svatastadvattasyaiva bhāsā dīptyā sarvamidaṃ sūryādi vibhāti/
yata evaṃ tadeva brāhṛ bhāti ca vibhāti ca/ kāryagatena vividhena bhāsā tasya brāhṛṇo bhārūpatvaṃ svato'vagamyate/ na hi svato'vidyamānaṃ bhāsanamanyasya kartuṃ śakyam/ ghaṭādīnām anyāvabhāsakatvādarśanādbhāsanarūpāṇāṃ cādityādīnāṃ taddarśanāt
tṛtīyā vallī
tūlāvadhāraṇenaiva mūlāvadhāraṇaṃ vṛkṣasya kriyate loke yathā, evaṃ saṃsārakāryavṛkṣāvadhāraṇena tanmūlasya brāāhṛṇaḥ svarūpāvadidhārayiṣayeyaṃ ṣaṣṭhīvallayārabhyate-
2.3.1
ūdhrvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ/tadeva śukraṃ tadbrāhṛ tadevāmṛtamucyate/ taÏsma##़llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana/ etadvai tat
e.2.3.1
ūdhrvamūla ūdhrvaṃ mūlaṃ yat tadviṣṇoḥ paramaṃ padamasyeti so'yamavyaktādisthāvarāntaḥ saṃsāravṛkṣa ūdhrvamūlaḥ/ vṛkṣaśca vraścanāt/ janmajarāmaraṇaśokādyanekānarthātmakaḥ pratikṣaṇamanyathāsvabhāvo māyāmarīcyudakagandharvanagarādivaddṛṣṭanaṣṭasvarūpatvādavasāne ca vṛkṣavadabhāvātmakaḥ kadalīstambhavanniḥsāro'nekaśatapākhaṇḍabuddhivikalpāspadastacvavijijñāsubhiḥ anirdhāritedaṃtacvo vedāntanirdhāritaparabrāhṛmūlasāro'vidyākāmakarmāvyaktabījaprabhavo'parabrāhṛvijñānakriyāśaktidvayātmakahiraṇyagarbhāṅkuraḥ sarvaprāṇiliṅgabhedaskandhastṛṣṇājalāvasekodbhūtadarpo buddhīndriyaviṣayapravālāṅkuraḥ śrutismṛtinyāyavidyopadeśapalāśo yajñadānatapaādyanekakriyāsupuṣpaḥ sukhaduḥkhavedanānekarasaḥ
prāṇyupajīvyānantaphalastattṛṣṇāsalilāvasekaprarūḍhajaḍīkṛtadṛḍhabaddhamūlaḥ satyanāmādisaptalokabrāhṛādibhūtapakṣikṛtanīḍaḥ prāṇisukhaduḥkhodbhūtaharṣaśokajātanṛtyagītavāditrakṣvelitāsphoṭitahasitākruṣṭaruditahāhāmuñvamuñcetyādyanekaśabdakṛtatumulībhūtamahāravo vedāntavihitabrāhṛātmadarśanāsaṅgaśastrakṛtoccheda eṣa saṃsāravṛkṣo'śvattho'śvatthavatkāmakarmavāteretanityapracalitasvabhāvaḥ, svarganarakatiryakpretādibhiḥ śākhābhiḥ avākśākhaḥ;sanātano'nāditvācciraṃ pravṛttaḥ/
yadasya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ tadeva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ jyotiṣmat caitanyātmajyotisvabhāvaṃ tadeva brāhṛ sarvamahacvāt/ tadevāmṛtam avināśasvabhāvamucyate kathyate satyatvāt/ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamanṛtam anyadato matryam/ tasminparamārthasatye brāhṛṇi lokā gandharvanagaramarīcyudakamāyāsamāḥ paramārthadarśanābhāvāvagamanāḥ śritā āśritāḥ sarve samastā utpattisthitilayeṣu/ tadu tadbrāhṛ nātyeti nātivartate mṛdādimiva ghaṭādikāryaṃ kaścana kaścidapi vikāraḥ/ etadvai tat
yadvijñānādamṛtā bhavantītyucyate jagato mūlaṃ tadeva nāsti brāhṛāsata evedaṃ niḥsṛtamiti/
tanna-
2.3.2
yadidaṃ kiṃ ca jagatsarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam/ mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti
e.2.3.2
yadidaṃ kiṃ ca yaÏtka cedaṃ jagatsarvaṃ prāṇe parasminbrāhṛṇi satyejati kampate tata eva niḥsṛtaṃ nirgataṃ satpracalati niyamena ceṣṭate/ yadevaṃ jagadutpacyādikāraṇaṃ brāhṛ tanmahadbhayam/ mahacca tadbhayaṃ ca bibhetyasmāditi mahadbhayam;vajramudyatamudyatamiva bajram/ yathā vajredyatakaraṃ svāminamabhimukhībhūtaṃ dṛṣṭvā bhūtyā niyamena tacchāsane vartante tathedaṃ candrādityagrahanakṣatratārakādilakṣaṇaṃ jagatseśvaraṃ niyamena kṣaṇam apyaviśrāntaṃ vartata ityuktaṃ bhavati/ ya etadviduḥ svātmapravṛttisākṣibhūtamekaṃ brāhṛāmṛtā
amaraṇadharmāṇaste bhavanti
kathaṃ tadbhayājjagadvartata ityāha-
2.3.3
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ/ bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ
e.2.3.3
bhayādbhītyā parameśvarasyāgniḥ tapati bhayāttapati sūryo bhayād indraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ/ na hīśvarāṇāṃ lokapālānāṃ samarthānāṃ satāṃ niyantā cedvajrodyatakaravanna syātsvāmibhayabhītānāmiva bhṛtyānāṃ niyatā pravṛttirupapadyate
tacca-
2.3.4
iha cedaśakadboddhuṃ prākśarīraśya vistrasaḥ/ tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate
e.2.3.4
iha jīvanneva cedyadyaśakat śaknoti śaktaḥ sañjānātyetadbhayakāraṇaṃ brāhṛ boddhumavagantuṃ prākpūrvaṃ śarīrasya vistraso'vastraṃsanātpatanātsaṃsārabandhanādvimucyate/ na cedaśakadboddhuṃ tataḥ anavabodhātsargeṣu sṛjyante yeṣu straṣṭavyāḥ prāṇina iti sargāḥ pṛthivyādayo lokāsteṣu sargeṣu lokeṣu śarīratvāya śarīrabhāvāya kalpate samartho bhavati śarīraṃ gṛhṇātītyarthaḥ/ tasmāccharīravistraṃsanātprāgātmabodhāya yatna āstheyaḥ
yasmādihaivātmano darśanam ādarśasthasyeva mukhasya spaṣṭamupapadyate na lokāntareṣu brāhṛlokād anyatra, sa ca duṣprāpaḥ, katham? ityucyate-
2.3.5
yathādarśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke/ yathāpsu parīva daddaśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brāhṛloke
e.2.3.5
yathādarśa pratibimbabhūtam ātmānaṃ paśyati loko'tyantaviviktaṃ tathehātmani svabuddhau ādarśavannirmalībhūtāyāṃ viviktam ātmano darśanaṃ bhavatītyarthaḥ/
yathā svapne'viviktaṃ jāgradāsanodbhūtaṃ tathā pitṛloke'viviktam eva darśanamātmanaḥ karmaphalopabhogāsaktatvāt/ yathā cāpsu avibhaktāvayavamātmarūpaṃ parīva dadṛśe paridṛśyata iva tathā gandharvaloke'viviktameva darśanamātmanaḥ/ evaṃ ca lokāntareṣvapi śāstraprāmāṇyādavagamyate/ chāyātapayoḥ ivātyantaviviktam brāhṛloka eva ekasmin/ sa ca duṣprāpo'tyantaviśiṣṭakarmajñānasādhyatvāt/ tasmādātmasarśanāyehaiva yatnaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ
kathamasau boddhavyaḥ kiṃ vā tadavabodhe prayojanamityucyate-
2.3.6
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat/ pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati
e.2.3.6
indriyāṇāṃ śrotrādīnāṃ svasvaviṣayagrahaṇaprayojanena svakāraṇebhya ākāśādibhyaḥ pṛthagū utpadyamānānāmatyantaviśuddhāt kevalāccinmātrātmasvarūpātpṛthagbhāvaṃ svabhāvavilakṣaṇātmakatāṃ tathā teṣāmevendriyāṇāmudayāstamayau cotpattipralayau jāgratsvāpāvasthāpekṣayā nātmana iti matvā jñātvā vivekalo dhīro dhīmānna śocati/ ātmano nityaikasvabhāvasya avyabhicārācchokakāraṇatvānupapatteḥ/ tathā ca śrutyantaram "tarati śokamātmavit" (chā.u.7/1/3) iti
yasmādātmana indriyāṇāṃ pṛthagbhāva ukto nāsau bahiradhigantavyo yasmātpratyagātmā sa sarvasya/ tatkathamityucyate-
2.3.7
indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sacvamuttamam/ sacvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam
e.2.3.7
indriyebhyaḥ paraṃ mana ityādi/ arthānāmihendriyasamānajātīya- tvādindriyagrahaṇenaiva grahaṇam/ pūrvavadanyat/ sacvaśabdād buddhirihocyate
2.3.8
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca/ yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati
e.2.3.8
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako vyāpakasyāpyākāśādeḥ sarvasya kāraṇatvāt/ aliṅgo liṅgayate gamyate yena talliṅgaṃ buddhayādi tadavidyamānamasyeti śo'yamaliṅga eva/ sarvasaṃsāradharmavarjita ityetat/ yaṃ jñātvā ācāryataḥ śāstrataśca mucyate jantuḥ avidyādihmadayagranthibhirjīvanneva patite'pi śarīre'mṛtatvaṃ ca gacchati so'liṅgaḥ paro'vyaktāt puruṣa iti pūrveṇaiva sambandhaḥ
kathaṃ tahrraliṃṅgasya darśanam lapapadyata ityucyate-
2.3.9
na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam/ hmadā manīṣā manasābhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti
e.2.3.9
na saṃdṛśe saṃdarśanaviṣaye na tiṣṭhati pratyagātmano'sya rūpam/ ato na cakṣuṣā sarvendriyeṇa cakṣugrrahaṇasyopalākṣaṇārthatvāt, paśyati nopalabhate kaścana kaścid apyenaṃ prakṛtamātmānam/
kathaṃ tarhi taṃ paśyedityucyate/ hmadā hmatsthayā buddhayā/ manīṣā manasaḥ saṅkalpādirūpasyeṣṭe niyantṛtveneti manīṭ tayā hmadā manīṣāvikalpayivyā manasā mananarūpeṇa samyagdarśanena abhiklṛpto'bhisamarthito'bhiprakāśita ityetat/ ātmā jñātuṃ śakyata iti vākyaśeṣaḥ tam ātmānaṃ brāhṛaitadye viduramṛtāste bhavanti
sā hmanmanīṭ kathaṃ prāpyata iti tadartho yoga ucyate-
2.3.10
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha/ buddhiśca na viceṣṭati tāmāhuḥ paramāṃ gatim
e.2.3.10
yadā yasminkāle svaviṣayebhyo nivartitānyātmanyeva pañca jñānāni jñānārthatvācchrotrādīni indriyāṇi jñānānmucyante avatiṣṭhante saha manasā yadanugatāni tena saṃkalpādivyāvṛttenāntaḥkaraṇena, buddhiścādhyavasāyalakṣaṇā na viceṣṭati svavyāpāreṣu na viceṣṭate na vyāpriyate tāmāhuḥ paramāṃ gatim
2.3.11
tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām/ apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau
e.2.3.11
tāmīdṛśīṃ tadavasthāṃ yogam iti manyante viyogameba santam/ sarvānarthasaṃyogaviyogalakṣaṇā hīyamavasthā yoginaḥ/ etasyāṃ hravasthāyāmavidyādhyāropaṇavarjitasvarūpapratiṣṭha ātmā/ sthirām indriyadhāraṇāṃ sthirāmacalām indriyadhāraṇāṃ bāhrāntaḥkāraṇānāṃ dhāraṇamityarthaḥ/
apramattaḥ pramādavarjitaḥ samādhānaṃ prati nityaṃ yatnavāṃstadā tasminkāle yadaiva pravṛttayogo bhavatīti sāmathryādavagamyate/ na hi buddhayādiceṣṭābhāve pramādasaṃbhavo'sti/ tasmātprāgeva buddhayādiceṣṭoparamādapramādo vidhīyate/ athavā yadaivendriyāṇāṃ sthirā dhāraṇā tadānīmeva niraṅkuśamapramattatvamityataḥ abhidhīyate'pramattastadā bhavatīti/ kutaḥ?yogo hi yasmāt prabhavāpyayau upajanāpāyadharmaka ityartho'to'pāyaparihārāyāpramādaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ
buddhayādiceṣṭāviṣayaṃ ced brāhṛedaṃ taditi viśeṣato gṛhreta buddhayādyuparame ca grahaṇakāraṇābhāvād anupalabhyamānaṃ nāstyeva brāhṛ/ yaddhi karaṇagocaraṃ tadastīti prasiddhaṃ loke viparītaṃ cāsat ityataścānarthako yogaḥ/ anupalabhyamānatvādvā nāstītyupalabdhavyaṃ brāhṛetyevaṃ prāpta idamucyate-satyam,
2.3.12
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā/astīti brāuvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate
e.2.3.12
naiva vācā na manasā na cakṣuṣā nānyairapīndriyaiḥ prāptuṃ śakyata ityarthaḥ/ tathāpi sarvaviśeṣarahito'pi jagato mūlam ityavagatatvādastyeva kāryapravilāpanasya astitvaniṣṭhatvāt/ tathā hīdaṃ kāryaṃ sūkṣmatāratamyapāramparyeṇānugamyamānaṃ sadbuddhiniṣṭhāmevāvagamayati/ yadāpi viṣayapravilāpanena pravilāpyamānā buddhistadāpi sā satpratyayagarbhaiva vilīyate/ buddhirhi naḥ pramāṇaṃ sadasatoryāthātmyāvagame/
mūlaṃ cejjagato na syādasadanvitamevedaṃ kāryamasadityevaṃ gṛhreta na tvetadasti satsadityeva tu gṛhrate;yathā mṛdādikāryaṃ ghaṭādimṛdādyanvitam/ tasmājjagato mūlamātmāstītyevopalabdhavyam/ kasmāt?astīti brāuvato'stitvavādina āgamārthānusāriṇaḥ śraddadhānādanyatra nāstikavādini nāsti jagato mūlamātmā niranvayamevedaṃ kāryamabhāvāntaṃ pravilīyata iti manyamāne viparītadarśini kathaṃ tadbrāhṛ tacvata upalabhyate na kathañcanopalabhyata ityarthaḥ
tasmādapohrāsadvādipakṣam āsuram-
2.3.13
astītyevopalabdhavyastacvabhāvena cobhayoḥ/ astī tyevopalabdhasya tacvabhāvaḥ prasīdati
e.2.3.13
astītyevātmopalabdhavyaḥ satkāryo buddhayādyupādhiḥ/ yadā tu tadrahito'vikriya ātmā kāryaṃ ca kāraṇavyatirekeṇa nāsti "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam"(chā.u.6/1/4) iti śrutestadā yasya nirupādhikasyāliṅgasya sadasadādipratyayaviṣayatvavarjitasyātmanaḥ tacvabhāvo bhavati tena ca rīpeṇa ātmopalabdhavya ityanuvartate/
tatrāpyubhayoḥ sopādhikanirupādhikayorastitvatacvabhāvayoḥnirdhāraṇārthā ṣaṣṭhī-pūrvamastītyevopalabdhasyātmanaḥ satkāryopādhikṛtāstitvapratyayenopalabdhasya ityarthaḥ paścātpratyastamitasarvopādhirūpa ātmana, stacvabhāvo viditāviditābhyāmanyo'dvayasvabhāvaḥ "asthūlamanaṇvahmasvam" (bṛ.u.3/8/8) "adṛśye'nātmye'nirukte'nilayane" (tai.u.2/7/1) ityādi śrutinirdiṣṭaḥ prasīdatyabhimukhībhavati ātmaprakāśanāya pūrvamastītyupalabdhavata ityetat
evaṃ paramārthadarśinaḥ-
2.3.14
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hmadi śritāḥ/ atha matryo'mṛto bhavatyatra brāhṛ samaśnute
e.2.3.14
yadā yasminkāle sarve kāmāḥ kāmayitavyasyānyasyābhāvātpramucyante viśīryante ye'sya prākpratibodhādviduṣo hmadi buddhau śritā āśritāḥ/ buddhirhi kāmānāmāśrayo nātmā/ "kāmaḥ saṃkalpaḥ" (bṛ.u.1/5/3) ityādiśrutyantarācca/
atha tadā matryaḥ prākprabodhāt āsītsa prabodhottarakālamavidyākāmakarmalakṣaṇasya mṛtyorvināśādamṛto bhavati/ gamanaprayojakasya mṛtyorvinaśādgamanānupapatteratrehaiva pradipanirvāṇavatsarvabandhanopaśamād brāhṛ samaśnute brāhṛaivabhavatītyarthaḥ
kadā punaḥ kāmānāṃ mūlato vināśa ityucyate-
2.3.15
yadā sarve prabhidyante hmadayasyeha granthayaḥ/ atha maryo'mṛto bhavatyetāvaddhayanuśāsanam
e.2.3.15
yadā sarve prabhidyante bhedam upayānti vinaśyanti hmadayasya buddheriha jīvata eva granthayo granthivad dṛḍhabandhanarūpā avidyāpratyayā ityarthaḥ/ ahamidaṃ śarīraṃ mamedaṃ dhanaṃ sukhī daḥkhī cāham ityevamādilakṣaṇāstadviparītabrāhṛātmapratyayopajananād brāhṛaivāhamasmi asaṃsārīti vinaṣṭeṣvavidyāgranthiṣu tannimittāḥ kāmā mūlato vinaśyanti/ atha matryo'mṛto bhavatyetāvaddhayetāvadevaitāvanmātraṃ nādhikamastītyāśaṅkā kartavyā-anuśāsanamanuśiṣṭirupadeśaḥ sarvavedāntānamiti bākyaśeṣaḥ
nirastāśeṣaviśeṣavyāpibrāhṛātmapratipacyā prabhinnasamastāvidyādigrantherjīvata eva brāhṛbhūtasya
viduṣo na gatirvidyata ityuktamatra brāhṛ samaśnuta ityuktatvāt/ "na tasya prāṇā utkrāmanti brāhṛaiva sanbrāhṛāpyeti" (bṛ.u.4/4/6) iti śrutyantarācca/
ye punarmandabrāhṛvido vidyāntaraśīlinaśca brāhṛlokabhājo ye ca tadviparītāḥ sesārabhājaḥ teṣāmeva gativiśeṣa ucyate-prakṛtotkṛṣṭabrāhṛvidyāphalastutaye/
kiṃ cānyadagnividyā pṛṣṭā pratyuktā ca/ tasyāśca phalaprāptiprakāro vaktavya iti mantrārambhaḥ/ tatra-
2.3.16
śataṃ caikā ca hmadayasya nāḍa¬stāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā/ tapodhrvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti
e.2.3.16
śataṃ ca śatasaṃkhyākā ekā ca suṣumnā nāma puruṣasya hmadayādviniḥsṛtā nāṅyaḥ śirāstāsāṃ madhye mūrdhānaṃ bhicvā viniḥsṛtā nirgatā suṣumnā nāma/ tayāntakāle hmadaya ātmānaṃ vaśīkṛtya yojayet/
tayā nāḍa¬odhrvamuparyāyan gacchannādityadvāreṇāmṛtatvamamaraṇadharmatvamāpekṣikam/ "ābhūtasaṃplaṃvaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate"(vi.pu.2/8/17) iti smṛteḥ/ brāhṛṇā vā saha kālāntareṇa mukhyamamṛtatvameti bhuktvā bhogānanupamānbrāhṛlokagatān/ viṣvaṅnānāvidhagatayaḥ anyā nāḍa¬ utkramaṇe nimittaṃ bhavanti saṃsārapratipatyarthā eva bhavantītyarthāḥ
idānīṃ sarvavallyarthopasaṃhārārthamāha-
2.3.17
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hmadaye saṃniviṣṭaḥ/ taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa/ taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti
e.2.3.17
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ sambandhini hmadaye saṃniviṣṭo yathāvyākhyātaḥ taṃ svādātmīyāccharīrātpravṛhet udyacchenniṣkarṣetpṛthakkuryādityarthaḥ/ kimivetyucyate muñjādiva ipīkāmantaḥsthāṃ dhairyeṇāpramādena/ taṃ śarīrānniṣkṛṣṭaṃ cinmātraṃ vidyādvijānīyācchukramamṛtaṃ yathoktaṃ brāhṛeti dvirvacanamupaniṣatparisamāptyarthamitiśabdaśca
vidyāstutyartho'yamākhyāyikārthopasaṃhāro'dhunocyate-
2.3.18
mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam/ brāhṛprāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva
e.2.3.18
mṛtyuproktāṃ yathoktāmetāṃ brāhṛvidyāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnaṃ samastaṃ sopakaraṇaṃ saphalamityetat;naciketā varapradānāt mṛtyorlabdhvā prāpyetyarthaḥ;kim?brāhṛprāpto'bhūnmukto'bhavadityarthaḥ/ katham?vidyāprāptyā virajo vigatadharmādharmo vimṛtyurvigatakāmāvidyaśca sanpūrvamityarthaḥ/
na kevalaṃ naciketā eva anyo'pi naciketovadātmavid adhyātmameva nirupacaritaṃ pratyak svarūpaṃ
prāpya tacvamevetyabhiprāyaḥ nānyadrūpamapratyagrūpam/ tadevamadhyātmamevamuktaprakāreṇa veda vijānātītyevaṃvitso'pi virajaḥ sanbrāhṛprāptyā vimṛtyurbhavatīti vākyaśeṣaḥ
śiṣyācāryayoḥ pramādakṛtānyāyena vidyāgrahaṇapratipādananimittadoṣapraśamanārtheyaṃ śāntiḥ ucyate-
2.3.19
ॐ saha nāvavatu/ saha nau bhunaktu/ saha vīryaṃ karavāvahai/ tejasvi nāvadhītamastu/ mā vidviṣāvahai
ॐ śāntiḥ! śāntiḥ!! śāntiḥ!!!
e.2.3.19
saha nāvāvāmavatu pālayatu vidyāsvarūpaprakāśanena/ kaḥ? sa eva parameśvara upaniṣatprakāśitaḥ/ kiṃ ca saha nau bhunaktu tatphalaprakāśanena nau pālayatu/ sahaivāvāṃ vidyākṛtaṃ vīryaṃ sāmathryaṃ karavāvahai niṣpādayāvahai/ kiṃ ca tejasvinau tejasvinorāvayoryadadhītaṃ tatsvadhītamastu/ athavā tejasvi nāvāvābhyāṃ yadadhītaṃ tadatīva tejasvi vīryavadastu ityarthaḥ/ mā vidviṣāvahai śiṣyācāryāvanyonyaṃ pramādakṛtānyāyādhyayanādhyāpanadoṣanimittaṃ dveṣaṃ mā karavāvahai ityarthaḥ/ śāntiḥ śāntiḥ śāntiriti trirvacanaṃ sarvadoṣopaśamanārthamityomiti
Original text: kaṭhopaniṣad-śāṅkarabhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0