કઠરુદ્રોપનિષત્ · અધ્યાય 1

કઠરુદ્રોપનિષત્
પરિવ્રજ્યાધર્મપૂગાલંકારા યત્પદં યયુઃ ।
તદહં કઠવિદ્યાર્થં રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ સહનાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥ દેવા હ વૈ ભગવન્તમબ્રુવન્નધીહિ ભગવન્બ્રહ્મવિદ્યામ્ ।
સ પ્રજાપતિરબ્રવીત્સશિખાન્કેશાન્નિષ્કૃત્ય વિસૃજ્ય યજ્ઞોપવીતં
નિષ્કૃત્ય પુત્રં દૃષ્ટ્વા ત્વં બ્રહ્મા ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કાર
સ્ત્વમોઙ્કારસ્ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં ધાતા ત્વં વિધાતા ત્વં
પ્રતિષ્ઠાઽસીતિ વદેત્ । અથ પુત્રો વદત્યહં બ્રહ્માહં યજ્ઞોઽહં
વષટ્કારોઽહમોંકારોઽહં સ્વાહાહં સ્વધાહં ધાતાહં
વિધાતાહં ત્વષ્ટાહં પ્રતિષ્ઠાસ્મીતિ ।
તાન્યેતાન્યનુવ્રજન્નાશ્રુમાપાતયેત્ ।
યદશ્રુમાપાતયેત્પ્રજાં વિચ્છિન્દ્યાત્ ।
પ્રદક્ષિણમાવૃત્ત્યૈતચ્ચૈતચ્ચાનવેક્ષમાણાઃ પ્રત્યાયન્તિ ।
સ સ્વર્ગ્યો ભવતિ બ્રહ્મચારી વેદમધીત્ય વેદોક્તાચરિતબ્રહ્મચર્યો
દારાનાહૃત્ય પુત્રાનુત્પાદ્ય તાનનુપાદિભિર્વિતત્યેષ્ટ્વા ચ
શક્તિતો યજ્ઞૈઃ । તસ્ય સંન્યાસો ગુરુભિરનુજ્ઞાતસ્ય બાન્ધવૈશ્ચ ।
સોઽરણ્યં પરેત્ય દ્વાદશરાત્રં પયસાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ ।
દ્વાદશરાત્રં પયોભક્ષા સ્યાત્ । દ્વાદશરાત્રસ્યાન્તે
અગ્નયે વૈશ્વાનરાય પ્રજાપતયે ચ પ્રાજાપત્યં ચરું
વૈષ્ણવં ત્રિકપાલમગ્નિં સંસ્થિતાનિ પૂર્વાણિ દારુપાત્રાણ્યાગ્નૌ
જુહુયાત્ । મૃણ્મયાન્યપ્સુ જુહુયાત્ । તૈજસાનિ ગુરવે દદ્યાત્ ।
મા ત્વં મામપહાય પરાગાઃ । નાહં ત્વામપહાય પરાગામિતિ ।
ગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્ન્યાહવનીયેષ્વરણિદેશાદ્ભસ્મમુષ્ટિં
પિબેદિત્યેકે । સશિખાન્કેશાન્નિષ્કૃત્ય વિસૃજ્ય યજ્ઞોપવીતં
ભૂઃસ્વાહેત્યપ્સુ જુહુયાત્ । અત ઊર્ધ્વમનશનમપાં પ્રવેશ
મગ્નિપ્રવેશં વીરાધ્વાનં મહાપ્રસ્થાનં વૃદ્ધાશ્રમં વા
ગચ્છેત્ । પયસા યં પ્રાશ્નીયાત્સોઽસ્ય સાયંહોમઃ । યત્પ્રાતઃ
સોઽયં પ્રાતઃ । યદ્દર્શે તદ્દર્શનમ્ । યત્પૌર્ણમાસ્યે તત્પૌર્ણમાસ્યમ્ ।
યદ્વસન્તે કેશશ્મશ્રુલોમનખાનિ વાપયેત્સોઽસ્યાગ્નિષ્ટોમઃ ।
સંન્યસ્યાગ્નિં ન પુનરાવર્તયેન્મૃત્યુર્જયમાવહમિત્યધ્યાત્મ
મન્ત્રાન્પઠેત્ । સ્વસ્તિ સર્વજીવેભ્ય ઇત્યુક્ત્વાત્માનમનન્યં ધ્યાયન્ તદૂર્ધ્વબાહુર્વિમુક્તમાર્ગો ભવેત્ ।
અનિકેતશ્ચરેત્ । ભિક્ષાશી યત્કિંચિન્નાદ્યાત્ । લવૈકં ન ધાવયેજ્જન્તુસંરક્ષણાર્થં વર્ષવર્જમિતિ । તદપિ શ્લોકા ભવન્તિ ।
કુણ્ડિકાં ચમસં શિક્યં ત્રિવિષ્ટમુપાનહૌ ।
શીતોપઘાતિનીં કન્થાં કૌપીનાચ્છાદનં તથા

પવિત્રં જ્ઞાનશાટીં ચ ઉત્તરાસઙ્ગમેવ ચ ।
યજ્ઞોપવીતં વેદાંશ્ચ સર્વં તદ્વર્જયેદ્યતિઃ

સ્નાનં પાનં તથા શૌચમદ્ભિઃ પૂતાભિરાચરેત્ ।
નદીપુલિનશાયી સ્યાદ્દેવાગારેષુ વા સ્વપેત્

નાત્યર્થં સુખદુઃખાભ્યાં શરીરમુપતાયેત્ ।
સ્તૂયમાનો ન તુષેત નિન્દિતો ન શપેત્પરાન્

બ્રહ્મચર્યેણ સંતિષ્ઠેદપ્રમાદેન મસ્કરી ।
દર્શનં સ્પર્શનં કેલિઃ કીર્તનં ગુહ્યભાષણમ્

સંકલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાન્નિર્વૃત્તિરેવ ચ ।
એતન્મૈથુનમષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

વિપરીતં બ્રહ્મચર્યમનુષ્ઠેયં મુમુક્ષુભિઃ ।
યજ્જગદ્ભાસકં ભાનં નિત્યં ભાતિ સ્વતઃ સ્ફુરત્

સ એવ જગતઃ સાક્ષી સર્વાત્મા વિમલાકૃતિઃ ।
પ્રતિષ્ઠા સર્વભૂતાનાં પ્રજ્ઞાનઘનલક્ષણઃ

ન કર્મણા ન પ્રજયા ન ચાન્યેનાપિ કેચિત્ ।
બ્રહ્મવેદનમાત્રેણ બ્રહ્માપ્નોત્યેવ માનવઃ

તદ્વિદ્યા વિષયં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનસુખાદ્વયમ્ ।
સંસારે ચ ગુહાવાચ્યે માયાજ્ઞાનાદિસંજ્ઞકે

નિહિતં બ્રહ્મ યો વેદ પરમે વ્યોમ્નિ સંજ્ઞિતે ।
સોઽશ્નુતે સકલાન્કામાન્ક્રમેણૈવ દ્વિજોત્તમઃ

પ્રત્યગાત્માનમજ્ઞાનમાયાશક્તેશ્ચ સાક્ષિણમ્ ।
એકં બ્રહ્માહમસ્મીતિ બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્

બ્રહ્મભૂતાત્મનસ્તસ્માદેતસ્માચ્છ્ક્તિમિશ્રિતાત્ ।
અપઞ્ચીકૃત આકાશસંભૂતો રજ્જુસર્પવત્

આકાશાદ્વાયુસંજ્ઞસ્તુ સ્પર્શોઽપઞ્ચીકૃતઃ પુનઃ ।
વાયોરગ્નિસ્તથા ચાગ્નેરાપ અદ્ભ્યો વસુન્ધરા

તાનિ ભૂતાનિ સૂક્ષ્માણિ પઞ્ચીકૃત્યેશ્વરસ્તદા ।
તેભ્ય એવ વિસૃષ્ટં તદ્બ્રહ્માણ્ડાદિ શિવેન હ

બ્રહ્માણ્ડસ્યોદરે દેવા દાનવા યક્ષકિન્નરાઃ ।
મનુષ્યાઃ પશુપક્ષ્યાદ્યાસ્તત્તત્કર્માનુસારતઃ

અસ્થિસ્નાય્વાદિરૂપોઽયં શરીરં ભાતિ દેહિનામ્ ।
યોઽયમન્નમયો હ્યાત્મા ભાતિ સર્વશરીરિણઃ

તતઃ પ્રાણમયો હ્યાત્મા વિભિન્નશ્ચાન્તરઃ સ્થિતઃ ।
તતો વિજ્ઞાન આત્મા તુ તતોઽન્યશ્ચાન્તરઃ સ્વતઃ

આનન્દમય આત્મા તુ તતોઽન્યશ્ચાન્તરસ્થિતઃ ।
યોઽયમન્નમયઃ સોઽયં પૂર્ણઃ પ્રાણમયેન તુ

મનોમયેન પ્રાણોઽપિ તથા પૂર્ણઃ સ્વભાવતઃ ।
તથા મનોમયો હ્યાત્મા પૂર્ણો જ્ઞાનમયેન તુ

આનન્દેન સદા પૂર્ણઃ સદા જ્ઞાનમયઃ સુખમ્ ।
તથાનન્દમયશ્ચાપિ બ્રહ્મણોઽન્યેન સાક્ષિણા

સર્વાન્તરેણ પૂર્ણશ્ચ બ્રહ્મ નાન્યેન કેનચિત્ ।
યદિદં બ્રહ્મપુચ્છાખ્યં સત્યજ્ઞાનદ્વયાત્મકમ્

સારમેવ રસં લબ્ધ્વા સાક્ષાદ્દેહી સનાતનમ્ ।
સુખી ભવતિ સર્વત્ર અન્યથા સુખતા કુતઃ

અસત્યસ્મિન્પરાનન્દે સ્વાત્મભૂતેઽખિલાત્મનામ્ ।
કો જીવતિ નરો જન્તુઃ કો વા નિત્યં વિચેષ્ટતે

તસ્માત્સર્વાત્મના ચિત્તે ભાસમાનો હ્યસૌ નરઃ ।
આનન્દયતિ દુઃખાઢ્યં જીવાત્માનં સદા જનઃ

યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યત્વાદિલક્ષણે ।
નિર્ભેદં પરમાદ્વૈતં વિન્દતે ચ મહાયતિઃ

તદેવાભયમત્યન્તકલ્યાણં પરમામૃતમ્ ।
સદ્રૂપં પરમં બ્રહ્મ ત્રિપરિચ્છેદવર્જિતમ્

યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નલ્પમપ્યન્તરં નરઃ ।
વિજાનાતિ તદા તસ્ય ભયં સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ

અસ્યૈવાનન્દકોશેન સ્તમ્બાન્તા વિષ્ણુપૂર્વકાઃ ।
ભવન્તિ સુખિનો નિત્યં તારતમ્યક્રમેણ તુ

તત્તત્પદવિરક્તસ્ય શ્રોત્રિયસ્ય પ્રસાદિનઃ ।
સ્વરૂપભૂત આનન્દઃ સ્વયં ભાતિ પરે યથા

નિમિત્તં કિંચિદાશ્રિત્ય ખલુ શબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે નિમિત્તાનામભવતઃ

નિર્વિશેષે પરાનન્દે કથં શબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
તસ્માદેતન્મનઃ સૂક્ષ્મં વ્યાવૃતં સર્વગોચરમ્

યસ્માચ્છ્રોત્રત્વગક્ષ્યાદિખાદિકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
વ્યાવૃત્તાનિ પરં પ્રાપ્તું ન સમર્થાનિ તાનિ તુ

તદ્બ્રહ્માનન્દમદ્વન્દ્વં નિર્ગુણં સત્યચિદ્ઘનમ્ ।
વિદિત્વા સ્વાત્મરૂપેણ ન બિભેતિ કુતશ્ચન

એવં યસ્તુ વિજાનાતિ સ્વગુરોરુપદેશતઃ ।
સ સાધ્વાસાધુકર્મભ્યાં સદા ન તપતિ પ્રભુઃ

તાપ્યતાપકરૂપેણ વિભાતમખિલં જગત્ ।
પ્રત્યગાત્મતયા ભાતિ જ્ઞાનાદ્વેદાન્તવાક્યજાત્

શુદ્ધમીશ્વરચૈતન્યં જીવચૈતન્યમેવ ચ ।
પ્રમાતા ચ પ્રમાણં ચ પ્રમેયં ચ ફલં તથા

ઇતિ સપ્તવિધં પ્રોક્તં ભિદ્યતે વ્યવહારતઃ ।
માયોપાધિવિનિર્મુક્તં શુદ્ધમિત્યભિધીયતે

માયાસંબન્ધતશ્ચેશો જીવોઽવિદ્યાવશસ્તથા ।
અન્તઃકરણસંબન્ધાત્પ્રમાતેત્યભિધીયતે

તથા તદ્વૃત્તિસંબન્ધાત્પ્રમાણમિતિ કથ્યતે ।
અજ્ઞાતમપિ ચૈતન્યં પ્રમેયમિતિ કથ્યતે

તથા જ્ઞાતં ચ ચૈતન્યં ફલમિત્યભિધીયતે ।
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં સ્વાત્માનં ભાવયેત્સુધીઃ

એવં યો વેદ તત્ત્વેન બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।
સર્વવેદાન્તસિદ્ધાન્તસારં વચ્મિ યથાર્થતઃ

સ્વયં મૃત્વા સ્વયં ભૂત્વા સ્વયમેવાવશિષ્યતે ॥ ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહનાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ કઠરુદ્રોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય