kāmakalāvilāsaḥ · Chapter 1

kāmakalāvilāsaḥ
śrīmatpuṇyānandācāryaviracitaḥ saṭīkaḥ
śrībhāratadharmamārtaṇḍa kaśmīramahārāja
śrīpratāpasiṃhavarapratiṣṭhāpite
pratnavidyāprakāśa (risarca) kāryālaye
tadadhyakṣa mahāmahopādhyāya paṇḍita mukundarāma śāstriṇā
uddiṣṭakāryālayasthetarapaṇḍitasahāyena
saṃgṛhya saṃśodhanaparyāyāṅkanavivaraṇādisaṃskaraṇottaraṃ
pāścātya vidvatpariṣatsaṃmatādhunikasugamaśuddharītyupanyāsādisaṃskāraiḥ
pariṣkṛtya
mumbayayāṃ
tattvavivecakākhya mudraṇālaye mudrāpayitvā prākāśyamupanīta
saṃvat १९७५
khaistābda १९१८
kāśmīra śrīnagara
asya granthasya sarve prakāśanamudrāpaṇādyadhikārāḥ proktamahārājavaryaiḥ
svāyattīkṛtāḥ santi
oṃ namaḥ śivāya kramākramātmasaṃvinmūrtaye /
atha
kāmakalāvilāsaḥ
śrīmatpuṇyānandācāryaviracitaḥ /
kramatrayasamāśrayavyatikareṇa yā saṃtataṃ kramatritayalaṅghanaṃ vidadhatī
vibhātyuccakaiḥ /
kramaikavapurakramaprakṛtireva yā dyotate karomi hṛdi tāmahaṃ bhagavatīṃ
parāṃ saṃvidam //
sakalabhuvanodayasthitilayamayalīlāvinodanodyuktaḥ /
antarlīnavimarśaḥ pātu maheśaḥ prakāśamātratanuḥ

atra puṇyānandayoginaḥ
sakalavidyādhidaivatabhūtātripurasundarīmantracakravyācikīrṣitatayā
tadadhiṣṭhānabhūtakāmakāmeśvarīrūpau
२)
ādau ācakṣate / sakaletyādi sakalānāṃ bhuvanānām udayaḥ sargaḥ sthitiḥ rakṣā
layo nāśaḥ etat tritayaṃ nirodhānugrahayorupalakṣaṇam
etatpañcavidhakṛtyapracurā yā līlā tayā vinodanaṃ krīḍanaṃ tasmin udyukto
jāgarūkaḥ mayaṭ atra prācuryārthe vihitaḥ / evaṃ ca sati jagadvyatiriktalakṣaṇaṃ
brahmasvarūpaṃ kīdṛśam ? ityākāṅkṣāyām āha - antarlīnavimarśa
ityādinā vimṛśyate parāmṛśyate idamiti vimarśaḥ prapañcaḥ ida mityevaṃ
paramātmanā sṛṣṭasya jagataḥ prasiddhaḥ parāmarśaḥ evaṃbhūto yo vimarśaḥ
prapañcaḥ antarlīno'ntargato yasya sa antarlīnavimarśaḥ / tadayamatrārthaḥ -
svātmasātkṛtākhilaprapañcaḥ paripūrṇāhaṃbhāvabhāvanāgarbhitaḥ atha vā
jagadutpattisthitilayahetubhūtākṛtrimāhamiti parāmarśo vimarśaḥ / tathā ca
nāgānandāḥ
vimarśo nāma viśvākāreṇa viśvaprakāśena viśvasaṃhāreṇa vā
akṛttrimāhamiti viśvasphuraṇam tasya antarlīnatvaṃ nāma antarmukhatvam /
tathā ca ayamarthaḥ - antarlīnaḥ antarmukho vimarśaḥ pūrṇāhaṃbhāvo yasya
iti tattādṛśaparabrahmaṇaḥ parameśvarasya prakāśaikasvabhāvatvaṃ
sarvasmātparatvaṃ ca āha - prakāśamātratanuḥ iti atra prakāśatvaṃ nāma
- icchāmi jānāmi karomi iti
uttamapuruṣāntargatasphuraṇarūpāhaṃparāmarśa eva /
३)
nanu sūryādīnāmapi prakāśatvaṃ dṛṣṭaṃ tatkatham asyaiva paramātmatvam ##?
deśakālākārairanavacchinnasvarūpatvāt īśatvaṃ sarvaniyantṛtvāt iti

parābhaṭṭārikāyāmapi sarvākāratvamāha
sā jayati śaktirādyā nijasukhamayanityanirupamākārā /
bhāvicarācarabījaṃ śivarūpavimarśanirmalādarśaḥ

sā ādyā śaktiḥ anavacchinnā parābhaṭṭārikā mahātripurasundarī jayati
sarvotkarṣeṇa vartate sā iti śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvamayī
sarvaprapañcātmikā taduttīrṇā ca iti sarvopaniṣatprasiddhā tripurā abhidhīyate
tribhyastejobhyaḥ purā bhūtā tripurā iti nigadyate tasyāśca sarvotkṛṣṭatvaṃ
sarvatra āgameṣu udghoṣyate / etadeva vivṛṇoti nijetyādinā nijaḥ svābhāvikaḥ
sukhamayaḥ duḥkhasaṃbhinno nityaḥ sārvakālikaḥ nirupamo niravadhika ākāraḥ
svarūpaṃ yasyāḥ / bhāvicarācarabījaṃ
४)
bhāvinoḥ saṃpatsyamānayoḥ carācarayoḥ sthāvarajaṅgamayorbījaṃ yoniḥ
kāraṇamityarthaḥ / nanu śivasya yathā jagannirmātṛtvaṃ śaktyā vinā na
saṃgacchate evaṃ parāśakterapi paramaśivena vinā kāraṇatvaṃ na bhavet iti
tatkathamucyate bhāvicarācarabījam iti ? ata āha
śivarūpavimarśanirmalādarśa iti śivasya svarūpam ahamityevamākāraṃ tasya
vimarśaḥ parāmarśanam ahamityevaṃ rūpaṃ jñānaṃ tasya prakāśane
nirmalādarśaḥ samyakprakāśanacatura ityarthaḥ / yathā kaścit rājā atisundaraḥ
svātmābhimukhasthitasvacchādarśatale svātmapratibimbaṃ samyak prasamīkṣya
tatpratibimbam ahamiti jānāti evaṃ parameśvaro'pi svādhīnabhūtāṃ
svātmaśaktiṃ samyak avalokya svasvarūpam avagacchati

paripūrṇo'ham iti vimarśameva brahma vadanti kecana tatkathamucyate
savimarśakaṃ brahma ? ityata āha
sphuṭaśivaśaktisamāgamabījāṅkurarūpiṇī parāśaktiḥ /
aṇutararūpānuttaravimarśalipilakṣyavigrahā bhāti

५)
atra parāśabdena prakṛtā khyātā mahātripurasundarī abhidhīyate
cidānandecchājñānakriyārūpā iti śrutiprasiddhitayā evamucyate
sphuṭaśivaśaktisamāgamabījāṅkurarūpiṇīti śivaśca śaktiśca śivaśaktī
tayoḥ samāgamaḥ saṃyogaḥ sphuṭaḥ vyaktaḥ śivaśaktisamāgamo'yaṃ tena
bījāṅkurarūpiṇīti bījādaṅkuraṃ aṅkurādbījam itivat
śivatattvādikṣititattvaparyantaṃ tattvajālam uttarottaram udbhāvayet ityarthaḥ atra
śivaśabdena jñānaśaktirabhidhīyate jñānaśaktyadhiṣṭhānatvāt śivatattvasya
śaktiśabdenāpi kriyāśaktirabhidhīyate kriyāśaktyadhiṣṭhānatvāt śaktitattvasya
cidānandasvarūpiṇyāḥ sarvatra jñānakriyābhyāmeva nirmāṇaucityadarśanāt /
punastāmeva viśinaṣṭi aṇutararūpānuttaravimarśalipilakṣyavigrahā bhāti
aṇutaram atyantasūkṣmarūpam asyā iti anuttaralipiḥ akāraḥ vimarśalipiḥ hakāraḥ
tābhyāṃ lakṣyaṃ vigrahaṃ svarūpaṃ yasyāḥ tathoktā / atra
anuttaravimarśalipilakṣyavigrahā ityanena
ahamātmikāntargarbhitasamastavarṇakadambakā parāśaktiḥ akārādihakārāntaṃ
pañcāśadakṣararūpiṇī
varṇapadamantrakalātattvabhuvanātmakasamastaprapañcajanayitrī parābhaṭṭārikā
samastabhūtāntarātmā sarvatra vedānte ahamaham ityevamākāreṇa pratīyamānā
dṛśyate ityuktaṃ bhavati

६)
itaḥ paraṃ prabandhena pradhānapratipādyāṃ kāmakalākṣararūpiṇīmeva kāmaḥ
śivaḥ tadakṣararūpāṃ vaktumupakramate paraśivaravikara ityādi kalā ca
dahanenduvigrahau bindū ityantam
paraśivaravikaranikare pratiphalati vimarśadarpaṇe viśade /
pratirucirucire kuḍye cittamaye niviśate mahābinduḥ

paraśivaḥ prakāśaikasvabhāvaḥ paramaśivabhaṭṭāraka eva ravirdinakaraḥ tasya
karāḥ kiraṇāḥ teṣāṃ nikaraḥ puñjaḥ tasmin viśade nirmale vimarśadarpaṇe
vimarśo nāma anavadhirekā visphuraṇaśaktiḥ tathā matyabhijñāyām
sā sphurattā ................................. /
ityādinaiva darpaṇatvena nirūpyate svasvarūpaprakāśatvāt / tatra pratiphalanaṃ
nāma svarūpāvalokanaṃ tādṛśapratiphalanarūpāvalokane sati cittamaye
jñānaikasvarūpe pratirucirucire pratiprakāśamanohare kuḍye mahābinduḥ niviśate
pratiṣṭhito bhavati / cittasya kuḍyatvanirūpaṇaṃ mahābindvāvirbhāvakāraṇatvāt
७)
loka'pi sūryābhimukhasthitadarpaṇatale sūryakiraṇapratiphalanānantaraṃ
nikaṭagatakuḍye sūryakiraṇapratihatatejobinduḥ pratyakṣaṃ prapadyate tadvat
prakāśarūpaparameśvarasya darpaṇavat svarūpavimarśasaṃbandhe jāte tadānīṃ
tatra mahābinduḥ pūrṇo'ham ityevaṃ rūpaḥ parameśvaro'vabhāsate ityarthaḥ /
āgamaśca
sphurattāmātmanaḥ paśyettadā cakrasya saṃbhavaḥ /
iti / pratyabhijñāyāmapi
sā sphurattā mahāsattā ........................ /
ityādi / paramānandayogino'pi
īdṛgiyattādivaco dūrataraṃ svānubhūtisaṃvedyam /
tattādṛśasphurattāśepā saṃvitkathaṃ nu sā vācyā //
ityādi

tādṛgujjvalātmaśaktyavalokanodbhūtāhambhāvameva viśinaṣṭi
cittamayo'haṃkāraḥ suvyaktāhārṇasamarasākāraḥ /
śivaśaktimithunapiṇḍaḥ kavalīkṛtabhuvanamaṇḍalo jayati

८)
ahaṃkāra iti udbhūtānyasmaraṇānubhavavyañjako yo'yam ahamahamityeva
vimarśaḥ tasya kāraḥ kāraṇam evaṃbhūto'haṃkāro jayati sarvotkarṣeṇa vartate /
yataḥ
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ /
cittamayaḥ jñānaikasvabhāvaḥ suvyaktāhārṇasamarasākāraḥ aśca haśca ityahau
sutarāṃ vyaktau spaṣṭau parasparodbhūtarūpau suvyaktāhau eva lolībhavato yatra
saḥ śivaśaktimithunapiṇḍaḥ ata eva kavalīkṛtabhuvanamaṇḍalaḥ
antaḥsthāpitaṃ bhuvanamaṇḍalaṃ ṣaṭtriṃśattattvasaṃghātamayaṃ yena saḥ /
ayamarthaḥ pratyāhāranyāyena
antargarbhitasamastavarṇakadambakāhaṃkārarūpaprakāśavimarśasaṃpuṭādeva
śabdārthātmakasarvaprapañcavikāso bhavati / tathā ca śrutiḥ
eko varṇo bahudhā śaktiyogādvarṇānanekānnihitārtho dadhāti /
iti

itaḥ paraṃ cittamaye niviśate mahābinduḥ iti yaduktam tatra
bindusvarūpanirūpaṇadvārā kāmakalām upadiśati
sitaśoṇabinduyugalaṃ viviktaśivaśaktisaṃkucatprasaram /
९)
vāgarthasṛṣṭihetuḥ parasparānupraviṣṭavispaṣṭam

bindurahaṃkārātmā raviretanmithunasamarasākāraḥ /
kāmaḥ kamanīyatayā kalā ca dahanenduvigrahau bindū

sitaḥ śubhraḥ śoṇo raktaḥ tadrūpau bindū tayoryugalam ata eva viviktaśivaśakti
anyonyaviharaṇapare śivaśaktī yasmin karmaṇi tat ata eva saṃkucatprasaraṃ
saṃkucan mukulībhavan prasaraḥ jagatsṛṣṭirūpo yasmin tat vācaḥ
parāpaśyantyādirūpasamastaśabdāḥ arthāḥ
śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvarūpāḥ teṣāṃ sṛṣṭiḥ
ṣaḍadhvātmakajagannirmitiḥ tatra hetuḥ kāraṇam / parasparānupraviṣṭavispaṣṭam
parasparam anyonyam anupraviṣṭam antargataṃ vispaṣṭaṃ pṛthagbhūtaṃ ca tat
evaṃbhūtaṃ sitaśoṇabinduyugalaṃ kāmakāmeśvarīrūpaṃ divyamithunaṃ
vibhāvayet iti pūrveṇa saṃbandhaḥ / atra idamatirahasyam /
yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ /
iti śrutyuktarītyā nikhilavedādiśabdotpādakānuttarābhidheyaḥ
१०)
parameśvaraḥ svāṅgabhūtākhilaprapañcavilayātmakavimarśaśaktim
anupraviśya bindubhāvaṃ manyate tataḥ sā vimarśaśaktirapi
svāntargataprakāśamayabindum anupraviśati tataśca bindurutpanno bhavati
tasmādbindoḥ nādātmikā samastatattvagarbhiṇī tejomayī jīvarūpā bālāgravat
sūkṣmarūpiṇī iti gatyā śṛṅgāṭakarūpatām udgṛhṇāti / evaṃ ca
bindunādasvarūpayostayoḥ prakāśavimarśayorahamiti śarīraṃ bhavati evaṃ
dvirūpayostayormadhye ekovimarśo raktabindurūpatāṃ bhajate aparaḥ prakāśaḥ
śuklabindubhāvam eti ubhayormelane miśrarūpaṃ sarvatejomayaṃ
paramātmasvarūpaṃ bhavati / śrutirapi
eko varṇo bahudhā śaktiyogāt
varṇānanekān nihitārtho dadhāti /
iti /
etadeva bindutrayanirūpaṇaṃ vivṛṇoti bindurahaṃkārātmā iti binduḥ
sitaraktasvarūpaḥ ahaṃkārātmā antargarbhitasamastavarṇarāśiḥ
anuttarasphārarūpāhaṃkāraḥ ātmā tādātmyasvarūpaṃ yasya saḥ / varṇātkāraḥ
iti sūtreṇa ahaṃśabdāt kāraśabdapratyayaḥ aikāra itivat ata eva
etanmithunasamarasākāraḥ etayorakārahakāravācyayoḥ
prakāśavimarśayormithunaṃ dvandvaṃ tasya divyadampatirūpasya mithunasya
samarasaḥ parasparānupraveśarūpam ānukūlyaṃ tadeva ākāraḥ svarūpaṃ yasya
११)
saḥ evaṃbhūto raviḥ sitaśoṇabindusamarasībhūto miśrabindurityarthaḥ / loke hi
sūryasya miśrasvarūpatvam agnīṣomayoḥ ata eva tasya upāsyatvamāha kāma iti
kāmyate abhilapyate svātmatvena paramārthamahadbhiryogibhiriti kāmaḥ tatra hetuḥ
kamanīyatayā iti kamanīyatvaṃ spṛhaṇīyatvam tena / kalā vimarśaśaktiḥ dahano
vahniḥ induścandraḥ tāveva ākārau yayorbindvordahanenduvigrahau vindū /
atrāyamarthaḥ agnīṣomarūpiṇī vimarśaśaktiḥ
tadubhayabhūtakāmeśvarāvinābhūtā mahātripurasundarī bindusamaṣṭirūpā
kāmakalā iti ucyate saiva upāsyatayā sarvāgameṣu udghoṣyate / uktaṃ ca
mihirabindumukhīṃ tadadho lasacchaśihutāśanabinduyugastanīm /
hasaparārdhakalāracanāspadāṃ bhajata nityamimāṃ paradevatām //
ekārordhvagato bindurmukhaṃ bhānuradhogatau /
stanau dahanaśītāṃśū yonirhārdhakalā bhavet //
ityādi rahasyam / ayamatra niṣkarṣaḥ
svāntargatānantākṣararāśimahāmantravīryapūrṇāhantārūpiṇī
prakāśānandasārā bindutrayasamaṣṭirūpalipyakṣararūpiṇī kāmakalā nāma
mahātripurasundarī mātṛkā paramayogibhiḥ mahāmāheśvarairaniśam
anusmartavyā iti / vijñānabhaṭṭārake'pi
१२)
bindurūpasya cakrasya sthūlavarṇakrameṇa tu /
ardhendubindunādāntaśūnyoccārādbhavecchivaḥ //
iti

evaṃ bindusvarūpam uddiśya jñānopāsanāyāḥ phalaṃ paraṃbrahmabhāva eva
ityāha
iti kāmakalāvidyā devīcakrakramātmikā seyam /
viditā yena sa mukto bhavati mahātripurasundarīrūpaḥ

pūrvoktamahāprabandhena vyākhyātā kāmakalā mahātripurasundarī tasyā vidyā
jñānaṃ kīdṛśī ? ityākāṅkṣāyāmāha devī cakrakramātmikā devyāḥ
tripurasundaryāścakraṃ śrīcakraṃ tasya kramaḥ cakramantradevatātmanābhihitaḥ
sarvānandamayādisamastaprakaṭaparyantarūpaḥ tadātmikā tadvipayiṇī yena
śaktipātāt brahmajijñāsunā bhāvayatā puruṣeṇa viditā avagatā sa puruṣo mukto
bhavati
vidyābhijñāpitaiśvaryaścidghano mukta eva saḥ /
iti pratyabhijñāsthityā saṃsāravāsanānirasanapaṭīyo'navarata##-
१३)
paramayogī viharate ante'pi mahātripurasundarīrūpaḥ parābhaṭṭārikātmasārūpyo
bhavati

paramārthabhūtaprakṛtabindoreva sakāśāt jagadutpattyādikaṃ vaktum ārabhate
sphuritādaruṇādbindornādabrahmāṅkurāravo vyaktaḥ /
tasmādgaganasamīraṇadahanodakabhūmivarṇasaṃbhūtiḥ

sphuritāt ucchranāt bindoḥ pūrvoktalakṣaṇāt nādabrahmāṅkuraḥ nādaḥ
sarvaśabdotpattiheturvarṇaḥ sa eva brahma tat brahma aṅkura utpādakaṃ yasya saḥ
/ tathā ca uktam
eko nādātmako varṇaḥ sarvanādāvibhāgavān /
so'nastamitarūpatvādanāhata iti śrutaḥ //
iti / evaṃbhūtanādabrahmātmaka āravaḥ śabdaḥ paśyantyādirūpo vyakta
āvirbhūtaḥ tasmāt śabdāt gaganasamīraṇadahanodakabhūmīnāṃ
१४)
pañcabhūtānāṃ varṇānām ādikṣāntākṣarāṇāṃ ca saṃbhūtirutpattirāmnātā

evaṃ śoṇabindoḥ sarvātmatvaṃ sarvasraṣṭṛtvam coktvā tadiha śubhravindorapi
tatsvarūpam atidiśati
atha viśadādapi bindorgaganānilavahnivāribhūmijaniḥ /
etatpañcakavikṛti jagadidamaṇvādyajāṇḍaparyantam

viśadāt sarvaprakāśāt bindoḥ pūrvavyākhyātāt
gaganādipañcabhūtātmakānantabrahmāṇḍāni āvirbhāvatirobhāvau bhajanta
ityarthaḥ / tathā ca āgamaḥ
svecchāvilasitānantajagadraśmivilāsavat /
naumi saṃvinmahāpīṭhaṃ śivaśaktiparāśrayam //
iti

evaṃ bindudvayābhedam uktvā taddṛṣṭāntatayā mantradevatayorapi aikyamāha
१५)
bindudvitayaṃ yadvad bhedavihīnaṃ parasparaṃ tadvat /
vidyādevatayorapi na bhedaleśo'sti vedyavedakayoḥ

bindudvitayaṃ pūrvoktaprakāśavimarśātmakaṃ yadvat yena prakāreṇa
bhedavihīnaṃ
śivaśaktiriti hyetattattvamāhurmanīṣiṇaḥ /
ityuktanītyā parasparāśliṣṭaṃ tadvat tenaiva prakāreṇa vidyādevatayoḥ vidyā
pañcadaśākṣarī devatā mahātripurasundarī tayorvedyavedakayoḥ vācyavācakayoḥ
bhedaleśo'pi īṣadvailakṣaṇyamapi nāsti evam abhinnanādādimithunāt akhilaṃ jagat
āvirbhavati iti

tadeva mithunam ātmecchayaiva svabhedamasvabhedamakarot ityāha
vāgarthau nityayuktau parasparaṃ śaktiśivamayāvetau /
sṛṣṭisthitilayabhedau tridhā vibhaktau tribījarūpeṇa

p. १६)
vāk varṇapadamantrarūpā arthaḥ kalātattvabhuvanātmā etadrūpatvaṃ kutaḥ ?
prakāśavimarśātmakaśabdārthābhyāmeva
ṣaḍadhvātmakasarvaprapañcotpattiśravaṇāt ata eva nityayuktau nirantarasaṃsaktau
nahi ghaṭapaṭayoriva kādācitkaḥ saṃbandhaḥ tathā sati sarvotpattiprasaṃgaḥ /
sṛṣṭisthitilayabhedau sṛṣṭiḥ śivādikṣitiparyantatattvajālāvirbhāvaḥ sthitiḥ
tatparipālanaṃ layasteṣāṃ svātmasātkāraḥ evaṃbhūto bhedo yayostau /
svātmatvaṃ tu eteṣāṃ trayāṇāṃ tathā ca abhinavaguptapādāḥ
svātmagāḥ sṛṣṭisaṃhārāḥ svarūpatvena saṃsthitāḥ /
iti / parasparaṃ śaktiśivamayau prakāśavimarśasvarūpau ubhayorekatvāt
vahnidāhakatvavat tattvāntaraṃ na bhavati ityarthaḥ / abhiyuktoktiśca
tādātmyamanayornityaṃ vahnidāhakayoriva /
iti / etau pūrvoktau prakāśavimarśau tridhā triprakāreṇa saṃsthitau vibhaktau
pṛthagbhūtau / kena ? ityāha tribījarūpeṇeti
vāgbhavakāmarājaśaktivījātmakatvena ityarthaḥ / ayamarthaḥ
bindutrayasamaṣṭibhūtakāmakalākṣararūpiṇī mahātripurasundarī sarvopāsyā iti

itaḥ paraṃ vāgbhavādikhaṇḍatrayāntargatavastuviśeṣavarṇanadvārā
śrīpañcadaśākṣarīvidyām uddhartum upakramate
१७)
mātā mānaṃ meyaṃ bindutrayaṃ bhinnabījarūpāṇi /
dhāmatrayapīṭhatrayaśaktitrayabhedabhāvitānyapi ca

teṣu krameṇa liṅgatrayaṃ tadvacca mātṛkātritayam /
itthaṃ tritayapurīyā turīyapīṭhā ca bhedinī vidyā

mātā avakāśagata īśvaraḥ mānaṃ tadavagatisādhanabhūtā vidyā meyaṃ
jñāyamānā mahātripurasundarī evaṃ mātṛmānameyabhāvam anubhūya viharati
/ dhāmatrayaṃ vāgbhavādikam pīṭhatrayaṃ kāmagiryādi śaktitrayam icchādi
evamādibhedena bhāvitāni bindumayatvāt eteṣāṃ teṣu dhāmādiṣu vibhinneṣu
krameṇa ānupūrvyā liṅgatrayaṃ svāyaṃbhuvādi
mātṛkātritayamakāravibhedabhinnam evaṃvidhasamastavastupūraṇāt
tatsamaṣṭirūpā tripurā nāma parāśaktirāvirbhūtā ityāha itthaṃ tritayapurīyā iti
१८)
itthaṃ pūrvoktaprakāreṇa tritayāni avayavāni purāṇi śarīrāṇi yasyāḥ sā ata eva
turīyasya pīṭhā trividhātmakasarvaprapañcāvirbhāvatirobhāvabhūrityarthaḥ //
१३-१४ //
itaḥ paraṃ tasmāt gaganasamīraṇadahanodakabhūmivarṇasaṃbhūtiriti
prathamasṛṣṭaprapañcabhūtaniṣṭhaguṇavarṇanadvārā
akṣarasaṃkhyāviśiṣṭamahāmantrātmakadevatāsvarūpaṃ vaktumārabhate
śabdasparśau rūpaṃ rasagandhau ceti bhūtasūkṣmāṇi /
vyāpakamādyaṃ vyāpyaṃ tūttarameva krameṇa pañcadaśa

pañcadaśākṣararūpā nityā caiṣā hi bhautikābhimatā /
nityāḥ śabdādiguṇaprabhedabhinnāstathānayā vyāptāḥ

nityāstithyākārāstithayaśca śivaśaktisamarasākārāḥ /
p. १९)
divasaniśāmayayastāḥ śrīvarṇāste'pi taddvayīrūpāḥ

śabda ākāśaguṇaḥ sparśo vāyuguṇaḥ rūpaṃ tejoguṇaḥ raso'pāṃ guṇaḥ
gandhaḥ pṛthvīguṇaḥ ākāśamārabhya ete guṇāḥ pṛthvīparyantam uttarottaram
ekaikaguṇādhikyena pañcadaśa guṇāḥ saṃpadyante eteṣāṃ guṇānāṃ
pañcadaśabhāvena śrīvidyā pañcadaśākṣarī jātā / bhautikābhimatā
bhūtasaṃbandhitvena abhimatā iṣṭā / ata eva pañcadaśākṣararūpā svasmāt
ādibhūtaguṇānāṃ pañcadaśatvāt vidyākṣarāṇāmapi pañcadaśatvam tadrūpā
tatsvarūpiṇī / nityā kūṭasthā taraṅgabudbudaphenānām ambudhiriva
sakalatvāvirbhāvabhūmirityarthaḥ / kūṭasthāyā eva ṣoḍaśyāḥ
pañcadaśāvayavātmakapañcadaśatithiniṣṭhāntaḥ /
pañcadaśadevatāmayapañcadaśākṣarīrūpatāmāha nityāstithyākārā iti nityāḥ
kāmeśvaraprabhṛtiviśrāntāḥ tithyākārāḥ tithyabhimāninyo devatāḥ /
tithayaśca pratipatprabhṛtipūrṇimāntāḥ śivaśaktisamarasākārāḥ
prakāśavimarśasaṃpuṭākārāḥ / ata eva divasaniśāmayayaḥ divārātrirūpāḥ
prakāśavimarśayordivārātrimayatvāt tāstithayaḥ śrīvarṇāḥ te'pi tena
pūrvoktarūpeṇa pañcadaśarūpāḥ śrīvarṇāḥ vidyāntargatavarṇaguṇā api
taddvayīrūpāḥ
२०)
tādṛśaprakāśavimarśarūpāḥ ityarthaḥ / ayamatra vivekaḥ iyameva
prakāśavimarśamayī parā śaktiḥ pañcabhūtātmikā uttarottaravṛddhidvārā
pañcadaśasaṃkhyākamātrākṣaratithyabhimānadevatāsvarūpiṇī jātā /
yathāgamaḥ
eka eva prakāśākhyaḥ paraḥ ko'pi maheśvaraḥ /
yasya śaktirvimarśākhyā sā nityā gīyate budhaiḥ //
vimarśākhyā ca sā devī pāñcavidhyaṃ samāgatā /
ākāśānilasaptārciḥ salilāvanibhedataḥ //
ekaikaguṇavṛddhyā tu tithisaṃkhyātvamāgatā /
vimarśarūpiṇī vidyā ṣoḍaśī yā prakīrtitā /
gatā sā ṣoḍaśairbhedaistripurā parameśvarī //
sundaryādimaha ....... vāṃ vicitrāntaṃ samantataḥ /
svāgamādeva boddhavyamiti saṃkalpamātrataḥ //
iti

१६ // /१७ //
uktameva arthaṃ draḍhayituṃ devatāvat vidyāyā api viśvātmakatvaṃ
taduttīrṇatvaṃ ca vaktumāha
svaravyañjanabindutrayasamaṃṣṭibhedairvibhāvitākārā /
२१)
ṣaṭtriṃśattattvātmā tattvātītā ca kevalā vidyā

vidyāpi tādṛgātmā sūkṣmā sā tripurasundarī devī /
vidyāvedyātmakayoratyantābhedamāmanantyāryāḥ

svarāḥ acaḥ vyañjanāni halaḥ bindutrayam anusvāratrayam eṣāṃ samaṣṭiḥ
samudāyabhāvaḥ bhedo'vayavabhāvaḥ tairvibhāvitākārā udbhāvitasvarūpā / ata
eva ṣaṭtriṃśattattvātmā śivādikṣityantavigrahā / tattvātītā ca
tattvasaṃghasamudāyasthānatvāt taduttīrṇā ca / ata eva kevalā svavyatiriktasya
abhāvāt ekākinī / evaṃbhūtā vidyā śrīpañcadaśākṣarītyarthaḥ / ayamatra
vidyāyāmavayavavibhāgaprakāraḥ iha puṇyānandāḥ hādividyāyām
atyantābhimānino'syā eva vidyāyā avayavabhāvasamudāyam āśritya
tattvātmakatvaṃ taduttīrṇatvaṃ cācakṣate / tatra ca vāgbhavākhye prathamakhaṇḍe
pañca svarāḥ saptavyañjanāni saṃhṛtya dvādaśa varṇāḥ / kāmarājākhye
dvitīyakhaṇḍe ṣaṭsvarāḥ aṣṭa vyañjanāni saṃbhūya caturdaśa varṇāḥ /
२२)
śaktyākhye tṛtīyakhaṇḍe ca catvāraḥ svarāḥ ṣaṭ vyañjanāni saṃhṛtya daśa
varṇāḥ / sarve'pi saṃbhūya ṣaṭtriṃśadakṣarāṇi avayavarūpāṇi samudāyarūpāṇi
/ vidyā sarvatattvātikrāntā sarvatra prasiddhā śrūyate kāderapi vidyāyā
ubhayātmakatvam astyeva yayā naiva anayorvidyayorbhedaḥ / hādau prathamakhaṇḍe
pañca svarāḥ sapta vyañjanāni saṃhṛtya vidyādvaye'pi prathamakhaṇḍe
dvādaśavarṇatvaṃ samānaṃ tasmāt ubhayātmakatvam ubhayorvidyayorastyeva /
tadubhayavidyopāsanaprakārastu gurumukhādeva avagantavyaḥ / devatāyā api
mantravat ubhayātmakatvam iti mantradevatayoraikyam āha vidyāpi tādṛgātmā iti
vidyā cidānandasvarūpiṇī tādṛgātmikā taduttīrṇā ca sūkṣmā paricchettum
aśakyā sā sarvavedānteṣu prasiddhā tripurasundarī tripurā ca sundarī
tridhāvasthitasamastavastupūraṇāt sarvayogibhirūpāsyatvena spṛhṛṇīyatvācca
tripurāśabdanirvacanaṃ ca pūrvameva prapañcitam / devī svacchaprakāśarūpā
viśvasya jananādikriyārūpā parā vāk vidyāvedyātmakayoratyantābhedam
āmanantyāryāḥ parameśvarapramukhāḥ sarvayogina ityarthaḥ

evaṃ vidyādevatayorabhedam uktvā cakradevatayoraikyaṃ vaktuṃ
cakrotpattiprakāram āha
२३)
yā sāntaroharūpā parā maheśī tribhāvitā saiva /
spaṣṭā paśyantyāditrimātṛkātmā cakratāṃ yātā

cakrasyāpi maheśyā na bhedaleśo'pi bhāvyate vibudhaiḥ /
anayoḥ sūkṣmākārā paraiva sthūlayośca na kāpi bhidā

yā sāntaroharūpā iti antaram antaḥkaraṇaṃ tasmin ūhaḥ vitarkaḥ itthamiti
paricchedarahitaḥ tena sahitaṃ rūpaṃ yasyāḥ sā / ayamarthaḥ
avāṅmanasagocaratvāt sarvavedāntairaparicchedyā sarvakāraṇabhūtā
śivādidharaṇyantatattvasaṃghātāvirbhāvabhūmiḥ maheśvarī parā sarvotkṛṣṭā
ityucyate / śrutiśca
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvike jñānabalaṃ kriyā ca /
evaṃbhūtalakṣaṇā saiva parāśaktireva tribhāvitā triprakāratvena
२४)
bhāvitā saṃjñāyamānā etadevāha spaṣṭā paśyantyāditrimātṛkātmā iti
spaṣṭā prathamotpannatvena vivakṣitā viṣayiṇī paśyantīti ucyate ādiśabdena
madhyamā vaikharī ca saiva vaikharī nāma abhilāparūpiṇī
pañcadaśākṣararāśimayī sarvavaidikalaukikaśabdanātmikā śaktirityucyate /
tathā ca subhagodayavāsanāyām
parā bhūrjanma paśyantī vallīgucchasamudbhavā /
madhyamā saurabhā vaikharyakṣamālā jayatyasau //
evaṃrūpatrimātṛkātmikā saiva cakratāṃ yātā
trikhaṇḍātmakacakraikyamivāptā ityarthaḥ / etadevāha cakrasya iti cakrasya
trailokyamohanādivaindavāntanavāvaraṇātmakasya sundaryadhiṣṭhāna bhūtasya
maheśyāstadadhiṣṭhātryāḥ sundaryāśca bhedaleśaḥ īṣadbhedo'pi
budhairmāheśvarairna bhāvyate na anubhūyate kutaḥ ? śrīsundarīrūpatvāt
śrīcakrasya / punarapi anayostādṛgabhedam ācaṣṭe anayoḥ sūkṣmākārā
ityādinā anayoḥ sūkṣmarūpayoścakradevatayoḥ sūkṣmarūpatvaṃ nāma
aparicchinnatvameva tatra śrīcakrasya sūkṣmarūpeṇa avasthānaṃ bindvātmanā
bindośca aparicchinnatvaṃ vaindave paramākāśe ityādinā prapañcitameva /
devatāyā api vidyāpi tādṛgātmā ityādinā abhihitameva / tathā
sthūlayoścakradevatayośca atra sthūlatvaṃ
२५)
nāma cakrasya trikoṇādicaturaśraparyantaṃ vijṛmbhaṇam devatāyā api
tripurāmbikāditripurāśaktyantarūpeṇa mananam evaṃvidhayoścakradevatayoḥ
bhidā bhedaḥ kāraṇādityarthaḥ / tatra hetumāha paraiva sūkṣmākārā iti sā
pūrvoktalakṣaṇā paraiva ādiśaktireva sūkṣmākārā sūkṣmabhūta ākāraḥ
svarūpamanayorityarthaḥ

२१ //
devatārūpasya cakrasya itaḥ paraṃ parāpaśyantyādiśaktivikāsarūpaṃ
navayonyātmakaṃ śrīcakraṃ vaktum ādau vaindavaṃ sarvānandamayākhyacakraṃ
parāśaktimayam ityāha
madhyaṃ cakrasya syāt parāmayaṃ bindutattvamevedam /
ucchūnaṃ tacca yadā trikoṇarūpeṇa pariṇataṃ spaṣṭam

etatpaśyantyādi tritayanidānaṃ tribījarūpaṃ ca /
२६)
cakrasya navayonyātmakasya madhyaṃ madhye bhavaṃ bindutattvaṃ bindusvarūpaṃ
pūrvameva vyākhyātam / idaṃ svasākṣātkṛtaṃ parāmayameva
parāśaktisvarūpameva ityarthaḥ / etadeva bindutattvaṃ yadā vikāsabhāvam eti tadā
trikoṇacakram udeti ityāha ucchūnaṃ tacca yadā iti yadā yasmin kāle prāṇinām
adṛṣṭavaśāt ucchūnaṃ tacca vaindavamapi ucchūnaṃ saṃjātavikāsaṃ bhavati
tadā trikoṇarūpeṇa anuttarānandecchāsaṃghaṭṭarūpeṇa pariṇataṃ trikoṇākāraṃ
bhavati ityarthaḥ / etat trikoṇacakraṃ paśyantyāditritayanidānaṃ
paśyantīmadhyamāvaikharīpramukhaśaktitrayotpattikāraṇamityarthaḥ / tathāha
icchāśaktistathā vāmā paśyantīvapuṣā sthitā /
jñānaśaktistathā jyeṣṭhā madhyamā vāgudīritā //
ṛjurekhāmayī viśvasthitā prathitavigrahā /
tatsaṃsṛtidaśāyāṃ tu vaindavaṃ rūpamāsthitā /
pratyāvṛttikrameṇaiva śṛṅgāṭavapurujjvalā /
kriyāśaktistu raudrīyaṃ vaikharī viśvavigrahā //
iti / tribījarūpaṃ ca iti tribījāni trikhaṇḍātmakāni vāgbhavakāmarājaśaktibījānāṃ
rūpaṃ yasya tat

tataḥ śrībhaṭṭārikāyāmeva bindutattvam
ūrdhvādhomukhanavayonyātmakaśrīcakramabhavat ityāha
२७)
vāmā jyeṣṭhā raudrī cāmbikā cānuttarāṃśabhūtāḥ syuḥ

icchājñānakriyāśāntāścaitāstathottarāvayavāḥ /
vyastāvyastaṃ tadarṇadvayamidamekādaśātma paśyantī

vāmā jyeṣṭhā raudrī ambikā cakārāt parāśaktiśca imāḥ pañcaśaktayaḥ
anuttarāṃśabhūtāḥ anuttarāṃśatvena śrīcakrāntargatādhomukhapañca
trikoṇākṛtitvena bhūtā jātā ityarthaḥ / icchājñānakriyāśāntāḥ etāścatasraḥ
śaktayaḥ uttarāvayavāḥ ūrdhvamukhatrikoṇacatuṣṭayarūpāḥ / ayaṃ bhāvaḥ
parāvilasanarūpā etāḥ raudrīvāmājyeṣṭhā ambikāḥ icchā jñāna kriyā
śāntāścaitāstathottarāvayavāśca iti etacchaktinavakamayaṃ navatrikoṇaṃ
cakramiti / vyastāvyastaṃ tadarṇadvayaṃ vyastaṃ vyaṣṭirūpam avyastaṃ
samaṣṭirūpaṃ sarvopaniṣatprasiddhamarṇadvayaṃ saṃdaṃśanyāyena
akhilākṣarātmakamantramayaprakāśavimarśarūpapūrṇāhantā##-
tadarṇadvayam ekādaśātma
२८)
matyā vicāryamāṇamekādaśavidhaṃ bhavati ityarthaḥ / parādiśāntāntaṃ
śaktidaśakaṃ vyaṣṭirūpaṃ sarvasamaṣṭirūpatvena caikaṃ tena ekādaśātmakam
idaṃ bindutattvameva paśyantīkāraṇam

२४ //
itaḥ paraṃ vasukoṇadaśārādisṛṣṭicakraprakāram abhidhātuṃ
paramaprakṛtatrikoṇacakrakramaṃ nigamayati
evaṃ kāmakalātmā tribindutattvasvarūpavarṇamayī /
seyaṃ trikoṇarūpaṃ yātā triguṇasvarūpiṇī mātā

ekā parā ...............................
evaṃ pūrvoktaprakāreṇa kāmakalātmā kāmaḥ
prakāśaikasvabhāvo'nuttarākṣarātmā paramaśivaḥ kalā tu
akhilavāṇīrūpaparamāham akṣaramayī vimarśavigrahā evaṃ tadubhayātmakatvaṃ
nāma svābhāvikaparipūrṇāhaṃbhāvaśālitvam / etacca bindurahaṃkārātmā
ityatra spaṣṭam abhihitam evaṃrūpā kāmakalātmā tribindutattvasvarūpavarṇamayī
bindavaḥ pūrvoktaraktaśuklamiśrātmānaḥ
२९)
teṣāṃ bhāvaḥ tattvaṃ tatsvarūpā ye varṇā vāgbhavādayastadātmikā / tathā
rahasyāmnāye
bindutrayātmakaṃ svātmaśṛṅgāṭaṃ viddhi sundaram /
miśraṃ śuklaṃ ca raktaṃ ca purāṇaṃ praṇavātmakam //
rekhātrayāvagantavyaṃ saṃvinmātraṃ śivātmakam /
seyaṃ trikoṇarūpam āpannā cidānandaghanarasaparamārthā
sakalāmnāyasārabhūtā
viśvāhaṃbhāvabhāvanāśālibhirmahāyogivarairātmasākṣāttvena
anubhūyamānā triguṇā icchājñānakriyāśaktimayī evaṃ tathā ata eva
sarvajagannirmātrī ekā / tathā ca vacanam
anuttarānandacitī icchāśaktau niyojite /
trikoṇamiti tatprāhurvisargāmodasundaram //
iti

itaḥ paraṃ vilasanarūpāyāḥ paśyantyā api navayonicakrātmanā
navātmakatvamāha
................ tadanyā vāmādivyaṣṭimātrasṛṣṭyātmā /
३०)
tena navātmā jātā mātā ........................... //
tadanyā parāvikāsabhūtā paśyantī vāmādivyaṣṭimātrasṛṣṭyātmā vāmādi
śāntādiśaktinavakamayī yataḥ tena kāraṇena sā mātā paśyantī nāma jananī
navātmā vāmādiśāntāntaśaktikadambakāvirbhāvakāraṇanavayoni cakrātmikā
jātā prādurbhūtā ityarthaḥ / atra vāmādiśaktīnāṃ prasaṅgāt kiṃcit ucyate tatra
vāmā nāma śṛṅgāṭāntaḥ sthitaprapañcavamanāt viśvajanayitrītyabhidhīyate
jyeṣṭhā sarvamaṅgalakāriṇī raudrī sarvarogavidrāviṇī samasteṣṭapradā
śaktirambikā ca
sā sphurattā mahāsattā
iti pratyabhijñāsthityā sarvātiśāyinī parāvāk
paripūrṇasvarūpasvātmasphuraṇāvalokanacaturā icchājñānakriyāśaktayastu
paśyantī madhyamā vaikharīrūpāḥ āha caturthī śāntā catuḥśatyāṃ śāntā ca
niṣkalaṃ śāntam ityādiśrutyā

anantaraṃ madhyamāyā api prakārāntareṇa navātmakatvaṃ brūte
३१)
sā madhyamābhidhānābhyām

dvividhā madhyamā sā sūkṣmasthūlākṛtiḥ sthitā sūkṣmā /
navanādayamī sthūlā navavarṇātmā ca bhūtalipyākhyā

ādyā kāraṇamanyā kāryaṃ tvanayoryatastato hetoḥ /
saiveyaṃ nahi bhedastādātmyaṃ hetuhetumadabhīṣṭam

madhyamā parāpaśyantyoḥ samarasāvasthe abhidhānābhyāṃ nāmadheyābhyāṃ
sā ataḥ sukhaṃ paramayogibhirdṛśyā madhyamā nāma śaktiḥ dvividhā
dviprakārā sthūlasūkṣmabhāvāt tatra sūkṣmā samādhibalena anubhūyamānā
sthūlākṛtiḥ paṇḍitapāmarādyabhilapanayogyā varṇāvalyāsthitā sarvadā
vartamānā / etadeva vyācaṣṭe sūkṣmā navanādamayī sthūlā navavarṇātmā iti /
३२)
ayamarthaḥ mitrāvaruṇasadanāt vāyunirodhanena
svādhiṣṭhānādikamalabhedapuraḥsaraṃ
dvādaśāntārabindāsanasthaparamaśivāṅkam upasarpantī mahāmātṛkā
kuṇḍalinī bahuvidhanādātmikā yā anubhūyate sā
samādhisamadhigatasarvārthairmahāmāheśvaraiḥ svātmatvena manyate /
navanādamayī iti ciṇīti prathamaḥ ciṇiciṇīti dvitīyaḥ ghaṇṭānādastṛtīyaḥ
śaṅkhanādaścaturthaḥ pañcamastantrīnādaḥ ṣaṣṭhastālanādaḥ saptamo
veṇunādaḥ aṣṭamo bherīnādaḥ navamo mṛdaṅganādaḥ / bhūtalipyākhyā
bhūtāśca te lipayaśca bhūtalipayaḥ atra lipīnāṃ bhūtatvam
ceṣṭāviśeṣākṣaranyāsābhivyaṅgyatvam tacca kalpanāmātrameva akṣarāṇāṃ
tejorūpaśaktyātmakatvāt teṣāmākhyā abhidhā yasyāḥ sūkṣmarūpā hi
madhyamā sthūlarūpāyāḥ kāraṇabhāvam āpannā ekā eva ityata āha ādyā
kāraṇamityādi ādyā pūrvoktā sūkṣmā kāraṇaṃ prathamodbhavāt anyā sthūlā
kāryaṃ tajjranyatvāt yataḥ tasmāt kāraṇāt anayoḥ sūkṣma sthūlayoḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ tato hetoḥ tena kāraṇena iyaṃ sthūlā saiva sūkṣmā śaktireva
nahi bhedaḥ bhedo nāstyeva / nanu katham abhede kāryakāraṇabhāvaḥ ?
ityatrāha tādātmyamiti tādātmyaṃ bhedābhedarūpaṃ hetuhetumat
janyajanakarūpam abhīṣṭam
३३)
mṛddhaṭavat vācārambhaṇamātratvāt ekameva vastu ubhayavidhaṃ bhavati
sarvavedāntasaṃmatamityarthaḥ

२८ //
anantaraṃ madhyaśṛṅgāṭatejaḥ
prasaraṇātmakavasukoṇādicakranirūpaṇadvārā vaikharīśaktyāvirbhāvam āha
śaṣasapavargamayaṃ tadvasukoṇaṃ madhyakoṇavistāraḥ /
navakoṇaṃ madhyaṃ cetyasmiṃściddīpadīpike daśake

śaṣasapavargamayaṃ śa ṣa sa pavargātmakāṣṭakoṇasya vistāro vikāsabhūtaḥ
tattādṛśamadhyatrikoṇasahitaṃ navakoṇaṃ madhyaṃ ca baindavākhyaṃ
saṃhṛtya daśake asmiṃstrikoṇavasukoṇaciddīpadīpike
baindavāsanasaṃrūḍhasaṃvartānalaciddhanam /
ityuktarītyā binducakrādhirūḍhāyāstejobhūte tripurāyāḥ prabhāpaṭalaprakāśite
ityarthaḥ

tacchāyādvitayamidaṃ daśāracakradvayātmanā vitatam /
३४)
tasya pūrvoktasya tejorāśimayasya cakratritayasya cchāyādvitayaṃ kāntidvitayaṃ
sarvarakṣākara sarvārthasādhakābhidhacakradvayātmanā pariṇatam ityarthaḥ /
tathā ca uktam
navatrikoṇasphuritaprabhārūpadaśārakam /
iti //
taccakradvayasvarūpaṃ vyācaṣṭe
ta ṭa ca kavargacatuṣṭayavilasanavispaṣṭakoṇavistāram

tavarga ṭavargātmākṣaradaśakarūpam antardaśāram cavarga
kavargātmakākṣaradaśārarūpam bahirdaśāramityarthaḥ

etaccatuṣkaprabhayā samupetaṃ daśārapariṇāmaḥ /
etaccakracatuṣkasya bindutrikoṇavasukoṇāntardaśārātmakacakracatuṣkasya prabhā
kāntistayā samupetaṃ saṃyuktaṃ daśārapariṇāmaḥ bahirdaśāracakramiti yāvat
bahirdaśāracakrasya
३५)
baindavādicakracatuṣṭayasaṃnidhānādeva tātparyaṃ tattatprabhā vyāpnoti
ityarthaḥ / tathā ca uktam
catuścakraprabhārūpasaṃyuktapariṇāmataḥ /
iti //
atha etaccakracatuṣkasya trikoṇavasukoṇadaśāradvayarūpasya svarūpamāha
ādisvaracaturdaśavarṇamayāśraṃ caturdaśāramabhūt

akārādicaturdaśavarṇātmacaturdaśakoṇasahitaṃ sarvasaubhāgyadāyakābhidhaṃ
cakramityarthaḥ

evaṃ baindavādimanukoṇāntaparyantacakravarṇanadvārā vaikharīśaktirāvirbhūtā
ityāha
parayā paśyantyāpi ca madhyamayā sthūlavarṇarūpiṇyā /
ābhirekonapañcāśadakṣarātmā vaikharī jātā

३६)
ayamarthaḥ ādikṣāntākṣararāśimayākhilaprapañcanirmātrī sarvaśabdātmikā
vaikharī iti

itaḥ paraṃ sarvasaṃkṣobhaṇasarvāśāparipūrakābhidhacakradvayaṃ
vaikharīvarṇātmakameva ityāha
kādibhiraṣṭabhirupacitamaṣṭadalābjaṃ ca vaikharīvargaiḥ /
svaragaṇasamuditametad dvyaṣṭadalāmbhoruhaṃ ca saṃcintyam

vaikharīvargaiḥ vaikharīśaktisvarūpaiḥ aṣṭabhiḥ kādibhiḥ upacitaṃ samyak protam
aṣṭadalābjaṃ ca sarvasaṃkṣobhaṇacakram / tathā svaragaṇasamuditam svaragaṇaiḥ
akārādiṣoḍaśavarṇaiḥ samuditaṃ samyak bhāvitam etat paridṛśyamānaṃ
dvyaṣṭadalāmbhoruhaṃ sarvāśāparipūrakacakram saṃcintyam sadā bhāvanīyam
ityarthaḥ

bindutrayamayatejastritayavikāraṃ ca tāni vṛttāni /
३७)
bhūbimbatrayametat paśyantyāditrimātṛviśrānti

tāni vṛttāni manvaśropari aṣṭadalapadmopari ṣoḍaśadalapadmopari ca sthitāni
bindutrayaṃ pūrvoktaraktaśuklamiśrātmakaṃ tanmayaṃ yat tejastritayaṃ
somasūryāgnirūpaṃ tadvikārastanmayāni ityarthaḥ / tatra
vṛttasthatejastrayātmakatvakathanena somasūryānalatrikhaṇḍamayatvaṃ
cakrasyoktaṃ tadvikāraśceti tāni vṛttāni vedāḥ pramāṇam itivat draṣṭavyam /
bhūbimbatrayam aṇimādibrāhmyādi
sarvasaṃkṣobhiṇīmudrādiśaktikadambakavāsanābhūtaṃ paśyantyādi
trimātṛviśrānti paśyantī madhyamā vaikharīśaktaya etāvatparyantaṃ
vijṛmbhamāṇāḥ trikoṇādi bhūpuraparyantaśrīcakrātmanā cakāsata ityarthaḥ /
etacca ātmanaḥ sphuraṇam ityārabhya vaikharī viśvavigrahā ityantena granthajālena
samyak īritam

evaṃ madhyaṃ cakrasya syāt ityādi upakramya paśyantyāditrimātṛviśrānti
ityantaṃ śrīmahātripurasundaryāḥ śrīcakraṃ samyak nirūpya anantaraṃ aṇimādi
bhūtayo'syāḥ ityantaṃ tasyā
āvaraṇacakrāntargataśaktinikurambatannikaṭasthitaśrīgurumaṇḍalamapi
śrīdevyavayavapariṇatirūpameva ityāha
३८)
kramaṇaṃ padavikṣepaḥ kramodayastena kathyate dvedhā /
āvaraṇaṃ gurupaṅktidvayamidamambāpadāmbujaprasaram

kramaṇaṃ padakramaḥ sa ca dvividhaḥ padavikṣeparūpaḥ kramodayarūpaśca tatra
padavikṣepo nāma sundaryaśrānantakoṭikiraṇātmakānantaśaktijananasāmarthyaṃ
kramodayo nāma
divyasiddhamānavaugharūpānantaprakāśātmakaśrīgurumaṇḍalātmakatayā
prasaraṇam / etadvṛndacakradvayaṃ vivṛṇoti āvaraṇamiti
āvaraṇacakrasthitaśaktinikurambaṃ mañcāḥ krośanti itivat / gurupaṅti
gurumaṇḍalam idaṃ dvayam ambāpādāmbujaprasaram ambāyāstripurāyāḥ
pādāmbujasya śrīpādayugasya prasaraḥ prasaraṇaṃ vijṛmbhaṇam iti yāvat

tatprasāraprasaraṇīṃ kramaśo vivṛṇoti
seyaṃ parā maheśī cakrākāreṇa pariṇameta yadā /
३९)
taddehāvayavānāṃ pariṇatirāvaraṇadevatāḥ sarvāḥ

āsīnā bindumaye cakre sā tripurasundarī devī /
kāmeśvarāṅkanilayā kalayā candrasya kalpitottaṃsā

pāśāṅkuśekṣucāpaprasūnaśarapañcakāñcitasvakarā /
bālāruṇāruṇāṅgī śaśibhānukṛśānulocanatritayā

seyam aparicchinnānantatejorāśimayī parā sarvotkṛṣṭā
anantakoṭiyoginīvṛndasamārādhitanityaniravadhikātiśayānandamayātma##-
cakraṃ navātmakamidaṃ navadhā bhinnamantrakam /
iti baindavāditrailokyamohanāntacakranavakātmanā
४०)
sphurattāmātmanaḥ paśyet ........ /
iti pūrṇānandamayātmāvalokanasamaye pariṇameta ākārāntareṇa
taddehāvayavānāṃ tasyāstripurāyāḥ dehaḥ tejaḥ puñjātmakaḥ tathā avayavāḥ
kiraṇāḥ teṣāṃ pariṇatiḥ avasthāntarāpattiḥ / iha āvaraṇadevatāḥ
vaśinyādyaṇimādyanantaśaktinikurambaṃ cidānandasamudrātmakameva
sakāśatve phenabudbudataraṅgādivat anantakoṭiśaktayaḥ prādurbhāvatirobhāvau
bhajanti ityarthaḥ /
āsīnetyādi bindumaye sarvānandākhyaparamākāśe
baindave paramākāśe
ityuktatvāt ityarthaḥ / cakre ātmasaṃkramavihārapīṭhe āsīnā upari pradeśe
virājamānā sā deśakālākārānavacchinnā tatsvarūpiṇī tripurasundarī
sarvakāraṇatvena spṛhaṇīyā svacchā vā kāmeśvarāṅkanilayā kāmeśvarasya
śrīnāthasya aṅkaṃ vāmorubhāgaḥ nilayaḥ āvāsasthānaṃ yasyāḥ sā / tathoktaṃ
paramaśivena
kalā vidyā parāśaktiḥ śrīcakrākārarūpiṇī /
tanmadhye baindavaṃ sthānaṃ tatrāste parameśvarī //
sadāśivena saṃpṛktā sarvatattvārthagarbhiṇī /
ityādi / devī viśvasṛjanādivyāpāravinodinī pāśaḥ
४१)
svātmabhedabandhana icchāśaktisvarūpaḥ aṅkuśaḥ
svarūpabhedadalanopāyātmakaḥ jñānaśaktimayaḥ ikṣucāpapuṣpeṣupañcake
svābhinnākārāvarjisādhanabhūtakriyāśaktisvarūpe / ayamarthaḥ icchājñāna
kriyāśaktaya eva tadājñayā pāśādisvarūpam āpannāḥ tadupāsanam ācaranti
ityarthaḥ / tathā ca
icchāśaktimayaṃ pāśaṃ jñānamaṅkuśarūpiṇam /
kriyāśaktimaye bāṇadhanuṣī dadhadujjvalam //
iti

३७

etadeva divyamithunaṃ divyasiddhāḥ aviśeṣabhedabhinnagurumaṇḍalasvarūpam
upāsata ityāha
tanmithunaṃ guṇabhedād āste bindutrayātmake tryaśre /
kāmeśvarimitreśvaripramukhadvandvatrayātmanā vitatam

tanmithunaṃ tat sarvātītatvena sarvopaniṣatprasiddhaṃ kāmakāmeśvarīrūpam /
ayamarthaḥ paramātmā hi svātmānameva strīpuṃsamayaṃ kṛtvā mithunarūpeṇa
viharate / prakāśavimarśātmanā mithunībhūtaḥ
४२)
paramaśiva eva sakalatantraṃ samavatārayat iti / evaṃ ca tat mithunaṃ
kāmakāmeśvarīrūpaṃ mitreśvarī śrīmadūrdhvadīpanāthaḥ vajreśvarī
jyeṣṭhānāthaḥ bhagamālinī mitradevanāthaḥ evamādimithunatrayātmanā
divyasiddhamānavaughādikramarūpeṇa vitataṃ mithunatrayaṃ visṛtamityarthaḥ

itaḥ param āvaraṇadevatāsvarūpabhāvau varṇayati /
vasukoṇanivāsinyo yāstāḥ saṃdhyāruṇā vaśinyādyāḥ /
puryaṣṭakamevedaṃ cakratanoḥ saṃvidātmano devyāḥ

vasukoṇanivāsinyaḥ sarvarogaharākhyacakranivāsaśīlāḥ yā vaśinyādyā aṣṭa
śaktayaḥ pūrṇāhaṃbhāvānandadānasamarthāḥ kathamatra rogaharatvaṃ nāma
pūrṇāhaṃbhāvapradatvameva
apūrṇaṃmanyatā vyādhiḥ kārpaṇyaikanidhānabhūḥ /
ityukteḥ / evaṃbhūtāḥ tāḥ saṃdhyāruṇāḥ aruṇākārā bhāsante ityarthaḥ / ata eva
idamaṣṭakoṇacakraṃ saṃvidātmanaḥ saṃvit jñānameva ātmā svarūpaṃ yasyāḥ
sā
४३)
satyaṃ jñānamanantam
iti śruteḥ
svasaṃvittripurā devī ........................ /
ityāgamācca devyāḥ
bahu syāṃ prajāyeya
iti viharaṇasvabhāvāyāḥ śrīcakratanoḥ cakrātmikāyāḥ
sūkṣmapuryaṣṭakaśarīram ityarthaḥ

tadviṣayavṛttayastāḥ sarvajñādisvarūpamāpannāḥ /
antardaśāranilayā lasanti śaradindusundarākārāḥ

tadviṣayavṛttayaḥ vasukoṇanikaṭavāsinyaḥ tāḥ
vasvādyātmarūparakṣaṇadhāritvena prasiddhāḥ sarvajñādiśaktidaśakarūpaṃ
prāptāḥ antardaśāranilayāḥ sarvarakṣākarābhidheyacakrasamārūḍhāḥ
nigarbhayoginyaḥ śaradindusundarākārāḥ svaprakāśadhavalākṛtayo lasanti
prakāśante

४४)
tadbāhyapaṅktikoṇeṣu yoginyaḥ sarvasiddhidāḥ pūrvāḥ /
devīdhīkarmendriyaviṣayamayayo viśadaveśabhūṣāḍhyāḥ

tadbāhyapaṅktikoṇeṣu tasya sarvarakṣākaracakrasya bāhyabhūteṣu uparisthiteṣu
paṅktikoṇeṣu sarvārthasādhake cakre tasya koṇātmakatvāt sthitāḥ yoginyaḥ
kulakaulanāmadheyāḥ sarvasiddhidāḥ pūrvāḥ sarvasiddhipramukhā daśa
śaktayaḥ devīdhīkarmendriyaviṣayamayayaḥ devyāstripurāyāḥ dhīkarmendriyāṇi
teṣāṃ viṣayāstanmayayastatsvarūpāḥ viśadaveśabhūṣāḍhyāḥ viśadāḥ
śubhrākārā veśāśca bhūṣāśca tairāḍhyāḥ / ayamarthaḥ
mantradevatātmābhedarūpasiddhidāyinyaḥ svacchākṛtayaḥ śubhrābharaṇā
bhāsante ityarthaḥ

bhuvanāracakrabhavanā devīmanukaraṇavivaraṇasphuraṇāḥ /
saṃdhyāsavarṇavasanāḥ saṃcintyāḥ saṃpradāyayoginyaḥ

४५)
bhuvanāracakraṃ sarvasaubhāgyadāyakaṃ cakraṃ bhavanam āvāsasthānaṃ
yāsāṃ tāḥ devīmanukaraṇāni caturdaśakaraṇāni jñānendriyāṇi pañca
karmendriyāṇi pañca manobuddhyahaṃkāracittākhyāni catvāri teṣāṃ vivaraṇaṃ
vyākhyānabhūtaṃ sphuraṇaṃ caturdaśārarūpaṃ yāsāṃ tāḥ devī tu svayameva
caturdaśakaraṇātmakacaturdaśāracakradevatātmanā sthitā ityarthaḥ /
saṃdhyāyāḥ savarṇaṃ sadṛśaṃ vasanaṃ vastraṃ yāsāṃ tāḥ
saṃpradāyayoginyaḥ ādiśaktimayatvena satsaṃpradāyavedyāḥ
sarvasaṃkṣobhiṇīprabhṛtayaḥ saṃcintyāḥ samyak bhāvanīyāḥ

avyaktamahadahaṃkṛtitanmātrābhīṣṭavikṛtāṅganākārāḥ /
dviradacchadanasaroje jayanti guptatarayoginīsaṃjñāḥ

avyaktam avyaktākhyaṃ tattvaṃ mahattattvam ahaṃkṛtiḥ ahaṃkāratattvaṃ
tanmātrāḥ pṛthivyādibhūtatanmātrāḥ pañca saṃhatya tu aṣṭa etairabhīṣṭaṃ
svīkṛtamākāraṃ svarūpaṃ yāsāṃ tāḥ devyātmikā ityarthaḥ /
guptatarayoginīsaṃjñāḥ bhūtadevyā atyantāntaraṅgabhūtatvāt
४६)
etāsāmanaṅgakusumādīnāṃ guptatareti saṃjñā / dviradacchadanasaroje
sarvasaṃkṣobhaṇākhyāṣṭadalapadme jayanti sarvotkarṣeṇa vartante

bhūtānīndriyadaśakaṃ manaśca devyā vikāraṣoḍaśakam /
kāmākarṣiṇyādisvarūpataḥ ṣoḍaśāramadhyāste

bhūtāni pṛthivyādīni indriyadaśakaṃ manaśca ṣoḍaśāraṃ
sarvāśāparipūrakanāmadheyaṃ cakraṃ kāmākarṣaṇyādisvarūpataḥ
kāmākarpiṇyādiṣoḍaśaśaktyākāreṇa adhyāste adhitiṣṭhati / sarvāśāparipūrake
cakre etāḥ kāmākarṣaṇyādiguptayoginyaḥ sarvātmikā nivasanti ityarthaḥ

mudrāstrikhaṇḍayā saha saṃvinmayayaḥ samucchritāḥ sarvāḥ /
ādimahīgṛhavāsā bhāsā bālārkakāntibhiḥ sadṛśāḥ

४७)
ādhāranavakasthā navacakratvena pariṇatiṃ yātāḥ /
navanāthaśaktayo'pi ca mudrākāreṇa [mocayanti grahādibhyaḥ
pāśaughāndrāvayanti ca / mocanaṃ drāvaṇaṃ yasmānmudrāstāḥ parikīrtitāḥ //
] tāścakre

trikhaṇḍayā saha trikhaṇḍākhyamudrayā sākaṃ samucchritāḥ samyak ucchritāḥ
sarvotkarṣeṇa vartamānāḥ ādimahīgṛhavāsāḥ ādimacaturaśranilayāḥ bhāsā
kāntyā bālārkakāntibhiḥ taruṇāruṇarucibhiḥ sadṛśāḥ tulyāḥ saṃvinmayayaḥ
ciddhananiṣṭhā ityarthaḥ / etāstu mudrāḥ
caturaśrādivaindavāntanavacakrādhiṣṭhānanāyikā iti paramaśivena prapañcitāḥ
/ etadeva vivṛṇoti ādhāretyādi ādhāranavakaṃ mūlādhāra svādhiṣṭhāna
maṇipūrakānāhata bhrūmadhya viśuddhi lambikājñā bindurūpaṃ yasyā
upāsakarūpiṇyāḥ saṃbandhi yena hetunā navacakratvena baindavātmanā pariṇatena
ākāreṇa navanāthaśaktayaḥ navamudrākāreṇa pariṇatā jātā ityarthaḥ

४७ //
४८)
asyāstvagādisaptakamākāraścaivamaṣṭakaṃ spaṣṭam /
brāhmyādimātṛrūpaṃ madhyamabhūbimbametadadhyāste

asyā devyāḥ tvagādisaptakaṃ tvagādisaptadhātavaḥ ākāraḥ svarūpaṃ ca evaṃ
rūpamaṣṭakaṃ brāhmyādimātṛrūpaṃ brāhmyādyaṣṭaśaktisvarūpaṃ dadhat
madhyamacaturaśre nivasati ityarthaḥ

aṇimādibhūtayo'syāḥ svīkṛtakamanīyakāminīrūpāḥ /
vidyāntaraguṇabhāvena phalabhūtā bhūniketanagāḥ

asyāḥ parameśvaryāḥ aṇimādyaṣṭaśaktayaḥ vidyāntarāṇāṃ haṭhayogādīnāṃ
svīkṛtāni kamanīyāni manoharāṇi kāminīrūpāṇi yābhistāḥ evaṃbhūtāḥ /
guṇabhāvena upasarjanībhāvena bhūniketanagāḥ sarvāntacaturaśre tiṣṭhanti
ityarthaḥ

४९)
ita uttaraṃ gurukramo gaditaḥ ityantena ślokacatuṣkeṇa paramaśivāntagurumantraṃ
śiṣyānujighṛkṣayā pratipādayitu
paramānandānubhavaḥ paramagurunirviśeṣabindvātmā /
sa punaḥ krameṇābhinnaḥ kāmeśatvaṃ yayau cidvimarśarūpam

paramaḥ sarvotkṛṣṭaḥ ānandaḥ paripūrṇāhaṃbhāvarūpo'nubhavaḥ jñānaṃ
yasya paramagururityādi paramagururādināthaḥ paramaśivaḥ tasmat ādināthāt
nirviśeṣaḥ abhinno binduḥ pūrvoktakāmakalārūpaḥ sa ātmā svarūpaṃ yasya
āsīnaḥ śrīpīṭhe kṛtayugakāle guruḥ śivo vidyām /
tasyai dadau śvaśaktyai kāmeśvaryai vimarśarūpiṇyai

५०)
sāpīśā mitreśamukhyānsvāṃśāñjeṣṭhamadhyamālākhyān /
citprāṇaviṣayarūpāṃ stretādiyugādikāraṇatrigurūn

bījatritayādhipatīn parīkṣya vidyāṃ prakāśayāmāsa /
etairoghatritayam anugrahītuṃ gurukramo gaditaḥ

uditaḥ puṇyānandāditi kāmakalāṅganāvilāso'yam /
paramaśivabhujaṅgapāśākarṣitacittāya kalpate nityam

cittāntaraṅgacapalatṛṣṇāsalilaprapañcavārāśeḥ /
५१)
yadanugraheṇa tīrṇastasmai śrīnāthanāvikāya namaḥ

iti śrīpuṇyānandayativiracitaḥ kāmakalāvilāsaḥ samāptaḥ //
sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvadvyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte /
tattatsaddharmoddidhīrṣaikatānasatprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai

śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyairdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya /
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbhagranthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ

५२)
tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukundarāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ /
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stātpūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām

// tilakam //
śrīśivārpaṇamastu //
śubhamastu sādhakapāṭhakaśrotṝṇām //