કઠોપનિષદ્-શાઙ્કરભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

શાન્તિપાઠ
ૐ સહ નાવવતુ। સહ નૌ ભુનક્તુ। સહ વીર્યં કરવાબહૈ। તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ। મા વિદ્વિષાવહૈ। ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ।
સમ્બન્ધ ભાષ્ય
ૐ નમો ભગવતે વૈવસ્વતાય મૃત્યવે બ્રાહૃવિદ્યાચાર્યાય નચિકેતસે ચ। સદેર્ધાતોર્વિશરણગત્યવસાદનાર્થસ્યોપનિપૂર્વસ્ય ક્વિપ્પ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમુપનિષદિતિ। ઉપનિષચ્છબ્દેન ચ વ્યાચિખ્યાસિતગ્રન્થપ્રતિપાદ્યવેદ્યવસ્તુવિષયા વિદ્યોચ્યતે। કેન પુનરર્થયોગેન ઉપનિષચ્છબ્દેન વિદ્યોચ્યત ઇત્યુચ્યતે।
યે મુમુક્ષવો દ્દષ્ટાનુશ્રવિકવિષયવિતૃષ્ણાઃ સન્ત ઉપનિષચ્છબ્દવાચ્યાં વક્ષ્યમાણલક્ષણાં વિદ્યામુપસદ્યોપગમ્ય તન્નિષ્ઠતયા નિશ્ચયેન શીલયન્તિ તેષામવિદ્યાદેઃ સંસારબીજસ્ય વિશરણાદિંધસનાદ્ વિનાશનાદિત્યનેનાર્થયોગેન વિદ્યા ઉપનિષદિત્યુચ્યતે। તથા ચ વક્ષ્યતિ--"નિચાટ¬ તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે" (ક.ઉ.1।3।15) ઇતિ।
પૂર્વોક્તવિશેષણાન્મુમુક્ષૂન્વા પરં બ્રાહૃ ગમયતીતિ બ્રાહૃગમયિતૃત્વેન યોગાદ્ બ્રાહૃવિદ્યોપનિષદ્। તથા ચ વક્ષ્યતિ--"બ્રાહૃપ્રાપ્તો વિરજોઽભૂદ્વિમૃત્યુઃ" (ક.ઉ.2।3।18) ઇતિ।
લોકાદિબ્ર્રાહૃજજ્ઞો યોઽગ્નિસ્તદ્વિષયાયા વિદ્યાયા દ્વિતિયેન વરેણ પ્રાથ્ર્યમાનાયાઃ સ્વર્ગલોકફલપ્રાપ્તિહેતુત્વેન ગર્ભવાસજન્મજરાદ્યુપદ્રવવૃન્દસ્ય લોકાન્તરે પૌનઃપુન્યેન પ્રવૃત્તસ્યાવસાદયિતૃત્વેન શૈથિલ્યાપાદનેન ધાત્વર્થયોગાદગ્નિવિદ્યાપ્યુપનિષદિત્યુચ્યતે। તથા ચ વક્ષ્યતિ--"સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્તે" (ક.ઉ.1।1।13) ઇત્યાદિ।
નનુ ચોપનિષચ્છબ્દેનાધ્યેતારો ગ્રન્થમપ્યભિલાષન્તિ। ઉપનિષદમધીમહેઽધ્યાપયામ ઇતિ ચ।
એવં નૈષ દોષોઽવિદ્યાદિસંસારઃ હેતુવિશરણાદેઃ સદિધાત્વર્થસ્ય ગ્રન્થમાત્રેઽસમ્ભવાદ્ધિદ્યાયાં ચ સમ્ભવાત્। ગ્રન્થસ્યાપિ તાદથ્ર્યેન તચ્છબ્દત્વોપપત્તેઃ, આયુર્વૈ ઘૃતમિત્યાદિવત્। તસ્માદ્વિદ્યાયાં મુખ્યયા વૃચ્યોપનિષચ્છબ્દો વર્તતે ગ્રન્થે તુ ભક્ત્યેતિ।
એવમુપનિષન્નિર્વચનેનૈવ વિશિષ્ટોઽધિકારી વિદ્યાયામુક્તઃ। વિષયશ્ચ વિશિષ્ટ ઉક્તો વિદ્યાયાઃ પરં બ્રાહૃ પ્રત્યગાત્મભૂતમ્। પ્રયોજનં ચાસ્યા ઉપનિષદ આત્યન્તિકી સંસારનિવૃત્તિબ્ર્રાહૃપ્રાપ્તિલક્ષણા। સમ્બન્ધશ્ચેવંભૂતપ્રયોજનેનોક્તઃ। અતો યથોક્તાધિકારિવિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધાયા વિદ્યાયાઃ કરતલન્યસ્તામલકવત્ પ્રકાશકત્વેન વિશિષ્ટાધિકારિવિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધા એતા વલ્લયો ભવન્તિ ઇત્યતસ્તા યથાપ્રતિભાનં વ્યાચક્ષ્મહે।
પ્રથમ અધ્યાય - પ્રથમા વલ્લી
1.1.1
ૐ ઉશન્હ વૈ વાજશ્રવસઃ સર્વવેદસં દદૌ। તસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્ર આસ

એ.1.1.1
તત્રાખ્યાયિકા વિદ્યાસ્તુત્યર્થા। ઉશન્કામયમાનઃ, હ વા ઇતિ વૃત્તાર્થસ્મરણાથૌં નિપાતૌ। વાજમન્નં તદ્દાનાદિનિમિત્તં શ્રવો યશો યસ્ય સ વાજશ્રવા રૂઢિતો વા। તસ્યાપત્યં વાજશ્રવસઃ કિલ વિશ્વજિતા સર્વમેધેનેજે તત્ફલં કામયમાનઃ। સ તસ્મિન્ક્રતૌ સર્વવેદસં સર્વસ્વં ધનં દદૌ દત્તવાન્। તસ્ય યજમાનસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્રઃ કિલાસ બભૂવ

1.1.2
તઁ##઼હ કુમારઁ##઼ સન્તં દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ શ્રદ્ધાવિવેશ। સોઽમન્યત

એ.1.1.2
તં હ નચિકેતસં કુમારં પ્રથમવયસં સન્તમપ્રાપ્તજનનશકિંત બાલમેવ શ્રદ્ધાસ્તિક્યબુદ્ધિઃ પિતુર્હિતકામપ્રયુક્તવિવેશ પ્રવિષ્ટવતી। કસ્મિન્કાલ ઇત્યાહ--ઋત્વિગ્ભ્યઃ યદસ્યેભ્યશ્ચ દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ વિભાગેનોપનીયમાનાસુ દક્ષિણાર્થાસુ ગોષુ સ આવિષ્ટશ્રદ્ધો નાચિકેતા અમન્યત

કથમિત્યુચ્યતે--
1.1.3
પીતોદકા જગ્ધતૃણા દુગ્ધદોહા નિરિન્દ્રિયાઃ। અનન્દા નામ તે લોકાસ્તાન્સ ગચ્છતિ તા દદત્

એ.1.1.3
દક્ષિણાર્થા ગાવો વિશેષ્યન્તે। પીતમુદકં યાભિસ્તાઃ પીતોદકાઃ, જગ્ધં ભક્ષિતં તૃણં યાભિસ્તા જગ્ધતૃણાઃ, દુગ્ધો દોહઃ ક્ષીરાખ્યો યાસાં તા દુગ્ધદોહાઃ, નિરિન્દ્રિયા અપ્રજનનસમર્થા જીર્ણા નિષ્ફલા ગાવ ઇત્યર્થઃ। યાસ્તા એવંભૂતા ગા ઋ#ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાબુદ્ધયા દદત્પ્રયચ્છન્નનન્દા અનાનન્દા અસુખા નામેત્યેતદ્યે તે લોકાસ્તાન્સ યજમાનો ગચ્છતિ

1.1.4
સ હોવાચ પિતરં તત કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ। દ્વિતીયં તૃતીયં તઁ##઼હોવાચ મૃત્યવે ત્વા દદામીતિ

એ.1.1.4
તદેવં ક્રત્વસમ્પત્તિનિમિત્તં પિતુરનિષ્ટં ફલં મયા પુત્રેણ સતા નિવારણીયમાત્મપ્રદાનેનાપિ ક્રતુસમ્પતિંત કૃત્વેત્યેવં મત્વા પિતરમ્ ઉપગમ્ય સ હોવાચ પિતરં હે તત તાત કસ્મૈ ઋત્વિગ્વિશેષાય દક્ષિણાર્થં માં દાસ્યસિ પ્રયચ્છસીત્યેતત્। એવમુક્તેન પિત્રોપેક્ષ્યમાણોઽપિ દ્વિતીયં તૃતિયમપ્યુવાચ કસ્મૈ માં દાસ્યસિ કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ। નાયં કુમારસ્વભાવ ઇતિ ક્રુદ્ધઃ સન્પિતા તં હ પુત્રં કિલોવાચ ભૃત્યવે વૈવસ્વતાય ત્વા ત્વાં દદામીતિ

સ એવમુક્તઃ પુત્ર એકાન્તે પરિદેવયાઞ્ચકાર। કથમ્? ઇત્યુચ્યતે--
1.1.5
બહૂનામેમિ પ્રથમો બહૂનામેમિ મધ્યમઃ। કિં##઼સ્વિદ્યમસ્ય કર્તવ્યં યન્મયાદ્ય કરિષ્યતિ

એ.1.1.5
બહૂનાં શિષ્યાણાં પુત્રાણાં વૈમિ ગચ્છામિ પ્રથમઃ સન્મુખ્યયા શિષ્યાદિવૃચ્યેત્યર્થઃ। મધ્યમાનાં ચ બહૂનાં મધ્યમો મધ્યમયૈવ વૃચ્યૈમિ। નાધમયા કદાચિદપિ। તમેવં વિશિષ્ટગુણમપિ પુત્રં માં મૃત્યવે ત્વા દદામીત્યુક્તવાન્ પિતા। સ કિંસ્વિદ્યમસ્ય કર્તવ્યં પ્રયોજનં મયા પ્રત્તેન કરિષ્યતિ યત્કર્તવ્યમદ્ય? નૂનં પ્રયોજનમ્ અનપેક્ષ્યૈવ ક્રોધવશાદુક્તવાન્ પિતા। તથાપિ તત્પિતુર્વચો મૃષા મા ભૂદિત્યેવં મત્વા પરિદેવનાપૂર્વકમાહ પિતરં શોકાવિષ્ટં કિં મયોક્તમિતિ

1.1.6
અનુપશ્ય યથા પૂર્વે પ્રતિપશ્ય તથાપરે। સસ્યમિવ મત્ર્યઃ પચ્યતે સસ્યમિવાજાયતે પુનઃ

એ.1.1.6
અનુપશ્યાલોચય નિભાલય અનુક્રમેણ યથા યેન પ્રકારેણ વૃત્તાઃ પૂર્વે અતિક્રાન્તાઃ પિતૃપિતામહાદયસ્તવ। તાન્દ્દષ્ટ્વા ચ તેષાં વૃત્તમાસ્થાતુમર્હસિ। વર્તમાનાશ્ચાપરે સાધવો યથા પર્તન્તે તાંશ્ચ પ્રતિપશ્યાલોચય તથા ન ચ તેષુ મૃષાકરણં વૃત્તં વર્તમાનં વાસ્તિ। તદ્વિપરીતમસતાં ચ વૃત્તં મૃષાકરણમ્। ન ચ મૃષ કૃત્વા કશ્ચિદજરામરો ભવતિ। યતઃ સસ્યમિવ મત્ર્યો મનુષ્યઃ પચ્યતે જીર્ણો મ્રિયતે। મૃત્વા ચ સસ્યમિવ આજાયત આવિર્ભવતિ પુનરેવમનિત્યે જીવલોકે કિં મૃષાકરણેન। પાલય આત્મનઃ સત્યમ્। પ્રેષય માં યમાય ઇત્યભિપ્રાયઃ

સ એવમુક્તઃ પિતાત્મનઃ સત્યતાયૈ પ્રેષયામાસ। સ ચ યમભવનં ગત્વા તિસ્ત્રો રાત્રીઃ ઉવાસ યમે પ્રોષિતે। પ્રોષ્યગતં યમમમાત્યા ભાર્યા વા ઊચુર્બોધયન્તઃ-
1.1.7
વૈશ્વાનરઃ પ્રવિશત્યતિથિબ્ર્રાઆહૃણો ગૃહાન્। તસ્યૈતાઁ##઼શાïન્ત કુર્વન્તિ હર વૈવસ્વતોદકમ્

એ.1.1.7
વૈશ્વાનરોઽગ્નિરેવ સાક્ષાત્ પ્રવિશત્યતિથિઃ સન્બ્રાઆહૃણો ગૃહાન્દહન્નિવ તસ્ય દાહં શમયન્ત ઇવાગ્નેરેતાં પાદ્યાસનાદીદાનલક્ષણાં શાïન્ત કુર્વન્તિ સન્તોઽતિથેર્યતોઽતો હરાહર હે વૈવસ્વત ઉદકં નચિકેતસે પાદ્યાર્થમ્। યતશ્ચાકરણે પ્રત્યવાયઃ શ્રુયતે

1.1.8
આશાપ્રતીક્ષે સંગતઁ##઼સૂનૃતાં ચ ઇષ્ટાપૂર્તે પુત્રપશૂઁ##઼શ્ચ સર્વાન્। એતદ્વૃઙ્ક્તે પુરુષસ્યાલ્પમેધસો યસ્યાનશ્નન્વસતિ બ્રાહૃણો ગૃહે

એ.1.1.8
આશાપ્રતીક્ષેઽનિજ્ર્ઞાતપ્રાપ્યેષ્ટર્થપ્રાર્થના આશા નિજ્ર્ઞાતપ્રાપ્યાર્થપ્રતીક્ષણં પ્રતીક્ષા તે આશાપ્રતીક્ષે, સંગતં તત્સંયોગજં ફલમ્, સૂનૃતાં ચ સૂનૃતા હિ પ્રિયા વાક્તન્નિમિત્તં ચ ઇષ્ટાપૂર્તે ઇષ્ટં યાગજં પૂર્તમારામાદિક્રિયાજં ફલમ્, પુત્રપશુંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ પશૂંશ્ચ સર્વાનેતત્સર્વં યથોક્તં વૃઙ્ક્ત આવર્જયતિ વિનાશયતીત્યેતત્--પુરુષસ્યાલ્પમેધસોઽલ્પપ્રજ્ઞસ્ય--યસ્યાનશ્નન્નભુઞ્જાનો બ્રાઆહૃણો ગૃહે વસતિ। તસ્માદનુપેક્ષણીયઃ સર્વાવસ્થાસ્વપ્યતિથિરિત્યર્થઃ

એવમુક્તો મૃત્યુરુવાચ નચિકેતસમુપગમ્ય પૂજાપુરઃસરમ્--
1.1.9
તિસ્ત્રો રાત્રીર્યદવાત્સીર્ગૃહે મે અનશ્નન્બ્રાહૃન્નતિથિર્નમસ્યઃ। નમસ્તેઽસ્તુ બ્રાહૃન્સ્વસ્તિ મેઽસ્તુ તસ્માત્પ્રતિ ત્રીન્વરાન્વૃણીષ્વ

એ.1.1.9
તિસ્ત્રો રાત્રીર્યદ્યસ્માદવાત્સીઃ ઉષિતવાનસિ ગૃહે મે મમાનશ્નન્ હે બ્રાહૃન્નતિથિઃ સન્નમસ્યો નમસ્કારાર્હશ્ચ તસ્માન્નમસ્તે તુભ્યમસ્તુ ભવતુ। હે બ્રાહૃન્સ્વસ્તિ ભદ્રં મેઽસ્તુ તસ્માદ્ભવતોઽનશનેન મદ્ગૃહવાસનિમિત્તાદ્દોષાત્તત્પ્રાપ્ત્યુપશમેન। યદ્યપિ ભવદનુગ્રહેણ સર્વં મમ સ્વસ્તિ સ્યાત્તથાપિ ત્વદધિકસંપ્રસાદનાર્થમનશનેનોષિતામ્ એકૈકાં રાતિંર પ્રતિ ત્રિન્વરાન્ વૃણીષ્વ અભિપ્રેતાર્થવિશેષાન્ પ્રાર્થયસ્વ મત્તઃ

નચિકેતાસ્ત્વાહ--યદિ દિત્સુર્વરાન્--
1.1.10
શાન્તસંકલ્પઃ સુમના યથા સ્યા દ્વીતમન્યુર્ગૌતમો માભિ મૃત્યો। ત્વત્પ્રસૃષ્ટં માભિવદેત્પ્રતીત એતત્ત્રયાણાં પ્રથમં વરં વૃણે

એ.1.1.10
શાન્તસંકલ્પ ઉપશાન્તઃ સઙ્કલ્પો યસ્ય માં પ્રતિ યમં પ્રાપ્ય કિં નુ કરિષ્યતિ મમ પુત્ર ઇતિ સ શાન્તસઙ્કલ્પઃ સુમનાઃ પ્રસન્નમનાશ્ચ યથા સ્યાદ્વીતમન્યુર્વિગતરોષશ્ચ ગૌતમો મમ પિતા માભિ માં પ્રતિ હે મૃત્યો કિં ચ ત્વત્પ્રસૃષ્ટં ત્વયા વિનિર્મુક્તં પ્રેષિતં ગૃહં પ્રતિ મામભિવદેત્પ્રતીતો લબ્ધસ્મૃતિઃ સ એવાયં પુત્રો મમાગત ઇત્યેવં પ્રત્યભિજાનન્નિત્યર્થઃ। એતત્પ્રયોજનં ત્રયાણાં પ્રથમમાદ્યં વરં વૃણે પ્રાર્થયે યત્પિતુઃ પરિતોષણમ્

મૃત્યુરુવાચ-
1.1.11
યથા પુરસ્તાદ્ભવિતા પ્રતીત ઔદ્દાલકિરારુણિર્મત્પ્રસૃષ્ટઃ। મુખઁ##઼રાત્રીઃ શયિતા વીતમન્યુસ્ત્વાં દદ્દશિવાન્મૃત્યુમુખાત્પ્રમુક્તમ્

એ.1.1.11
યથા બુદ્ધિસ્ત્વયિ પુરસ્તાત્ પૂર્વમાસીત્સ્નેહસમન્વિતા પિતુસ્તવ ભવિતા પ્રીતિસમન્વિતસ્તવ પિતા તથૈવ પ્રતીતવાન્સન્નૌદ્દાલકિઃ ઉદ્દાલક એવૌદ્દાલકિઃ। અરુણસ્યાપત્યમારુણિઃ, દ્વયામુષ્યાયણો વા। મત્પ્રસૃષ્ટો મયાનુજ્ઞાતઃ સન્ ઇતરા અપિ રાત્રીઃ સુખં પ્રસન્નમનાઃ શયિતા સ્વપ્તા વીતમન્યુર્વિગતમન્યુશ્ચ ભવિતા સ્યાચ્વાં પુત્રં દદ્દશિવાન્દ્દષ્ટવાન્સ મૃત્યુમુખાન્મૃત્યુગોચરાત્ પ્રમુક્તં સન્તમ્

નચિકેતા ઉવાચ--
1.1.12
સ્વર્ગે લોકે ન ભયં કિંચનાસ્તિ ન તત્ર ત્વં ન જરયા બિભેતિ। ઉભે તીત્ર્વાશનાયાપિપાસે શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

એ.1.1.2
સ્વર્ગે લોકે રોગાદિનિમિત્તં ભયં કિંચન કિંતિદપિ નાસ્તિ ન ચ તત્ર ત્વં મૃત્યો સહસા પ્રભવસ્યતો દરયા યુક્ત ઇહ લોકવચ્વત્તો ન બિભેતિ કુતશ્ચિત્ તત્ર। કિંચોભે અશનાયાપિપાસે તીત્ર્વાતિક્રમ્ય શોકમતીત્ય ગચ્છતીતિ શોકાતિગઃ સન્ માનસેન દુઃખેન વર્જિતો મોદતે હ્મષ્યતિ સ્વર્ગલોકે દિવ્યે

1.1.13
સ ત્વમïગ્નસ્વગ્ર્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રાઊહિ ત્વઁ##઼શ્રદ્દધાનાય મહ્રમ્। સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત
એતદ્દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ

એ.1.1.13
એવં ગુણવિશિષ્ટસ્ય સ્વર્ગલોકસ્ય પ્રાપ્તિસાધનભૂતમïગ્ન સ ત્વં મૃત્યુરધ્યેષિ સ્મરસિ જાનાસિ ઇત્યર્થઃ, હે મૃત્યો યતસ્ત્વં પ્રબ્રાઊહિ કથય શ્રદ્દધાનાય શ્રદ્ધાવતે મહ્રં સ્વર્ગાર્થિને; યેનાગ્નિના ચિતેન સ્વર્ગલોકાઃ સ્વર્ગો લોકો યેષાં તે સ્વર્ગલોકાઃ યજમાના અમૃતત્વમ્ અમરમતાં દેવત્વં ભજન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ। તદેતદગ્નિવિજ્ઞાનં દ્વિતીયેન વરેણ વૃણે

મૃત્યોઃ પ્રતિજ્ઞેયમ્-
1.1.14
પ્ર તે બ્રાવિમિ તદુ મે નબોધ સ્વગ્ર્યમïગ્ન નચિકેતઃ પ્રજાનન્। અનન્તલોકાપ્તિમથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમેતં નિહિતં ગુહાયામ્

એ.1.1.14
પ્ર તે તુભ્યં પ્રબ્રાવીમિ; યચ્વયા પ્રાર્થિતં તદુ મે મમ વચસો નિબોધ બુધ્યસ્વૈકાગ્રમનાઃ સન્સ્વગ્ર્યં સ્વર્ગાય હિતં સ્વર્ગસાધનમïગ્ન હે નચિકેતઃ પ્રજાનન્વિજ્ઞાતવાનહં સન્નિત્યર્થઃ। પ્રબ્રાવીવિ તન્નિબોધેતિ ચ શિષ્યબુદ્ધિસમાધાનાર્થં વચનમ્।
અધૂનાïગ્ન સ્તૌતિ। અનન્તલોકાïપ્ત સ્વર્ગલોકફલપ્રાપ્તિસાધનમ્ ઇત્યેતત્, અથો અપિ પ્રતિષ્ઠામ્ આશ્રયં જગતો વિરાડüપેણ, તમેતમïગ્ન મયોચ્યમાનં વિદ્ધિ જાનીહિ ત્વં નિહિતં સ્થિતં ગુહાયાં વિદુષાં બુદ્ધૌ નિવિષ્ટમિત્યર્થઃ

ઇદં શ્રુતેર્વચનમ્-
1.1.15
લોકાદિમïગ્ન તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વા। સ ચાપિ તત્પ્રત્યવદદ્યથોક્તમથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનરેવાહ તુષ્ટઃ

એ.1.1.15
લોકાદિં લોકાનામાદિં પ્રથમશરીરિત્વાદïગ્ન તં પ્રકૃતં નચિકેતસા પ્રાર્થિતમુવાચોક્તવાન્ મૃત્યુસ્તસ્મૈ નચિકેતમે। કિં ચ યા ઇષ્ટકાશ્ચેતવ્યાઃ સ્વરૂપેણ, યાવતીર્વા સંખ્યયા, યથા વા ચિયતેઽગ્નિર્યેન પ્રકારેણ સર્વમેતદ્ ઉક્તવાનિત્યર્થઃ। સ ચાપિ નચિકેતાસ્તન્મૃત્યુનોક્તં યથાવત્પ્રત્યયેનાવદત્પ્રત્યુચ્ચારિતવાન્। અથ તસ્ય પ્રત્યુચ્ચારણેન તુષ્ટઃ સન્મૃત્યુઃ પુનરેવાહ વરત્રયવ્યતિરેકેણાન્યં વરં દિત્સુઃ

કથમ્-
1.1.16
તમબ્રાવીત્પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ।તવૈવ નામ્ના ભવિતાયમગ્નિઃ સૃઙ્કાં ચેમામનેકરૂપાં ગૃહાણ

એ.1.1.16
તં નચિકેતસમબ્રાવીત્પ્રીયમાણઃ શિષ્યયોગ્યતાં પશ્યન્પ્રીયમાણઃ પ્રીતિમનુભવન્મહાત્માક્ષુદ્રબુદ્ધિર્વરં તવ ચતુર્થમિહ પ્રીતિનિમિત્તમદ્યેદાનીં દદામિ ભૂયઃ પુનઃ પ્રયચ્છામિ। તવૈવ નચિકેતસો નામ્ના અભિધાનેન પ્રસિદ્ધો ભવિતા મયોચ્યમાનોઽયમગ્નિઃ। કિં ચ સૃઙ્કાં શબ્દવતીં રત્નમયીં માલામિમામનેકરૂપાં વિચિત્રાં ગૃહાણ સ્વીકુરુ। યદ્વા સૃઙ્કામ્ અકુત્સિતાં ગતકર્મમયીં ગૃહાણ। અન્યદપિ કર્મવિજ્ઞાનમનેકફલહેતુત્વાત્સ્વીકુર્વિત્યર્થઃ

પુનરપિ કર્મસ્તુતિમેવાહ-
1.1.17
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિભિરેત્ય સïન્ધ ત્રિકર્મકૃત્તરતિ જન્મમૃત્યૂ। બ્રાહૃજજ્ઞં દેવમીઙ્યં વિદિત્વા નિચાટ¬એમાઁશાન્તિમત્યન્તમેતિ

એ.1.1.17
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિઃકૃત્વો નાચિકેતોઽગ્નિશ્ચિતો યેન સઃ ત્રિણાચિકેતસ્તદ્વિજ્ઞાનસ્તદધ્યયનસ્તદનુષ્ઠાનવાન્વા। ત્રિભર્માતૃપિત્રાચાર્યૈરેત્ય પ્રાપ્ય સïન્ધ રુઆન્ધાનં સમ્બન્ધં માત્રાદ્યનુશાસનં યથાવત્પ્રાપ્યેત્યેતત્। તદ્ધિ પ્રામાણ્યકારણં શ્રુત્યન્તરાદ્ અવગમ્યતે યથા "માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રાઊયાત્" (બૃ.ઉ.4।1।2) ઇત્યાદેઃ। વેદસ્મૃતિશિષ્ટૈર્વા પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૌર્વા, તેભ્યો હિ વિશુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષા, ત્રિકર્મકૃદિજ્યાધ્યયનદાનાનાં કર્તા તરત્યતિક્રામતિ જન્મમૃત્યૂ।
કિં ચ બ્રાહૃજજ્ઞં બ્રાહૃણો હિરણ્યગર્ભાજ્જાતો બ્રાહૃજઃ। બ્રાહૃજશ્ચાસૌ જ્ઞશ્ચેતિ બ્રાહૃજજ્ઞઃ સર્વજ્ઞો હ્રસૌ। તં દેવં દ્યોતનાજ્જ્ઞાનાદિગુણવન્તમીડ¬ં સ્તુત્યં વિદિત્વા શાસ્ત્રતો નિચાટ¬ દ્દષ્ટ્વા ચાત્મભાવેનેમાં સ્વબુદ્ધિપ્રત્યક્ષાં શાન્તિમ્ ઉપરતિમત્યન્તમેત્યતિશયેનૈતિ। વૈરાજં પદં જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનેન પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ

ઇદાનીમગ્નિવજ્ઞાનચયનફલમ્ ઉપસંહરતિ પ્રકરણં ચ-
1.1.18
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રયમેતદ્વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાઁ##઼શ્ચિનુતે નાચિકેતમ્। સ મૃત્યુપાશાન્પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

એ.1.1.18
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રયં યથોક્તં યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વેત્યેતદ્ વિદિત્વાવગત્ય યશ્ચૈવમાત્મરૂપેણ અïગ્ન વિદ્વાંશ્ચિનુતે નિર્વર્તયતિ નાચિકેતમïગ્ન ક્રતું સ મૃત્યુપાશાન્ અધર્માજ્ઞાનરાગદ્વેષાદેલક્ષણાન્ પુરતઃ અગ્રતઃ પૂર્વમેવ શરીરપાતાત્ ઇત્યર્થઃ, પ્રણોદ્યાપહાય શોકાતિગો માનસૈર્દુઃખૈર્વર્જિત ઇત્યેતત્ મોદતે સ્વર્ગલોકે વૈરાજે વિરાડાત્મસ્વરૂપપ્રતિપચ્યા

1.1.19
એષ તેઽગ્નિર્નચિકેતઃ સ્વગ્ર્યો યમવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ। એતમïગ્ન તવૈવ પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસસ્તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ

એ.1.1.19
એષ તે તુભ્યમગ્નિર્વરો હે નચિકેતઃ સ્વગ્ર્યઃ સ્વર્ગસાધનો યમïગ્ન વરમવૃણીથાઃ પ્રાર્થિતવાનસિ દ્વિતીયેન વરેણ સોઽગ્નિર્વરો દત્ત ઇત્યુક્તોપસંહારઃ। કિઞ્ચૈતમïગ્ન તવૈવ નામ્ના પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસો જના ઇત્યેતત્। એષ વરો દત્તો મયા ચતુર્થસ્તુષ્ટેન। તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ। તસ્મિન્હ્રદત્ત ઋણવાનહમિત્યભિપ્રાયઃ

એતાવદ્ધયતિક્રાન્તેન વિધિપ્રતિષેધાર્થેન મન્ત્રબ્રાઆહૃણેનાવગન્તવ્યં યદ્વરદ્વયસૂચિતં વસ્તુ। ન આત્મતચ્વવિષયયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનમ્। અતો વિધિપ્રતિષેધાર્થવિષયસ્યાત્મનિ
ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપલક્ષણસ્ય સ્વાભાવિકસ્યાજ્ઞાનસ્ય સંસારબીજસ્ય નિવૃચ્યર્થં તદ્વિપરીતબ્રાહૃઆત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપણલક્ષણશૂન્યમ્ આત્મન્તિકનિઃશ્રેયસપ્રયોજનં વક્તવ્યમિતિ ઉત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે। તમેતમર્થં દ્વિતીયવરપ્રાપ્ત્યાપ્યકૃતાર્થત્વં તૃતીયવરગોચરમાત્મજ્ઞાનમન્તરેણ ઇત્યાખ્યાયિકયા પ્રપઞ્ચયતિ--યતઃ પૂર્વસ્માત્કર્મગોચરાત્સાધ્યસાધનલક્ષણાદનિત્યાદ્ વિરક્તસ્ય આત્મજ્ઞાનેઽધિકાર ઇતિ તન્નિન્દાર્થં પુત્રાદ્યુપન્યાસેન પ્રલોભનં ક્રિયતે।
નચિકેતા ઉવાચ તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વેત્યુક્તઃ સન્--
1.1.20
યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યેઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે। એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણમેષ વરસ્તૃતીયઃ

એ.1.1.20
યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ પ્રેતે મૃતે મનુષ્યેઽસ્તીત્યેકેઽસ્તિ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવ્યતિરિક્તો દેહાન્તરસમ્બન્ધ્યાત્મેત્યેકે નાયમ્ અસ્તીતિ ચૈકે નાયમેવંવિધોઽસ્તીતિ ચૈકેઽતશ્ચાસ્માકં ન પ્રાપ્યશ્ક્ષેણ નાપિ વાનુમાનેન નિર્ણયવિજ્ઞાનમેતદ્વિજ્ઞાનાધીનો હિ પરઃ પુરુષાર્થ ઇત્યત એતદ્વિદ્યં વિજાનીયામહમ્ અનુશિષ્ટો જ્ઞાપિતસ્ત્વયા। વરાણામ્ એષ વરસ્તૃતીયોઽવશિષ્ટઃ

કિમયમેકાન્તતો નિઃશ્રેયસસાધનાત્મજ્ઞાનાર્હો ન વેત્યેતત્ પરીક્ષણાર્થમાહ--
1.1.21
દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુજ્ઞેયમણુરેષ ધર્મઃ। અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીરતિ મા સૃજૈનમ્

એ.1.1.21
દેવૈરપ્યત્રૈતસ્મિન્વસ્તુનિ વિચિકિત્સિતં સેશયિતં પુરા પૂર્વં ન હિ સુજ્ઞેયં સુષ્ઠુ જ્ઞેયં શ્રુતમપિ પ્રાકૃતૈર્જનૈર્યતોઽણુઃ સૂક્ષ્મ એષ આત્માખ્યો ધર્મોઽતોઽન્યમસંદિગ્ધફલં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા માં મોપરોત્સીરૂપરોધં મા કાર્ષીરધમર્ણમ્ ઇવોત્તમર્ણઃ। અતિસૃજ વિમુઞ્ચ એનં વરં મા માં પ્રતિ

1.1.22
દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ન સુજ્ઞેયમાત્થ। વક્તા ચાસ્ય ત્વાદ્દગન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્

એ.1.1.22
દેવૈરત્રાપ્યેતસ્મિન્વસ્તુનિ વિચિકિત્સિતં કિલેતિ ભવત એવ નઃ શ્રુતમ્। ત્વં ચ મૃત્યો યદ્યસ્માન્ન સુજ્ઞેયમાત્મતચ્વમાત્થ કથયસિ, અતઃ પણ્ડિતૈરપ્યવેદનીયત્વાદ્ વક્તા ચાસ્ય ધર્મસ્ય ત્વાદ્દક્ત્વત્તુલ્યઃ અન્યઃ પણ્ડિતશ્ચ ન લભ્યઃ અન્વિષ્યમાણોઽપિ। અયં તુ વરો નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિહેતુઃ। અતો નાન્યો વરસ્તુલ્યઃ સદ્દશોઽસ્ત્યેતસ્ય કશ્ચિદપ્યનિત્યફલત્વાદન્યસ્ય સર્વસ્યૈવેત્યભિપ્રાયઃ

એવમુક્તોઽપિ પુનઃ પ્રલોભયન્નુવાચ મૃત્યુઃ-
1.1.23
શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વ બહૂન્પશૂન્હસ્તિહિરણ્યમશ્વાન્। ભૂમેર્મહદાયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદિચ્છસિ

એ.1.1.23
શતાયુષઃ- શતં વર્ષાણ્યાયૂંષિ યેષાં તાઞ્શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્ વૃણીષ્વ। કિં ચ ગવાદિલક્ષણાન્ વહૂન્પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યં હસ્તી ચ હિરણ્યં ચ હસ્તિહિરણ્યમ્ અશ્વાંશ્ચ કિં ચ ભૂમેઃ પૃથિવ્ય મહદ્વિસ્તીર્ણ, માયતનમાશ્રયં મણ્ડલં રાજ્યં વૃણીષ્વ કિં ચ સર્વમપ્યેતદ્ અનર્થકં સ્વયં ચેદલ્પાયુરિત્યત આહ- સ્વયં ચ જીવ ત્વં જીવ ધારય શરીરં સમગ્રેન્દ્રિયકલાપં શરદો વર્ષાણિ યાવદિચ્છસિ જીવિતુમ્

1.1.24
એતત્તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્ય વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ। મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ત્વમેધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

એ.1.1.24
એતત્તુલ્યમેતેન યથોપદિષ્ટેન સદ્દશમન્યમપિ યદિ મન્યસે વરં તમપિ વૃણીષ્વ। કિં ચ વિત્તં પ્રભૂતં હિરણ્યરત્નાદિ ચિરજીવિકાં ચ સહ વિત્તેન વૃણીષ્વેત્યેતત્। કિં વહુના મહત્યાં ભૂમૌ રાજા નચિકેતસ્ત્વમેધિ ભવ। કિં ચાન્યત્કામાનાં દિવ્યાનાં માનુષાણાં ચ ત્વા તવાં કામભાજં કામભાગિનં કામાર્હં કરોમિ સત્યસંકલ્પો હ્રહં
દેવઃ

યે યે કામા દુર્લભા મત્ર્યલોકે સર્વાન્કામાઁ##઼શ્છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ।
1.1.25
ઇમા રામા સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદ્દશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ। આભિર્મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માનુપ્રાક્ષીઃ

એ.1.1.25
યે યે કામાઃ પ્રાર્થનીયા દુર્લભાશ્ચ મત્ર્યલોકે સર્વાંસ્તાન્ કામાંશ્છન્દ્દત ઇચ્છાતઃ પ્રાર્થયસ્વ। કિં ચેમા દિવ્યા અપ્સરસો રમયન્તિ પુરુષાનિતિ રામાઃ સહ રથૈર્વર્તન્ત ઇતિ સરથાઃ સતૂર્યાઃ સવાદિત્રાસ્તાશ્ચ ન હિ લમ્ભનીયાઃ પ્રાપણીયા ઈદ્દશા એવંવિધા મનુષ્યૈર્મત્ર્યૈરસ્મદાદિપ્રસાદમન્તરેણ। આભિર્મત્પ્રત્તાભિર્મયા દત્તાભિઃ પરિચારિણીભિઃ પરિચારયસ્વ આત્માનં પાદપ્રક્ષાલનાદિશુશ્રૂષાં કારયાત્મન ઇત્યર્થઃ। નચિકેતો મરણં મરણસમ્વદ્ધં પ્રશ્નં પ્રેતેઽસ્તિ નાસ્તીતિ કાકદન્તપરીક્ષારૂપં માનુપ્રાક્ષીર્મૈવં પ્રષ્ટુમર્હસિ

એવં પ્રલોભ્યમાનોઽપિ નચિકેતા મહાહદવદક્ષોભ્ય આહ-
1.1.26
શ્વોભાવા મત્ર્યસ્ય યદન્તકૈતત્સર્વેન્દ્રિયાણાં જરયન્તિ તેજઃ। અપિ સર્વં જીવિતમલ્પમેવ તવૈવ વાહાસ્તવ નૃત્યગીતે

એ.1.1.26
શ્વો ભવિષ્યન્તિ ન ભવિષ્યન્તિ વેતિ સંદિહ્રમાન એવ યેષાં ભાવો ભવનં ત્વયોપન્યસ્તાનાં ભોગાનાં તે શ્વોભાવાઃ કિં ચ મત્ર્યસ્ય મનુષ્યસ્યાન્તક હે મૃત્યો યદેતત્સર્વેન્દ્રિયાણાં તેજસ્તજ્જરયન્તિ અપક્ષયન્ત્યપ્સરઃપ્રભૃતયો ભોગાઃ અનર્થાયૈવૈતે ધર્મવીર્યપ્રજ્ઞાતેજોયશઃપ્રભૃતીનાં ક્ષપયિતૃત્વાત્। યાં ચાપિ દીર્ધજીવિકાં ત્વં દિત્સસિ તત્રાપિ શ્રૃણુ। સર્વં યદ્ બ્રાહૃણોઽપિ જીવિતમાયુરલ્પમેવ
કિમુતાસ્મદાદિદીર્ઘજીવિકા અતસ્તવૈવ તિષ્ઠન્તુ વાહા રથાદયઃ તથા નૃત્યગીતે ચ

કિં ચ-
1.1.27
ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમદ્રાક્ષ્ય ચેચ્વા। જીવિષ્યામો યાવદીશિષ્યસિ ત્વં વરતુ મે વરણીયઃ સ એવ

એ.1.1.27
ન પ્રભૂતેન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યઃ। ન હિ લોકે વિત્તલાભઃ કસ્યચિત્તૃપ્તિકરો દૃષ્ટઃ। યદિ નામાસ્માકં વિત્તતૃષ્ણા સ્યાલ્લપ્સ્યામહે પ્રાપ્સ્યામહ ઇત્યેતદ્વિત્તમદ્રાક્ષ્મ દૃષ્ટવન્તો વયં ચેચ્વા ત્વામ્। જીવિતમપિ તથૈવ। જીવિષ્યામો યાવદ્યામ્યે પદે ત્વમ્ ઈશિષ્યસીશિષ્યસે પ્રભુઃ સ્યાઃ કથં હિ મત્ર્યસ્ત્વયા સમેત્યાલ્પધનાયુર્ભવેત્। વરસ્તુ મે વરણીયઃ સ એવ યદાત્મવિજ્ઞાનમ્

યતશ્ચ-
1.1.28
અજીર્યતામમૃતાનામુપેત્ય જીર્યન્મત્ર્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્। અભિધ્યાયન્વર્ણરતિપ્રમોદાનતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

એ.1.1.28
અજીર્યતાં વયોહાનિમપ્રાપ્નુવતામમૃતાનાં સકાશમુપેત્ય ઉપગમ્યાત્મન ઉત્કૃષ્ટં પ્રયોજનાન્તરં પ્રાપ્તવ્યં તેભ્યઃ પ્રજાનન્ ઉપલભમાનઃ સ્વયં તુ જીર્યન્મત્ર્યો જરામરણવાન્ ક્વધઃસ્થઃ કુઃ પૃથિવી અધશ્ચાન્તરિક્ષાદિલોકાપેક્ષયા તસ્યાં તિષ્ઠતીતિ ક્વધઃસ્થઃ સન્ કથમેવમવિવેકિભિઃ પ્રાર્થનીયં પુત્રવિત્તહિરણ્યાદ્યસ્થિરં વૃણીતે।
ક્વ તદાસ્થ ઇતિ વા પાઠાન્તરમ્। અસ્મિન્પક્ષે ચાક્ષરયોજના। તેષુ પુત્રાદિષ્વાસ્થા આસ્થિતિઃ તાત્પર્યેણ વર્તનં યસ્ય સ તદાસ્થઃ। તતોઽધિકતરં પુરુષાર્થં દુષ્પ્રાપમપિ પ્રાપિપયિષુઃ ક્વ તદાસ્થો ભવેન્ન કશ્ચિત્તદસારજ્ઞસ્તદર્થી
સ્યાદ્ ઇત્યર્થઃ। સર્વો હ્રુપર્યુપર્યેવ બુભૂષતિ લોકઃ તસ્માન્ન પુત્રવિત્તાદિલોભૈઃ પ્રલોભ્યોઽહમ્। કિં ચાપ્સરઃપ્રમુખાન્વર્ણરતિપ્રમોદાનનવસ્થિતરૂપતયાભિધ્યાયન્નિરૂપયન્ યથાવત્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો વિવેકી રમેત

અતો વિહાયાનિત્યૈઃ કામૈઃ પ્રલોભનં યન્મયા પ્રાર્થિતમ્-
1.1.29
યસ્મિન્નિદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્સામ્પરાયે મહતિ બ્રાઊહિ નસ્તત્। યોઽયં વરો ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતે

એ.1.1.29
યસ્મિન્પ્રેત ઇદં વિચિકિત્સનં વિચિકિત્સન્તિ અસ્તિ નાસ્તીત્યેવં પ્રકારં હે ભૃત્યો સામ્પરાયે પરલોકવિષયે મહતિ મહત્પ્રયોજનનિમિત્તે આત્મનો નિર્ણયવિજ્ઞાનં યત્તદ્બ્રાઊહિ કથય નોઽસ્મભ્યમ્। કિં બહુના યોઽયં પ્રકૃત આત્મવિષયો વરો ગૂઢં ગહનં દુર્વિવેચનં પ્રાપ્તોઽનુપ્રવિષ્ટઃ। તસ્માદ્વરાદન્યમવિવેકિભિઃ પ્રાર્થનીયમનિત્યવિષયં વરં નચિકેતા ન વૃણીતે મનસાપીતિ શ્રુતેર્વચનમિતિ

દ્વિતીયા વલ્લી
પરીક્ષ્ય શિષ્યં વિદ્યાયોગ્યતાં ચાવગમ્યાહ-
1.2.1
અન્યચ્છેયોઽન્યદુતૈવ પ્રેયસ્તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષઁ##઼ સિનીતઃ। તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીતયેઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

એ.1.2.1
અન્યત્પૃથગેવ શ્રેયો નિઃશ્રેયસં તથાન્યદુતાપ્યેવ પ્રેયઃ પ્રિયતરમપિ। તે પ્રેયઃશ્રેયસી ઉભે નાનાર્થે ભિન્નપ્રયોજને સતી પુરુષમધિકૃતં વર્ણાશ્રમાદિવિશિષ્ટં સિનીતો બન્ધિતસ્તાભ્યામાત્મકર્તવ્યતયા પ્રયુજ્યતે સર્વઃ પુરુષઃ। શ્રેયઃપ્રેયસોહ્ર્રભ્યુદયા મૃતત્વાર્થી પુરુષઃ પ્રવર્તતે। અતઃ શ્રેયઃપ્રેયઃપ્રયોજનકર્તવ્યતયા તાભ્યાં બદ્ધ ઇત્યુચ્યતે સર્વઃ પુરુષઃ।
તે યદ્યપ્યેકૈકપુરુષાર્થસમ્બન્ધિની વિદ્યાવિદ્યારૂપત્વાદ્વિરુદ્ધે ઇત્યન્યતરાપરિત્યાગેનૈકેન પુરુષેણસહાનુષ્ઠાતુમશક્યત્વાત્ તયોર્હિત્વાવિદ્યારૂપં પ્રેયઃ શ્રેય એવ કેવલમાદદાનસ્યોપાદાનં કુર્વતઃ સાધૂ શોભનં શિવં ભવતિ। યસ્ત્વદૂરદર્શી વિમૂઢો હીયતે વિયુજ્યતેઽસ્માદર્થાત્ પુરુષાર્થાત્ પારમાર્થિકાત્પ્રયોજનાન્નિત્યાત્ પ્રચ્યવત ઇત્યર્થઃ। કોઽસૌ ય ઉ પ્રેયો વૃણીત ઉપાદત્ત ઇત્યેતત્

યદ્યુભે અપિ કર્તું સ્વાયત્તે પુરુષેણ કિમર્થં પ્રેય એવાદત્તે બાહુલ્યેન લોક ઇત્યુચ્યતે-
1.2.2
શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ મનુષ્યમેતસ્તૌ સમ્પરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ। શ્રેયો હિ ધીરોઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે મેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્વૃણીતે

એ.1.2.2
સત્યં સ્વાયત્ત તથાપિ સાધનતઃ ફલતશ્ચ મન્દબુદ્ધીનાં દુર્વિવેકરૂપે સતી વ્યામિશ્રીભૂતે ઇવ મનુષ્યમેતં પુરુષમા ઇતઃ પ્રાપ્નુતઃ શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ। અતો હંસ ઇવામ્ભસઃ પયસ્તૌ શ્રેયઃપ્રેયઃપદાર્થૌ સમ્પરીત્ય સમ્યક્પરિગમ્ય મનસાલોચ્ય ગુરુલાઘવં વિવિનક્તિ પૃથક્કરોતિ ધીરો ધીમાન્। વિવિચ્ય ચ શ્રેયો હિ શ્રેય એવાભિવૃણીતે પ્રેયસોઽભ્યર્હિતત્વાત્। કોઽસૌ ? ધીરઃ।
યસ્તુ મન્દોઽલ્પબુદ્ધિઃ સ વિવેકાસામથ્ર્યાદ્યોગક્ષેમાદ્યોગક્ષેમનિમિત્તં શરીરાદ્યુપચયરક્ષણનિમિત્તમિત્યેતત્પ્રેયઃ પશુપુત્રાદિલક્ષણં વૃણીતે

1.2.3
સ ત્વં પ્રિયાન્પ્રિયરૂપાઁ##઼શ્ચ કામાનભિધ્યાયન્નચિકેતોઽત્યસ્ત્રાક્ષીઃ। નૈતાઁસૃઙ્કાં વિત્તમયીમવાપ્તો યસ્યાં મજ્જન્તિ બહવો મનુષ્યાઃ

એ.1.2.3
સ ત્વં પુનઃ પુનર્મયા પ્રલોભ્યમાનોઽપિ પ્રિયાન્ પુત્રાદીન્ પ્રિયરૂપાંશ્ચાપ્સરઃપ્રભૃતિલક્ષણાન્ કામાનભિધ્યાયંશ્ચિન્તયંસ્તેષામ્ અનિત્યત્વાસારત્વાદિદોષાન્ હે નચિકેતોઽત્યસ્ત્રાક્ષીરતિસૃષ્ટવાન્ પરિત્યક્તવાનસ્યહો બુદ્ધિમત્તા તવ। નૈતામવાપ્તવાનસિ સૃઙ્કાં સૃતિં કુત્સિતાં મૂઢજનપ્રવૃત્તાં વિત્તમયીં ધનપ્રાયામ્। યસ્યાં મૃતૌ મજ્જન્તિ સીદન્તિ બહવોઽનેકે મૂઢા મનુષ્યાઃ

તયોઃ શ્રેય આદદનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતેઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીત ઇત્યુક્તં તત્કસ્માદ્યતઃ-
1.2.4
દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા। વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવોઽલોલુપન્તન। । 4 ॥
એ.1.2.4
દૂરં દૂરેણ મહાતાન્તરેણૈતે વિપરીતે અન્યોન્યવ્યાવૃત્તરૂપે વિવેકાવિવેકાત્મકત્વાત્તમઃપ્રકાશાવિવ। વિષૂચી વિષૂચ્યૌ નાનાગતી ભિન્નફલે સંસારમોક્ષહેતુત્વેનેત્યેતત્।
કે તે ઇત્યુચ્યતે। યા ચાવિદ્યા પ્રેયોવિષયા વિદ્યેતિ ચ શ્રેયોવિષયા જ્ઞાતા નિજ્ર્ઞાતાવગતા પણ્ડિતૈઃ। તત્ર વિદ્યાભીપ્સિનં વિદ્યાર્થિનં નચિકેતસં ત્વામહં મન્યે। કસ્માદ્યસ્માદવિદ્વદ્બુદ્ધિપ્રલોભિનઃ કામા અપ્સરઃપ્રભૃતયો બહવોઽપિ ત્વા ત્વાં નાલોલુપન્ત ન વિચ્છેદં કૃતવન્તઃ શ્રેયોમાર્ગાદાત્મોપભોગાભિવાઞ્છા સંપાદનેન। અતો વિદ્યાર્થિનં શ્રેયોભાજનં મન્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

યે તુ સંસારભાજનાઃ-
1.2.5
અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ। દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

એ.1.2.5
અવિદ્યાયામન્તરે મધ્યે ઘનીભૂત ઇવ તમસિ વર્તમાના વેષ્ટ¬માનાઃ પુત્રપશ્વાદિતૃષ્ણાપાશશતૈઃ। સ્વયં વયં ધીરાઃ પ્રજ્ઞાવન્તઃ પણ્ડિતાઃ શાસ્ત્રકુશલાશ્ચેતિ મન્યમાનાસ્તે દન્દ્રમ્યમાણા અત્યર્થં કુટિલામનેકરૂપાં ગતિમ્ ઇચ્છન્તો જરામરણરોગાદિદુઃખૈઃ પરિયન્તિ પરીગચ્છન્તિ મૂઢા અવિવેકિનોઽન્ધેનૈવ દૃષ્ટિવિહીનેનૈવ નીયમાના વિષમે પથિ યથા બહવોઽન્ધા મહાન્તમનર્થમૃચ્છન્તિ તદ્વત્

અત એવ મૂઢત્વાત્-
1.2.6
ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્। અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મે

એ1.2.6
ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ। સમ્પર ઈયત ઇતિ સામ્પરાયઃ પરલોકસ્તત્પ્રાપ્તિપ્રયોજનઃ સાધનવિશેષઃ શાસ્ત્રીયઃ સામ્પરાયઃ સ ચ બાલમવિવેકિનં પ્રતિ ન પ્રતિભાતિ ન પ્રકાશતે નોપતિષ્ઠત ઇત્યેતત્।
પ્રમાદ્યન્તં પ્રમાદં કુર્વન્તં પુત્રપશ્વાદિપ્રયોજનેષ્વાસક્તમનસં તથા વિત્તમોહેન વિત્તનિમિત્તેનાવિવેકેન મૂઢં તમસાચ્છન્નં સન્તમ્। અયમેવ લોકો યોઽયં દ્દશ્યમાનઃ સ્ત્ર્યન્નપાનાદિવિશિષ્ટો નાસ્તિ પરોઽદ્દષ્ટો લોક ઇત્યેવં મનનશીલો માની પુનઃ પુનર્જનિત્વા વશં મદધીનતામાપદ્યતે મે મૃત્યોર્મમ। જનનમરણાદિલક્ષણદુઃખપ્રબન્ધારૂઢ એવ ભવતીત્યર્થઃ। પ્રાયેણ હ્રેવંવિધ એવ લોકઃ

યસ્તુ શ્રેયોઽર્થી સહસ્ત્રેષુ કશ્ચિદેવાત્મવિદ્ભવતિ ત્વદ્વિધો યસ્માત્-
1.2.7
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શ્રૃણ્વન્તોઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલોઽસ્ય લબ્ધાશ્વર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

એ.1.2.7
શ્રવણાયાપિ શ્રવણાર્થં શ્રોતુમ્ અપિ યો ન લભ્ય આત્મા બહુભિરનેકૈઃ શ્રૃણ્વન્તોઽપિ બહવોઽનેકેઽન્યે યમાત્માનં ન વિદ્યુર્ન વિદન્ત્યભાગિનોઽસંસ્કૃતાત્માનો ન વિજાનીયુઃ કિં ચાસ્ય વક્તાપિ આશ્ચર્યોઽદ્ભુતવદેવાનેકેષુ કશ્ચિદ્ એવ ભવતિ। તથા શ્રુત્વાપ્યસ્ય આત્મનઃ કુશલો નિપુણ એવાનેકેષુ લબ્ધા કશ્ચિદેવ ભવતિ। યસ્માદ્ આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કશ્ચિદેવ કુશલાનુશિષ્ટઃ કુશલેન નિપુણેન આચાર્યેણાનુશિષ્ટઃ સન્

કસ્માત્ -
1.2.8
ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ। અનન્યપ્રોક્તે ગતિરત્ર નાસ્તિ અણીયાન્હ્રતક્ર્યમણુપ્રમાણાત્

એ.1.2.8
ન હિ નરેણ મનુષ્યેણાવરેણ પ્રોક્તોઽવરેણ હીનેન પ્રાકૃતબુદ્ધિના ઇત્યેતદુક્ત એષ આત્મા યં ત્વં માં પૃચ્છસિ। ન હિ સુષ્ઠુ સમ્યગ્વિજ્ઞેયો વિજ્ઞાતું શક્યો યસ્માદ્ બહુધાસ્તિ નાસ્તિ કર્તાકર્તા શુદ્ધોઽશુદ્ધ ઇત્યાદ્યનેકધા ચિન્ત્યમાનો વાદિભિઃ।
કથં પુનઃ સુવિજ્ઞેય ઇત્યુચ્યતે - અનન્યપ્રોક્તેઽનન્યેન અપૃથગ્દર્શિના આચાર્યેણ પ્રતિપાદ્યબ્રાહૃઆત્મભૂતેન પ્રોક્ત ઉક્ત આત્મનિ ગતિરનેકધાસ્તિ નાસ્તીત્યાદિલક્ષણા ચિન્તા ગતિરત્રાસ્મિન્ આત્મનિ નાસ્તિ ન વિદ્યતે સર્વવિકલ્પગતિપ્રત્યસ્તમિતત્વાદાત્મનઃ।
અથવા સ્વાત્મભૂતેઽનન્યસ્મિન્ આત્મનિ પ્રોક્તેઽનન્યપ્રોક્તેગતિઃ અત્રાન્યાવગતિર્નાસ્તિ જ્ઞેયસ્યાન્યસ્ય અભાવાત્। જ્ઞાનસ્ય હ્રેષા પરા નિષ્ઠા યદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્। અતોઽવગન્તવ્યાભાવાન્ન ગતિઃ અત્રાવશિષ્યતે। સંસારગતિર્વાત્ર નાસ્ત્યનન્ય આત્મનિ પ્રોક્તે નાન્તરીયકત્વાત્તદ્વિજ્ઞાનફલસ્ય મોક્ષસ્ય।
અથવા પ્રોચ્યમાનબ્રાહૃઆત્મભૂતેનાચાર્યેણ પ્રોક્ત આત્મનિ અગતિરનવબોધોઽપરિજ્ઞાનમ્ અત્ર નાસ્તિ। ભવત્યેવાવગતિસ્તદ્વિષયા શ્રોતુસ્તદસ્મ્યહમિત્યાચાર્યસ્યેવેત્યર્થઃ।
એવં સુવિજ્ઞેય આત્મા આગમવગતા આચાર્યેણાનન્યતયા પ્રોક્તઃ। ઇતરથા હ્રણીયાનણુપ્રમાણાદપિ સમ્પદ્યત આત્મા। અતક્ર્યમતક્ર્યઃ સ્વબુદ્ધ્યાભ્યૂહેન કેવલેન તર્કેણ। તક્ર્યમાણોઽણુપરિમાણે કેનચિત્ સ્થાપિત આત્મનિ તતો હ્રણુતરમ્ અન્યોઽભ્યૂહતિ તતોઽપ્યન્યોઽણુતમમિતિ ન હિ કુતર્કસ્ય નિષ્ઠા ક્વચિદ્વિદ્યતે

1.2.9
નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ। યાં ત્વમાપઃ સત્યધૃતિર્બતાસિ ત્વાદૃઙ્નો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ઠા

એ.1.2.9
અતોઽનન્યપ્રોક્ત આત્મનિ ઉત્પન્ના યેયમાગમપ્રતિપાદ્યાત્મમતિર્નૈષા તર્કેણ
સ્વબુદ્ધ્યભ્યૂહમાત્રેણાપનેયા ન પ્રાપણીત્યેત્યર્થઃ। નાપનેતવ્યા વા ન હાતવ્યા તાર્કિકો હ્રનાગમજ્ઞઃ
સ્વબુદ્ધિપરિકલ્પિતં યત્કિઞ્ચિદેવ કથયતિ। અત
એવ ચ યેયમાગમપ્રભૂતા મતિરન્યેનૈવાગમાભિજ્ઞેન આચાર્યેણૈવ તાર્કિકાત્પ્રોક્તા સતી સુજ્ઞાનાય ભવતિ હે પ્રેષ્ઠ પ્રિયતમ।
કા પુનઃ સા તર્કાગમ્યા મતિરિત્યુચ્યતે -
યાં ત્વં મતિં મદ્વરપ્રદાનેન આપઃ પ્રાપ્તવાનસિ। સત્યા અવિતથવિષયા ધૃતિર્યસ્ય તવ સ ત્વં સત્યધૃતિર્બતાસીત્યનુકલ્પયન્નાહ મૃત્યુર્નચિકેતસં વક્ષ્યમાણવિજ્ઞાનસ્તુતયે। ત્વાદૃક્ત્વત્તુલ્યો નઃ અસ્મભ્યં ભૂયાદ્ભવતાદ્ભવત્વન્યઃ પુત્રઃ શિષ્યો વા પ્રષ્ટા;કીદૃગ્યાદૃક્ત્વં હે નચિકેતઃ પ્રષ્ટા

પુનરપિ તુષ્ટ આહ -
1.2.10
જાનામ્યહઁ#શેવધિરિત્યનિત્યં ન હ્રધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્। તતો મયા નાચિકેતશ્ચિતોઽગ્નિ રનિત્યૈદ્ર્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાનસ્મિ નિત્યમ્

એ.1.2.10
જાનામ્યહં શેવધિર્નિધિઃ કર્મફલલક્ષણો નિધિરિવ પ્રાથ્ર્યત ઇતિ। અસાવનિત્યમનિત્ય ઇતિ જાનામિ। ન હિ યસ્માદનિત્યૈઃ અધ્રુવૈર્નિત્યં ધ્રુવં તત્પ્રાપ્યતે પરમાત્માખ્યઃ શેવધિઃ યસ્ત્વનિત્યસુખાત્મકઃ શેવધિઃ સ એવાનિત્યૈદ્ર્રવ્યૈઃ પ્રાપ્યતે।
હિ યતસ્તતસ્તસ્માન્મયા જાનતાપિ નિત્યમનિત્યસાધનૈર્ન પ્રાપ્યત ઇતિ નાચિકેતશ્ચિતોઽગ્નિઃ અનિત્યૈદ્ર્રવ્યૈઃ પશ્વાદિભિઃ સ્વર્ગસુખસાધનભૂતોઽગ્નિર્નિર્વર્તિત ઇત્યર્થઃ। તેનાહમધિકારાપન્નો નિત્યં યામ્યં સ્થાનં સ્વર્ગાખ્યં નિત્યમાપેક્ષિકં પ્રાપ્તવાનસ્મિ

1.2.11
કામસ્યાïપ્ત જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોરનન્ત્યમભયસ્ય પારમ્। સ્તોમમહદુરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતોઽત્યસ્ત્રાક્ષીઃ

એ.1.2.11
ત્વં તુ કામસ્યાપ્તિ સમાપ્તિમ્, અત્રૈવેહૈવ સર્વે કામાઃ પરિસમાપ્તાઃ જગતઃ સાધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવાદેઃ પ્રતિષ્ઠામાશ્રયં સર્વાત્મકત્વાત્, ક્રતોઃ ફલં હૈરણ્યગર્ભં પદમનન્ત્યમાનન્ત્યમ્ અભયસ્ય ચ પારં પરાં નિષ્ઠામ્, સ્તોમં સ્તુત્યં મહદણિમાકૈશ્વર્યાદ્યનેકગુણસંહતં સ્તોમં ચ તન્મહચ્ચ નિરતિશયત્વાત્સ્તોમ મહત, ઉરુગાયં વિસ્તીર્ણાં ગતિમ્, પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિમાત્મનોઽનુત્તમામપિ દ્દષ્ટ્વા ધૃત્યા ધૈર્યેણ ધીરો ધીમાન્સન્ નચિકેતોઽત્યરુઆઆક્ષીઃ પરમેવ આકાઙ્ક્ષન્નતિસૃષ્ટ્વાનસિ સર્વમ્ એતત્ સંસારભોગજાતમ્। અહો બતાનુત્તમગુણોઽસિ

યં ત્વં જ્ઞાતુમિચ્છસ્યાત્માનમ્-
1.2.12
તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્। અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

એ.1.2.12
તં દુર્દર્શં દુઃખેન દર્શનમ્ અસ્યેતિ દુર્દર્શોઽતિસૂક્ષ્મત્વાત્ ગૂઢં ગહનમનુપ્રવિષ્ટં પ્રાકૃતવિષયવિકારવિજ્ઞાનૈઃ પ્રચ્છન્નમિત્યેતત્, ગુહાહિતં ગુહાયાં બુદ્ધૌ સ્થિતં તત્રોપલભ્યમાનત્વાત્ ગહ્વરેષ્ઠં ગહ્વરે વિષમેઽનેકાનર્થસંકટે તિષ્ઠતીતિ ગહ્વરેષ્ઠમ્। યત એવં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો ગુહાહિતશ્ચાતો ગહ્વરેષ્ઠઃ, અતો દુર્દર્શઃ।
તં પુરાણં પુરાતનમધ્યાત્મયોગાધિગમેન વિષયેભ્યઃ પ્રતિસંહ્મત્ય ચેતસ આત્મનિ સમાધાનમ્ અધ્યાત્મયોગસ્તસ્યાધિગમસ્તેન મત્વા દેવાત્માનં ધીરો હર્ષશોકાવાત્મન ઉત્કર્ષાપકર્ષયોઃ અભાવાજ્જહાતિ

કિં ચ-
1.2.13
એતચ્છøત્વા સંપરિગૃહ્ર મત્ર્યઃ પ્રવૃહ્ર ધમ્ર્યમણુમેતમાપ્ય। સ મોદતે મોદનીયઁ##઼ હિ લબ્ધ્વા વિવૃતઁ##઼ સદ્મ નચિકેતસં મન્યે

એ.1.2.13
એતદાત્મતત્ત્વં યદહં વક્ષ્યામિ તચ્છøત્વાચાર્યપ્રસાદાત્સમ્યગાત્મભાવેન પરિગૃહ્રોપાદાય મત્ર્યો મરણધર્મા ધર્માદનુપેતં ધમ્ર્યં પ્રવૃહ્રોદ્યમ્ય પૃથક્કૃત્ય શરીરાદેઃ અણું સૂક્ષ્મમેતમાત્માનમ્ આપ્ય પ્રાપ્ય સ મત્ર્યો વિદ્વાન્મોદતે મોદનીયં હર્ષણીયમાત્માનં લબ્ધ્વા। તદેતદેવંવિધં બ્રાહૃસદ્મ ભવનં નચિકેતસં ત્વાં પ્રત્યપાવૃતદ્વારં વિવૃતમભિમુખીભૂતં મન્યે મોક્ષાર્હં ત્વાં મન્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

યદ્યહં યોગ્યઃ પ્રસન્નશ્ચાસિ ભગવન્માં પ્રતિ-
1.2.14
અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્। અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ

એ.1.2.14
અન્યત્ર ધર્માચ્છાસ્ત્રીયાદ્ધર્માનુષ્ઠાનાત્તત્ફલાત્તત્કારકેભ્યશ્ચ પૃથગ્ભૂતમિત્યર્થઃ। તથાન્યત્ર
અધર્માત્તથાન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ કૃતં કાર્યમકૃતં કારણમસ્માદ્ અન્યત્ર। કિં ચાન્યત્ર ભૂતાચ્ચાતિક્રાન્તાત્કાલાદ્ભવ્યાચ્ચ ભવિષ્યતશ્ચ તથા વર્તમાનાત્;કાલત્રયેણ યન્ન પરિચ્છિદ્યત ઇત્યર્થઃ। યદ્ ઈદૃશં વસ્તુ સર્વવ્યવહારગોચરાતીતં પશ્યસિ તદ્વદ મહ્રમ્

ઇત્યેવં પૃષ્ટવતે મૃત્યુરુવાચ પૃષ્ટં વસ્તુ વિશેષણાન્તરં ચ વિવક્ષન્-
1.2.15
સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાઁ##઼સિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ। યદિચ્છન્તો બ્રાહૃચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદઁ##઼સંગ્રહેણ બ્રાવીમ્યોમિત્યેતત્

એ.1.2.15
સર્વે વેદા યત્પદં પદનીયં ગમનીયમવિભાગેનામનન્તિ પ્રતિપાદયન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ યત્પ્રાપ્યત્યર્થાનીત્યર્થઃ। યદિચ્છન્તો બ્રાહૃચર્યં ગુરુકુલવાસલક્ષણમન્યદ્વા બ્રાહૃપ્રાપ્ત્યર્થં ચરન્તિ તત્તે તુભ્યં પદં યજ્જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છસિ સંગ્રહેણ સંક્ષેપતો બ્રાવીમિ।
ઓમિત્યેતત્। તદેતત્પદં યદ્બુભુત્સિતં ત્વયા। યદેતદ્ ઓમિત્યોંશબ્દવાચ્યમોંશબ્દપ્રતીકં ચ

અતઃ -
1.2.16
એતદ્ધયેવાક્ષરં બ્રાહૃ એતદ્ધયેવાક્ષરં પરમ્। એતદ્ધયેવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્

એ.1.2.16
એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રાહૃઆપરમેત્દ્ધયેવાક્ષરં પરં ચ। તયોર્હિ પ્રતીકમેતદક્ષરમ્, એતદ્ધ્યેવાક્ષરં જ્ઞાત્વોપાસ્યબ્રાહૃએતિ યો યદિચ્છતિ પરમપરં વા તસ્ય તદ્ભવતિ। પરં ચેજ્જ્ઞાતવ્યમપરં ચેત્પ્રાપ્તવ્યમ્

યત એવમતઃ -
1.2.17
એતદાલમ્બનઁ##઼ શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્। એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રાહૃલોકે મહીયતે

એ.1.2.17
એતદાલમ્વનમેતદ્બ્રાહૃપ્રાપ્ત્યાલમ્બનાનાં શ્રેષ્ઠં પ્રશસ્યતમમ્ એતદાલમ્બનં પરમપરં ચ પરાપરબ્રાહૃવિષયત્વાત્। એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રાહૃલોકે મહીયતે પરસ્મિન્ બ્રાહૃણિ। અપરïસ્મશ્ચ બ્રાહૃભૂતો બ્રાહૃવદુપાસ્યો ભવતીત્યર્થઃ

અન્યત્ર ધર્માદિત્યાદિના પૃષ્ટસ્યાત્મનોઽશેષવિશેષરહિતસ્ય આલમ્બનત્વેન પ્રતીકત્વેન ચોંકારો નિર્દિષ્ટઃ અપરસ્ય ચ બ્રાહૃણો મન્દમધ્યમપ્રતિપત્તૄન્પ્રતિ। અથેદાનીં તસ્યોઙ્કારાલમ્બનસ્યાત્મનઃ સાક્ષાત્સ્વરૂપનિર્દિધારયિષયા ઇદમુચ્યતે-
1.2.18
ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્। અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

ન જાયતે નોત્પદ્યતે મ્રિયતે વા ન મ્રિયતે ચોત્પત્તિમતો વસ્તુનોઽનિત્યસ્ય અનેકવિક્રિયાઃ તાસામાદ્યન્તે જન્મવિનાશલક્ષણે વિક્રિયે ઇહાત્મનિ પ્રતિષિધ્યેતે પ્રથમં સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધાર્થં ન જાયતે મ્રિયતે વેતિ। વિપશ્ચિન્મેધાવી અવિપરિલુપ્તચૈતન્યસ્વભાવાત્।
કિં ચ નાયમાત્મા કુતશ્ચિત્ કારણાન્તરાદ્ વભૂવ। સ્વસ્માચ્ચ આત્મનો ન બભૂવ કશ્ચિદર્થાન્તરભૂતઃ। અતોઽયમાત્માજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽપક્ષયવિવર્જિતઃ। યો હ્રશાશ્વતઃ સોઽપક્ષીયતે; અયં તુ શાશ્વતોઽત એવ પુરાણઃ પુરાપિ નવ એવેતિ। યો હ્રવયવોપચયદ્વારેણાભિનિર્વત્ર્યતે સ ઇદાનીં નવો યથા કુમ્ભાદિઃ। તદ્વિપરીતસ્ત્વાત્મા પુરાણો વૃદ્ધિવિવર્જિત ઇત્યર્થઃ।
યત એવમતો ન હન્યતે ન હિંસ્યતે ન હિંસ્યતે હન્યમાને શસ્ત્રાદિભિઃ શરીરે। તત્સ્થોઽપ્યાકાશવદેવ

1.2.19
હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તુઁ##઼હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્। ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયઁ##઼હન્તિ ન હન્યતે

એ.1.2.19
એવં ભૂતમપ્યાત્માનં શરીરમાત્રાત્મદૃષ્ટિર્હન્તા ચેદ્યદિ મન્યતે ચિન્તયતિ હન્તું હનિષ્યામ્યેનમ્ ઇતિ યોઽપ્યન્યો હતઃ સોઽપિ ચેન્મન્યતે હતમાત્માનં હતોઽહમ્ ઇત્યુભાવપિ તૌ ન વિજાનીતઃ; સ્વમાત્માનં યતો નાયં હન્તિ અવિક્રિયત્વાદાત્મનસ્તથા ન હન્યત આકાશવદવિક્રિયત્વાદેવ। અતોઽનાત્મજ્ઞવિષય એવ ધર્માધર્માદિલક્ષણઃ સંસારો ન બ્રાહૃજ્ઞસ્ય। શ્રુતિપ્રામાણ્યાન્ન્યાયાચ્ચ ધર્માધર્માદ્યનુપપત્તેઃ

કથં પુનરાત્માનં જાનાતિ ઇત્યુચ્યતે-
1.2.20
અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનાત્માસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્। તમક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્મહિમાનમાત્મનઃ

એ.1.2.20
અણોઃ સૂક્ષ્માદણીયાઞ્શ્યામાકાદેરણુતરઃ। મહતો મહત્પરિમાણાન્મહીયાન્મહત્તરઃ પૃથિવ્યાદેઃ અણુ મહદ્વા યદસ્તિ લોકે વસ્તુ તત્તેનૈવાત્મના નિત્યેન આત્મવત્સંભવતિ। તદાત્મના વિનિર્મુક્તમસત્સંપદ્યતે। તસ્માત્ અસાવેવાત્માણોરણીયાન્મહતો મહીયાન્સર્વનામરૂપવસ્તૂપાધિકત્વાત્। સ ચાત્માસ્ય જન્તોબ્ર્રાહૃઆદિસ્તમ્બપર્યન્તસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય ગુહાયાં હ્મદયે નિહિત આત્મભૂતઃ સ્થિત ઇત્યર્થઃ।
તમાત્માનં દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનલિઙ્ગિમક્રતુરકામો દ્દષ્ટાદ્દષ્ટબાહ્રવિષયોપરતબુદ્ધિરિત્યર્થઃ। યદા ચૈવં તદા મનઆદીનિ કરણાનિ ધાતવઃ શરીરસ્ય ધારણાત્પ્રસીદન્તીત્યેષાં ધાતૂનાં પ્રસાદાદાત્મનો મહીમાનં કર્મનિમિત્તવૃદ્ધિક્ષયરહિતં પશ્યત્યયમ્ અહમસ્મીતિ સાક્ષાદ્વિજાનાતિ। તતો વીતશોકો ભવતિ

અન્યથા દુર્વિજ્ઞેયોઽયમાત્મા કામિભિઃ પ્રાકૃતપુરુષૈઃ, યસ્માત્-
1.2.21
આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ। કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ

એ.1.2.21
આસીનોઽવસ્થિતોઽચલ એવ સન્ દૂરં વ્રજતિ। શયાનો યાતિ સર્વત એવમસાવાત્મા દેવો મદામદઃ સમદોઽમદશ્ચ સહર્ષોઽહર્ષશ્ચ વિરુદ્ધધર્મવાનતોઽશક્યત્વાજ્જ્ઞાતું કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ?
અસ્મદાદેરેવ સૂક્ષ્મબુદ્ધેઃ પણ્ડિતસ્ય સુવિજ્ઞેયોઽયમાત્મા સ્થિતિગતિનિત્યાનિત્યાદિવિરુદ્ધાનેકધર્મોપાધિકત્વાદ્વિરુદ્ધધર્મવચ્વાદ્વિશ્વરૂપ ઇવ ચિન્તામણિવદવભાસતે। અતો દુર્વિજ્ઞેયત્વં દર્શયતિ કસ્તં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતીતિ।
કરણાનામુપશમઃ શયનં કરણજનિતસ્યૈકદેશવિજ્ઞાનસ્ય ઉપશમઃ શયાનસ્ય ભવતિ। યદા ચૈવં કેવલસામાન્યવિજ્ઞાનત્વાત્ સર્વતો યાતીવ યદા વિશેષવિજ્ઞાનસ્થઃ સ્વેન રૂપેણ સ્થિત એવ સન્મનઆદિગતિષુ તદુપાધિકત્વાદ્દૂરં વ્રજતીવ સ ચેહૈવ વર્તતે

તદ્વિજ્ઞાનાચ્ચ શોકાત્યય ઇત્યપિ દર્શયતિ-
1.2.22
અશરીરઁ શરીરેષ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્। મહાન્તં વિભૂમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

એ.1.2.22
અશરીરં સ્વેન રૂપેણ આકાશકલ્પ આત્મા તમશરીરં શરીરેષુ દેવપિતૃમનુષ્યાદિશરીરેષુ અનવસ્થેષ્વવસ્થિતિરહિતેષ્વવસ્થિતં નિત્યમવકૃતમિત્યેતત્, મહાન્તં મહચ્વસ્યાપેક્ષિકત્વશઙ્કાયામાહ - વિભું વ્યાપિનમાત્માનમ્ - આત્મગ્રહણં સ્વતોઽનન્યત્વપ્રદર્શનાર્થમ્, આત્મશબ્દઃ પ્રત્યગાત્મવિષય એવ મુખ્યસ્તમીદ્દશમાત્માનં મત્વા અયમહમિતિ ધીરો ધીમાન્ન શોચતિ। ન હ્રેવંવિધસ્યાત્મવિદઃ શોકોપપત્તિઃ

યદ્યપિ દુર્વિજ્ઞેયોઽયમાત્મા તથાપ્યુપાયેન સુવિજ્ઞેય એવેત્યાહ-
1.2.23
નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન। યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ આત્મા
વિવૃણુતે તનૂઁસ્વામ્

એ.1.2.23
નાયમાત્મા પ્રવચનેનાનેકવેદસ્વીકરણેન લભ્યો જ્ઞેયો નાપિ મેધયા ગ્રન્થાર્થધારણશક્ત્યા। ન બહુના શ્રુતેન કેવલેન। કેન તર્હિ લભ્ય ઇત્યુચ્યતે-
યમેવ સ્વાત્માનમેષ સાધકો વૃણુતે પ્રાર્થયતે તેનૈવાત્મના વરિત્રા સ્વયમાત્મા લભ્યો જ્ઞાયત એવમિત્યેતત્। નિષ્કામસ્યાત્માનમ્ એવ પ્રાર્થયત આત્મનૈવાત્મા લભ્યત ઇત્યર્થઃ।
કથં લભ્યત ઇત્યુચ્યતે - તસ્યાત્મકામસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે પ્રકાશયતિ પારમાર્થિકીં તનૂં સ્વાં સ્વકીયાં સ્વયાથાત્મ્યમ્ ઇત્યર્થઃ

કિં ચાન્યત્-
1.2.24
નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ। નાશાન્તમાનસો વાપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્

એ.1.2.24
ન દુશ્ચરિતાત્પ્રતિષિદ્ધાચ્છુતિસ્મૃત્યવિહિતાત્પાપકર્મણોઽવિરતઃ અનુપરતો નાપીન્દ્રિયલૌલ્યાદ્ અશાન્તોઽનુપરતો નાપ્યસમાહિતોઽનેકાગ્રમના વિક્ષિપ્તચિત્તઃ સમાહિતચિતોઽપિ સન્સમાધાનફલાર્થિત્વાન્નાપ્યશાન્તમાનસો વ્યાપૃતચિત્તઃ પ્રજ્ઞાનેન બ્રાહૃવિજ્ઞાનેનૈનં પ્રકૃતમાત્માનમાપ્નુયાત્। યસ્તુ દુશ્ચરિતાદ્વિરત ઇન્દ્રિયલૌલ્યાચ્ચ સમાહિતચિત્તઃ સમાધાનફલાદપ્યુપશાન્તમાનસશ્ચાચાર્યવાન્પ્રજ્ઞાનેન યથોક્તમ્ આત્માનં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ

યસ્ત્વનેવંભૂતઃ-
એ.1.2.25
યસ્ય બ્રાહૃ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ। મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ

યસ્યાત્મનો બ્રાહૃક્ષત્રે સર્વધર્મવિધ્રકે અપિ સર્વત્રાણભૂતે ઉભે ઓદનોઽશનં ભવતઃ સ્યાતામ્, સર્વહરોઽપિ મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ ઇવૌદનસ્ય અશનત્વેઽપ્યપર્યાપ્તસ્તં પ્રાકૃતબુદ્ધિર્યથોક્તસાધનરહિતઃ સન્ ક ઇત્થા ઇત્થમેવં યથોક્તસાધનવાનિવેત્યર્થઃ, વેદ વિજાનાતિ યત્ર સ આત્મેતિ

તૃતીયા વલ્લી
ઋતં પિબન્તાવિતાયસ્યા વલ્લયાઃ સમ્બન્ધઃ-
વિદ્યાવિદ્યે નાનાવિરુદ્ધફલે ઇત્યુપન્યસ્તે ન તુ સફલે તે યથાવન્નિર્ણીતે;તન્નિર્ણયાર્થા રથરૂપકકલ્પના, તથા ચ પ્રતિપત્તિસૌકર્યમ્। એવં ચ પ્રાપ્તૃપ્રાપ્યગન્તૃગન્તવ્યવિવેકાર્થં દ્વાવાત્માનૌ ઉપન્યસ્યેતે-
1.3.1
ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરર્ધે। છાયાતપૌ બ્રાહૃવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

એ.1.3.1
ઋતં સત્યમવશ્યંભાવિત્વાત્। કર્મફલં પિબન્તૌ, એકસ્તત્ર કર્મફલં પિબતિ ભુઙ્ક્તં નેતરઃ;તથાપિ પાતૃસમ્બન્ધાત્ પિબન્તૌ ઇત્યુત્યતે છત્રિન્યાયેન, સુકૃતસ્ય સ્વયંકૃતસ્ય કર્મણ ઋતમ્ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ, લોકેઽસ્મિન્ શરીરે ગુહાં ગુહાયાં બુદ્ધૌ પ્રવિષ્ટૌ, પરમે બાહ્રપુરુષાકાશસસ્થાનાપેક્ષયા પરમમ્, પરસ્ય બ્રાહૃણોઽર્ધં સ્થાનં પરાર્ધમ્। તસ્મિન્હિ પરં બ્રાહૃઓપલભ્યતે અતસ્તસ્મિન્પરમે પરાર્ધે હાર્દાકાશે પ્રવિષ્ટાવિત્યર્થઃ।
તૌ ચ ચ્છાયાતપાવિવ વિલક્ષણૌ સંસારિત્વાસંસારિત્વેન બ્રાહૃવિદો વદન્તિ કથમન્તિ। ન કેવલમકર્મિણ એવ વદન્તિ, પઞ્ચાગ્નયો ગૃહસ્થા યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ ત્રિઃકૃત્વો નાચિકેતોઽગ્નિશ્ચિતો યૈસ્તે ત્રિણાચિકેતાઃ

1.3.2
યઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રાહૃ યત્પરમ્। અભયં તિતીર્ષતાં પારં નાચિકેતઁશકેમહિ

એ.1.3.2
યઃ સેતુરિવ સેતુરીજાનાનાં યજમાનાનાં કર્મિણાં દુઃખસન્તરણાર્થત્વાન્નાચિકેતોઽગ્નિસ્તં વ્યં જ્ઞાતું ચેતું ચ શકેમહિ શક્નુવન્તઃ। કિં ચ યચ્ચાભયં ભયશૂન્યં સંસારપારં તિતીર્ષતાં તર્તુમિચ્છતાં બ્રાહૃવિદાં યત્પરમાશ્રયમક્ષરમાત્માખ્યં બ્રાહૃ તચ્ચ જ્ઞાતું શકેમહિ શક્નુવન્તઃ। પરાપરે બ્રાહૃણીકર્મબ્રાહૃવિદાશ્રયે વેદિતવ્યે ઇતિ વાક્યાર્થઃ। એતયોરેવ હ્રુપન્યાસઃ કૃત ઋતં પિબન્તાવિતિ

તત્ર ય ઉપાધિકૃતઃ સંસારી વિદ્યાવિદ્યયોરધિકૃતો મોક્ષગમનાય સંસારગમનાય ચ તસ્ય તદુભયગમને સાધનો રથઃ કલ્પ્યતે-
1.3.3
આત્માનઁ##઼ રથિનં વિદ્ધિ શરીરઁ##઼ રથમેવ તુ। બુદિંધ તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ

એ.1.3.3
તત્ર તત્રાત્માનમૃતપં સંસારિણં રથિનં રથસ્વામિનં વિદ્ધિ જાનીહિ। શરીરં રથમેવ તુ રથબદ્ધહયસ્થાનીયૈરિન્દ્રિયૈરાકૃષ્યમાણત્વાચ્છરીરસ્ય। બુદ્ધિ તુ અધ્યવસાય લક્ષણાં સારથિં વિદ્ધિ બુદ્ધિનેતૃપ્રધાનત્વાચ્છરીરસ્ય સારથિનેતૃપ્રધાન ઇવ રથઃ। સર્વં હિ દેહગતં કાર્યં બુદ્ધિકર્તવ્યમેવ પ્રાયેણ। મનઃ સેકલ્પવિકલ્પાદિલક્ષણં પ્રગ્રહં રશનાં વિદ્ધિ। મનસા હિ પ્રગૃહીતાનિ શ્રેત્રાદીનિ કરણાનિ પ્રવર્તન્તે રશનયેવાશ્વાઃ

1.3.4
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાઁ##઼સ્તેષુ ગોચરાન્। આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ

એ.1.3.4
ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ હયાન્ આહૂ રથકલ્પનાકુશલાઃ શરીરરથાકર્ષણસામાન્યાત્। તેષ્વેવ ઇન્દ્રિયેષુ હયત્વેન પરિકલ્પિતેષુ ગોચરાન્માર્ગાન્રૂપાદીન્વિષયાન્ વિદ્ધિ। આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં શરીરેન્દ્રિયમનોભિઃ સહિતં સંયુક્તમાત્માનં ભોક્તેતિ સંસારીત્યાહુર્મનીષિણો વિવેકિનઃ।
ન હિ કેવલસ્યાત્મનો ભોક્તૃત્વમસ્તિ બુદ્ધયાદ્યુપાધિકૃતમેવ તસ્ય ભોક્તૃત્વમ્। તથા ચ શ્રુત્યન્તરં કેવલસ્યાભોક્તૃત્વમેવ દર્શયતિ-"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" (બૃ.ઉ.4।4।7) ઇત્યાદિ। એવં ચ સતિ વક્ષ્યમાણરથકલ્પનયા વૈષ્ણવસ્ય પદસ્યાત્મતયા પ્રતિપત્તિરુપપદ્યતે નાન્યથા સ્વભાવાનતિક્રમાત્

1.3.5
યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા। તૈસ્યેન્દ્રિયાણ્યવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

એ.1.3.5
તત્રૈવં સતિ યસ્તુ બુદ્ધયાખ્યઃ સારથિરવિજ્ઞાનવાનનિપુણોઽવિવેકી પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ ભવતિ યથેતરો રથચર્યાયામયુક્તેન અપ્રગૃહીતેનાસમાહિતેન મનસા પ્રગ્રહસ્થાનીયેન સદા યુક્તો ભવતિ તસ્યાકુશલસ્ય બુદ્ધિસારથેઃ ઇન્દ્રિયાણ્યશ્વસ્થાનિ યાન્યવશ્યાનિ અશક્યનિવારણાનિ દુષ્ટાશ્વા અદાન્તાશ્વા ઇવેતરસારથેર્ભવન્તિ

1.3.6
યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા। તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

એ.1.3.6
યસ્તુ પુનઃ પૂર્વોક્તવિપરીતઃ સારથિર્ભવતિ વિજ્ઞાનવાનપ્રગૃહીતમનાઃ સમાહિતચિત્તઃ સદા તસ્યાશ્વસ્થાનીયાનીન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તયિતું નિવર્તયિયું વા શક્યાનિ વશ્યાનિ દાન્તાઃ સદશ્વા ઇવેતરસારથેઃ

તસ્ય પૂર્વોક્તસ્યાવિજ્ઞાનવતો બુદ્ધિસારથેરિદં ફલમાહ-
1.3.7
યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાશુચિઃ। ન સ તત્પદમાન્પોતિ સઁ##઼સારં ચાધિગચ્છતિ

એ.1.3.7
યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવતિ અમનસ્કોઽપ્રગૃહીતમનસ્કઃ સ તત એવાશુચિઃ સદૈવ, ન સ રથી તત્પૂર્વોક્તમક્ષરં યત્પરં પદમ્ આપ્નોતિ તેન સારથિન। ન કેવલં કૈવલ્યં નાપ્નોતિ સંસારં ચ જન્મમરણલક્ષણમધિગચ્છતિ

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ। સ તુ તત્પદમાન્પોતિ યસ્માદ્ભૂયો ન જાયતે

એ.1.3.8
યસ્તુ દ્વિતીયો વિજ્ઞાનવાન્ વીજ્ઞાનવત્સારથ્યુપેતો સ્થી વિદ્વાન્ ઇત્યેતત્; યુક્તમનાઃ સમનસ્કઃ સ તત એવ સદા શુચિઃ સ તુ તત્પદમાપ્નોતિ, યસ્માદાપ્તાત્પદાદ્ અપ્રચ્યુતઃ સન્ભૂયઃ પુનર્ન જાયતે સંસારે

કિં તત્પદમિત્યાહ-
1.3.9
વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃપ્રગ્રહવાન્નરઃ। સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એ.1.3.9
વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ યો વિવેકબુદ્ધિસારથિઃ પૂર્વોક્તો મનઃપ્રગ્રહવાન્પ્રગૃહીતમનાઃ સમાહિતચિત્તઃ સઞ્શુચિર્નરો વિદ્વાન્ સોઽધ્વનઃ સંસારગતેઃ પારં પરમેવ અધિગન્તવ્યમિત્યેતદાપ્નોતિ મુચ્યતે સર્વસંસારબન્ધનૈઃ તદ્વિષ્ણોઃ વ્યાપનશીલસ્ય બ્રાહૃણઃ પરમાત્મનો વાસુદેવાખ્યસ્ય પરમં પ્રકૃષ્ટં પદં સ્થાનં સતચ્વમિત્યેતદ્યદસૌ આપ્નોતિ વિદ્વાન્ અધુના યત્પદં ગન્તવ્યં તસ્ય ઇન્દ્રિયાણિ સ્થૂલાન્યારભ્ય સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પ્રત્યગાત્મતયા અધિગમઃ કર્તવ્ય ઇત્યેવમર્થમિદમ્ આરભ્યતે-
1.3.10
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્રર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ। મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ

એ.1.3.10
સ્થૂલાનિ તાવદિન્દ્રિયાણિ તાનિ યૈરર્થૈરાત્મપ્રકાશનાય આરબ્ધાનિ તેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યઃ સ્વકાર્યેભ્યસ્તે પરા હ્રર્થાઃ સૂક્ષ્મા મહાન્તશ્ચ પ્રત્યગાત્મભૂતાશ્ચ।
તેભ્યોઽપ્યર્થેભ્યશ્ચ પરં સૂક્ષ્મતરં મહત્પ્રત્યગાત્મભૂતં ચ મનઃ। મનઃશબ્દવાચ્યં મનસ આરમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મં સંકલ્પવિકલ્પાદ્યારમ્ભકત્વાન્ મનસોઽપિ પરા સૂક્ષ્મતરા મહત્તરા પ્રત્યગાત્મભૂતા ચ બુદ્ધિઃ બુદ્ધિશબ્દવાચ્યમધ્યવસાયાદ્યારમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મમ્। બુદ્ધેરાત્મા સર્વપ્રાણિબુદ્ધીનાં પ્રત્યગાત્મભૂતત્વાદાત્મામહાન્સર્વા મહચ્વાત્। અવ્યક્તાદ્યત્પ્રથમં જાતં હૈરણ્યગર્ભં તચ્વં બોધાબોધાત્મકં મહાનાત્મા બુદ્ધેઃ પરં ઇત્યુચ્યતે

1.3.11
મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ। પુરુષાન્ન પરં કિંચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ

એ.1.3.11
મહતોઽપિ પરં સૂક્ષ્મતરં પ્રત્યગાત્મભૂતં સર્વમહત્તરં ચ અવ્યક્તં સર્વસ્ય જગતો બૂજભૂતમ્ અવ્યાકૃતનામરૂપસતચ્વં સર્વકાર્યકારણશક્તિસમાહારરૂપમ્ અવ્યક્તાવ્યાકૃતાકાશાદિનામવાચ્યં પરમાત્મન્યોતપ્રોતભાવેન સમાશ્રિતં વટકણિકાયામિવ વટવૃક્ષશક્તિઃ।
તસ્માદવ્યક્તાત્પરઃ સૂક્ષ્મતરઃ સર્વકારણકારણત્વાત્ પ્રત્યગાત્મત્વાચ્ચ મહાંશ્ચ અત એવ પુરુષઃ સર્વપૂરણાત્। તતોઽન્યસ્ય પરસ્ય પ્રસઙ્ગં નિવારયન્નાહ પુરુષાન્ન પરં કિંચિદિતિ। યસ્માન્નાસ્તિ પુરુષાત્ ચિન્માત્રાઘનાત્ પરં કિંચિદપિ વસ્ત્વન્તરં તસ્માત્સૂક્ષ્મત્વમહચ્વપ્રત્યગાત્મત્વાનાં સા કાષ્ઠા
નિષ્ઠા પર્યવસાનમ્।
અત્ર હીન્દ્રિયેભ્ય આરભ્ય સૂક્ષ્મત્વાદિપરિસમાપ્તિઃ। અત એવ ચ ગન્તૃણાં સર્વગતિમતાં સંસારિણાં પરા પ્રકૃષ્ટા ગતિઃ "યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે"(ગીતા 8।21।15।6) ઇતિ સ્મૃતેઃ

નનુ ગતિશ્ચેદાગત્યાપિ ભવિતવ્યમ્। કથં યસ્માદ્ભૂયો ન જાયત ઇતિ?
નૈષ દોષઃ; સર્વસ્ય પ્રત્યગાત્મત્વાદવગતિરેવ ગતિરિત્યુપચર્યતે। પ્રત્યગાત્મત્વં ચ દર્શતમિન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપરત્વેન। યો હિ ગન્તા સોઽગતમપ્રત્યગ્રૂપં ગચ્છત્યનાત્મભૂતં ન વિપર્યયેણ। તથા ચ શ્રુતિઃ - "અનધ્વગા અધ્વસુ પારયિષ્ણવઃ ઇત્યાદ્યા"। તથા ચ દર્શયતિ પ્રત્યગાત્મત્વં સર્મસ્ય-
1.3.12
એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે। દૃશ્યતે ત્વગ્રયયા બુદ્ધયા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

એ.1.3.12
એષ પુરુષઃ સર્વેષુ બ્રાહૃઆંદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ ભૂતેષુ ગૂઢઃ સવૃતો દર્શનશ્રવણાદિકર્માવિદ્યામાયાચ્છન્નોઽત એવાત્મા ન પ્રકાશત આત્મત્વેન કસ્યચિત્। આહો અતિગમ્ભીરા દુરવગાહ્રા વિચિત્ર માયા ચેયં યદયં સર્વો જન્તુઃ પરમાર્થતઃ પરમાર્થસતચ્વોઽપ્યેવં બોધ્યમાનોઽહં પરમાત્મેતિ ન ગૃહ્ણાત્યનાત્માનં દેહેન્દ્રિયાદિસહ્ઘાતમાત્મનો દૃશ્યમાનમપિ ઘટાદિવદાત્મત્વેનાહમમુષ્ય પુત્ર ઇત્યનુચ્યમાનોઽપિ ગૃહ્ણાતિ। નૂનં પરસ્યૈવ માયયા મોમુહ્રમાનઃ સર્વો લોકો બમ્ભ્રમીતિ। તથા ચ સ્મરણમ્- "નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયાસમાવૃતઃ" (ગીતા 7।25) ઇત્યાદિ।
નનુ વિરુદ્ધમિદમુચ્યતે "મત્વા ધીરો ન શોચતિ" (ક.ઉ.2।1।4) "ન પ્રકાશતે" (ક.ઉ.1।3।12) ઇતિ ચ।
નૈતદેવમ્। અસંસ્કૃતબુદ્ધેરવિજ્ઞેયત્વાન્ન પ્રકાશત ઇત્યુક્તમ્। દૃશ્યતે તુ સંસ્કૃતયા અગ્રયયા અગ્રમિવાગ્રયયા
તયા, એકાગ્રતયોપેતયેત્યેતત્, સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મવસ્તુનિરૂપણપરયા, કૈ? સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્રર્થાઃઽ ઇત્યાદિપ્રકારેણ સૂક્ષ્મતાપારમ્પર્યદર્શનેન પરં સૂક્ષ્મં દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે સૂક્ષ્મદર્શિનસ્તૈઃ સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ પણ્ડિતૈરિત્યેતત્

તત્પ્રતિપચ્યુપાયમાહ-
1.3.13
યચ્છેદ્વાઙ્ભનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ। જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ

એ.1.3.13
યચ્છેન્નિયચ્છેદુપસંહરેત્પ્રાજ્ઞો વિવેકી;કિમ્? વાગ્વાચમ્। વાગત્રોપલક્ષણાર્થા સર્વેષામિન્દ્રિયાણામ્। ક્વ?મનસી મનસીતિચ્છાન્દસં દૈઘ્ર્યમ્। તચ્ચ મનો યચ્છેજ્જ્ઞાને પ્રકાશસ્વરૂપે બુદ્ધૌ આત્મનિ। બુદ્ધિર્હિ મનઆદિકરણાન્યાપ્નોતીત્યાત્મા પ્રત્યક્ તેષામ્। જ્ઞાનં બુદ્ધિમાત્મનિ મહતિ પ્રથમજે નિયચ્છેત્ પ્રથમજવત્ સ્વચ્છસ્વભાવકમાત્મનો વિજ્ઞાનમ્ આપાદયેદિત્યર્થઃ। તં ચ મહાન્તમ્ આત્માનં યચ્છેચ્છાન્તે સર્વવિશેષપ્રત્યસ્તમિતરૂપેઽવિક્રિયે સર્વાન્તરે સર્વબુદ્ધિપ્રત્યયસાક્ષિણિ મુખ્ય
આત્મનિ

એવં પુરુષ આત્મનિ સર્વં પ્રવિલાપ્ય નામરુપકર્મત્રયં યન્મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં ક્રિયાકારકફલ્લક્ષણં સ્વાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન મરીચ્યુદકરજ્જુસર્પગગનમલાનીવ મરીચિરજ્જુગગનસ્વરૂપદર્શનેનૈવ સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તાત્મા કૃતકૃત્યો ભવતિ યતોઽતસ્તદદ્દર્શનાર્થમ્-
1.3.14
ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત। ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્તત્કવયો વદન્તિ

એ.1.3.14
અનાદ્યવિદ્યાપ્રસુપ્તા ઉત્તિષ્ઠત હે જન્તવ આત્મજ્ઞાનાભિમુખા ભવત; જાગ્રતાજ્ઞાનનિદ્રાયા ઘોરરૂપાયાઃ સર્વાનર્થબીજભૂતાયાઃ ક્ષયં કુરુત।
કથમ્?પ્રાપ્યોપગમ્ય વરાન્ પ્રકૃષ્ટાનાચાર્યાંસ્તદ્વિદસ્તદુપદિષ્ટં સર્વાન્તરમાત્માનમહમસ્મીતિ નિબોધતાવગચ્છત। નહ્રુપેક્ષિતવ્યમિતિ શ્રુતિરનુકમ્પયાહ માતૃવત્। અતિસૂક્ષ્મબુદ્ધિવિષયત્વાજ્જ્ઞેયસ્ય। કિમિવ સૂક્ષ્મબુદ્ધિઃ ઇત્યુચ્યતે, ક્ષુરસ્ય ધારાગ્રં નિશિતા તીક્ષ્ણીકૃતા દુરત્યયા દુઃખેનાત્યયો યસ્યાઃ સા દુરત્યયા। યથા સા પદ્ભયાં દુર્ગમનીયા તથા દુર્ગં દુઃસમ્પાદ્યમિત્યેતત્ પથઃ પન્થાનં તચ્વજ્ઞાનલક્ષણં માર્ગં કવયો મેધાવિનો વદન્તિ। જ્ઞેયસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાત્તદ્વિષયસ્ય જ્ઞાનમાર્ગસ્ય દુઃસમ્પાદ્યત્વં વદન્તીત્યભિપ્રાયઃ

તત્કથમતિસૂક્ષ્મત્વં જ્ઞેયસ્ય ઇત્યુચ્યતે;સ્થૂલા તાવદિયં મેદિની શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધોપચિતા સર્વેન્દ્રિયવિષયભૂતા તથા શરીરમ્। તત્રૈકૈકગુણાપકર્ષેણ ગન્ધાદીનાં સૂક્ષ્મત્વમહચ્વવિશુદ્ધત્વનિત્યત્વાદિતારતમ્યં દૃષ્ટમબાદિષુ યાવદાકાશમિતિ તે ગન્ધાદયઃ સર્વ એવ સ્થૂલત્વાદ્વિકારાઃ શબ્દાન્તા યત્ર ન સન્તિ કિમુ તસ્ય સૂક્ષ્મત્વાદિનિરતિશયત્વં વક્તવ્યમ્ ઇત્યેતદ્દર્શયતિ શ્રુતિઃ-
1.3.15
અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્। અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાટ¬ તન્મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે

એ.1.3.15
અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ એતદ્વ્યાખ્યાતં બ્રાહૃઆવ્યયમ્ - યદ્ધિ શબ્દાદિમત્તદ્વ્યેતીદં તુ અશબ્દાદિમચ્વાદવ્યયં ન વ્યેતિ ન ક્ષીયતે, અત એવ ચ નિત્યમ્। યદ્ધિ વ્યેતિ તદનિત્યમિદં તુ ન વ્યેત્યતો નિત્યમ્।
ઇતશ્ચ નિત્યમ્ અનાદ્યવિદ્યમાન આદિઃ કારણમ્ અસ્ય તદિદમનાદિ। યદ્ધયાદિમત્તત્કાર્યત્વાદનિત્યં કારણે પ્રલીયતે યથા પૃથિવ્યાદિ। ઇદં તુ સર્વકારણત્વાદકાર્યમકાર્યત્વાન્નિત્યમ્। ન તસ્ય કારણમસ્તિ યસ્મિન્પ્રલીયતે।
તથાનન્તમ્ અવિદ્યમાનોઽન્તઃ કાર્યમસ્ય તદનન્તમ્। યથા કદલ્યાદેઃ ફલાદિકાર્યોત્પાદનેન અપિ અનિત્યત્વં દૃષ્ટં ન ચ તથાપ્યન્તવચ્વં બ્રાહૃણઃ અતોઽપિ નિત્યમ્।
મહતો મહત્તચ્વાદ્ બુદ્ધયાખ્યાત્પરં વિલક્ષણં નિત્યવિજ્ઞાપ્તિસ્વરૂપત્વાત્સર્વસાક્ષિ હિ સર્વભૂતાત્મત્વાદ્ બ્રાહૃ। ઉક્તં હિ ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુઽ (ક.ઉ.1।3।12) ઇત્યાદિ। ધ્રુવં ચ કૂટસ્થં નિત્યં ન પૃથિવ્યાદિવદાપેક્ષિકં નિત્યત્વમ્। તદેવંભૂતં બ્રાહૃઆત્માનં નિચાટ¬આવગમ્ય તમાત્માનં મૃત્યુમુખાન્મૃત્યુગોચરાદવિદ્યાકામકર્મલક્ષણાત્પ્રમુચ્યતે વિમુચ્યતે

પ્રસ્તુતવિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થમાહ શ્રુતિઃ-
1.3.16
નાચિકેતમુપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તઁ##઼ સનાતનમ્। ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રાહૃલોકે મહીયતે

એ.1.3.16
નાચિકેતં નચિકેતસા પ્રાપ્તં નાચિકેતં મૃત્યુના પ્રોક્તં મૃત્યુપ્રોક્તમિદમાખ્યાનમુપાખ્યાનં વલ્લીત્રયલક્ષણં સનાતનં ચિરન્તનમ્ વૈદિકત્વાદુક્ત્વા બ્રાઆહૃણેભ્યઃ શ્રુત્વાચાર્યેભ્યો મેધાવી બ્રાહૃઐવ લોકો બ્રાહૃલોકસ્તસ્મિન્મહીયત આત્મભૂત ઉપાસ્યો ભવતીત્યર્થઃ

ય ઇમં પરમં ગુહ્રં શ્રાવયેદ્ બ્રાહૃસંસદિ। પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદાનન્ત્યાય કલ્પતે તદાનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ

એ.1.3.17
યઃ કશ્ચિદિમં ગ્રન્થં પરમં પ્રકૃષ્ટં ગુહ્રં ગોપ્યં શ્રાવયેદ્ ગ્રન્થતોઽર્થતશ્ચ બ્રાઆહૃણાનાં સંસદિ બ્રાહૃસંસદિ પ્રયતઃ શુચિર્ભૂત્વા શ્રાદ્ધકાલે વા શ્રાવયેદુ ભુજ્જાનાનાં તચ્છ્રાદ્ધમસ્યાનન્ત્યાયાનન્તફલાય કલ્પતે સંપદ્યતે। દ્વિર્વચનમ્ અધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્

દ્વિતીય અધ્યાય - પ્રથમા વલ્લિ
એષ સ્ત્રર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે દૃશ્યતે ત્વગ્રયયા બુદ્ધયેત્યુક્તમ્। કઃ પુનઃ પ્રતિબન્ધોઽગ્રયાયા બુદ્ધેર્યેન તદભાવાદ્ આત્મા ન દૃશ્યત ઇતિ તદદર્શનકારણપ્રદર્શનાર્થા વલ્લ્યારભ્યતે। વિજ્ઞાતે હિ શ્રેયઃપ્રતિબન્ધકારણે તદપનયનાય યત્ન આરબ્ધું શક્યતે નાન્યથેતિ-
2.1.1
પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયંભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્। કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્

એ.2.1.1
પરાઞ્ચિ પરાગઞ્ચન્તિ ગચ્છન્તીતિ ખાનિ તદુપલક્ષિતાનિ શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ ખાનીત્યુચ્યન્તે। તાનિ પરાઞ્ચ્યેવ શબ્દાદિવિષયપ્રકાશનાય પ્રવર્તન્તે। યસ્માદેવં સ્વાભાવિકાનિ તાનિ વ્યતૃણર્દ્ધિસિતવાન્હનનં કૃતવાન્ ઇત્યર્થઃ। કોઽસૌ?સ્વયંભૂઃ પરમેશ્વરઃ સ્વયમેવ સ્વતન્ત્રો ભવતિ સર્વદા ન પરતન્ત્ર ઇતિ। તસ્માત્પરાઙ્ પરાગ્રૂપાનનાત્મભૂતાઞ્શબ્દાદીન્પશ્યત્યુપલભત ઉપલબ્ધા, નાન્તરાત્મન્નાન્તરાત્માનમિત્યર્થઃ।
એવંસ્વભાવેઽપિ સતિ લોકસ્ય કશ્ચિન્નદ્યાઃ પ્રતિસ્ત્રોતઃ પ્રવર્તનમિવ ધીરો ધીમાન્વિવેકી પ્રત્યગાત્માનં પ્રત્યક્ચાસાવાત્મા ચેતિ પ્રત્યગાત્મા। પ્રતિચ્યેવાત્મશબ્દો રૂઢો લોકે નાન્યસ્મિન્। વ્યુત્પત્તિપક્ષેઽપિ તત્રૈવાત્મશબ્દો વર્તતે।
"યચ્ચાન્પોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ। યચ્ચાસ્ય સંતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ કીત્ર્યતે।" (લિઙ્ગ. 1।70।12)
ઇત્યાત્માશબ્દવ્યુત્પત્તિસ્મરણાત્।
તં પ્રત્યગાત્માનં સ્વં સ્વભાવમૈક્ષદપશ્યત્પશ્યતીત્યર્થઃ, છન્દસિ કાલાનિયમાત્। કથં પશ્યતીત્યુચ્યતે। આવૃત્તચક્ષુરાવૃત્તં વ્યાવૃત્તં ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિકમિન્દ્રિયજાતમ્ અશેષવિષયાદ્યસ્ય સ આવૃત્તચક્ષુઃ સ એવં સંસ્કૃતઃ પ્રત્યગાત્માનં પશ્યતિ। ન હિ બાહ્રવિષયા લોચનપરત્વં પ્રત્યગાત્મેક્ષણં
ચૈકસ્ય સંભવતિ। કિમર્થં પુનરિત્થં મહતા પ્રયાસેન સ્વભાવપ્રવૃત્તિનિરોધં કૃત્વા ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનં પશ્યતિ ઇત્યુચ્યતે, અમૃતત્વમમરણધર્મત્વં નિત્યસ્વભાવતામિચ્છન્ આત્મન ઇત્યર્થઃ

યત્તાવત્સ્વાભાવિકં પરાગેવ અનાત્મદર્શનં તદાત્મદર્શનસ્ય વ્રતિબન્ધકારણમવિદ્યા તત્પ્રતિકૂલત્વાત્। યા ચ પરાક્ષ્વેવાવિદ્યોપપ્રદર્શિતેષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષુ ભોગેષુ તૃષ્ણા તાભ્યામવિદ્યાતૃષ્ણાભ્યાં પ્રતિબદ્ધાત્મદર્શનાઃ-
2.1.2
પરાચઃ કામાનનુયન્તિ બાલાસ્તે મૃત્યોર્યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્। અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમધ્રુવેષ્વિહ ન પ્રાર્થયન્તે

એ.2.1.2
પરાચો બહિર્ગતાનેવ કામાન્ કામ્યાન્વિષયાનનુયન્તિ અનુગચ્છન્તિ બાલા અલ્પપ્રજ્ઞાસ્તે તેન કારણેન મૃત્યોરવિદ્યાકામકર્મસમુદાયસ્ય યન્તિ ગચ્છન્તિ વિતતસ્ય વિસ્તીર્ણસ્ય સર્વતો વ્યાપ્તસ્ય પાશં પાશ્યતે બદ્ધયતે યેન તં પાશં દેહેન્દ્રિયાદિસંયોગવિયોગલક્ષણમ્।
અનવરતજન્મમરણજરારોગાદ્યનેકાર્થવ્રાતં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ।
યત એવમથ તસ્માદ્ધીરા વિવેકિનઃ પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણમમૃતત્વં ધ્રુવં વિદિત્વા, દેવાદ્યમૃતત્વં હ્રધ્રુવમિદં તુ પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણં "ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્" (બૃ.ઉ.4।4।23) ઇતિ ધ્રુવમ્। તદેવંભૂતં કૂટસ્થમવિચાલ્યમમૃતત્વં વિદિત્વાધ્રુવેષુ સર્વપદાર્થેષ્વનિત્યેષુ નિર્ધાર્ય બ્રાઆહૃણા ઇહ સંસારેઽનર્થ,પ્રાયે ન પ્રાર્થયન્તે કિંચિદપિ પ્રત્યગાત્મદર્શનપ્રતિકૂલત્વાત્। પુત્રવિત્તલોકૈષણાભ્યો વ્યુત્તિષ્ઠન્ત્યેવેત્યર્થઃ

યદ્વિજ્ઞાનાન્ન કિંચિદન્યત્ પ્રાર્થયન્તે બ્રાહૃણાઃ કથં તદધિગમ ઇત્યુચ્યતે-
2.1.3
યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્સ્પર્શાં##઼શ્ચ મૈથુનાન્। એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે। એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.3
યેન વિજ્ઞાનસ્વભાવેનાત્મના રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્સ્પર્શાંશ્ચ મૈથુનાન્મૈથુનનિમિત્તાન્સુખપ્રત્યયાન્વિજાનાતિ વિસ્પષ્ટં જાનાતિ સર્વો લોકઃ।
નનુ નૈવં પ્રસિદ્ધિલોકસ્ય આત્મના દેહાદિવિલક્ષણેનાહં વિજાનામીતિ। દેહાદિસંઘાતોઽહં વિજાનામીતિ તુ સર્વો લોકોઽવગચ્છતિ।
ન ત્વેવમ્। દેહાદિસંઘાતસ્યાપિ શબ્દાદિસ્વરૂપત્વાવિશેષાદ્વિજ્ઞેયત્વાવિશેષાચ્ચ ન યુક્તં વિજ્ઞાતૃત્વમ્। યદિ હિ દેહાદિસંઘાતો રૂપાદ્યાત્મકઃ સન્રૂપાદીન્વિજાનીયાદ્બાહ્રા અપિ રૂપાદયોઽન્યોન્યં સ્વં સ્વં રૂપં ચ વિજાનીયુઃ। ન ચૈતદસ્તિ। તસ્માદ્ દેહાદિલક્ષણાંશ્ચ રૂપાદીનેતેનૈવ દેહાદિવ્યતિરિક્તેનૈવ વિજ્ઞાનસ્વભાવેનાત્મના વિજાનાતિ લોકઃ। યથા યેન લોહો દહતિ સોઽગ્નિરિતિ તદ્વત્।
આત્મનોઽવિજ્ઞેયં કિમત્રાïસ્મ##઼લ્લોકે પરિશિષ્યતે ન કિંચિત્પરિશિષ્યતે। સર્વમેવ ત્વાત્મના વિજ્ઞેયમ્। યસ્યાત્મનોઽવિજ્ઞેયં ન કિંચિત્પરિશિષ્યતે સ આત્મા સર્વજ્ઞઃ। એતદ્વૈ તત્। કિં તદ્યત્ નચિકેતસા પૃષ્ટં દેવાદિભિરપિ
વિચિકિત્સિતં ધર્માદિભ્યોઽન્યદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યસ્માત્પરં નાસ્તિ તદ્વા એતદધિગતમિત્યર્થઃ

અતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ દુર્વિજ્ઞેયમિતિ મત્વૈતમેવાર્થં પુનઃ પુનરાહ-
2.1.4
સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ। મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

એ.2.1.4
સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નમધ્યં સ્વપ્નવિજ્ઞેયમિત્યર્થઃ તથા જાગરિતાન્તં જાગરિતમધ્યં જાગરિતવિજ્ઞેયં ચ;ઉભૌ સ્વપ્નજાગરિતાન્તૌ યેન આત્મનાનુપશ્યતિ લોક ઇતિ સર્વં પૂર્વવત્। તં મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વાવગમ્યાત્મભાવેન સાક્ષાત્ અહમસ્મિ પરમાત્મેતિ ધીરો ન શોચતિ

કિં ચ -
2.1.5
ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમન્તિકાત્। ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે। એતદ્વૈ
તત્

એ.2.1.5
યઃ કશ્ચિદિમં મધ્વદં કર્મફલભુજં જીવં પ્રાણાદિકલાપસ્ય ધારયિતારમાત્માનં વેદ વિજાનાતિ અન્તિકાદન્તિકે સમીપ ઈશાનમ્ ઈશિતારં ભૂતભવ્યસ્ય કાલત્રયસ્ય, તતસ્તદ્વિજ્ઞાનાદુધ્ર્વમાત્માનં ન વિજુગુપ્સતે ન
ગોપાયિતુમ્ ઇચ્છત્યભયપ્રાપ્તત્વાત્। યાવદ્ધિ ભયમધ્યસ્થોઽનિત્યમાત્માનં મન્યતે, તાવદ્ગોપાયિતુમિચ્છત્યાત્માનમ્। યદા તુ નિત્યમદ્વૈતમાત્માનં વિજાનાતિ તદા કિં કઃ કુતો વા ગોપાયિતુમિચ્છેત્। એતદ્વૈ તદિતિ પૂર્વવત્

2.1.6
યઃ પૂર્વં તપસો જાતમદ્ભ્યઃ પૂર્વમજાયત। ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિવ્ર્યપશ્યત॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.6
યઃ કશ્ચિન્મુમુક્ષુઃ પૂર્વં પ્રથમં તપસો જ્ઞાનાદિલક્ષણાદ્ બ્રાહૃણ ઇત્યેતજ્જાતમુત્પન્નં હિરણ્યગર્ભમ્;કિમપેક્ષ્ય પૂર્વમિત્યાહ - અદ્ભ્યઃ પૂર્વમપ્સહિતેભ્યઃ પઞ્ચભૂતેભ્યો ન કેવલાભ્યોઽદ્ભ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ; અજાયત ઉત્પન્નો યસ્તં પ્રથમજં દેવાદિશરીરાણ્યુત્પાદ્ય સર્વપ્રાણિગુહાં હ્મદયાકાશં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં શબ્દાદીનુપલાભમાનં ભૂતેભિર્ભૂતૈઃ કાર્યકરણલક્ષણૈઃ સહ તિષ્ઠન્તં યો વ્યપશ્યત યઃ પશ્યતીત્યેતત્। ય એવં પશ્યતિ સ એતદેવ પશ્યતિ યત્તત્પ્રકૃતં બ્રાહૃ

2.1.7
યા પ્રાણેન સંભવત્યદિતિર્દેવતામયી।ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિવ્ર્યજાયત॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.7
યા સરવદેવતામયી સરવદેવતાત્મિકા પ્રાણેન હિરણ્યગર્ભરૂપેણ પરસ્માદ્ બ્રાહૃણઃ સંભવતિ શબ્દાદીનામદનાદદિતિસ્તાં પૂર્વવદ્ ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીમદિતિમ્। તામેવ વિશિનષ્ટિ - યા ભૂતેભિઃ ભૂતૈઃ સમન્વિતા વ્યજાયત ઉત્પન્ના ઇત્યેતત્

કિં ચ-
2.1.8
અરણ્યોર્નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુમૃતો ગર્ભણીભિઃ। દિવે દિવ ઈડ¬ઓ જાગૃવદ્ભિર્હવિષ્મદ્ભિર્મનુષ્યેભિરગ્નિઃ॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.8
યોઽધિયજ્ઞ ઉત્તરાધરારણ્યોઃ નિહિતઃ સ્થિતો જાતવેદા અગ્નિઃ પુનઃ સર્વહવિષાં ભોક્તાધ્યાત્મં ચ યોગિભિર્ગર્ભ ઇવ ગર્ભિણીભિઃ અન્તર્વત્નીભિરગર્હિતાન્નપાનભોજનાદિના યથા ગર્ભઃ સુભૃતઃ સુષ્ઠુ સમ્યગ્ભૃતો લોક ઇવેત્થમેવðત્વગ્ભિર્યોગિભિશ્ચ સુમૃત ઇત્યેતત્। કિં ચ દિવે દિવેઽહન્યહનીઙ્યઃ સ્તુત્યો વન્દ્યશ્ચ કર્મિભિર્યોગિભિશ્વાધ્વરે હ્મદયે ચ જાગૃવદ્ભિઃ જાગરણશીલવદ્ભિરપ્રમત્તૈરિત્યેતત્ હવિષ્મદ્ભિરાજ્યાદિમદ્ભિધ્ર્યાનભાવનાવદ્ભિશ્ચ
મનુષ્યેભિર્મનુષ્યૈઃ અગ્નિઃ। એતદ્વૈ તત્તદેવ પ્રકૃતં બ્રાહૃ

કિં ચ-
2.1.9
યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ। તં દેવાઃ સર્વે અર્પિતાસ્તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.9
યતશ્ચ યસ્માત્પ્રાણાદુદેતિ ઉત્તિષ્ઠતિ સૂર્યોઽસ્તં નિમ્લોચનં યત્ર યસ્મિન્નેવ ચ પ્રાણોઽહન્યહનિ ગચ્છતિ તં પ્રાણમાત્માનં દેવા અગ્રયાદયોઽધિદૈવં વાગાદયશ્ચ અધ્યાત્મં સર્વે વિશ્વેઽરા ઇવ સ્થનાભાવર્પિતાઃ સંપ્રવેશિતાઃ સ્થિતિકાલે સોઽપિ બ્રાહૃઐવ। તદેતત્ સર્વાત્મકં બ્રાહૃ તદુ નાત્યેતિ નાતીત્ય તદાત્મકતાં તદન્યત્વં ગચ્છતિ કશ્ચન કશ્ચિદપિ। એતદ્વૈ તત્

યદ્બ્રાહૃઆદિસ્થાવરાન્તેષુ વર્તમાનં તત્તદુપાધિત્વાદબ્રાહૃવદવભાસમાનં સંસાર્યન્યત્પરસ્માદ્ બ્રાહૃણ ઇતિ મા ભૂત્કસ્યચિદાશઙ્કા ઇતીદમાહ-
2.1.10
યદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ। મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવપશ્યતિ

એ.2.1.10
યદેવહ કાર્યકરણોપાધિસમન્વિતં સંસારધર્મવદવભાસમાનમવિવેકિનાં તદેવ સ્વાત્મસ્થમમુત્ર નિત્ય વિજ્ઞાનઘનસ્વભાવં સર્વસંસારધર્મવર્જિતં બ્રાહૃ। યચ્ચામુત્રામુષ્મિન્નાત્મનિ સ્થિતં તદેવેહ નામરૂપકાર્યકરણોપાધિમ્ અનુવિભાવ્યમાનં નાન્યત્।
તત્રૈવં સત્યુપાધિસ્વભાવભેદદૃષ્ટિલક્ષણયાવિદ્યયા મોહિતઃ સન્ ય ઇહ બ્રાહૃણ્યનાનાભૂતે પરસ્માદન્યોઽહં મત્તોઽન્યત્પરં બ્રાહૃએતિ નાનેવ ભિન્નમિવ પશ્યત્યુપલભતે સ મૃત્યોર્મરણાન્મરણં મૃત્યું પુનઃ પુનર્જન્મમરણભાવમાપ્નોતિ પ્રતિપદ્યતે। તસ્માત્તથા ન પશ્યેત્। વિજ્ઞાનૈકરસં નૈરન્તર્યેણાકાશવત્ પરિપૂર્ણં બ્રાહૃઐવાહમસ્મીતિ પશ્યેત્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ

પ્રાગેકત્વવિજ્ઞાનાદાચાર્યાગમસંસ્કૃતેન-
2.1.11
મનસૈવેદમાપ્તવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિંચન। મૃત્યોઃ સ મૃત્યું ગચ્છતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

એ.2.1.11
મનસેદં બ્રાહૃઐકરસમાપ્તવ્યમ્ આત્મૈવ નાન્યદસ્તીતિ। આપ્તે ચ નાનાત્વપ્રત્યુપસ્થાપિકાયા અવિદ્યાયા નિવૃત્તત્વાદિહ બ્રાહૃણિ નાના નાસ્તિ કિઞ્ચનાણુમાત્રમ્ અપિ। યસ્તુ પુનરવિદ્યાતિમિરદૃïષ્ટ ન મુઞ્ચતિ નાનેવ પશ્યતિ સ મૃત્યોર્મૃત્યં ગચ્છત્યેવ સ્વલ્પમપિ ભેદમધ્યારોપયન્ ઇત્યર્થઃ

પુનરપિ તદેવ પ્રકૃતં બ્રાહૃઆહ-
2.1.12
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ। ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.12
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રોઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણઃ અઙ્ગુષ્ઠપરિમાણં હ્મદયપુણ્ડરીકં તચ્છિદ્રવત્ર્યન્તઃ કરણોપાધિઃ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રોઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રવંશપર્વમધ્યવત્ર્યમ્બરવત્ પુરુષઃ પૂર્ણમનેન સર્વમિતિ મધ્ય આત્મનિ શરીરે તિષ્ઠતિ યસ્તમાત્માનમ્ ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય વિદિત્વા ન તત્ ઇત્યાદિ પીર્વવત્

કિં ચ-
2.1.13
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ। ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ॥ એતદ્વૈ તત્

એ.2.1.13
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકોઽધૂમકમિતિ યુક્તં જ્યોતિષ્પરત્વાત્। યસ્ત્વેવં લક્ષિતો યોગિભિહ્ર્મદય ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ નિત્યઃ કૂટસ્થોઽદ્યેદાનીં પ્રાણિષુ વર્તમાનઃ સ ઉ શ્વોઽપિ વર્તિષ્યતે નાન્યસ્તત્સમોઽન્યશ્ચ જનિષ્યત ઇત્યર્થઃ। અનેન નાયમસ્તીતિ ચૈક ઇત્યયં પક્ષો ન્યાયતોઽપ્રાપ્તોઽપિ સ્વવચનેન શ્રુત્યા પ્રત્યુક્તસ્તથા ક્ષણભઙ્ગવાદશ્ચ

પુનરપિ ભેદદર્શનાપવાદં બ્રાહૃણ આહ-
2.1.14
યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ। એવં ધર્માન્પૃથક્પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ

એ.2.1.14
યથોદકં દુર્ગે દુર્ગમે દેશ ઉચ્છ્રિતે વૃષ્ટં સિક્તં પર્વતેષુ પર્વતવત્સુ નિન્મપ્રદેશેષુ વિધાવતિ વિકીર્ણં સદ્વિનશ્યતિ એવં ધર્માન્ આત્મનો ભિન્નાન્પૃથક્પશ્યન્પૃથક્ એવ પ્રતિશરીરં પશ્યંસ્તાનેવ શરીરભેદાનુવર્તિનોઽનુવિધાવતિ। શરીરભેદમેવ પૃથક્પુનઃ પુનઃ પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ

યસ્ય પુનર્વિદ્યાવતો વિધ્વસ્તોપાધિકૃતભેદદર્શનસ્ય વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનૈકરસમદ્વયમાત્માનં પશ્યતો વિજાનતો મુનેર્મનનશીલસ્ય આત્મસ્વરૂપં કથં સમ્ભવતીત્યુચ્યતે-
2.1.15
યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ। એવં મુનેર્વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ

એ.2.1.15
યથોદકં શુદ્ધે પ્રસન્ને શુદ્ધં પ્રસન્નમાસિક્તં પ્રક્ષિપ્તમેકરસમેવ નાન્યથા તાદૃગેવ ભવત્યાત્માપ્યેવમેવ ભવત્યેકત્વં વિજાનતો મુનેર્મનનશીલસ્ય હે ગૌતમ!તસ્માત્કુતાર્કિકભેદદૃïષ્ટ નાસ્તિક કુદૃïષ્ટ ચોજ્ઝિત્વા માતૃપિતૃસહસ્ત્રેભ્યોઽપિ હિતૈષિણા વેદેનોપદિષ્ટમ્ આત્મૈકત્વદર્શનં શાન્તદર્પૈઃ આદરણીયમિત્યર્થઃ

દ્વિતીયા વલ્લી
પુનરપિ પ્રકારાન્તરેણ બ્રાહૃતચ્વનિર્ધારણાર્થોઽયમારમ્ભો દુર્વિજ્ઞેયત્વાદ્ બ્રાહૃણઃ-
2.2.1
પુરમેકાદશદ્વારમજસ્યાવક્રચેતસઃ। અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યતે। એતદ્વૈ તત્

એ.2.2.1
પુરં પુરમિવ પુરમ્। દ્વારપાલાધિષ્ઠાત્રાદ્યનેકપુરોપકરણસમ્પત્તિદર્શનાચ્છરીરં પુરમ્। પુરં ચ સોપકરણં સ્વાત્મનાસંહતસ્વતન્ત્રસ્વામ્યર્થં દૃષ્ટમ્; તથેદં પુરસામાન્યાદનેકોપકરણસંહતં શરીરં સ્વાત્મનાસંહતરાજસ્થાનીયસ્વામ્યર્થં ભવિતુમર્હતિ।
તચ્ચેદં શરીરાખ્યં પુરમેકાદશદ્વારમેકાદશદ્વારાણ્યસ્ય સપ્ત શીર્ષણ્યાનિ ન્ભ્યા સહાર્વાઞ્ચિ ત્રીણિ શિરસ્યેકંતૈરેકાદશદ્વારં પુરમ્। કસ્યાજસ્ય જન્માદિવિક્રિયારહિતસ્યાત્મનો રાજસ્થાનીયસ્ય પુરધર્મવિલક્ષણસ્ય। અવક્રચેતસઃ અવક્રમકુટિલમાદિત્યપ્રકાશવન્નિત્યમેવાવસ્થિતમેકરૂપં ચેતો વિજ્ઞાનમસ્યેત્યવક્રચેતાસ્તસ્યાવક્રચેતસો રીજસ્થાનીયસ્ય બ્રાહૃણઃ।
યસ્યેદં પુરં તં પરમેશ્વરં પુરસ્વામિનમનુષ્ઠાય ધ્યાત્વા-ધ્યાનં હિ તસ્યાનુષ્ઠાનં સમ્યગ્વિજ્ઞાનપૂર્વકમ્ - તં સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તઃ સન્સમં સર્વભૂતસ્થં ધ્યાત્વા ન શોચતિ। તદ્વિજ્ઞાનાદ્ અભયપ્રાપ્તેઃ શોકાવસરાભાવાત્ કુતો ભયેક્ષા। ઇહૈવાવિદ્યાકૃતકામકર્મબન્ધનૈર્વિમુક્તો ભવતિ। વિમુક્તશ્ચ સન્વિમુચ્યતે પુનઃ શરીરં ન ગૃહ્ણતીત્યર્થઃ

2.2.2
સ તુ નૈકશરીરપુરવત્ર્યેવાત્મા કિં તાર્હિ સર્વપૂરવર્તી। કથમ્- હઁ##઼સઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્। નૃષદ્વરસદૃતસદ્વયોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

એ.2.2.2
હંસો હન્તિ ગચ્છતીતિ શુચિષચ્છુચૌ દિવ્યાદિત્યાત્મના સીદતિ ઇતિ। વસુર્વાસયતિ સર્વાનિતિ વાટ્વાત્મનાન્તરિક્ષે સીદતીત્યન્તરિક્ષસત્। હોતાગ્નિઃ "અગ્નિર્વૈ હોતા" ઇતિ શ્રુતેઃ । વેદ્યાં પૃથિવ્યાં સીદતીતિ વેદિષદ્। "ઇયં વેદિઃ પરોઽન્તઃ પૃથિવ્યાઃ" (ઋ.સં.2।3।20) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્। અતિથિઃ સોમઃ સન્દુરોણે કલશે સીદતિ ઇતિ દુરોણસત્। બ્રાઆહૃણઃ અતિથિરૂપેણ વા દુરોણેષુ ગૃહેષુ સીદતીતિ।
તૃષન્નૃષુ મનુષ્યેષુ સીદતીતિ નૃષત્। વરસદ્ વરેષુ દેવેષુ સીદતીતિ, ઋતસદૃતં સત્યં યજ્ઞો વા તસ્મિન્સીદતીતિ। વ્યોમસદ્ વ્યોમ્ન્યાકાશે સીદતીતિ વ્યોમસત્। અબ્જા અપ્સુ શઙ્ખશુક્તિમકરાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ। ગોજા ગવિ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ। ઋતજા યજ્ઞાઙ્ગરૂપેણ જાયત ઇતિ। અદ્રિજા પર્વતેભ્યો નદ્યાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ।
સર્વાત્માપિ સન્નૃતમવિતથસ્વભાવ એવ । બૃહન્મહાન્સર્વકારણત્વાત્। યદાપ્યાદિત્ય એવ મન્ત્રેણોચ્યતે તદાપ્યસ્યાત્મસ્વ રૂપત્વમાદિત્યસ્યેત્યઙ્ગીકૃતત્વાદ્ બ્રાઆહૃણવ્યાખ્યાનેઽપ્યવિરોધઃ। સર્વવ્યાપ્યેક એવાત્મા જગતો નાત્મભેદ ઇતિ મન્ત્રાર્થઃ

આત્મનઃ સ્વરૂપાધિગમે લિઙ્ગમુચ્યતે-
2.2.3
ઊધ્ર્વં પ્રાણમુન્નયત્યપાનં પ્રત્યગસ્યતિ। મધ્યે વામનમાસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

એ.2.2.3
ઊધ્ર્વં હ્મદયાત્પ્રાણં પ્રાણવૃતિંત વાયુમુન્નયત્યૂધ્ર્વં ગમયતિ। તથાપાનં પ્રત્યગધોઽસ્યતિ ક્ષિપતિ ય ઇતિ વાક્યશેષઃ તં મધ્યે હ્મદયપુણ્ડરીકાકાશ આસીનં બુદ્ધાવભિવ્યક્તવિજ્ઞાનપ્રકાશનં વામનં સંભજનીયં વિશ્વે સર્વે દેવાશ્ચક્ષુરાદયઃ પ્રાણા રૂપાદિવિજ્ઞાનં બલિમુપાહરન્તો વિશ ઇવ રાજાનમુપાસતે તાદથ્ર્યેનાનુપરતવ્યાપારા ભવન્તિ ઇત્યર્થઃ। યદર્થા યત્પ્રયુક્તાશ્ચ સર્વે વાયુકરણવ્યાપારાઃ સોઽન્યઃ
સિદ્ધ ઇતિ વાક્યાર્થઃ

કિં ચ-
2.2.4
અસ્ય વિસ્ત્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ। દેહાદ્વિમુચ્યમાનસ્ય કિમત્ર પરિશિષ્યતે। એતદ્વૈ તત્

એ.2.2.4
અસ્ય શરીરસ્થસ્યાત્મનો વિસ્ત્રંસમાનસ્યાવસ્ત્રંસમાનસ્ય ભ્રંશમાનસ્ય દેહિનો દેહવતઃ;વિસ્ત્રંસનશબ્દાર્થમાહ-દેહાદ્વિમુચ્ય માનસ્યેતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે પ્રાણાદિકલાપે ન કીંચન પરિશિષ્યતેઽત્ર દેહે પુરસ્વામિવિદ્રવણ ઇવ પુરવાસિનાં યસ્યાત્મનોપગમે ક્ષણમાત્રાત્કાર્યકરણકલાપરૂપં સર્વમિતં હતબલં વિધ્વસ્તં ભવતિ વિનષ્ટં ભવતિ સોઽન્યઃ સિદ્ધઃ

સ્યાન્મતં પ્રાણાપાનાદ્યપગમાત્ એવેદં વિધ્વસ્તં ભવતિ ન તુ તદ્બ્યતિરિક્તાત્માપગમાત્પ્રાણાદિભિરેવ હિ મત્ર્યો જીવતીતિ નૈતદસ્તિ-
2.2.5
ન પ્રાણેન નાપાનેન મત્ર્યો જીવતિ કશ્ચન। ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌ

એ.2.2.5
ન પ્રાણેન નાપાનેન ચક્ષુરાદિના વા મત્ર્યો મનુષ્યો દેહવાન્કશ્ચન જીવતિ ન કોઽપિ જીવતિ ન હ્રેષાં પરાર્થાનાં સંહત્યકારિત્વાજ્જીવનહેતુત્વમુપપદ્યતે। સ્વાર્થેનાસંહતેન પરેણ કેનચિદપ્રયુક્તં સંહતાનામવસ્થાનં ન દૃષ્ટં ગુહાદીનાં લોકે;તથા પ્રાણાદીનામપિ સંહતત્વાદ્ભવિતુમર્હતિ।
અત ઇતરેણૈવ સંહતપ્રાણાદિવિલક્ષણેન તુ સર્વે સંહતા સન્તો જીવન્તિ પ્રાણાન્ધારયન્તિ। યસ્મિન્સંહતવિલક્ષણ આત્મનિ સતિ પરસ્મિન્નેતૌ પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુરાદિભિઃ સંહતાવુપાશ્રિતૌ, યસ્યાસંહતસ્યાર્થે પ્રાણાપાનાદિઃ સ્વવ્યાપારં કુર્વન્વર્તતે સંહતઃ સન્સઃ તતોઽન્યઃ સિદ્ધ
ઇત્યભિપ્રાયઃ

2.2.6
હન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્રં બ્રાહૃ સનાતનમ્। યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ

એ.2.2.6
હન્તેદાનીં પુનરપિ તે તુભ્યમ્ ઇદં ગુહ્રં ગોપ્યં બ્રાહૃ મનાતનં ચિરન્તનં પ્રવક્ષ્યામિ યદ્વિજ્ઞાનાત્ સર્વસંસારોપરમો ભવતિ, અવિજ્ઞાનાચ્ચ યસ્ય મરણં પ્રાપ્ય યથાત્મા ભવતિ યથા સંસરતિ તથા શ્રૃણુ હે ગૌતમ

2.2.7
યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ।સ્થાણુમન્યેઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

એ.2.2.7
યોનિં યોનિદ્વારં શુક્રબૂજસમન્વિતાઃ સન્તોઽન્યે કેચિદ્ અવિદ્યાવન્તો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય શરીરગ્રહણાર્થં દેહિનો દેહવન્તઃ;યોનિં પ્રવિશન્તીત્યર્થઃ। સ્થાણું વૃક્ષાદિસ્થાવરભાવમ્ અન્યેઽત્યન્તાધમા મરણં પ્રાપ્યાનુસંયન્ત્યનુગચ્છન્તિ। યથાકર્મ યદ્યસ્ય કર્મ તદ્યથાકર્મ યૈર્યાદૃશં કર્મેહ જન્મનિ કૃતં તદ્વશેનેત્યેતત્। તથા ચ યથાશ્રુતં યાદૃશં ચ વિજ્ઞાનમુપાર્જિતં તદનુરૂપમેવ શરીરં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ। "યથાપ્રજ્ઞં હિ સંભવાઃ" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્

યત્પ્રતિજ્ઞાતં ગુહ્રં બ્રાહૃ વક્ષ્યામીતિ તદાહ-
2.2.8
ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ તદેવ શુક્રં તદ્બ્રાહૃ તદેવામૃતમુચ્યતે। તïસ્મલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન। એતદ્વૈ તત્

એ.2.2.8
ય એષ સુપ્તેષુ પ્રાણાદિષુ જાગર્તિ ન સ્વપિતિ। કથમ્?કામં કામં તં તમભિપ્રેતં ખ્યાદ્યર્થમવિદ્યયા નિર્મિમાણો નિષ્પાદયઞ્જાગર્તિ પુરુષો યસ્તદેવ શુક્રંશુભ્રંશુદ્ધં તદ્બ્રાહૃ નાન્યદ્ગુહ્રં બ્રાહૃઆસ્તિ। તદેવામૃતમવિનાશિ ઉચ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ। કિં ચ પૃથિવ્યાદયો લોકાસ્તસ્મિન્નેબ સર્વે બ્રાહૃણ્યાશ્રિતાઃ સર્વલોકકારણત્વાત્તસ્ય। તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન ઇત્યાદિ પૂર્વવદેવ

અનેકતાર્કિકકુબુદ્ધિવિચાલિતાન્તઃકરણાનાં પ્રમાણોપપન્નમ્ અપ્યાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમસકૃદુચ્યમાનમપ્યનૃજુબુદ્ધીનાં બ્રાઆહૃણાનાં ચેતસિ નાધીયત ઇતિ તત્પ્રતિપાદન આદરવતી પુનઃ પુનરાહ શ્રુતિઃ-
2.2.9
અગ્નિર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ। એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

એ.2.2.9
અગ્નિર્યથૈક એવ પ્રકાશાત્મા સન્ભુવનં ભવન્ત્યસ્મિન્ભૂતાનીતિ ભૂવનમયં લોકસ્તમિમં પ્રવિષ્ટઃ અનુપ્રવિષ્ટઃ રૂપં રૂપં પ્રતિદાર્વાદિદાહ્રભેદં પ્રતિત્યર્થઃ પ્રતિરૂપઃ તત્ર તત્ર પ્રતિરૂપવાન્દાહ્રભેદેન બહુવિધો બભૂવ;એક એવ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા સર્વેષાં ભૂતાનામ્ અભ્યન્તર આત્માતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ દાર્વાદિષ્વિવ સર્વદેહં પ્રતિ પ્રવિષ્ટત્વાત્પ્રતિરૂપો બભૂવ બહિશ્ચ સ્વેન અવિકૃતેન સ્વરૂપેણાકાશવત્

તથાન્યો દૃષ્ટાન્તઃ-
2.2.10
વાયુર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ।એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

એ.2.2.10
વાયુર્યથૈક ઇત્યાદિ। પ્રાણાત્મના દેહેષ્વનુપ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવેત્યાદિ સમાનમ્

એકસ્ય સર્વાત્મત્વે સંસારદુઃખિત્વં પરસ્યૈવ તદિતિ પ્રાપ્તમત ઇદમુચ્યતે-
2.2.11
સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્બાહ્રદોષૈઃ। એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્રઃ

એ.2.2.11
સૂર્યો યથા ચક્ષુષ આલોકેન ઉપકારં કુર્વન્મૂત્રપુરીષાદ્યશુચિપ્રકાશનેન તદ્દર્શિનઃ સર્વલોકસ્ય ચક્ષુરપિ સન્ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈરશુચ્યાદિદર્શનનિમિત્તૈરાધ્યાત્મિકૈઃ પાપદોષૈર્બાહ્રૈશ્ચાશુચ્યાદિસંસર્ગદોષૈઃ। એકઃ સંસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્રઃ।
લોકો હ્રવિદ્યયા સ્વાત્મનિ અધ્યસ્તયા કામકર્મોદ્ભવં દુઃખમ્ અનુભવતિ। ન તુ સા પરમાર્થતઃ સ્વાત્મનિ। યથા રજ્જુશુક્તિકોષરગગનેષુ સર્પરજતોદકમલાનિ ન રજ્જ્વાદીનાં સ્વતો દોષરૂપાણિ સન્તિ। સંસર્ગિણીવિપરીતબુદ્ધયધ્યાસનિમિત્તાત્તદ્દોષવદ્વિભાવ્યન્તે। ન તદ્દોષૈસ્તેષાં લેપઃ। વિપરીતબુદ્ધયધ્યાસબાહ્રા હિ તે।
તથાત્મનિ સર્વો લોકઃ ક્રિયાકારકફલાત્મકં વિજ્ઞાનં સર્પાદિસ્થાનીયં વિપરીતમધ્યસ્ય તન્નિમિત્તં જન્મમરણાદિદુઃખમનુભવતિ। ન ત્વાત્મા સર્વલોકાત્માપિ સન્ વિપરીતાધ્યારોપનિમિત્તેન લિપ્યતે લોકદુઃખેન। કુતઃ બાહ્રઃ, રજ્જવાદિવદેવ વિપરીતબુદ્ધયધ્યાસબાહ્રો હિ સ ઇતિ

કિં ચ-
2.2.12
એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ। તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

એ.2.2.12
સ હિ પરમેશ્વરઃ સર્વગતઃ સ્વતન્ત્ર એકો ન તત્સમોઽભ્યધિકો વાન્યોઽસ્તિ। વશી સર્વં હ્રસ્ય જગદ્વશે વર્તતે। કુતઃ?સર્વભૂતાન્તરાત્મા। યત એકમેબ સદૈકરસમાત્માનં વિશુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપં નામરૂપાદ્યશુદ્ધોપાધિભેદવશેન બહુધાનેકપ્રકારં યઃ કરોતિ સ્વાત્મસત્તામાત્રેણચિન્ત્યશક્તિત્વાત્। તમાત્મસ્થં સ્વશરીરહ્મદયાકાશે બુદ્ધૌ ચૈતન્યાકારેણ અભિવ્યક્તમિત્યેતત્।
ન હિ શરીરસ્યાધારત્વમાત્મનઃ આકાશવદમૂર્તત્વાત્; આદર્શસ્થં મુખમિતિ યદ્વત્। તમેતમ્ ઈશ્વરમાત્માનં યે નિવૃત્તબાહ્રવૃત્તયોઽનુપશ્યન્તિ આચાર્યાગમોપદેશમનુ સાક્ષાદનુભવન્તિ ધીરા વિવેકિનસ્તેષાં પરમેશ્વરભૂતાનાં શાશ્વતં નિત્યં સુખમ્ આત્માનન્દલક્ષણં ભવતિ, નેતરેષાં બાહ્રાસક્તબુદ્ધીનામવિવેકિનાં સ્વાત્મભૂતમપ્યવિદ્યાવ્યવધાનાત્

કિં ચ-
2.2.13
નિત્યોઽનિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્। તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્તેષાં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

એ.2.2.13
નિત્યોઽવિનાશ્યનિત્યાનાં વિનાશિનામ્। ચેતનશ્ચેતનાનાં ચેતયિતૃણાં બ્રાહૃઆદીનાં પ્રાણિનામ્ અગ્નિનિમિત્તમિવ દાહકત્વમ્ અનગ્નીનામુદકાદીનામાત્મચૈતન્યનિમિત્તમેવ ચેતયિતૃત્વમન્યેષામ્। કિં ચ સ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ કામિનાં સંસારિણાં કર્માનુરૂપં કામાન્કર્મફલાનિ સ્વાનુગ્રહનિમિત્તાંશ્ચ કામાન્ય એકો બહૂનામ્ અનેકેષામનાયાસેન વિદધાતિ પ્રયચ્છતીત્યેતત્। તમાત્મસ્થં યે અનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્તેષાં શાન્તિઃ ઉપરતિઃ શાશ્વતી નિત્યા સ્વાત્મભૂતૈવ સ્યાન્નેતરેષામનેવંવિધાનામ્

2.2.14
તદેતદિતિ મન્યન્તેઽનિર્દેશ્યં પરમં સુખમ્। કથં નુ તદ્વિજાનીયાં કિમુ ભાતિ વિભાતિ વા

એ.2.2.14
યત્તદાત્મવિજ્ઞાનં સુખમ્ અનિર્દેશ્યં નિર્દેષ્ટુમશક્યં પરમં પ્રકૃષ્ટં પ્રાકૃતપુરુષવાઙ્ભનસયોરગોચરમ્ અપિ સન્નિવૃત્તૈષણા યે બ્રાઆહૃણાસ્તે યત્તદેતત્પ્રત્યક્ષમેવેતિ મન્યન્તે। કથં નુ કેન પ્રકારેણ તત્ સુખમહં વિજાનીયામ્। ઇદમ્ ઇત્યાત્મબુદ્ધિવિષયમાપાદયેયં યથા નિવૃત્તૈષણા યતયઃ। કિમુ તદ્ભાતિ દીપ્યતે પ્રકાશાત્મકં તદ્યતોઽસ્મદ્બુદ્ધિગોચરત્વેન વિભાતિ વિસ્પષ્ટં દૃશ્યતે કિં વા નેતિ

અત્રોત્તરમિદં ભાતિ ચ વિભાતિ ચેતિ। કથમ્?
2.2.15
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ। તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

એ.2.2.15
ન તત્ર તસ્મિન્સ્વાત્મભૂતે બ્રાહૃણિ સર્વાવભાસકોઽપિ સૂર્યો ભાતિ તદ્બ્રાહૃ ન પ્રકાશયતીત્યર્થઃ। તથા ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમસ્મદ્દૃષ્ટિગોચરઃ અગ્નિઃ। કિં બહુના યદિદમાદિકં સર્વં ભાતિ તત્તમેવ પરમેશ્વરં ભાન્તં દીપ્યમાનમનુભાત્યનુદીપ્યતે। યથા જલોલ્મુકાદ્યગ્નિસંયોગાદïગ્ન દહન્તમનુદહતિ ન સ્વતસ્તદ્વત્તસ્યૈવ ભાસા દીપ્ત્યા સર્વમિદં સૂર્યાદિ વિભાતિ।
યત એવં તદેવ બ્રાહૃ ભાતિ ચ વિભાતિ ચ। કાર્યગતેન વિવિધેન ભાસા તસ્ય બ્રાહૃણો ભારૂપત્વં સ્વતોઽવગમ્યતે। ન હિ સ્વતોઽવિદ્યમાનં ભાસનમન્યસ્ય કર્તું શક્યમ્। ઘટાદીનામ્ અન્યાવભાસકત્વાદર્શનાદ્ભાસનરૂપાણાં ચાદિત્યાદીનાં તદ્દર્શનાત્

તૃતીયા વલ્લી
તૂલાવધારણેનૈવ મૂલાવધારણં વૃક્ષસ્ય ક્રિયતે લોકે યથા, એવં સંસારકાર્યવૃક્ષાવધારણેન તન્મૂલસ્ય બ્રાઆહૃણઃ સ્વરૂપાવદિધારયિષયેયં ષષ્ઠીવલ્લયારભ્યતે-
2.3.1
ઊધ્ર્વમૂલોઽવાક્શાખ એષોઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ।તદેવ શુક્રં તદ્બ્રાહૃ તદેવામૃતમુચ્યતે। તïસ્મ##઼લ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન। એતદ્વૈ તત્

એ.2.3.1
ઊધ્ર્વમૂલ ઊધ્ર્વં મૂલં યત્ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમસ્યેતિ સોઽયમવ્યક્તાદિસ્થાવરાન્તઃ સંસારવૃક્ષ ઊધ્ર્વમૂલઃ। વૃક્ષશ્ચ વ્રશ્ચનાત્। જન્મજરામરણશોકાદ્યનેકાનર્થાત્મકઃ પ્રતિક્ષણમન્યથાસ્વભાવો માયામરીચ્યુદકગન્ધર્વનગરાદિવદ્દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપત્વાદવસાને ચ વૃક્ષવદભાવાત્મકઃ કદલીસ્તમ્ભવન્નિઃસારોઽનેકશતપાખણ્ડબુદ્ધિવિકલ્પાસ્પદસ્તચ્વવિજિજ્ઞાસુભિઃ અનિર્ધારિતેદંતચ્વો વેદાન્તનિર્ધારિતપરબ્રાહૃમૂલસારોઽવિદ્યાકામકર્માવ્યક્તબીજપ્રભવોઽપરબ્રાહૃવિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાત્મકહિરણ્યગર્ભાઙ્કુરઃ સર્વપ્રાણિલિઙ્ગભેદસ્કન્ધસ્તૃષ્ણાજલાવસેકોદ્ભૂતદર્પો બુદ્ધીન્દ્રિયવિષયપ્રવાલાઙ્કુરઃ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિદ્યોપદેશપલાશો યજ્ઞદાનતપઆદ્યનેકક્રિયાસુપુષ્પઃ સુખદુઃખવેદનાનેકરસઃ
પ્રાણ્યુપજીવ્યાનન્તફલસ્તત્તૃષ્ણાસલિલાવસેકપ્રરૂઢજડીકૃતદૃઢબદ્ધમૂલઃ સત્યનામાદિસપ્તલોકબ્રાહૃઆદિભૂતપક્ષિકૃતનીડઃ પ્રાણિસુખદુઃખોદ્ભૂતહર્ષશોકજાતનૃત્યગીતવાદિત્રક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતહસિતાક્રુષ્ટરુદિતહાહામુઞ્વમુઞ્ચેત્યાદ્યનેકશબ્દકૃતતુમુલીભૂતમહારવો વેદાન્તવિહિતબ્રાહૃઆત્મદર્શનાસઙ્ગશસ્ત્રકૃતોચ્છેદ એષ સંસારવૃક્ષોઽશ્વત્થોઽશ્વત્થવત્કામકર્મવાતેરેતનિત્યપ્રચલિતસ્વભાવઃ, સ્વર્ગનરકતિર્યક્પ્રેતાદિભિઃ શાખાભિઃ અવાક્શાખઃ;સનાતનોઽનાદિત્વાચ્ચિરં પ્રવૃત્તઃ।
યદસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મૂલં તદેવ શુક્રં શુભ્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મત્ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિસ્વભાવં તદેવ બ્રાહૃ સર્વમહચ્વાત્। તદેવામૃતમ્ અવિનાશસ્વભાવમુચ્યતે કથ્યતે સત્યત્વાત્। વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમનૃતમ્ અન્યદતો મત્ર્યમ્। તસ્મિન્પરમાર્થસત્યે બ્રાહૃણિ લોકા ગન્ધર્વનગરમરીચ્યુદકમાયાસમાઃ પરમાર્થદર્શનાભાવાવગમનાઃ શ્રિતા આશ્રિતાઃ સર્વે સમસ્તા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયેષુ। તદુ તદ્બ્રાહૃ નાત્યેતિ નાતિવર્તતે મૃદાદિમિવ ઘટાદિકાર્યં કશ્ચન કશ્ચિદપિ વિકારઃ। એતદ્વૈ તત્

યદ્વિજ્ઞાનાદમૃતા ભવન્તીત્યુચ્યતે જગતો મૂલં તદેવ નાસ્તિ બ્રાહૃઆસત એવેદં નિઃસૃતમિતિ।
તન્ન-
2.3.2
યદિદં કિં ચ જગત્સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્। મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતં ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ

એ.2.3.2
યદિદં કિં ચ યïત્ક ચેદં જગત્સર્વં પ્રાણે પરસ્મિન્બ્રાહૃણિ સત્યેજતિ કમ્પતે તત એવ નિઃસૃતં નિર્ગતં સત્પ્રચલતિ નિયમેન ચેષ્ટતે। યદેવં જગદુત્પચ્યાદિકારણં બ્રાહૃ તન્મહદ્ભયમ્। મહચ્ચ તદ્ભયં ચ બિભેત્યસ્માદિતિ મહદ્ભયમ્;વજ્રમુદ્યતમુદ્યતમિવ બજ્રમ્। યથા વજ્રેદ્યતકરં સ્વામિનમભિમુખીભૂતં દૃષ્ટ્વા ભૂત્યા નિયમેન તચ્છાસને વર્તન્તે તથેદં ચન્દ્રાદિત્યગ્રહનક્ષત્રતારકાદિલક્ષણં જગત્સેશ્વરં નિયમેન ક્ષણમ્ અપ્યવિશ્રાન્તં વર્તત ઇત્યુક્તં ભવતિ। ય એતદ્વિદુઃ સ્વાત્મપ્રવૃત્તિસાક્ષિભૂતમેકં બ્રાહૃઆમૃતા
અમરણધર્માણસ્તે ભવન્તિ

કથં તદ્ભયાજ્જગદ્વર્તત ઇત્યાહ-
2.3.3
ભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યઃ। ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ

એ.2.3.3
ભયાદ્ભીત્યા પરમેશ્વરસ્યાગ્નિઃ તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યો ભયાદ્ ઇન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ। ન હીશ્વરાણાં લોકપાલાનાં સમર્થાનાં સતાં નિયન્તા ચેદ્વજ્રોદ્યતકરવન્ન સ્યાત્સ્વામિભયભીતાનામિવ ભૃત્યાનાં નિયતા પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે

તચ્ચ-
2.3.4
ઇહ ચેદશકદ્બોદ્ધું પ્રાક્શરીરશ્ય વિસ્ત્રસઃ। તતઃ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય કલ્પતે

એ.2.3.4
ઇહ જીવન્નેવ ચેદ્યદ્યશકત્ શક્નોતિ શક્તઃ સઞ્જાનાત્યેતદ્ભયકારણં બ્રાહૃ બોદ્ધુમવગન્તું પ્રાક્પૂર્વં શરીરસ્ય વિસ્ત્રસોઽવસ્ત્રંસનાત્પતનાત્સંસારબન્ધનાદ્વિમુચ્યતે। ન ચેદશકદ્બોદ્ધું તતઃ અનવબોધાત્સર્ગેષુ સૃજ્યન્તે યેષુ સ્ત્રષ્ટવ્યાઃ પ્રાણિન ઇતિ સર્ગાઃ પૃથિવ્યાદયો લોકાસ્તેષુ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય શરીરભાવાય કલ્પતે સમર્થો ભવતિ શરીરં ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ। તસ્માચ્છરીરવિસ્ત્રંસનાત્પ્રાગાત્મબોધાય યત્ન આસ્થેયઃ

યસ્માદિહૈવાત્મનો દર્શનમ્ આદર્શસ્થસ્યેવ મુખસ્ય સ્પષ્ટમુપપદ્યતે ન લોકાન્તરેષુ બ્રાહૃલોકાદ્ અન્યત્ર, સ ચ દુષ્પ્રાપઃ, કથમ્? ઇત્યુચ્યતે-
2.3.5
યથાદર્શે તથાત્મનિ યથા સ્વપ્ને તથા પિતૃલોકે। યથાપ્સુ પરીવ દદ્દશે તથા ગન્ધર્વલોકે છાયાતપયોરિવ બ્રાહૃલોકે

એ.2.3.5
યથાદર્શ પ્રતિબિમ્બભૂતમ્ આત્માનં પશ્યતિ લોકોઽત્યન્તવિવિક્તં તથેહાત્મનિ સ્વબુદ્ધૌ આદર્શવન્નિર્મલીભૂતાયાં વિવિક્તમ્ આત્મનો દર્શનં ભવતીત્યર્થઃ।
યથા સ્વપ્નેઽવિવિક્તં જાગ્રદાસનોદ્ભૂતં તથા પિતૃલોકેઽવિવિક્તમ્ એવ દર્શનમાત્મનઃ કર્મફલોપભોગાસક્તત્વાત્। યથા ચાપ્સુ અવિભક્તાવયવમાત્મરૂપં પરીવ દદૃશે પરિદૃશ્યત ઇવ તથા ગન્ધર્વલોકેઽવિવિક્તમેવ દર્શનમાત્મનઃ। એવં ચ લોકાન્તરેષ્વપિ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદવગમ્યતે। છાયાતપયોઃ ઇવાત્યન્તવિવિક્તમ્ બ્રાહૃલોક એવ એકસ્મિન્। સ ચ દુષ્પ્રાપોઽત્યન્તવિશિષ્ટકર્મજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્। તસ્માદાત્મસર્શનાયેહૈવ યત્નઃ કર્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

કથમસૌ બોદ્ધવ્યઃ કિં વા તદવબોધે પ્રયોજનમિત્યુચ્યતે-
2.3.6
ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવમુદયાસ્તમયૌ ચ યત્। પૃથગુત્પદ્યમાનાનાં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

એ.2.3.6
ઇન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રાદીનાં સ્વસ્વવિષયગ્રહણપ્રયોજનેન સ્વકારણેભ્ય આકાશાદિભ્યઃ પૃથગૂ ઉત્પદ્યમાનાનામત્યન્તવિશુદ્ધાત્ કેવલાચ્ચિન્માત્રાત્મસ્વરૂપાત્પૃથગ્ભાવં સ્વભાવવિલક્ષણાત્મકતાં તથા તેષામેવેન્દ્રિયાણામુદયાસ્તમયૌ ચોત્પત્તિપ્રલયૌ જાગ્રત્સ્વાપાવસ્થાપેક્ષયા નાત્મન ઇતિ મત્વા જ્ઞાત્વા વિવેકલો ધીરો ધીમાન્ન શોચતિ। આત્મનો નિત્યૈકસ્વભાવસ્ય અવ્યભિચારાચ્છોકકારણત્વાનુપપત્તેઃ। તથા ચ શ્રુત્યન્તરમ્ "તરતિ શોકમાત્મવિત્" (છા.ઉ.7।1।3) ઇતિ

યસ્માદાત્મન ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવ ઉક્તો નાસૌ બહિરધિગન્તવ્યો યસ્માત્પ્રત્યગાત્મા સ સર્વસ્ય। તત્કથમિત્યુચ્યતે-
2.3.7
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનો મનસઃ સચ્વમુત્તમમ્। સચ્વાદધિ મહાનાત્મા મહતોઽવ્યક્તમુત્તમમ્

એ.2.3.7
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મન ઇત્યાદિ। અર્થાનામિહેન્દ્રિયસમાનજાતીય- ત્વાદિન્દ્રિયગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્। પૂર્વવદન્યત્। સચ્વશબ્દાદ્ બુદ્ધિરિહોચ્યતે

2.3.8
અવ્યક્તાત્તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકોઽલિઙ્ગ એવ ચ। યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુરમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

એ.2.3.8
અવ્યક્તાત્તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકો વ્યાપકસ્યાપ્યાકાશાદેઃ સર્વસ્ય કારણત્વાત્। અલિઙ્ગો લિઙ્ગયતે ગમ્યતે યેન તલ્લિઙ્ગં બુદ્ધયાદિ તદવિદ્યમાનમસ્યેતિ શોઽયમલિઙ્ગ એવ। સર્વસંસારધર્મવર્જિત ઇત્યેતત્। યં જ્ઞાત્વા આચાર્યતઃ શાસ્ત્રતશ્ચ મુચ્યતે જન્તુઃ અવિદ્યાદિહ્મદયગ્રન્થિભિર્જીવન્નેવ પતિતેઽપિ શરીરેઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સોઽલિઙ્ગઃ પરોઽવ્યક્તાત્ પુરુષ ઇતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ

કથં તહ્ર્રલિંઙ્ગસ્ય દર્શનમ્ લપપદ્યત ઇત્યુચ્યતે-
2.3.9
ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્। હ્મદા મનીષા મનસાભિક્લૃપ્તો ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ

એ.2.3.9
ન સંદૃશે સંદર્શનવિષયે ન તિષ્ઠતિ પ્રત્યગાત્મનોઽસ્ય રૂપમ્। અતો ન ચક્ષુષા સર્વેન્દ્રિયેણ ચક્ષુગ્ર્રહણસ્યોપલાક્ષણાર્થત્વાત્, પશ્યતિ નોપલભતે કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપ્યેનં પ્રકૃતમાત્માનમ્।
કથં તર્હિ તં પશ્યેદિત્યુચ્યતે। હ્મદા હ્મત્સ્થયા બુદ્ધયા। મનીષા મનસઃ સઙ્કલ્પાદિરૂપસ્યેષ્ટે નિયન્તૃત્વેનેતિ મનીટ્ તયા હ્મદા મનીષાવિકલ્પયિવ્યા મનસા મનનરૂપેણ સમ્યગ્દર્શનેન અભિક્લૃપ્તોઽભિસમર્થિતોઽભિપ્રકાશિત ઇત્યેતત્। આત્મા જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ તમ્ આત્માનં બ્રાહૃઐતદ્યે વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ

સા હ્મન્મનીટ્ કથં પ્રાપ્યત ઇતિ તદર્થો યોગ ઉચ્યતે-
2.3.10
યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ। બુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટતિ તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્

એ.2.3.10
યદા યસ્મિન્કાલે સ્વવિષયેભ્યો નિવર્તિતાન્યાત્મન્યેવ પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ જ્ઞાનાર્થત્વાચ્છ્રોત્રાદીનિ ઇન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનાન્મુચ્યન્તે અવતિષ્ઠન્તે સહ મનસા યદનુગતાનિ તેન સંકલ્પાદિવ્યાવૃત્તેનાન્તઃકરણેન, બુદ્ધિશ્ચાધ્યવસાયલક્ષણા ન વિચેષ્ટતિ સ્વવ્યાપારેષુ ન વિચેષ્ટતે ન વ્યાપ્રિયતે તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્

2.3.11
તાં યોગમિતિ મન્યન્તે સ્થિરામિન્દ્રિયધારણામ્। અપ્રમત્તસ્તદા ભવતિ યોગો હિ પ્રભવાપ્યયૌ

એ.2.3.11
તામીદૃશીં તદવસ્થાં યોગમ્ ઇતિ મન્યન્તે વિયોગમેબ સન્તમ્। સર્વાનર્થસંયોગવિયોગલક્ષણા હીયમવસ્થા યોગિનઃ। એતસ્યાં હ્રવસ્થાયામવિદ્યાધ્યારોપણવર્જિતસ્વરૂપપ્રતિષ્ઠ આત્મા। સ્થિરામ્ ઇન્દ્રિયધારણાં સ્થિરામચલામ્ ઇન્દ્રિયધારણાં બાહ્રાન્તઃકારણાનાં ધારણમિત્યર્થઃ।
અપ્રમત્તઃ પ્રમાદવર્જિતઃ સમાધાનં પ્રતિ નિત્યં યત્નવાંસ્તદા તસ્મિન્કાલે યદૈવ પ્રવૃત્તયોગો ભવતીતિ સામથ્ર્યાદવગમ્યતે। ન હિ બુદ્ધયાદિચેષ્ટાભાવે પ્રમાદસંભવોઽસ્તિ। તસ્માત્પ્રાગેવ બુદ્ધયાદિચેષ્ટોપરમાદપ્રમાદો વિધીયતે। અથવા યદૈવેન્દ્રિયાણાં સ્થિરા ધારણા તદાનીમેવ નિરઙ્કુશમપ્રમત્તત્વમિત્યતઃ અભિધીયતેઽપ્રમત્તસ્તદા ભવતીતિ। કુતઃ?યોગો હિ યસ્માત્ પ્રભવાપ્યયૌ ઉપજનાપાયધર્મક ઇત્યર્થોઽતોઽપાયપરિહારાયાપ્રમાદઃ કર્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

બુદ્ધયાદિચેષ્ટાવિષયં ચેદ્ બ્રાહૃએદં તદિતિ વિશેષતો ગૃહ્રેત બુદ્ધયાદ્યુપરમે ચ ગ્રહણકારણાભાવાદ્ અનુપલભ્યમાનં નાસ્ત્યેવ બ્રાહૃ। યદ્ધિ કરણગોચરં તદસ્તીતિ પ્રસિદ્ધં લોકે વિપરીતં ચાસત્ ઇત્યતશ્ચાનર્થકો યોગઃ। અનુપલભ્યમાનત્વાદ્વા નાસ્તીત્યુપલબ્ધવ્યં બ્રાહૃએત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે-સત્યમ્,
2.3.12
નૈવ વાચા ન મનસા પ્રાપ્તું શક્યો ન ચક્ષુષા।અસ્તીતિ બ્રાઉવતોઽન્યત્ર કથં તદુપલભ્યતે

એ.2.3.12
નૈવ વાચા ન મનસા ન ચક્ષુષા નાન્યૈરપીન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તું શક્યત ઇત્યર્થઃ। તથાપિ સર્વવિશેષરહિતોઽપિ જગતો મૂલમ્ ઇત્યવગતત્વાદસ્ત્યેવ કાર્યપ્રવિલાપનસ્ય અસ્તિત્વનિષ્ઠત્વાત્। તથા હીદં કાર્યં સૂક્ષ્મતારતમ્યપારમ્પર્યેણાનુગમ્યમાનં સદ્બુદ્ધિનિષ્ઠામેવાવગમયતિ। યદાપિ વિષયપ્રવિલાપનેન પ્રવિલાપ્યમાના બુદ્ધિસ્તદાપિ સા સત્પ્રત્યયગર્ભૈવ વિલીયતે। બુદ્ધિર્હિ નઃ પ્રમાણં સદસતોર્યાથાત્મ્યાવગમે।
મૂલં ચેજ્જગતો ન સ્યાદસદન્વિતમેવેદં કાર્યમસદિત્યેવં ગૃહ્રેત ન ત્વેતદસ્તિ સત્સદિત્યેવ તુ ગૃહ્રતે;યથા મૃદાદિકાર્યં ઘટાદિમૃદાદ્યન્વિતમ્। તસ્માજ્જગતો મૂલમાત્માસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યમ્। કસ્માત્?અસ્તીતિ બ્રાઉવતોઽસ્તિત્વવાદિન આગમાર્થાનુસારિણઃ શ્રદ્દધાનાદન્યત્ર નાસ્તિકવાદિનિ નાસ્તિ જગતો મૂલમાત્મા નિરન્વયમેવેદં કાર્યમભાવાન્તં પ્રવિલીયત ઇતિ મન્યમાને વિપરીતદર્શિનિ કથં તદ્બ્રાહૃ તચ્વત ઉપલભ્યતે ન કથઞ્ચનોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ

તસ્માદપોહ્રાસદ્વાદિપક્ષમ્ આસુરમ્-
2.3.13
અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યસ્તચ્વભાવેન ચોભયોઃ। અસ્તી ત્યેવોપલબ્ધસ્ય તચ્વભાવઃ પ્રસીદતિ

એ.2.3.13
અસ્તીત્યેવાત્મોપલબ્ધવ્યઃ સત્કાર્યો બુદ્ધયાદ્યુપાધિઃ। યદા તુ તદ્રહિતોઽવિક્રિય આત્મા કાર્યં ચ કારણવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્"(છા.ઉ.6।1।4) ઇતિ શ્રુતેસ્તદા યસ્ય નિરુપાધિકસ્યાલિઙ્ગસ્ય સદસદાદિપ્રત્યયવિષયત્વવર્જિતસ્યાત્મનઃ તચ્વભાવો ભવતિ તેન ચ રીપેણ આત્મોપલબ્ધવ્ય ઇત્યનુવર્તતે।
તત્રાપ્યુભયોઃ સોપાધિકનિરુપાધિકયોરસ્તિત્વતચ્વભાવયોઃનિર્ધારણાર્થા ષષ્ઠી-પૂર્વમસ્તીત્યેવોપલબ્ધસ્યાત્મનઃ સત્કાર્યોપાધિકૃતાસ્તિત્વપ્રત્યયેનોપલબ્ધસ્ય ઇત્યર્થઃ પશ્ચાત્પ્રત્યસ્તમિતસર્વોપાધિરૂપ આત્મન, સ્તચ્વભાવો વિદિતાવિદિતાભ્યામન્યોઽદ્વયસ્વભાવઃ "અસ્થૂલમનણ્વહ્મસ્વમ્" (બૃ.ઉ.3।8।8) "અદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયને" (તૈ.ઉ.2।7।1) ઇત્યાદિ શ્રુતિનિર્દિષ્ટઃ પ્રસીદત્યભિમુખીભવતિ આત્મપ્રકાશનાય પૂર્વમસ્તીત્યુપલબ્ધવત ઇત્યેતત્

એવં પરમાર્થદર્શિનઃ-
2.3.14
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હ્મદિ શ્રિતાઃ। અથ મત્ર્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રાહૃ સમશ્નુતે

એ.2.3.14
યદા યસ્મિન્કાલે સર્વે કામાઃ કામયિતવ્યસ્યાન્યસ્યાભાવાત્પ્રમુચ્યન્તે વિશીર્યન્તે યેઽસ્ય પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્વિદુષો હ્મદિ બુદ્ધૌ શ્રિતા આશ્રિતાઃ। બુદ્ધિર્હિ કામાનામાશ્રયો નાત્મા। "કામઃ સંકલ્પઃ" (બૃ.ઉ.1।5।3) ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાચ્ચ।
અથ તદા મત્ર્યઃ પ્રાક્પ્રબોધાત્ આસીત્સ પ્રબોધોત્તરકાલમવિદ્યાકામકર્મલક્ષણસ્ય મૃત્યોર્વિનાશાદમૃતો ભવતિ। ગમનપ્રયોજકસ્ય મૃત્યોર્વિનશાદ્ગમનાનુપપત્તેરત્રેહૈવ પ્રદિપનિર્વાણવત્સર્વબન્ધનોપશમાદ્ બ્રાહૃ સમશ્નુતે બ્રાહૃઐવભવતીત્યર્થઃ

કદા પુનઃ કામાનાં મૂલતો વિનાશ ઇત્યુચ્યતે-
2.3.15
યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હ્મદયસ્યેહ ગ્રન્થયઃ। અથ મર્યોઽમૃતો ભવત્યેતાવદ્ધયનુશાસનમ્

એ.2.3.15
યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે ભેદમ્ ઉપયાન્તિ વિનશ્યન્તિ હ્મદયસ્ય બુદ્ધેરિહ જીવત એવ ગ્રન્થયો ગ્રન્થિવદ્ દૃઢબન્ધનરૂપા અવિદ્યાપ્રત્યયા ઇત્યર્થઃ। અહમિદં શરીરં મમેદં ધનં સુખી દઃખી ચાહમ્ ઇત્યેવમાદિલક્ષણાસ્તદ્વિપરીતબ્રાહૃઆત્મપ્રત્યયોપજનનાદ્ બ્રાહૃઐવાહમસ્મિ અસંસારીતિ વિનષ્ટેષ્વવિદ્યાગ્રન્થિષુ તન્નિમિત્તાઃ કામા મૂલતો વિનશ્યન્તિ। અથ મત્ર્યોઽમૃતો ભવત્યેતાવદ્ધયેતાવદેવૈતાવન્માત્રં નાધિકમસ્તીત્યાશઙ્કા કર્તવ્યા-અનુશાસનમનુશિષ્ટિરુપદેશઃ સર્વવેદાન્તાનમિતિ બાક્યશેષઃ

નિરસ્તાશેષવિશેષવ્યાપિબ્રાહૃઆત્મપ્રતિપચ્યા પ્રભિન્નસમસ્તાવિદ્યાદિગ્રન્થેર્જીવત એવ બ્રાહૃભૂતસ્ય
વિદુષો ન ગતિર્વિદ્યત ઇત્યુક્તમત્ર બ્રાહૃ સમશ્નુત ઇત્યુક્તત્વાત્। "ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ બ્રાહૃઐવ સન્બ્રાહૃઆપ્યેતિ" (બૃ.ઉ.4।4।6) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાચ્ચ।
યે પુનર્મન્દબ્રાહૃવિદો વિદ્યાન્તરશીલિનશ્ચ બ્રાહૃલોકભાજો યે ચ તદ્વિપરીતાઃ સેસારભાજઃ તેષામેવ ગતિવિશેષ ઉચ્યતે-પ્રકૃતોત્કૃષ્ટબ્રાહૃવિદ્યાફલસ્તુતયે।
કિં ચાન્યદગ્નિવિદ્યા પૃષ્ટા પ્રત્યુક્તા ચ। તસ્યાશ્ચ ફલપ્રાપ્તિપ્રકારો વક્તવ્ય ઇતિ મન્ત્રારમ્ભઃ। તત્ર-
2.3.16
શતં ચૈકા ચ હ્મદયસ્ય નાડ¬સ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા। તપોધ્ર્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ

એ.2.3.16
શતં ચ શતસંખ્યાકા એકા ચ સુષુમ્ના નામ પુરુષસ્ય હ્મદયાદ્વિનિઃસૃતા નાઙ્યઃ શિરાસ્તાસાં મધ્યે મૂર્ધાનં ભિચ્વા વિનિઃસૃતા નિર્ગતા સુષુમ્ના નામ। તયાન્તકાલે હ્મદય આત્માનં વશીકૃત્ય યોજયેત્।
તયા નાડ¬ઓધ્ર્વમુપર્યાયન્ ગચ્છન્નાદિત્યદ્વારેણામૃતત્વમમરણધર્મત્વમાપેક્ષિકમ્। "આભૂતસંપ્લંવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતે"(વિ.પુ.2।8।17) ઇતિ સ્મૃતેઃ। બ્રાહૃણા વા સહ કાલાન્તરેણ મુખ્યમમૃતત્વમેતિ ભુક્ત્વા ભોગાનનુપમાન્બ્રાહૃલોકગતાન્। વિષ્વઙ્નાનાવિધગતયઃ અન્યા નાડ¬ ઉત્ક્રમણે નિમિત્તં ભવન્તિ સંસારપ્રતિપત્યર્થા એવ ભવન્તીત્યર્થાઃ

ઇદાનીં સર્વવલ્લ્યર્થોપસંહારાર્થમાહ-
2.3.17
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હ્મદયે સંનિવિષ્ટઃ। તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવેષીકાં ધૈર્યેણ। તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતં તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતમિતિ

એ.2.3.17
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં સમ્બન્ધિનિ હ્મદયે સંનિવિષ્ટો યથાવ્યાખ્યાતઃ તં સ્વાદાત્મીયાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેત્ ઉદ્યચ્છેન્નિષ્કર્ષેત્પૃથક્કુર્યાદિત્યર્થઃ। કિમિવેત્યુચ્યતે મુઞ્જાદિવ ઇપીકામન્તઃસ્થાં ધૈર્યેણાપ્રમાદેન। તં શરીરાન્નિષ્કૃષ્ટં ચિન્માત્રં વિદ્યાદ્વિજાનીયાચ્છુક્રમમૃતં યથોક્તં બ્રાહૃએતિ દ્વિર્વચનમુપનિષત્પરિસમાપ્ત્યર્થમિતિશબ્દશ્ચ

વિદ્યાસ્તુત્યર્થોઽયમાખ્યાયિકાર્થોપસંહારોઽધુનોચ્યતે-
2.3.18
મૃત્યુપ્રોક્તાં નચિકેતોઽથ લબ્ધ્વા વિદ્યામેતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમ્। બ્રાહૃપ્રાપ્તો વિરજોઽભૂદ્વિમૃત્યુરન્યોઽપ્યેવં યો વિદધ્યાત્મમેવ

એ.2.3.18
મૃત્યુપ્રોક્તાં યથોક્તામેતાં બ્રાહૃવિદ્યાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નં સમસ્તં સોપકરણં સફલમિત્યેતત્;નચિકેતા વરપ્રદાનાત્ મૃત્યોર્લબ્ધ્વા પ્રાપ્યેત્યર્થઃ;કિમ્?બ્રાહૃપ્રાપ્તોઽભૂન્મુક્તોઽભવદિત્યર્થઃ। કથમ્?વિદ્યાપ્રાપ્ત્યા વિરજો વિગતધર્માધર્મો વિમૃત્યુર્વિગતકામાવિદ્યશ્ચ સન્પૂર્વમિત્યર્થઃ।
ન કેવલં નચિકેતા એવ અન્યોઽપિ નચિકેતોવદાત્મવિદ્ અધ્યાત્મમેવ નિરુપચરિતં પ્રત્યક્ સ્વરૂપં
પ્રાપ્ય તચ્વમેવેત્યભિપ્રાયઃ નાન્યદ્રૂપમપ્રત્યગ્રૂપમ્। તદેવમધ્યાત્મમેવમુક્તપ્રકારેણ વેદ વિજાનાતીત્યેવંવિત્સોઽપિ વિરજઃ સન્બ્રાહૃપ્રાપ્ત્યા વિમૃત્યુર્ભવતીતિ વાક્યશેષઃ

શિષ્યાચાર્યયોઃ પ્રમાદકૃતાન્યાયેન વિદ્યાગ્રહણપ્રતિપાદનનિમિત્તદોષપ્રશમનાર્થેયં શાન્તિઃ ઉચ્યતે-
2.3.19
ૐ સહ નાવવતુ। સહ નૌ ભુનક્તુ। સહ વીર્યં કરવાવહૈ। તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ। મા વિદ્વિષાવહૈ

ૐ શાન્તિઃ! શાન્તિઃ!! શાન્તિઃ!!!
એ.2.3.19
સહ નાવાવામવતુ પાલયતુ વિદ્યાસ્વરૂપપ્રકાશનેન। કઃ? સ એવ પરમેશ્વર ઉપનિષત્પ્રકાશિતઃ। કિં ચ સહ નૌ ભુનક્તુ તત્ફલપ્રકાશનેન નૌ પાલયતુ। સહૈવાવાં વિદ્યાકૃતં વીર્યં સામથ્ર્યં કરવાવહૈ નિષ્પાદયાવહૈ। કિં ચ તેજસ્વિનૌ તેજસ્વિનોરાવયોર્યદધીતં તત્સ્વધીતમસ્તુ। અથવા તેજસ્વિ નાવાવાભ્યાં યદધીતં તદતીવ તેજસ્વિ વીર્યવદસ્તુ ઇત્યર્થઃ। મા વિદ્વિષાવહૈ શિષ્યાચાર્યાવન્યોન્યં પ્રમાદકૃતાન્યાયાધ્યયનાધ્યાપનદોષનિમિત્તં દ્વેષં મા કરવાવહૈ ઇત્યર્થઃ। શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિરિતિ ત્રિર્વચનં સર્વદોષોપશમનાર્થમિત્યોમિતિ