kāṭhakagṛhyasūtram · Chapter 1

kāṭhakagṛhyasūtra
kāṭhakagṛhyasūtra
upanayanaprabhṛti vratacārī syāt १ mārgavāsāḥ २ saṃhatakeśaḥ ३ bhaikṣācāryavṛttiḥ ४ saśalkadaṇḍaḥ ५ saptamuñjāṃ mekhalāṃ dhārayet ६ na madhumāṃse aśnīyāt ७ kṣāralavaṇavarjī ८ ācāryasyāpratikūlaḥ ९ sarvakāryāsvatantraḥ १० pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī ११ yadenamupeyāttadasmai dadyāt १२ bahūnāṃ yena saṃyuktaḥ १३ nāsya śayyāmāviśet १४ na rathamāruhet १५ na saṃvastrayeta १६ sarvāṇi sāṃsparśakāni strībhiḥ saha varjayet १७ na muṣitāṃ prekṣeta १८ na vihārārthaṃ jalpet १९ na rucyarthaṃ kiñcana dhārayeta २० na snāyāt २१ udakaṃ vābhyupeyāt २२ yadi snāyāddaṇḍa ivāpsu pariplavet २३ muṇḍo jaṭilaḥ śikhī vā २४ sāyaṃ prātaḥ sandhyāmupāsīta २५ tiṣṭhetpūrvām २६ āsītottarām २७ ॐ bhūrbhuvaḥ svarityuktvā tatsavituriti sāvitrīmanvāha २८ prāgastamayānniṣkramya samidha āhareddhariṇīrbrahmavarcasakāma iti śrutiḥ २९ sāyaṃ prātaḥ sandhyāniḥsaraṇaṃ bhaikṣacaraṇamagnīndhanam ३० sāyamevāgnimindhītetyeke ३१ bhaikṣasyācaraṇe doṣaḥ pāvakasyāsamindhane saptarātramakṛtvaitadavakīrṇivrataṃ caret ३२

vibhūrasītyanuvākenāgnimupasthāyaidho'sīti samidhamādadhāti samiditi dvitīyāmidamahamiti tṛtīyāmidamahamagnāviti caturthīm १ tejo'sītyagnimanumantrayate tejo mayi dhehītyātmānaṃ śeṣeṇopatiṣṭhate २ tataḥ prātaḥ prāgudayāt ३ dvādaśa caturviṃśatiṃ ṣaṭtriṃśatamaṣṭācatvāriṃśataṃ vā varṣāṇi yo brahmacaryaṃ carati malajñurabalaḥ kṛśaḥ sarvaṃ sa vindate snātvā yatkiṃcinmanasecchatyetenaiva dharmeṇa sādhvadhīte ४

chandasyarthānbuddhvā snāsyangāṃ kārayedācāryamarhayet १ śrotriyo'nyo vedādhyāyī २ na tasya snānam ३ athāsya snānam ४ vrajaparihitaṃ prapādya jaṭāśmaśrulomanakhamabhisaṃhāryāpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ snāyāddhiraṇyavarṇā iti ca dvābhyāṃ hiraṇyavarṇāḥ ścuyāḥ pāvakā yāsu jātaḥ kaśyapo yāsvindraḥ / yā agniṃ garbhaṃ dadhire virūpāstā na āpaḥ śaṃ syonā bhavantu / hiraṇyavarṇā ścuyaḥ pāvakā vicakramurhitvāvadyamāpaḥ śataṃ pavitrā vitatā hyāsāṃ tābhirmā devāḥ savitā punātviti śaṃ na iti ca dvābhyām ५ dyauste pṛṣṭhamiti chatraṃ dhārayet ६ gna iti hiraṇyam ७ pratiṣṭhe stho devate mā mā hiṃsiṣṭamiti vārāhyā upānahau pratimuñcate ८ dvivastro'ta ūrdhvam ९ tasmācchobhanaṃ vāso bhartavyamiti śrutiḥ १० vaiṇavadaṇḍadhārī nityaṃ chatradhāryapanthadāyī ११ adattaharaṇaṃ pratiṣiddham १२ aparayā dvārā niḥsaraṇam १३ malavadvāsasā saha saṃbhāṣā १४ rajovāsasā saha śayyā १५ gurorduruktavacanam १६ asthāne smayanaṃ saraṇaṃ gāyanaṃ nartanaṃ tasya cekṣaṇam १७

athāto'ṣṭācatvāriṃśatsaṃmitam १ tatra vidhiviśeṣaḥ २ niyameṣvācāryapradhānaḥ syāt ३ nilayārthī yūnabaddhaṃ na praviśet ४ anilayaḥ syāt ५ anyatra vṛkṣādvālmīkādvā ६ nistāntavamityeke ७ yathoktamekaṃ tu vāsaḥ śāṇī kutapaṃ vā ८ parimitamuraḥ pramāṇamuparijānu ९ caturthakālapānabhakṣaḥ १० asañcayavān ११ aharaharvā bhaikṣamaśnīyāt १२ ahastiṣṭhedrā trāvāsīta १३ ubhayaṃ munivrataḥ syāt १४ strīśūdra patitarabhasarajasvalairvā na saṃbhāṣeteti cyavano bhṛguḥ १५ dvādaśarātraṃ vobhayatra १६ amāvasyāṃ paurṇamāsīṃ ca १७ pālāśyaḥ samidho nityāḥ paridhivṛkṣāṇāṃ vā १८ medhāṃ mahyamiti pāṇimārgaṃ dattvā triṣavaṇamahorātramudakopasparśanam १९ namo hamāya mohamāyeti cānusavanam / namo hamāya mohamāyāgnaye vaiśvānarāya tapāya tāpasāya tapantāya vindave vindāya vasuvindāya sarvavindāya namaḥ pārāya supārāya pārayantāya nama ūrmyāya sūrmyāya namaścyavanāya bhārgavāyetyetā eva devatāstarpayannudakena २० eṣa saṃvatsaraṃ caritvā vimalo vipāpo bhavati २१ sarveṣāṃ vedānāṃ caritabrahmacaryo yadi nānyatkurute २२ sa tu khalu caritabrahmacaryo daśa daśa puruṣānpunāti pūrvāparānātmānaṃ caikaviṃśaṃ paṃktiṃ ca yāvadanupaśyati yasyāmupaviśati २३ samāpta etāsāmeva devatānāmannasya juhoti २४ dhenurdakṣiṇā २५

kṛcchravidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ १ devāso yathācaranvasavo rudrā ādityā marudaṅgirasaḥ purā २ strīśūdraṃ nābhibhāṣeta ३ naktamāsīta saṃśritaḥ ४ sarvāṇyahāni tiṣṭhet ५ brahmacārī ६ kṣapāśayaḥ ७ madhumāṃsalavaṇaśrāddhāni varjayedavicārayan ८ gavājinaṃ śāṇīcīraṃ kutapaṃ mārgaṃ vā vāsa ucyate ९ sarvākuśalamokṣāya maruto'pyācaraṃstathā १० tryahaṃ sāyaṃ tryahaṃ prātastryahaṃ bhuñjītāyācitam / tryahaṃ naiva tu bhuñjītaitadvasubhī rudrai rādityaiścaritaṃ vratam ११ eṣa evātikṛcchrasya vidhirevaṃ vidhīyate १२ eteṣveva tu kāleṣvekaikaṃ piṇḍaṃ prāśnīyāt १३

taptakṛcchraṃ vyākhyāsyāmaḥ १ tryahamuṣṇāḥ pibedāpastryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet / tryahamuṣṇaṃ pibetsarpirvāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham २ bṛhaspatestu kūrcasya eṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ ३ yavāgūṃ yāvakaṃ śākaṃ payaḥ sarpiḥ kuśodakam / tryahaṃ tryahaṃ tu prāśnīyādvāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham ४

atha sāntapanam १ marutāṃ homo marutastarpayet २ gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam / ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam ३ etadeva trirabhyastaṃ mahāsāntapanaṃ smṛtam ४

athātra vratopāyanam १ vasavo vratapatayo rudrā vratapataya ādityā vratapatayo marudaṅgiraso vratapataya iti vratamālabhya vasūnadbhistarpayetprathamasmiṃstrirātre rudrā ndvitīya ādityāṃstṛtīye marudaṅgirasaścaturthe २ ā me gṛhā iti dvābhyāṃ vasūnāṃ sthālīpākasya juhoti ३ asaṅkhyāteti daśabhī rudrā ṇām ४ kadā cana starīrasīti pañcabhirādityānām ५ sāntapanā iti ṣaḍbhirmarudgaṇānāṃ tvāmagne aṅgiraso vāyuragregā iti ca ६ havyavāhamiti sviṣṭakṛtam ७

varṣāsu śravaṇenādhyāyānupākaroti १ sa juhotyapvā nāmāsi tasyāste juṣṭīyaṃ gameyamahamiddhi pituṣpari medhāmṛtasya jagṛbha ahaṃ sūrya ivājani svāhā / rantirnāmāsi yuktirnāmāsi yogo nāmāsītyuttarāstisraḥ / tasyāsta iti sarvatrānuṣajati २ yuje svāhodyuje svāhā yuktyai svāhā yogāya svāhetyantevāsināṃ yogamicchan ३ dadhikrāvṇa iti trirdadhi bhakṣayitvā darbhapāṇiḥ sāvitrīṃ triranvāhāditaśca trīnanuvākānkastvā yunaktīti ca ४ tasyānadhyāyaḥ ५ na vidyotamāne na stanayati ६ ākālikaṃ devatumulaṃ vidyuddhanvolkā ७ ācāreṇānye ८ atyakṣarāḥ śabdāḥ saṃtatavalīkaprasrāvaḥ ९ ardhapañcamānmāsānadhītya pañcārdhaṣaṣṭhānvotsṛjata utsṛjāmahe'dhyāyānprativiśvasantu chandāṃsi kastvā vimuñcatīti ca १० tasyānadhyāyo'māvasyāṃ pakṣiṇīṃ nādhīte ११ nāta ūrdhvamabhreṣu १२

athopaniṣadarhāḥ १ brahmacārī sucaritī medhāvī karmakṛddhanadaḥ priyo vidyayā vā vidyāmanvicchaṃstāni tīrthāni brahmaṇaḥ २

navaṃ navāvasānaṃ samaṃ samūlaṃ samavasrāvaṃ samavasrutya vā yasmātprāgudīcīrāpo nirdra veyuḥ pratyagudīcīrvā tasminprāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vā śaraṇaṃ kārayet १ madhyamāyāḥ karte prāgagrodagagrāndarbhānāstīrya teṣu sthūṇāmavadadhāti dhruvāṃ sinomyamṛtasya patnīṃ kṣeme tiṣṭha ghṛtamukṣamāṇā / tāṃ tvā sthūṇe sarvavīrāḥ suvīrā ariṣṭavīrā iha saṃviśema / ihaiva sthūṇe amṛtena rohāśvavato gomatyamṛtavatī sūnṛtāvatī / ūrjasvatī payasvatī cāsmānsthūṇe payasābhyavavṛtsva / ā tvā kumārastaruṇa ā vatso jagatā saha / ā tvā parisrutaḥ kumbha ā dadhnaḥ kalaśairayamiti २ prāñcaṃ vaṃśaṃ samāropayatyṛtena sthūṇāmadhiroha vaṃśogro virājannapasedha śatrūn / athā rayiṃ sarvavīrā vayaṃ ta iti ३ uttarapūrvaṃ samādhānam ४

amīvahā vāstoṣpata iti catasṛbhirvāstoṣpatīyasya sthālīpākasyeṣṭvātha vāstvāviśet amīvahā vāstoṣpate viśvā rūpāṇyāviśan / sakhā suśeva edhi naḥ / vāstoṣpate pratijānīhyasmānsvāveśo anamīvo bhavā naḥ / yattvemahi prati tanno juṣasva śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade / vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo / ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati no juṣasva / vāstoṣpate śagmayā saṃsadā te sakṣīmahi raṇvayā gātumatyā / pāhi kṣema uta yoge varaṃ no yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā na iti १ vaṃśodvīkṣaṇikaṃ brāhmaṇānbhojayet २

iti laugākṣisūtre gṛhyapañcikāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ
atha pākayajñaḥ १ caturvidhaḥ pākayajño bhavati huto'hutaḥ prahutaḥ prāśitaśceti २ huto hutānām ३ upahāro'hutānām ४ piṇḍapitṛyajñaḥ prahutānām ५ madhuparko brahmaudanaśca prāśitānām ६ darśapūrṇamāsaprakṛtayaḥ pākayajñāḥ ७ teṣvāvṛdupacārastūṣṇīm ८ anarthaluptam ९ prayājābhāvāccopabhṛt १०

udagayane bhāryāṃ vindeta १ kṛttikāsvātipūrvairiti varayet २ lakṣaṇinā lakṣaṇāni parīkṣayet ३ bhāgadheyamapi vā piṇḍaiḥ parīkṣayet ४ vedyāḥ sītāyā hradādgoṣṭhādādevanādādahanāccatuṣpathādiriṇātsaṃbhāryaṃ navamam ५ ṛtameva parameṣṭhyṛtaṃ nātyeti kiñcana / ṛta iyaṃ pṛthivī śritā sarvamidamiyamasau bhūyāditi kanyāyā nāma gṛhītvā sarvataḥ kṛtalakṣaṇānpiḍānpāṇāvādāya kumāryā upanāmayet ६ eteṣāmekaṃ gṛhāṇeti brūyāt ७ pūrveṣāṃ caturṇāmekaṃ gṛhṇatīmupayacchet ८ saṃbhāryamapītyeke ९ rohiṇīmṛgaśiraḥ śraviṣṭhā uttarāṇītyupayame १० yadvā puṇyoktam ११

atha brahmadeyāyāḥ pradānavidhiṃ vakṣyāmaḥ १ śddhupakṣasya puṇyāhe parvaṇi vodagagrāndarbhānāstīrya teṣūpaviśataḥ prāṅmukhaḥ pratigrahītā sāmātyaḥ pratyaṅmukhaḥ pradātā २ madhye prāgagrodagagrāndarbhānāstīrya teṣūdakaṃ saṃnidhāya vrīhiyavānopya dakṣiṇata udaṅṅāsīna ṛtvigupayamanaṃ kārayet ३ sameteṣvāha dadānīti pratigṛhṇāmīti trirāvedayate ४ etadvaḥ satyamityuktvā samānā vaḥ saṃ vo manāṃsītyṛtvigubhau samīkṣamāṇo japati ५

atha ślkudeyāyāḥ १ hiraṇyaṃ vyatiharataḥ २ prajābhyastveti pradadāti ३ rāyaspoṣāya tveti pratigṛhṇāti ४ kaṃse hiraṇyaṃ samupya hiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ samavamṛśante ५

gaudānikairmantraiḥ kanyāmalaṃkṛtya catuṣpāde bhadra pīṭhe prāṅāsīnāyāścatasro'vidhavā mātā pitā ca guruḥ saptamastāṃ sahasracchidre ṇa pavitreṇa snāpayitvāhatena vāsasā pracchādya sthālīpākasya juhotīndrā ya svāhendrā ṇyai svāhā kāmāya svāhā bhagāya svāhā hriyai svāhā śriyai svāhā lakṣmyai svāhā puṣṭyai svāhā viśvāvasave gandharvarājāya svāheti १ nāḍīṃ tūṇavaṃ mṛdaṅgaṃ paṇavaṃ sarvāṇi ca vāditrāṇi gandhodakena samupalipya kanyā pravādayate śnuṃ vada dundubhe suprajāstvāya gomukha prakrīḍayantu kanyāḥ sumanasyamānāḥ sahendrā ṇyā kṛtamaṅgalā iti २ pratisakhi prakrīḍayatyekamahardve vāhorātre ३

yajñiyasya vṛkṣasya prāgāyatāṃ śākhāṃ sakṛdācchinnāṃ sūtratantunā pracchādya sāvitreṇa kanyāyai prayacchati १ yā te'lakṣmīrmātṛmayī pitṛmayī saṃkrāmaṇī sahajā vāpi kācit / tāṃ tiṣyeṇa saha devatayā nirbhajāmi nirṇudāmi sā dviṣantaṃ gacchatu tiṣyabṛhaspatibhyāṃ namo nama iti २ tasyā utsargaḥ sthāvarodake ścuau! vā devatāyatane ३

athāto haviṣyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ १ daśavārṣikaṃ brahmacaryaṃ kumārīṇāṃ dvādaśavārṣikaṃ vā २ brahmacaryānte gandharve devakule vā dvāvagnī prajvālya dvau paśū upākarotyaryamṇe dakṣiṇaṃ prājāpatyamuttaram ३ asaṃbhave tvekapaśuḥ ४ taṇḍulairvā kuryāt ५ yathāsthānaṃ parśyuthāsthānamavadānāni tathā haviḥ ६ agniṃ somaṃ varuṇaṃ mitramindraṃ bṛhaspatiṃ skandaṃ rudraṃ vātsīputraṃ bhagaṃ bhaganakṣatrāṇi kālīṃ ṣaṣṭhīṃ bhadra kālīṃ pūṣaṇaṃ tvaṣṭāraṃ mahiṣikāṃ ca gandhāhutibhiryajeta ७

athāto haviṣyapuṇyāhaḥ १ udakāntaṃ gatvā yathopapatti vā payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā sarvagandhaiḥ phalottaraiḥ saśiraskāṃ snāpayitvāhatena vāsasā pracchādya sthālīpākasya juhotīndrā ṇī varuṇānī gandharvāṇyudakānyagnirjīvaputraḥ prajāpatirmahārājaḥ skando'ryamā bhagaḥ prajānaka iti २

yāmeva dvitīyāṃ rātriṃ kanyāṃ vivāhayiṣyansyāttasyāṃ rātryāmatīte niśākāle navāṃ sthālīmāhṛtya payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā sarvagandhaiḥ phalottaraiḥ saśiraskāṃ snāpayitvāhatena vāsasā pracchādya sthālīpākasya juhotyagnaye somāya mitrāya varuṇāyendrā yodakāya bhagāyāryamṇe pūṣṇe tvaṣṭre rājñe prajāpataya iti १ etā eva devatāḥ puṃsaḥ kumbhaṃ vaiśravaṇamīśānaṃ ca yajeta २

catasro'ṣṭau vāvidhavāḥ śākapiṇḍībhiḥ striyo'nnena ca brāhmaṇānbhojayitvā vīṇāgāyibhiḥ saha saṃgāyeyurapi vā caturo nartanaṃ kuryāt / krīḍaṃ vaḥ śardho mārutamanarvāṇaṃ ratheśbhuṃ kaṇvā abhipragāyateti १ akṣatasaktūnāmagniṃ puṣṭipatiṃ prajāpatiṃ ca yajeta agninā rayimaśnavatpoṣameva dive dive yaśasaṃ vīravattamam / prajāpate na hi tvadanya iti ca २ sarvatrodvāhakarmasvanādiṣṭadevateṣvagniṃ puṣṭipatiṃ prajāpatiṃ ca yajeta ३

atha prāsthānikam १ tasminyathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā paścādbhaginī sicaṃ gṛhṇāti śastraṃ gṛhītvā २ pūṣā meti yānti yatrodakam ३ śaṃ no devīrityupaspṛśya prācī digiti yānti yathādiśam ४

ṣaḍarghyārhā bhavantyācārya ṛtvigrājā vivāhyaḥ priyaḥ snātaka iti १ athainamarhayanti २ ādau ca karmaṇaḥ ३ arghyamudakaṃ sauṣadhaṃ darbhā iti ४ kaṃse camase vā dadhyāsicya madhu ca varṣīyasāpidhāya viṣṭarābhyāṃ parigṛhya pādyaprathamaiḥ pratipadyante ५ mayi doho'si virājo dohaḥ pādyāyai virājo dohamaśīyetyāhriyamāṇamanumantrayate ६ viṣṭaro'si mātari sīdeti viṣṭaramāstīrya tasminnupaviśati ७ viṣṭara āsīnāyaikaikaṃ triḥ prāha ८ naiva bho ityāha na mārṣeti ९ śaṃ no devīrityapo'bhimantr! ya pādyābhiḥ prakṣālayate dakṣiṇaṃ pādamavanenija idamahamasminkule brahmavarcasaṃ dadhāmyuttaraṃ pādamavanenija idamahaṃ mayi tejo vīryamannādyaṃ prajāṃ paśūnbrahmavarcasaṃ dadhāmīti १० āpohiṣṭhīyābhirarghyaṃ parigṛhya sāvitreṇa madhuparkaṃ viṣṭaro'syantarikṣamadhiviśrayasveti viṣṭaramavakṛṣyoru tvetyavasārya taccakṣurityavekṣya pṛthivyāstveti viṣṭare nidhāya madhu vāta ṛtāyata iti tisṛbhiḥ pradeśinyā pradakṣiṇamāloḍayati ११ vasavastvāgnirājāno bhakṣayantu pitarastvā yamarājāno bhakṣayantu rudrā stvā somarājāno bhakṣayantvādityāstvā varuṇarājāno bhakṣayantu viśve tvā devā bṛhaspatirājāno bhakṣayantviti pradakṣiṇaṃ pratidiśaṃ pratimantraṃ pātrasyānteṣu lepānnimārṣṭi १२ yanmadhuno madhavyasya paramasyānnādyasya paramamannādyaṃ rūpaṃ tenāhaṃ madhuno madhavyasya paramasyānnādyasya paramo'nnādo madhavyo bhūyāsaṃ / trayyai vidyāyai yaśo'si śriyai yaśo'si yaśase brahmaṇo dīptirasi satyaśrīryaśaḥ śrīrmayi śrīḥ śrīḥ śrayatāmiti madhuparkasya catuṣprāśnātyaṅguṣṭhadvitīyābhiḥ kaniṣṭhayā prathamamevamanupūrvaṃ sarvābhistadavaśiṣṭaṃ suhṛde prayacchati १३ ācāmatyamṛtopastaraṇamasīti १४ tasmā asipāṇirgāṃ prāha १५ tāṃ śāsti mama cāmuṣya ca pāpmānaṃ jahi hato me pāpmā pāpmānaṃ me hataॐ kuruteti १६ caturo nānāgotrānbrāhmaṇānbhojayet १७ eṣa ādya upāyaḥ १८ yadyutsṛjenmātā rudrā ṇāmiti japet / mātā rudrā ṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānāmamṛtasya nābhiḥ / pra ṇu vocaṃ cikituṣe janāya mā gāmanāgāmaditiṃ vadhiṣṭa / sūyavasādbhagavatī hi bhūyā atho vayaṃ bhagavantaḥ syāma / addhitṛṇamaghnye viśvadānīṃ piba śddhumudakamācarantī o३mutsṛjata tṛṇānyattvityuktvā tāmutsṛṣṭāṃ paśmuṅgaṃ vā १९ nāmāṃso madhuparkaḥ syāditi ha vijñāyate २० api vā ghṛtaudana eva syāt २१

iti laugākṣisūtre gṛhyapañcikāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ
anṛkṣarā ṛjavaḥ santu panthā yebhiḥ sakhāyo yanti no vareyam / samaryamā saṃ bhago no ninīyātsaṃ jāspatyaṃ suyamamastu devā ityudāhāraṃ prahiṇoti १ śamīśākhayā sapalāśayāpidhāyāharet २ etāsāmevāpāmudakārthānkurvīta ३ śaṃ na āpo dhanvanyāḥ śaṃ naḥ santvanūpyāḥ / śaṃ naḥ samudri yā āpaḥ śamu naḥ santu yā imā ityakevalābhiradbhiḥ snātāṃ yā akṛntanyā avayanyā atanvata yāśca devīrantām̐ abhito'dadanta / tāstvā devīrjarasā saṃvyayantvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsa ityahataṃ vāsaḥ paridhāpyāśāsānetyantarato mauñjena dārbheṇa yoktreṇa vā saṃnahyati / āśāsānā saumanasaṃ prajāṃ saubhāgyaṃ rayim / agneranuvratā bhūtvā saṃnahye sukṛtāya kam ४ preto muñcāmi nāmutaḥ subaddhāmamutaskaram / yatheyamindra mīḍhvaḥ suputrā subhagāsati / pūṣā tvetā nayatu hastagṛhyāśvinau tvā pravahatāṃ rathena / gṛhāngaccha gṛhapatnī yathāso vaśinī tvaṃ vidathamāvadāsi / mā vidanparipanthino ya āsīdanti dampatī sugebhirdurgamatītāmapadrā ntvarātaya iti udānīya ५ uktaṃ vāsasaḥ karma ६ ācārikāṇi ७ tūṣṇīṃ nirmanthyaṃ bhrāṣṭrātsāntapanaṃ yatradīpyamānaṃ vā bahiragnimupasamādhāya parisamūhya paryukṣya paristīryājyaṃ vilīnotpūtaṃ kṛtvāghārādājyabhāgāntaṃ hutvāpareṇāgnimano rathaṃ vāvasthāpya yoge yoga iti yunakti dakṣiṇamitaramuttarāmitarām ८ tūṣṇīṃ vimucya khe rathasya khe'nasaḥ khe yugasya śatakrato apālāmindra striṣpūtvā karotu sūryavarcasamiti hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ baddhvādhyadhi mūrdhani dakṣiṇasminyugatardmanyadbhiravakṣārayate śaṃ te hiraṇyamiti / śaṃ te hiraṇyaṃ śamu santyāpaḥ śaṃ te methī bhavatu śaṃ yugasya tardma / śaṃ ta āpaḥ śatapavitrā bhavantvenā patyā tanvā saṃsṛjasveti ९ dakṣiṇataḥ pumānbhavati १० atha juhotyagnaye janivide svāhā somāya janivide svāhā gandharvāya janivide svāhā ११ āyuṣaḥ prāṇamiti santanīrjuhoti १२ jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaśca १३ tāni yathoktam १४ ādhipatyāni juhoti १५ ākūtyā iti tribhistvetyantaiḥ १६ hiraṇyagarbha ityaṣṭābhiḥ pratyṛcam १७ bhūḥ svāheti mahāvyāhṛtibhiścatasṛbhiḥ १८ agna āyūṃṣītyāgnipāvamānībhiśca tisṛbhiḥ १९ hutvā hutvā kanyāyā mūrdhani saṃpātānavanayedyā te patighnī tanūrapatighnīṃ te tāṃ karomi svāhā / yā te'putriyā tanūḥ putriyāṃ te tāṃ karomi svāhā / yā te'paśavyā tanūḥ paśavyāṃ te tāṃ karomi svāheti tribhiḥ २० udagagnerdarbheṣu prācīmavasthāpya śuciḥ purastātpratyaṅṅupayantā devasya te savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmīti hastaṃ gṛhṇāti dakṣiṇamuttānaṃ sāṅguṣṭhaṃ nīcāriktamariktenaivaṃ savyaṃ savyena २१ gṛbhṇāmīti catasro varaṃ vācayati gṛbhṇāmi te suprajāstvāya hastau mayā patyā jaradaṣṭiryathāsaḥ / bhago aryamā savitā purandhirmahyaṃ tvādurgārhapatyāya devāḥ / tāṃ pūṣañśivatamāmerayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti / yā na ūrū uśatī viśrayāte yasyāmuśantaḥ praharāma śepam / somo dadadgandharvāya gandharvo dadadagnaye / rayiṃ ca putrāṃścādādagnirmahyamatho imām / somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ / tṛtīyo agniṣṭe patisturīyo'haṃ manuṣyaja iti २२ tato gāthā vācayati sarasvati predamavetyanuvākam / ubhāvityeke २३ yadi pṛthaktantraṃ pradakṣiṇamagnimānīya tatraivopaveśya saṃsthāpayet २४ ekakarmaṇi tantra uttareṇāgniṃ pratyetya tato vivāhaḥ २५ ya ime dyāvāpṛthivī ityādaya udvāhe homā jayaprabhṛtayaśca naikakarmaṇi tantre sviṣṭakṛdājyabhāgau ca २६ paścādagnerdarbheṣu sā tvamasīti vācayati / sā tvamasyamo'hamamo'hamasmi sā tvaṃ tā ehi vivahāvahai puṃse putrāya kartave rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāyeti २७ agnimabhidakṣiṇamānīyehyaśmānamiti varaṃ dakṣiṇena padāśmānamāsthāpayati / ehyaśmānamātiṣṭhāśmeva tvaṃ sthiro bhava / kṛṇvantu viśve devā āyuṣṭe śaradaḥ śatamiti / ātiṣṭhemamiti vadhūm / ātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava / pramṛṇīhi duvasyavaḥ sahasva pṛtanyata iti २८ ājyasyāñjalāvupastīryedaṃ havirityabhimṛśyāthāsyai śamīlājānāvapati bhrātā brahmacārī vā २९ tānavicchindatī juhotyaryamaṇaṃ nu devamiti aryamaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata / so'smāndevo aryamā preto muñcātu māmuṣya gṛhebhyaḥ svāhā ३० agnirmā janimāniti vācayati / agnirmā janimānanayā janimantaṃ karotu jīvapatnirbhūyāsam ३१ iyaṃ nārīti sarvatrānuṣajati / iyaṃ nāryupabrūte tokmānyāvapantikā / dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mameti ३२ evaṃ dviruttaram ३३ paryayaṇe paryayaṇe lājahomo yājamānaṃ cāśmānaṃ cāsthāpayati ३४ gandharvaṃ pativedanamiti gandharvaṃ pativedanaṃ kanyā agnimayakṣata / so'smāndevo gandharvaḥ preto muñcātu māmuṣya gṛhebhyaḥ svāhā ३५ somo mā jñātimāniti vācayati / somo mā jñātimānanayā jñātimantaṃ karotu jīvapatnirbhūyāsam ३६ tryambakaṃ yajāmaha iti / tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ patipoṣaṇam / urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmuṣya gṛhebhyaḥ svāhā ३७ pūṣā mā paśmuā!niti vācayati / pūṣā mā paśmuā!nanayā paśmuntaṃ karotu jīvapatnirbhūyāsam ३८ śiṣṭānsviṣṭakṛte juhoti śūrpeṇa kartā ३९ varo dakṣiṇā ४० tūṣṇīṃ hastau vimucya vi te muñcāmīti saṃnahanam ४१ uttarato'gnerdarbheṣu prācīṃ prakrāmayatyekamiṣe dve ūrje trīṇi rāyaspoṣāya catvāri mayobhavāya pañca prajābhyaḥ ṣaḍṛtubhyo dīrghāyutvāya saptamaṃ sakhā saptapadā bhava sumṛḍīkā savasvati mā te vyoma saṃdṛśe viṣṇustvānvetvityanuṣaṅgaḥ ४२ taccakṣurityādityamupasthāpayati ४३ astamite'gnim ४४ jīvantīṃ dhruvaṃ svastyātreyaṃ darśayatyarundhatīṃ ca / eteṣāmekaikaṃ paśyasītyāha paśyāmīti pratyāha ४५ sumaṅgalīriyaṃ vadhūrimāṃ sameta paśyata / saubhāgyamasyai dattvāyāthāstaṃ viparetaneti vīkṣitānanumantrayate ४६ uduttamamiti prāgudīcīmāvasathaṃ yatīmanumantrayate yato vā syāt / uduttamamārohantī vyasyantī pṛtanyataḥ / mūrdhānaṃ patyurāroha prajayā ca virāḍ bhava / imāṃ tvamindra mīḍhvaḥ suputrāṃ subhagāṃ kṛṇu / daśāsyāṃ putrānādhehi patimekādaśaṃ kṛdhi / samrājñī śvaśrue! bhava samrājñī śvaśvāṃ bhava / nanāndari samrājñī bhava samrājñī adhi devṛṣu snuṣāṇāṃ śvaśruā!ṇāṃ ca prajāyāśca dhanasya ca / patīnāṃ devarāṇāṃ ca sajātānāṃ virāḍbhaveti ४७

puṇyāhe yuṅkte / yoge yoga iti yunakti १ aṅkanyaṅkā abhito rathaṃ ye dhvāntā vātāgramabhi ye saṃpatanti / dūrehetiḥ patatriṇī vājinīvāṃste no'gnayaḥ praprayaḥ pārayantviti cakre anumantrayate २ khe rathasya khe'nasaḥ khe yugasya ca tardmasu khe akṣasya khe avadadhāmīti yugatardmasu śamīśākhāmavadadhāti ३ sukiṃśkuṃ śalmaliṃ viśvarūpaṃ hiraṇyavarṇaṃ suvṛtaṃ sucakram / āroha sūrye amṛtasya yoniṃ syonaṃ patye vahatuṃ kṛṇuṣvetyāropayate ४ mā vidanparipanthinaḥ sumaṅgalīriti ca pravāhayate ५ saṃkāśayā vivahataṃ brahmaṇā gṛhairaghoreṇa cakṣuṣā maitreṇa / paryāṇaddhaṃ viśvarūpaṃ yadasyāḥ syonaṃ patibhyaḥ savitā kṛṇotu taditi vadhūsaṃgame ६ ye pathīnāmiti catuṣpatheṣu japatīme catvāra iti ca ७ ye śmaśāneṣviti śmaśāneṣu / ye śmaśāneṣu puṇyajanāḥ śāvāsteṣu śerate / atraiva te ramantāṃ mā vadhūranvavekṣateti ८ ye vaneṣviti mahāvanaṃ mahāvṛkṣaṃ dṛṣṭvā ९ iha raḍiriti krūraṃ dṛṣṭvā १० namo astu sarpebhya iti sarpān ११ ye tīrthānīti tīrthe tā mandasāneti ca / tā mandasānā manuṣo duroṇa ā dhattaṃ rayiṃ sahavīraṃ vacasyave / kṛtaṃ tīrthaṃ supramāṇaṃ śbhuspatī sthāṇuṃ patheṣṭhāmapa durmatiṃ hatam / ayaṃ no mahyāḥ pāraṃ svasti neṣadvanaspatiḥ / sīrā naḥ sutarā bhava dīrghāyutvāya varcase / aśmanvatī rīyate saṃrabhadhvamuttiṣṭhata pracaratā sakhāyaḥ / atrā jahāma ye āsannaśevāḥ śivānvayamuttaremābhi vājāniti १२

śaṃ na iti nadīṃ tarati १ ya ṛta iti rathāṅge'vaśīrṇe / ya ṛte cidabhiśriṣaḥ purā jatrubhya ātṛdaḥ / saṃdhātā sandhiṃ maghavā purūvasurniṣkartāvihrutaṃ punariti २ aparāhṇe'dhivṛkṣasūrye gṛhānupayāyorjaṃ bibhratīti gṛhānpratidṛśya japati / ūrjaṃ bibhratī vasuvaniḥ sumedhā gṛhānāgāṃ modamānā suvarcāḥ / aghoreṇa cakṣuṣāhaṃ maitreṇa gṛhāṇāṃ paśyantī vaya uttirāmi / gṛhāṇāmāyuḥ pra vayaṃ tirāma gṛhā asmākaṃ pratirantvāyuḥ / gṛhānahaṃ sumanasaḥ prapadye vīraghnī vīrapatiḥ suśeva / irāṃ vahato ghṛtamukṣamāṇāṃsteṣvahaṃ sumanāḥ saṃviśāmi / yeṣāṃ madhye'dhipravasanneti saumanasaṃ bahu / gṛhānupahvayāmahe te no jānantu jānataḥ / sūnṛtāvantaḥ svadhāvanta irāvanto ha sāmadāḥ / akṣudhyā atṛṣyā gṛhā māsmadbibhetana / upahūtā iha gāva upahūtā ajāvayaḥ / atho annasya kīlāla upahūto gṛheṣu me / upahūtā bhūridhanāḥ sakhāyaḥ sādhusaṃmadāḥ / ariṣṭāḥ sarvapuruṣā gṛhā naḥ santu sarvadeti ३

ulaparājīṃ stṛṇātyā śayanīyāt १ tayā praviśati २ adhyāhitāgniṃ sodakaṃ sauṣadhamāvasathaṃ pratipadyate ३ rohiṇyā mūlena vā yadvā puṇyoktamapareṇāgnimānaḍuhe rohite carmaṇyupaviśyāpi vā darbheṣveva jayaprabhṛtibhirhutvāgniraitu prathama iti ca / agniraitu prathamo devatānāṃ so'syāḥ prajāṃ nayatu sarvamāyuḥ / tadayaṃ rājā varuṇo'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautramaghaṃ nirundhyātsvāhā / agnirimāṃ trāyatāṃ gārhapatyaḥ so'syāḥ prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / ariktopasthā jīvatāmastu mātā pautramānandamabhivibudhyatāmiyaṃ svāhā / mā te gṛhe niśi ghora utthādanyatra tvadrudatyaḥ saṃviśantu / jīvaputrā patiloke virāja paśyantī prajāṃ sumanasyamānāṃ svāhā / mā te kumāraḥ stanadhaḥ pramāyi mā tvaṃ vikeśyura āvadhiṣṭhāḥ / stanaṃ dhayantaṃ savitābhirakṣatvā vāsasaḥ paridhānādbṛhaspatirviśve devā abhirakṣantu nityaṃ svāhā / agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyāṃ bhṛśā tanūstāmasyā nāśaya svāhā / vāyo prāyaścitte / sūrya prāyaścitte / candra prāyaścitte / viṣṇo prāyaścitte / viṣṇo prāyaścitte / candra prāyaścitte / sūrya prāyaścitte / vāyo prāyaścitte / agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyāṃ bhṛśā tanūstāmasyā nāśaya svāhā / tr! yāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tr! yāyuṣam / yaddevānāṃ tr! yāyuṣaṃ tanme astu tr! yāyuṣamiti ४ ājyasyaikadeśe dadhyāsicya dadhikrāvṇa iti trirdadhi bhakṣayitvā māṇavakāyotsaṅga iḍāmagna iti phalāni pradadāti ५

tūṣṇīmupacaritaṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā tasyāgnimiṣṭvā prajāpatiṃ ca śeṣaṃ prāśnītaḥ / annameva vivananamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam / annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhaṃ bhiṣak smṛtam / annamayena maṇinā prāṇasūtreṇa pṛśninā / sinomi satyagranthinā hṛdayaṃ ca manaśca te / saha vācā mano astu saha cittaṃ saha vratam / cakramivānaḍuhaḥ padaṃ māmevānvetu te manaḥ / māṃ caiva paśya sūryaṃ ca mā cānyeṣu manaḥ kṛthāḥ / cākravākaṃ saṃvananaṃ mama cāmuṣyāśca bhūyāditi १

saṃvatsaraṃ brahmacaryaṃ carato dvādaśa rātrīḥ ṣaṭ tisra ekāṃ vā १ tau saṃviśataḥ २ apaśyaṃ tvā manasā cekitānaṃ tapaso jātaṃ tapaso vibhūtam / iha prajāmiha rayiṃ rarāṇaḥ prajāyasva prajayā putrakāma / apaśyaṃ tvā manasā dīdhyānāṃ svāyāṃ tanū ṛddhyai nādhamānām / upa māmuccā yuvatirbabhūyāḥ prajāyasva prajayā putrakāme / prajāpate tanvaṃ me juṣasva tvaṣṭardevebhiḥ sahasā na indraḥ / viśvairdevairyajñiyaiḥ saṃvidānaḥ puṃsāṃ bahūnāṃ mātaraḥ syāma / ahaṃ garbhamādadhāmyoṣadhīṣvahaṃ viśveṣu bhuvaneṣvantaḥ / ahaṃ prajā ajanayaṃ pṛthivyāmahaṃ janibhyo avarīṣu putrāniti str! yādivyatyāsaṃ japataḥ ३ evamevartau prajākāmau saṃviśataḥ ४ karaditi bhasadamabhimṛśati ५ bhasadityuparijananam ६ bṛhaditi jātam ७ iti garbhādhānam ८

tṛtīye garbhamāse sīmantaṃ kārayate १ śddhupakṣasya puṇyāhe parvaṇi vā yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā paścādagnerdarbheṣu prāṅāsīnāyāḥ sarvānkeśānsaṃpramucya prasādhayate yaṃ sīmantamiti / yaṃ sīmantaṃ kaṅkataste cakāra yadvā kṣuraḥ parivavarja vapaṃste / strīṣu rūpamaśvinau taṃ nidhattaṃ pauṃsyenemaṃ saṃsṛjataṃ vīryeṇa / indrā ṇī cakre kaṅkataṃ sa sīmantaṃ visarpatu / punaḥ patibhyo jāyāṃ dā agne prajayā saha / punaḥ patnīmagniradādāyuṣā saha varcasā / dīrghāyurasyā yaḥ patirjīvāti śaradaḥ śatamiti २ triḥśyetayā śalalyā śamīśākhayā sapalāśayā vā sīmantaṃ vicinoti yāste rāka iti ३ athāsyāḥ pṛthakkeśapakṣau saṃnahyati nīlalohitena sūtreṇa nīlalohitaṃ bhavati kṛtyāsaktirvyajyate / edhante asyā jñātayaḥ patirbandheṣu badhyatāmiti ४ yo gurustamarhayet ५ etadeva kumārīṇāṃ saṭoddharaṇamatraivānulepanam ६

atha puṃsavanam १ bhūyiṣṭhagateṣu garbhamāseṣu trīnsthālīpākāñśrapayedāgneyamaindraṃ vaiṣṇavaṃ ca २ teṣāṃ yathādevataṃ juhoti / agnistuviśravastamamindra kṣatraṃ pra tadviṣṇuḥ / pumānityabhijuhoti / pumānagniḥ pumānindraḥ pumānviṣṇurajāyata pumāṃsaṃ janayetputraṃ daśame māsi sūtave / yena jātena vibhunā jīvema śaradaḥ śataṃ paśyema śaradaḥ śatamiti taṃ no maṃhasva śatinaṃ sahasriṇaṃ gosanimaśvasaniṃ vīraṃ svāhā ३

atha soṣyantīsavanam १ vijaniṣyamāṇāyā adbhiḥ pāṇiṃ sravantaṃ śirasyādhāyā hṛdayādabhimṛśedyathāyaṃ vātaḥ pavate yathā samudra ejati / evaṃ te garbha ejatu saha jarāyuṇāvapadyatāmiti २ kṣiprameva prajāyate ३

putre jāte nāma dhīyate १ ghoṣavadādyantarantasthaṃ caturakṣaram २ yathopapatti vā ३ agnimatrānīya tasminnājyabhāgāntaṃ hutvā sahiraṇyakāṃsye saṃpātānavanayeddhiraṇyagarbhaḥ saṃvatsarasya pratimāṃ kāya svāhā kasmai svāhā katamasmai svāhā prajāpataye svāhā prajāpate nahi tvadanya iti ca dvābhyām ४ agnerāyurasīti hiraṇyena mukhaṃ medhyaṃ kṛtvā pāṇinā mukhamadbhiḥ saṃspṛśya prakṣālya stanāvanumantrayate madhu vāta ṛtāyata iti tisṛbhiḥ pratyṛcamubhā uttamayā ५ hiraṇyena saṃpātānsaṃnighṛṣya madhu cetyeke tanmukhe kṛtvā prapāyayatyāyurdhaya jarāṃ dhaya satyaṃ dhaya śriyaṃ dhayorjaṃ dhaya rāyaspoṣaṃ dhaya brahmavarcasaṃ dhaya ६ jīva śaradaḥ śataṃ paśya śaradaḥ śatamiti mūrdhani nighrāpya svastyayanaṃ vācayati ७

sarṣapānphalīkaraṇamiśrāndarvyā juhoti śaṇḍo markopavītastauṇḍuleyaḥ ulūkhalaścapalo naśyatāmitaḥ svāhā / anālikhannavalikhankiṃvadanta ulūkhalaścapalo naśyatāmitaḥ svāhā / haryakṣṇaḥ kumbhiḥ śaktirhantā cupaṇīmukhaścapalo naśyatāmitaḥ svāhā / keśinī śvalominī kavakeśāvakāśinyapeto naśyatāmitaḥ svāheti १ evaṃ sāyaṃprātardaśāhaṃ juhuyāt २

daśamyāṃ tasminnevāgnau payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā sarvagandhaiḥ phalottaraiḥ saśiraskaṃ snāpayitvāhatena vāsasā pracchādya sthālīpākasya juhoti kayā naścitra iti dvābhyāṃ kayā tacchṛṇve prajāpataye svāhā prajāpataye nahi tvadanya iti ca dvābhyām १ agnerāyurasīti tulyamā lalāṭābhimarśanāt २ tadeva nāma dhīyate ३ anyadityeke ४ prāk sviṣṭakṛtaḥ kāṃsye pūtamājyamāsicya hiraṇyaṃ cābandhanīyamagnerāyurityavadhāya tasya juhotīndra sya prāṇa iti pañcabhiḥ ५ prāk saṃsthitayajuṣo brahmā ghṛte hiraṇyamavapadyate sarve ca ṛtvijo yadasarpa iti ६ pāvamānenetyuddhṛtya devā āyuṣmanta iti yajamānāya prayacchati ७ tatpibati niravadhayeddhiraṇyādghṛtam ८ prakṣālyemamagna iti hiraṇyamābadhnāti ९ tasya lalāṭamabhimṛśyāśvinoḥ prāṇa iti japati १० aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādabhi jāyase / ātmā vai putranāmāsi jīva śaradaḥ śataṃ paśya śaradaḥ śatamiti mūrdhani nighrāpya svastyayanaṃ vācayati ११ evamata ūrdhvaṃ viproṣyaivaṃ māsi māsi sthālīpākasyeṣṭvā jātakarmaṇā vājyasyaivaṃ saṃvatsaram १२ māṃsaṃ tu nāśnītaḥ १३ samāpte saṃvatsare'jāvibhyāṃ vāgnidhānvantarī iṣṭvā sarpiṣmadannaṃ brāhmaṇānbhojayet १४

tṛtīye'rdhamāse darśanamādityasya १ puṇyāhe parvaṇi vodite tvāditye rathacakramātraṃ sthaṇḍilamupalipya tasminyathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā taraṇirdivo rukma udutyaṃ citraṃ devānāmityājyasya juhoti २ mitro janānpra sa mitreti sthālīpākasya ३ abhyāvartasveti kumāramabhyudānayanti ४ draṣṭrenamaityupasthānamādityasyādṛśrannasyeti ca ५ sarpiṣmadannaṃ brāhmaṇānbhojayet ६

evaṃ candra darśanam १ makṣū dhātā bhūyo jāta iti dvābhyāmājyena caturgṛhītenājyabhāgānte juhoti २ āpyāyasva saṃ te payāṃsīti dvābhyāṃ sthālīpākasya ३ navo nava ityupasthānam ४ prakāśo dakṣiṇā ५

ṣaṣṭhe māse'nnaprāśanaṃ danteṣu vā jāteṣu १ sarvāṇi haviṣyānnāni saṃyūya / āyurdā deva ghṛtapratīka iti hutvānnapate annasyetyetayaiva kumāramannaṃ prāśayet २

tṛtīyasya varṣasya bhūyiṣṭhagate cūḍāḥ kārayate १ dakṣiṇataḥ kapūjā vasiṣṭhānām २ ubhayato'trikaśyapānām ३ muṇḍā bhṛgavaḥ ४ pañcacūḍā aṅgirasaḥ ५ vājimeke ६ maṅgalārthaṃ śikhino'nye ७ yathākuladharmaṃ vā ८ śddhupakṣasya puṇyāhe parvaṇi vā yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā / āyamagātsavitā kṣureṇoṣṇena vāya udakena ehi / ādityā rudrā vasavaḥ sacetasaḥ somasya rājño vapata pracetasa ityuṣṇā apo'bhimantrayate ९ uṣṇāśca śītāśca sametya sarvā bṛhaspatiḥ savitā satyadharmā tadanumanyatām / ārdadānava ityabhyundet / ārdra dānavaḥ stha jīvadānavaḥ sthondatīrihainamavatāpa undantu jīvase dīrghāyutvāya varcasa iti १० dakṣiṇe keśānta oṣadhe trāyasveti darbhamantardhāya svadhita iti kṣureṇābhinidhāya yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān / tena brahmāṇo vapatedamadyāyuṣmāñjaradaṣṭiryathāsadayamasau / yena dhātā bṛhaspateragnerindra sya cāyuṣe'vapat / tenāsyāyuṣe vapa suślokyāya svastaye / yena pūṣā prajāpateragneḥ sūryasya cāyuṣe'vapat / tenāsyāyuṣe vapa suślokyāya svastaye / yena bhūyaśca rātrī jyokpaśyā ca sūryam / tenāsyāyuṣe vapa suślokyāya svastaya iti pradakṣiṇaṃ pratidiśaṃ pratimantraṃ darbhakṣurakarma ११ yatkṣureṇa vartayatā supeśasā vaptarvapasi keśān / śundhi śiro māsyāyuḥ pramoṣīriti lauhāyasaṃ kṣuraṃ keśavāpāya prayacchati १२ mā te keśānanugātteja etattathā dhātā dadhātu te / tubhyamindro bṛhaspatiḥ savitā varca ādadhuriti prapatato'numantrayate १३ suhṛtparigrāhyānupyamānānharitagomaye samavacinoti १४ uptvāya rājño varuṇasya keśānsomo dhātā savitā viṣṇuragniḥ / tebhyo nidhānaṃ bahudhānvavindannantarā dyāvāpṛthivī avasyuriti prāgudīcīṃ hriyamāṇānanumantrayate १५ arikte paryāśreṣayata iti śrutiḥ १६ kartre varaṃ dadāti १७ pakṣmaguṇaṃ tilapeśalaṃ keśavāpāya prayacchati १८ sarpiṣmadannaṃ brāhmaṇānbhojayet १९

iti laugākṣisūtre gṛhyapañcikāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ
saptame varṣe brāhmaṇasyopāyanam १ navame rājanyasya २ ekādaśe vaiśyasya ३ ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyānatikrama ā dvāviṃśādrā janyasyā caturviṃśādvaiśyasya ४ snātoptakeśe yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā revatīstvā vyakṣṇankṛttikāścakratustvāpasastvā vyatanvata dhiyo'vayannava gnā amṛjan / sahasramantām̐ abhito'dadantāśītīrmadhyamavayannu nārīrityahataṃ vāso'bhimantrayate ५ devīrdevāya paridhe savitre paridhatta varcasa imaṃ śatāyuṣaṃ kṛṇuta jīvase kamiti paridhāpayati ६ jarāṃ gaccha paridhatsva vāso'bhūrāpīvānabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcī rāyaśca poṣamupasaṃvyayasva / parīmaṃ somaṃ tejase mahe śrotrāya dadhmasi / yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokchrotrāya jāgarajjyokchrotre'dhi jāgaraditi brāhmaṇasya / parīmamindra mojase mahe kṣatrāya dadhmasi / yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokkṣatrāya jāgarajjyokkṣatre'dhi jāgaraditi rājanyasya / parīmaṃ manumāyuṣe mahe poṣāya dadhmasi / yathainaṃ jarasaṃ nayajjyokpoṣāya jāgarajjyokpoṣe'dhi jāgaraditi vaiśyasya / parīdaṃ vāso'dhithāḥ svastaye bhavāpīvānabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvīro vasūni cogro vibhajasva jīvanniti parihitavāsasamanumantrayate yoge yoge yuvā suvāsā iti caitābhyām ७ agnimabhidakṣiṇamānīya ehyaśmānamātiṣṭhāśmeva tvaṃ sthiro bhava / kṛṇvantu viśve devā āyuṣṭe śaradaḥ śatamiti dakṣiṇena padāśmānamāsthāpayati ८ mama vrate hṛdayaṃ te dadāmi mama cittamanu cittaṃ te astu / mama vācamekavrato juṣasva bṛhaspatistvā niyunaktu mahyamiti nābhideśādūrdhvaṃ pāṇinonmārṣṭi ९ dadhikrāvṇa iti trirdadhi bhakṣayitvā brahmacaryamāgāmupa mā nayasvaॐ bhūrbhuvaḥ svariti vācayati १० iyaṃ duruktātparibādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma āgāt / prāṇāpānābhyāṃ balamābhajantī sukhā devī subhagā mekhaleyam / ṛtasya goptrī tapastarutrī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātim / sā naḥ samantamanuparehi bhadre bhartāraste mekhale mā riṣāma / śraddhāyā duhitā tapaso'dhi jātā svasarṣīṇāṃ mantrakṛtāṃ babhūva / sā mā mekhale parirerihasva mayi dhehi tapa indri yaṃ ceti vācayanmekhalāmābadhnīte ११ mauñjīṃ trivṛtaṃ brāhmaṇāya prayacchati maurvīṃ dhanurjyāṃ rājanyāya sautrīṃ vaiśyāya १२ cittasya samo'si daivyo granthirasi mā visraṃsa iti granthiṃ kṛtvā mitrasya cakṣurdharuṇaṃ balāya tejo yaśasvi sthaviraṃ samṛddham / anāhanasyaṃ vasanaṃ cariṣṇu parīdaṃ vājyajinaṃ dadhe'yamiti vācayannaiṇeyaṃ carma brāhmaṇāya prayacchati vaiyāghraṃ rājanyāya rauravaṃ vaiśyāya १३ taccakṣurityādityamupasthāpayati १४ ko nāmāsītyukte'bhivādane prokte'sā ahaṃ bho iti pratyāha १५ devasya te savitu prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmyasā upanaye'sau / savitā te hastamagrahīdagnirācāryastava / kastvā kamupanaye'sau kāya tvā paridadāmi / kasya brahmacāryasi / prāṇasya brahmacāryasmīti pratyāha १६ prajāpataye tvā paridadāmi / devāya tvā savitre paridadāmi / bṛhaspataye tvā paridadāmyasau / deva savitareṣa te brahmacārī taṃ gopāyasva dīrghāyuḥ sa mā mṛta / agniputraiṣa te / vāyuputraiṣa te / sūryaputraiṣa te / viṣṇuputraiṣa te / brahmaputraiṣa te brahmacārī taṃ gopāyasva dīrghāyuḥ sa mā mṛta / brahmacāryasi / apo'śāna / karma kuru / divā mā suṣupsīḥ / vācaṃ yaccha १७ medhāṃ mahyamiti vācayati / medhāṃ mahyamaṅgiraso medhāṃ saptarṣayo daduḥ / medhāmagniśca vāyuśca medhāṃ dhātā dadātu me / medhāṃ me varuṇo rājā medhāmagnirdadātu me / medhāmindra śca sūryaśca medhāṃ devī sarasvatī / yā medhā apsaraḥsu gandharveṣu ca yanmanaḥ / daivī manuṣye yā medhā sā māmāviśatādiha / śarīraṃ me vicakṣaṇaṃ vāṅme madhumadduhe / niśāmitaṃ niśāmaye mayi śrutam / yanme'nūktaṃ tadra matāṃ śakeyaṃ yadanubruve / priyāḥ śrutasya bhūyāsma medhayā saṃvidhīmahi / avṛdhamahamavṛdhastvamasau somya prāṇastvaṃ me gopāya brahmaṇa āṇī stha śrutaṃ me mā prahāsīditi १८ etābhireva catasṛbhiranupravacanīyāñjuhuyādyajuṣottamāṃ chandobhyaḥ svāheti kratunāmadheyena yathopācaritaḥ kraturbhavatyevaṃ sarvāṇi vedoktāni १९ paścādagnerdarbheṣu prāṅāsīnaḥ pratyaṅṅāsīnāya tatsavituriti sāvitrīṃ triranvāha paccho'rdharcaśaḥ sarvāmantato yaśca medhākāmaḥ syāt २० pālāśamekasaraṃ daṇḍaṃ navanītenābhyajya tasya chāyāyāṃ vācayati suśravaḥ suśravā asi yathā tvaṃ suśravā asyevaṃ mā suśravaḥ sauśravasaṃ kuru / yathā tvaṃ suśravo devānāṃ vedasya nidhigopo'syevamahaṃ brāhmaṇānāṃ brahmaṇo vedasya nidhigopo bhūyāsamiti २१ pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayachatyāśvatthaṃ rājanyāya naiyagrodhaṃ vaiśyāya २२ smṛtaṃ ca ma iti vācayati / smṛtaṃ ca me'smṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam / nindā ca me anindā ca me tanme ubhayavratam / vidyā ca me avidyā ca me tanme ubhayavratam / śraddhā ca me aśraddhā ca me tanme ubhayavratam / satyaṃ ca me anṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam / mṛtaṃ ca me amṛtaṃ ca me tanme ubhayavratam / śrutaṃ ca me aśrutaṃ ca me tanme ubhayavratam / vrataṃ ca me avrataṃ ca me tanme ubhayavratam / yadbrāhmaṇasya brahmaṇi vrataṃ yadagneḥ sendra sya saprajāpatikasya sarṣikasya sapitṛkasya samanuṣyasya samanuṣyarājanyasya sagandharvāpsarojanaskasya sasarpetarajanaskasya sauṣadhivanaspatikasya saha grāmyaiḥ paśubhirāraṇyaiśca sākāśasya saprakāśasya sātīkāśasya sānūkāśasya saha yanma ātmana ātmani vrataṃ tanme sarvavratam / idamahamagnau samidhamabhyādadhāmyagne sarvavrato bhavāmi २३ adhīte haiteṣāṃ vedānāmekaṃ dvau trīnsarvānvā yamevaṃ vidvānupanayata iti śrutiḥ २४ kartre varaṃ dadāti २५ ahaḥśeṣaṃ sthāpayet २६ vyākhyātaṃ brahmacaryam २७

traividyakam १ ācāryasya vidhiḥ २ yo vedamadhīte purastāccopariṣṭāccāṃhomugbhiḥ samidho'bhyādadhyāt ३ uktaṃ vratopāyanavimocanam ४

athātaścāturhautṛkam १ brahmacārikalpena vratamupaiti २ saṃvatsaramaṣṭau māsāṃścaturo māsānvā ३ śddhupakṣasya puṇyāhe parvaṇi vā yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā pūrveṇāgniṃ darbhastambhaṃ nihatya brāhmaṇaṃ dakṣiṇata upaveśya hiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ samidho'bhyādadhyāt ४ nitye vratopāyane brāhmaṇā vratapataya iti caturtham ५ atha vratahomāṃścaturgṛhītaiścaturhotṛbhirājyena tejaskāmo yāvakena paśkuā!mo'nnādyena vīryakāmaḥ payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā brahmavarcasakāmaḥ ६ manasaikaikaṃ hutamanumantrayate ७ yadvedavrataṃ tadatra vratam ८ vikārānanukramiṣyāmo na caturbhiḥ sahāsīta na caturṇāṃ samakṣaṃ bhuñjīta na caturbhiḥ saha bhuñjītaikatamo vā ९ evamapavarge १० vāsa ācāryāya dadāti varaṃ dakṣiṇata āsīnāya ११

ṣoḍaśe varṣe godānamagnau vā samāpte १ tadvyākhyātaṃ jātakarmaṇā २ darbheṣvāsīnaṃ darbhānadhyadhikṛtya hiraṇyaṃ cābhiṣiñcatyagnikībhirvā rājasūyikībhirvā yā āpo divyā iti dvābhyām ३ evaṃ rājānaṃ sāvīrhi deveti cānuvākena yathoktamakratvajyānim ४ sarvānnaṃ haviṣyaṃ kṣīrodakābhyāṃ pituṃ nu stoṣam ityādinānuvākena saṃyūya tasyauḍumbareṇa sruveṇa juhoti vājasya nu prasava iti ca caturdaśabhiḥ ५ yasya na juhuyāttadāgnīṣomīyasyedhme'pi prokṣeccheṣa udakamāsicya tenābhiśiñcati ६

athaikāgneḥ samādhānam १ parameṣṭhimaraṇe putrasyāgnisamādhānam २ sarvānupavāsayet ३ tamagniṃ prajvālayedākālamupavyuṣam ४ māṣakaṇamanthenaudumbareṇa kaṃsenāgniṃ śamayeddhiraṇyapāṇiṃ savitāraṃ vāyumindraṃ prajāpatim / devām̐ aṅgiraso havāmaha imaṃ kravyādaṃ śamayantvagnimiti ५ kāśānāmūte kaṭe bhasma samopya prasthāpayet kravyādamagniṃ prahiṇomi dūraṃ yamarājño gacchatu ripravāhaḥ / ihaivāyamitaro jātavedā devebhyo havyaṃ vahatu prajānanniti ६ nirdagdhamiti dakṣiṇāparasyāṃ diśi catuṣpathe nidhāyopadhānaṃ sīsaṃ ca tasminnadhyadhimārjayante sīse malimlucāmahe śīrṣṇā copabarhaṇe / kravyādaḥ samayā mṛṣṭvā taṃ preta sudānava iti ७ apāsmadetviti catasṛbhirupasthāya śaṃ no devīrityupaspṛśya pratīpamāyantaḥ padāni lobhayante naḍairvetasaśākhayā vā mṛtyoḥ padaṃ lobhayanta iti / mṛtyoḥ padaṃ lobhayanto yadīmo drā ghīya āyuḥ prataraṃ dadhānāḥ / āpyāyamānāḥ prajayā dhanena śddhuāḥ! pūtā bhavata yajñiyāsa iti ८ atraiva śākhāṃ nidadhyuḥ ९ anaḍvāhaṃ puraskṛtya vrajantyanaḍvāhaṃ plavamiti / anaḍvāhaṃ plavamanvārabhadhvaṃ sa vo nirvakṣadduritāni viśvā / ārohata saviturnāvaṃ hiraṇmayīṃ ṣaḍbhirūrmibhiramṛtatvaṃ taremeti १० pratyāgatānakṣatadhūmamupasparśya gavāgninā ca pradakṣiṇamagniṃ triḥ pariyanti parīme gāmaneṣateti / parīme gāmaneṣata paryagnimahṛṣata / deveṣvakrata śravaḥ ka imām̐ ādadharṣatīti ११ udapātre'śmānaṃ hiraṇyaṃ cāvadhāyāthainānabhimarśayante'śmanvatīriti / aśmanvatī rīyate saṃrabhadhvamuttiṣṭhata pracaratā sakhāyaḥ / atrā jahāma ye asannaśevāḥ śivānvayamuttaremābhi vājāniti १२

śucirbhūtaḥ pitṛbhyo dadyāt १ aupavastraṃ bhuktvā kutaścidagnimānīya taṃ jāgarayītopaśayīta ca २ upakāśa upaśānte bhasmoddhṛtya ३ pārthivānsaṃbhārānpūrvayā nyupya ४ uttarayā vyūhya ५ tamapareṇa yathotpāditamutpādya ६ jānudaghnaṃ dhārayitvādadhāti bhūrbhuvaraṅgirasāmiti pūrveṇa sugārhapatya iti ca / sugārhapatyo vinudannarātīruṣāmuṣāṃ śreyasīṃ śreyasīṃ naḥ / dīrghāyutvāya śataśāradāyādhīyasva mahate saubhagāyeti ७ sahiraṇyā vānaspatyāḥ samidha ādhāya ८ tulyena pūrṇāhutī hutvāgneyena sthālīpākena paśnuā! vā yajeta ९ gaurvāsaḥ kaṃso hiraṇyaṃ ca dakṣiṇā १०

eṣa aupasado'gnirvaivāhano vā १ tasminpākayajñāḥ २ teṣāmuktamupasamādhānam ३ yathācaritaṃ ca pavitrasaṃskaraṇājyanirvapaṇagrahaṇādhiśrayaṇotpavanamavekṣaṇaṃ ca ४ prāgājyabhāgābhyāmuktā āghārau ५ yuktaḥ purastāditi pañcabhirājyasya juhoti ६ āyuṣaḥ prāṇamiti santanīrjuhoti ७ jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaśca ८ vārtrāghnāvājyabhāgau ९ sviṣṭakṛdājyabhāgā antareṇāvāpaḥ १० nāmadheyena devatāṃ yajeta taddevatayā varcāgneyīṃ vohedagnīṣomīyāmaindrā gnīṃ vā dvidevateṣu vaiśvadevīṃ bahudevateṣu ११ ṛtutithinakṣatradevatāśca yajeta १२ prāk sviṣṭakṛta upahoma iha gāvo'yaṃ yajña ā naḥ prajāṃ / dhūrbhirupadhūrbhiśca hutveḍāmagna iti sviṣṭakṛtam १३ tvaṃ no agna iti dvābhyāṃ juhuyādayā bhūriti ca sarvaprāyaścitāni mano jyotiriti saptabhiḥ १४ paristaraṇānyanupraharennānupraharedityeke १५ evaṃ sarvā devatāścejyāni ca १६

ṣaḍāhutaṃ pratipadi putrakāmo brahmaṇāgniḥ saṃvidāna iti ṣaḍbhirājyasya juhotyuttarābhiḥ ṣaḍbhiḥ sthālīpākasya १ sauviṣṭakṛte trayodaśīm २

nakṣatrayajñeṣu nakṣatradevatānāmṛcastābhiryajeta / agnirmūrdhā hiraṇyagarbho maruto yanmṛḍā no rudra sutrāmāṇaṃ tava śriye namo astu sarpebhya āhaṃ pitṝnsadā sugo ye te aryamaṃstatsaviturya ime dyāvāpṛthivī vāyuragregā indrā gnī rocanā mitro janānindraḥ sutrāmā yaṃ te devī śaṃ no devīrviśve devā brahma jajñānaṃ vaṣaṭ te viṣṇa ā me gṛhā imaṃ me varuṇopaprāgādahiriva bhogaiḥ pūṣā gā anvetu naḥ pra vāṃ daṃsāṃsi yamo dādhāreti pratyṛcam १

athopahāraḥ १ yathācaritamannaṃ sādhayitvā sāvitreṇa devatāyai baliṃ haret २ yathācāraṃ japaḥ ३ uktaḥ śeṣaḥ ४

atha paśkulpa uktaḥ १ pūrveṇa śākhāṃ nihatya २ tasmiṃstūṣṇīṃ sarvaṃ yanna luptārtham ३ devatāhomavarjam ४ prāgājyabhāgābhyāṃ darbheṇa paśmupākaroti prokṣati pāyayati paryagniṃ karoti ५ ghṛtamavaghrāpyāpāvyā juhoti ६ ulmukaṃ harati ७ darbhamāstṛṇāti ८ tasminyathoktaṃ saṃjñāpayanti ९ saṃjñapte yathoktamadbhiḥ prāṇāyatanāni snāpayati १० utkhidya vapāṃ śākhāṃ viśākhāṃ ca pracchādya carame'ṅgāre vapāṃ nigṛhyāntarā śākhāgnī hṛtvābhighārya śrapayati ११ śṛtāṃ darbheṣūdagagreṣu nidhāyājyabhāgaparivapyau hutvā vapāṃ devatāyā upanāmayedupyaparivapyau hutvā sadarbhe vapāśrapaṇyā agnā anuprahṛtyāpohiṣṭhīyābhirmārjayitvoktānyavadānāni prāk sviṣṭakṛto devatāyai baliṃ haret १२ yathācāraṃ japa uktaḥ śeṣaḥ १३

atha śūlagavaḥ १ sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ २ śaradi vasante vā ३ aniyamaḥ syādityeke ४ gavāṃ madhya uttarato grāmasya vedyākṛtiṃ kṛtvā śākhābhiḥ parivāryātaṣṭaṃ yūpaṃ tūṣṇīmucchrayanti ५ tamapareṇa yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā bhavāya śarvāyeśānāyeśvarāya paśputaye'dhipataya iti gāmupākaroti paśuṃ vā ६ pratināma pratidra vyaṃ pratyanuvākamiti ṣaṭ puroḍāśānekakapālāṃstūṣṇīmupacaritāñśrapayitvā prāk sviṣṭakṛtaḥ ṣaḍlohitabalīnpātreṣu darbheṣu vā kalpayitvā namaste rudra manyava iti ṣaḍbhiranuvākairupatiṣṭhata īśānaṃ tvā śśrumeti ca sarvatrānuṣajati ७ prabhūtānbrāhmaṇānbhojayanti ८ nāpakvaṃ grāmaṃ praveśayanti ९ śiṣṭaṃ bhūmāvarpayanti sacarma १० anapekṣamāṇā āyānti ११

aupasade'gnau sāyaṃ prātaragnihotradevatābhyo juhuyāt १ parvaṇi bhāryāmupavāsya darśapūrṇamāsadevatābhyo juhuyāt २ navasyāgrāyaṇadevatābhyo'jyānībhirabhijuhuyāt ३ sviṣṭakṛdanumantraṇamuktaṃ prāśanaṃ ca ४

vaiśvadevasya siddhasya sarvato'gryasya juhotyagnaye somāya mitrāya varuṇāyendrā yendrā gnibhyāṃ viśvebhyo devebhyaḥ prajāpataye'numatyai dhānvantaraye vāstoṣpataye'gnaye sviṣṭakṛte ca १ takṣopatakṣābhyāmityabhitaḥ २ pūrveṇāgnimambā nāmāsīti sapta ३ gṛhyābhyo nandini subhage sumaṅgali bhadraṃ karīti sraktiṣvabhidakṣiṇam ४ sthūṇāyāṃ dhruvāyāṃ śriyai hiraṇyakeśyai vanaspatibhyaśceti ५ dharmādharmayordvāre mṛtyave ca ६ udadhāne varuṇāya ७ viṣṇava ityulūkhale ८ marudbhya iti dṛṣadi ९ upari śaraṇe vaiśravaṇāya rājñe bhūtebhyaśceti १० indrā yendra puruṣebhya iti pūrvārdhe ११ yamāya yamapuruṣebhya iti dakṣiṇārdhe १२ varuṇāya varuṇapuruṣebhya iti paścārdhe १३ somāya somapuruṣebhya ityuttarārdhe १४ brahmaṇe brahmapuruṣebhya iti madhye १५ ūrdhvamākāśāya १६ sthaṇḍile divācarebhyo bhūtebhya iti divā १७ naktaṃcarebhyo bhūtebhya iti naktam १८ śeṣaṃ pitṛbhyaḥ piṇḍānnidadhāti १९ udakalaśamupanidhāya svastyayanaṃ vācayati २०

iti laugākṣisūtre gṛhyapañcikāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ
athārtavasvastyayanāni १ śrāvaṇyāṃ catvāri havīṃṣyāsādayedapūpaṃ sthālīpākaṃ dhānāḥ saktūnubhayamakṣatānām २ vaṣaṭ te viṣṇa ityapūpasya juhoti rātrī vyakhyaditi sthālīpākasya namo astu sarpebhya iti dhānānāṃ ye vāda iti saktūnām ३ yeṣu vā yātudhānā iti darvyāvaṭeṣu saktūnām ४ ubhayatrākhurājāya baliṃ haredādyantayorvā ५

āyūtike kapote bhayārte saktuṣu bhasmani vā padaṃ dṛṣṭvā devaḥ kapota ityaṣṭarcena sthālīpākasya juhoti १ parīme gāmaneṣateti gāṃ pariṇayanti २ sā dakṣiṇā ३

āśvayujyāmaśvānmahayanti sarvāṇi ca vāhanāni १ uttarato grāmasya vedyākṛtiṃ kṛtvā śākhābhiḥ parivāryāhataiśca vāsobhiḥ sarvarasairghaṭānpūrayitvā dikṣu nidadhyātsarvabījaiśca pātrāṇyavāntaradikṣu २ tamapareṇa yathoktamupasamādhāya jayaprabhṛtibhirhutvā tisro devatā yajeta varuṇamagnimaśvināvāśvayujīṃ ca ३ ijyamāne'śvānyojayanti sarvāṇi ca vāhanāni ४ pradakṣiṇaṃ devayajanaṃ kavacinaḥ triḥ pariyanti ५ praharṣānkurvanti ६ iṣṭe yathārthaṃ saṃprayānti ७ gaurvāsaḥ kaṃso hiraṇyaṃ ca dakṣiṇā ८ rasā bījāni vāsāṃsi ९

atha gomatāṃ vidhiḥ १ iha prajā yāsāmūdhaḥ pṛṣadaśvā ghṛtapratīka iti pṛṣātakasya juhoti २ ambhaḥ stheti lavaṇamabhimantr! ya gobhyo dadyāt ३ raudrī bhirabhijuhuyānnityābhiśca ४ dadhikrāvṇa iti pṛṣātakasya prāśnāti ५ upasṛṣṭā gāvo vasanti ६

atha vṛṣotsargaḥ १ kārttikyāṃ paurṇamāsyāṃ revatyāṃ vāśvayujyasya gavāṃ madhye suṣamiddhamagniṃ kṛtvā pauṣṇaṃ caruṃ payasi śrapayitvā pūṣā gā anvetu na iti pauṣṇasya juhoti २ iha raḍiriti hutvā ३ rudrā ñjapitvā ४ jīvavatsāyāḥ payasvinyāḥ putramekarūpaṃ dvirūpaṃ vā yo vā yūthaṃ chādayedyūthe ca tejasvitamaḥ syāttamalaṃkṛtya catasro'ṣṭau vā vatsataryastāścālaṃkṛtyaitaṃ yuvānaṃ patiṃ vo dadāmyanena krīḍantīścaratha priyeṇa / mā hāsmahi prajayā mā tanūbhirmā rādhāma dviṣate soma rājanniti ५ tasya dakṣiṇe karṇe pitā vatsānāmiti japitvotsṛjya prācīmudīcīṃ vā diśaṃ prakālayitvā saha vatsatarībhiḥ sarpiṣmadannaṃ brāhmaṇānbhojayet ६

āgrahāyaṇyāmetānyeva catvāri havīṃṣyāsādayedyāni śrāvaṇyāṃ yavamayastvapūpaḥ १ evā vandasvetyapūpasya juhoti २ upa te gā iti sthālīpākasya ३ uktaṃ dhānāsaktūnām ४ ava te heḍa iti vāruṇībhirabhijuhuyānnityābhiśca tvāmagne vṛṣabhaṃ cekitānaṃ saṃvatsarasya pratimāmiti ca ५ udagdaśamāstaraṇamāstīrya śirasta udakaṃ nidhāya vrīhiyavānopyāpohiṣṭhīyābhiḥ śayyāmabhyukṣya trātāramindra miti śamīśākhayā śayyāṃ nirmārṣṭi ६ aindrā gnaṃ varmetyahataṃ vāsaḥ paridhāya syonā pṛthivīti dakṣiṇena pārśveṇa saṃviśati jyotiṣmatītyantena ७ abhyukṣaṇādisaṃveśanāntamevaṃ dviruttaram ८ caitryāmudro haṇamupariśayyā nātra sthālīpāko na śākhayā nirmārṣṭi ९

tisro'ṣṭakā pitṛdevatyāḥ १ ūrdhvamāgrahāyaṇyāstrayastāmisrāsteṣvaṣṭamīṣvaṣṭakāyajñāḥ २ prathamāṃ śākena dvitīyāṃ māṃsena tṛtīyāmapūpaiḥ ३ ṛtūnāṃ patnīti ṣaḍ dve dve sthālīpākasya juhoti ४ devā grāvāṇa iti sarvatra tṛtīyā ५ iyamevetyanuvākena pañcabhiḥ pañcabhirabhijuhuyāt ६

gavā cedaṣṭakā syātpaśnuā! vā taduktam १ vaha vapāmiti vapāṃ juhuyāt २ peśyo'vadānasthāne'ṅgāriṇīḥ kuryāt ३ yathākāmaṃ majjukā ४ ye samānā iti dvābhyāṃ sthālīpākasya peśīnāṃ ca juhoti ५ sviṣṭakṛddharmeṇa vahānnaṃ vaha māṃsaṃ jātavedaḥ pitṛbhya iti juhuyāt ६

havirarhānupaveśya १ pitṝnāvāhayiṣyāmītyuktvā २ apayantvasurā iti dvābhyāṃ tilaiḥ sarvato'vakīrya ३ eta pitara āgacchata pitara ā me yantvantardadhe parvatairiti japitvā ४ yāstiṣṭhantyamṛtā vāgyanme mātetyayugbhyaḥ pādyamānīya ५ udakāni cānayedetābhireva ६ ādityā rudrā vasava ityetānsamīkṣya ७ agnau karavāṇītyuktvā ८ agniṃ paristīrya somāya pitṛmate svadhā namo'gnaye kavyavāhanāya svadhā nama ityagnau hutvā ९ ye māmakāḥ pitara etadvaḥ pitaro'yaṃ yajña iti tisṛbhiḥ kalpitānnamabhimṛśati १० eṣā va ūrgāmāsu pakvamiti kṣīraṃ ghṛtaṃ vāsicya ११ amuṣmai svadhā namo'muṣmai svadhā nama iti yathāliṅgamanumantrya bhojayet १२ prāśnantu bhavanta ityuktvā yanme prakāmāditi bhuñjānānsamīkṣyāhorātrairyadvaḥ kravyātsvadhāṃ vahadhvamiti caitābhiḥ १३ pṛthivī darviriti niparaṇaṃ kuryāt १४ ye'tra pitaraḥ pretā iti vāsāṃsi nidadhyāt १५ ūrjaṃ vahantīrityapaḥ pariṣicya १६ mā me kṣeṣṭheti satṛṇamannamabhyukṣya १७ viṣadamannamānīya kaccitsaṃpannaṃ bho iti uktvā tṛpyantu bhavanta ityuktvā १८ tṛptānācāmayitvā yanme rāma iti pradakṣiṇaṃ kṛtvā १९ pratyetyābhiramantu bhavanta ityuktvā devāśca pitaraścetyanuvākaśeṣeṇopatiṣṭhate २०

dvitīyasya prathamoddhṛtaṃ haviṣyairupasicya १ āvāhanādi siddhaṃ saṃpradānam २ pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātam ३

prātaranvaṣṭakyam १ etenaiva dharmeṇa saṃpradāya niparaṇaṃ kuryāt २ ṣaṭ karṣūḥ kuryāddakṣiṇāyatāḥ pūrvāparāḥ prādeśamātrīścaturaṅgulapṛthvīstāvadantarāstāvadavakhātāḥ ३ tāsāṃ dakṣiṇataḥ kharāḥ ४ teṣvagnīnvihṛtyāvokṣya karṣūrdakṣiṇāgrāndarbhānāstīrya ५ piṇḍapitṛyajñāvṛtā pūrvāsu tisṛṣu nidhāya majjānamupaninīya dugdhenābhitaḥ pariṣicya ye cātra rasāḥ syuretadbhavadbhya ityuktvā tṛpyantu bhavanta ityuktvā ६ evamaparāsu strībhyo dadyānmajjavarjaṃ surāṃ tūpaninīya manthenābhitaḥ pariṣicya ye cātra rasāḥ syuretadbhavatībhya ityuktvā tṛpyantu bhavatya ityuktvā ७ preṣyāḥ piṇḍānbhakṣayeyurniṣādā vāgnau vāpsu vā brāhmaṇānvā bhojayet ८

atha prathamaśrāddhasyāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ १ ekavanmantrānūhet २ peśyaḥ prātarityaniyamaḥ ३ tisraḥ karṣūḥ kuryāttriṣvagniṣu kṛtvaikaikaṃ piṇḍamutsṛjya prathamāmannasya pūrayeddadhimadhviti dvitīyāṃ ghṛtamāṃsamiti tṛtīyām ४ evaṃ māsi māsi ५ evaṃ sāṃvatsarikam ६ caturthaṃ piṇḍamutsṛjya traidhaṃ kṛtvā piṇḍeṣu nidadhyātsaṃsṛjatu tvā pṛthivī vāyuragniḥ prajāpatiḥ saṃsṛjyadhvaṃ pūrvebhiḥ pitṛbhiḥ saha / samānā vaḥ saṃ vo manāṃsīti ७ evamudakāni ८

athetarasya śrāddhasyāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ १ prathamena pañcakena २ āvāhanādi siddhaṃ saṃpradānam ३ pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātam ४

athetarasya paśśruā!ddhasyāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ १ madhyamena pañcakena २ āvāhanādi siddhaṃ saṃpradānam ३ pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātam ४

athetarasya māsimāsiśrāddhasyāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ १ uttamena pañcakena २ āvāhanādi siddhaṃ saṃpradānam ३ pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātam ४

atha phālgunyāṃ tailāpūpasya juhoti १ aryamā devatā ye te aryamanniti २ athendrā ṇyāḥ ३ prasasāhiṣa iti tuṇḍilasya juhoti ४ golakā rudra devatyāḥ ५ aditirdyauraditirindrā ṇī patyetyodanayoḥ śākapalalāktayoḥ ६

gāvo bhaga iti dvābhyāṃ goyajñasya १ sīrā yuñjantīti tisṛbhirāyojanīyasya २ prathamottamābhyāṃ yunakti ३ madhyamayā phālam ४ śnuṃ suphālā iti pradakṣiṇaṃ dve kṛṣati ५ lāṅgalaṃ pavīravamityapare dve ६ ghṛtena sīteti sītāyajñasya ७ yā oṣadhaya iti bījavapanīyasya ८ vimucyadhvamiti vimocanīyasya ९ trātāramindra miti dve paryayaṇasya १० evaṃ prathamodvapanasya ११ uduttamaṃ mumugdhyuduttamaṃ varuṇeti varuṇayajñasya १२ saṃ varatrānhiraṇyakośamavaṭamiti kūpayajñasya १३ pra vāṃ daṃsāṃsīti maṇḍapānām १४ devebhyo vanaspata iti vanaspatiyajñasya १५ vanaspate vīḍvaṅga iti rathayajñasya १६ dhanvanā gā iti dvābhyāṃ dhanuryajñasya १७ rātrī vyakhyaditi dvābhyāṃ rātriyajñasya १८

samupahate'dbhute vā śāntyai śamīṃ śamukaṃ śāmyavākamaśvatthaplakṣanyagrodhodumbaraṃ dūrvāṃ ca prācīnaprasṛtāni ṣaḍ darbhapiñjūlāni sumanasaścāpāmārgaṃ sarvabījāni sītāloṣṭaṃ gomayaṃ hiraṇyaṃ valmīkavapāṃ cādbhiḥ saṃsṛjati saṃ vaḥ sṛjāmīti dvābhyām १ yā oṣadhaya ityanuvākena saṃyūyāpāsmadetviti catasṛbhiḥ saṃprokṣaṇam २ devādbhuteṣu yanno bhayamityaṣṭarcena sthālīpākasya juhoti yaddevā devaheḍanamiti tisṛbhirbhadraṃ karṇebhiriti catasṛbhiraindrā gnaṃ varmeti ca ३ uktaṃ saṃprokṣaṇam ४ dhūrbhirupadhūrbhiśca hutvā punaḥ saṃprokṣaṇam ५

rākā holāke १ indrā ṇīmāsu nāriṣviti kumārīṇāṃ yajñaṃ yajet २ devatā aprajñāyamānā āgneyyā yajedvaiśvadevyā vā ३ svastipuṇyeṣvanādeśe trikāḥ ४ mahāvyāhṛtayo'ṣṭarcaṃ cātra kalpayati / agnirmūrdheti catasra upaprayanto adhvaramiti dve kadā cana starīrasīti dve dhuraścopadhuraścopadhuraśca ५

iti laugākṣisūtre gṛhyapañcikāyāṃ pañcamo'dhyāyaḥ