Language

ENहिગુ
Scripture Library

kaṭharudropaniṣat · Chapter 1

1

kaṭharudropaniṣat
parivrajyādharmapūgālaṃkārā yatpadaṃ yayuḥ /
tadahaṃ kaṭhavidyārthaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ sahanāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ // devā ha vai bhagavantamabruvannadhīhi bhagavanbrahmavidyām /
sa prajāpatirabravītsaśikhānkeśānniṣkṛtya visṛjya yajñopavītaṃ
niṣkṛtya putraṃ dṛṣṭvā tvaṃ brahmā tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra
stvamoṅkārastvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ dhātā tvaṃ vidhātā tvaṃ
pratiṣṭhā'sīti vadet / atha putro vadatyahaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ
vaṣaṭkāro'hamoṃkāro'haṃ svāhāhaṃ svadhāhaṃ dhātāhaṃ
vidhātāhaṃ tvaṣṭāhaṃ pratiṣṭhāsmīti /
tānyetānyanuvrajannāśrumāpātayet /
yadaśrumāpātayetprajāṃ vicchindyāt /
pradakṣiṇamāvṛttyaitaccaitaccānavekṣamāṇāḥ pratyāyanti /
sa svargyo bhavati brahmacārī vedamadhītya vedoktācaritabrahmacaryo
dārānāhṛtya putrānutpādya tānanupādibhirvitatyeṣṭvā ca
śaktito yajñaiḥ / tasya saṃnyāso gurubhiranujñātasya bāndhavaiśca /
so'raṇyaṃ paretya dvādaśarātraṃ payasāgnihotraṃ juhuyāt /
dvādaśarātraṃ payobhakṣā syāt / dvādaśarātrasyānte
agnaye vaiśvānarāya prajāpataye ca prājāpatyaṃ caruṃ
vaiṣṇavaṃ trikapālamagniṃ saṃsthitāni pūrvāṇi dārupātrāṇyāgnau
juhuyāt / mṛṇmayānyapsu juhuyāt / taijasāni gurave dadyāt /
mā tvaṃ māmapahāya parāgāḥ / nāhaṃ tvāmapahāya parāgāmiti /
gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyeṣvaraṇideśādbhasmamuṣṭiṃ
pibedityeke / saśikhānkeśānniṣkṛtya visṛjya yajñopavītaṃ
bhūḥsvāhetyapsu juhuyāt / ata ūrdhvamanaśanamapāṃ praveśa
magnipraveśaṃ vīrādhvānaṃ mahāprasthānaṃ vṛddhāśramaṃ vā
gacchet / payasā yaṃ prāśnīyātso'sya sāyaṃhomaḥ / yatprātaḥ
so'yaṃ prātaḥ / yaddarśe taddarśanam / yatpaurṇamāsye tatpaurṇamāsyam /
yadvasante keśaśmaśrulomanakhāni vāpayetso'syāgniṣṭomaḥ /
saṃnyasyāgniṃ na punarāvartayenmṛtyurjayamāvahamityadhyātma
mantrānpaṭhet / svasti sarvajīvebhya ityuktvātmānamananyaṃ dhyāyan tadūrdhvabāhurvimuktamārgo bhavet /
aniketaścaret / bhikṣāśī yatkiṃcinnādyāt / lavaikaṃ na dhāvayejjantusaṃrakṣaṇārthaṃ varṣavarjamiti / tadapi ślokā bhavanti /
kuṇḍikāṃ camasaṃ śikyaṃ triviṣṭamupānahau /
śītopaghātinīṃ kanthāṃ kaupīnācchādanaṃ tathā

2

pavitraṃ jñānaśāṭīṃ ca uttarāsaṅgameva ca /
yajñopavītaṃ vedāṃśca sarvaṃ tadvarjayedyatiḥ

3

snānaṃ pānaṃ tathā śaucamadbhiḥ pūtābhirācaret /
nadīpulinaśāyī syāddevāgāreṣu vā svapet

4

nātyarthaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ śarīramupatāyet /
stūyamāno na tuṣeta nindito na śapetparān

5

brahmacaryeṇa saṃtiṣṭhedapramādena maskarī /
darśanaṃ sparśanaṃ keliḥ kīrtanaṃ guhyabhāṣaṇam

6

saṃkalpo'dhyavasāyaśca kriyānnirvṛttireva ca /
etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

7

viparītaṃ brahmacaryamanuṣṭheyaṃ mumukṣubhiḥ /
yajjagadbhāsakaṃ bhānaṃ nityaṃ bhāti svataḥ sphurat

8

sa eva jagataḥ sākṣī sarvātmā vimalākṛtiḥ /
pratiṣṭhā sarvabhūtānāṃ prajñānaghanalakṣaṇaḥ

9

na karmaṇā na prajayā na cānyenāpi kecit /
brahmavedanamātreṇa brahmāpnotyeva mānavaḥ

10

tadvidyā viṣayaṃ brahma satyajñānasukhādvayam /
saṃsāre ca guhāvācye māyājñānādisaṃjñake

11

nihitaṃ brahma yo veda parame vyomni saṃjñite /
so'śnute sakalānkāmānkrameṇaiva dvijottamaḥ

12

pratyagātmānamajñānamāyāśakteśca sākṣiṇam /
ekaṃ brahmāhamasmīti brahmaiva bhavati svayam

13

brahmabhūtātmanastasmādetasmācchktimiśritāt /
apañcīkṛta ākāśasaṃbhūto rajjusarpavat

14

ākāśādvāyusaṃjñastu sparśo'pañcīkṛtaḥ punaḥ /
vāyoragnistathā cāgnerāpa adbhyo vasundharā

15

tāni bhūtāni sūkṣmāṇi pañcīkṛtyeśvarastadā /
tebhya eva visṛṣṭaṃ tadbrahmāṇḍādi śivena ha

16

brahmāṇḍasyodare devā dānavā yakṣakinnarāḥ /
manuṣyāḥ paśupakṣyādyāstattatkarmānusārataḥ

17

asthisnāyvādirūpo'yaṃ śarīraṃ bhāti dehinām /
yo'yamannamayo hyātmā bhāti sarvaśarīriṇaḥ

18

tataḥ prāṇamayo hyātmā vibhinnaścāntaraḥ sthitaḥ /
tato vijñāna ātmā tu tato'nyaścāntaraḥ svataḥ

19

ānandamaya ātmā tu tato'nyaścāntarasthitaḥ /
yo'yamannamayaḥ so'yaṃ pūrṇaḥ prāṇamayena tu

20

manomayena prāṇo'pi tathā pūrṇaḥ svabhāvataḥ /
tathā manomayo hyātmā pūrṇo jñānamayena tu

21

ānandena sadā pūrṇaḥ sadā jñānamayaḥ sukham /
tathānandamayaścāpi brahmaṇo'nyena sākṣiṇā

22

sarvāntareṇa pūrṇaśca brahma nānyena kenacit /
yadidaṃ brahmapucchākhyaṃ satyajñānadvayātmakam

23

sārameva rasaṃ labdhvā sākṣāddehī sanātanam /
sukhī bhavati sarvatra anyathā sukhatā kutaḥ

24

asatyasminparānande svātmabhūte'khilātmanām /
ko jīvati naro jantuḥ ko vā nityaṃ viceṣṭate

25

tasmātsarvātmanā citte bhāsamāno hyasau naraḥ /
ānandayati duḥkhāḍhyaṃ jīvātmānaṃ sadā janaḥ

26

yadā hyevaiṣa etasminnadṛśyatvādilakṣaṇe /
nirbhedaṃ paramādvaitaṃ vindate ca mahāyatiḥ

27

tadevābhayamatyantakalyāṇaṃ paramāmṛtam /
sadrūpaṃ paramaṃ brahma triparicchedavarjitam

28

yadā hyevaiṣa etasminnalpamapyantaraṃ naraḥ /
vijānāti tadā tasya bhayaṃ syānnātra saṃśayaḥ

29

asyaivānandakośena stambāntā viṣṇupūrvakāḥ /
bhavanti sukhino nityaṃ tāratamyakrameṇa tu

30

tattatpadaviraktasya śrotriyasya prasādinaḥ /
svarūpabhūta ānandaḥ svayaṃ bhāti pare yathā

31

nimittaṃ kiṃcidāśritya khalu śabdaḥ pravartate /
yato vāco nivartante nimittānāmabhavataḥ

32

nirviśeṣe parānande kathaṃ śabdaḥ pravartate /
tasmādetanmanaḥ sūkṣmaṃ vyāvṛtaṃ sarvagocaram

33

yasmācchrotratvagakṣyādikhādikarmendriyāṇi ca /
vyāvṛttāni paraṃ prāptuṃ na samarthāni tāni tu

34

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam /
viditvā svātmarūpeṇa na bibheti kutaścana

35

evaṃ yastu vijānāti svagurorupadeśataḥ /
sa sādhvāsādhukarmabhyāṃ sadā na tapati prabhuḥ

36

tāpyatāpakarūpeṇa vibhātamakhilaṃ jagat /
pratyagātmatayā bhāti jñānādvedāntavākyajāt

37

śuddhamīśvaracaitanyaṃ jīvacaitanyameva ca /
pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca phalaṃ tathā

38

iti saptavidhaṃ proktaṃ bhidyate vyavahārataḥ /
māyopādhivinirmuktaṃ śuddhamityabhidhīyate

39

māyāsaṃbandhataśceśo jīvo'vidyāvaśastathā /
antaḥkaraṇasaṃbandhātpramātetyabhidhīyate

40

tathā tadvṛttisaṃbandhātpramāṇamiti kathyate /
ajñātamapi caitanyaṃ prameyamiti kathyate

41

tathā jñātaṃ ca caitanyaṃ phalamityabhidhīyate /
sarvopādhivinirmuktaṃ svātmānaṃ bhāvayetsudhīḥ

42

evaṃ yo veda tattvena brahmabhūyāya kalpate /
sarvavedāntasiddhāntasāraṃ vacmi yathārthataḥ

svayaṃ mṛtvā svayaṃ bhūtvā svayamevāvaśiṣyate // ityupaniṣat //
ॐ sahanāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti kaṭharudropaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: kaṭharudropaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc