કામકલાવિલાસઃ · અધ્યાય 1

કામકલાવિલાસઃ
શ્રીમત્પુણ્યાનન્દાચાર્યવિરચિતઃ સટીકઃ
શ્રીભારતધર્મમાર્તણ્ડ કશ્મીરમહારાજ
શ્રીપ્રતાપસિંહવરપ્રતિષ્ઠાપિતે
પ્રત્નવિદ્યાપ્રકાશ (રિસર્ચ) કાર્યાલયે
તદધ્યક્ષ મહામહોપાધ્યાય પણ્ડિત મુકુન્દરામ શાસ્ત્રિણા
ઉદ્દિષ્ટકાર્યાલયસ્થેતરપણ્ડિતસહાયેન
સંગૃહ્ય સંશોધનપર્યાયાઙ્કનવિવરણાદિસંસ્કરણોત્તરં
પાશ્ચાત્ય વિદ્વત્પરિષત્સંમતાધુનિકસુગમશુદ્ધરીત્યુપન્યાસાદિસંસ્કારૈઃ
પરિષ્કૃત્ય
મુમ્બયયાં
તત્ત્વવિવેચકાખ્ય મુદ્રણાલયે મુદ્રાપયિત્વા પ્રાકાશ્યમુપનીત
સંવત્ ૧૯૭૫
ખૈસ્તાબ્દ ૧૯૧૮
કાશ્મીર શ્રીનગર
અસ્ય ગ્રન્થસ્ય સર્વે પ્રકાશનમુદ્રાપણાદ્યધિકારાઃ પ્રોક્તમહારાજવર્યૈઃ
સ્વાયત્તીકૃતાઃ સન્તિ
ઓં નમઃ શિવાય ક્રમાક્રમાત્મસંવિન્મૂર્તયે ।
અથ
કામકલાવિલાસઃ
શ્રીમત્પુણ્યાનન્દાચાર્યવિરચિતઃ ।
ક્રમત્રયસમાશ્રયવ્યતિકરેણ યા સંતતં ક્રમત્રિતયલઙ્ઘનં વિદધતી
વિભાત્યુચ્ચકૈઃ ।
ક્રમૈકવપુરક્રમપ્રકૃતિરેવ યા દ્યોતતે કરોમિ હૃદિ તામહં ભગવતીં
પરાં સંવિદમ્ ॥
સકલભુવનોદયસ્થિતિલયમયલીલાવિનોદનોદ્યુક્તઃ ।
અન્તર્લીનવિમર્શઃ પાતુ મહેશઃ પ્રકાશમાત્રતનુઃ

અત્ર પુણ્યાનન્દયોગિનઃ
સકલવિદ્યાધિદૈવતભૂતાત્રિપુરસુન્દરીમન્ત્રચક્રવ્યાચિકીર્ષિતતયા
તદધિષ્ઠાનભૂતકામકામેશ્વરીરૂપૌ
૨)
આદૌ આચક્ષતે । સકલેત્યાદિ સકલાનાં ભુવનાનામ્ ઉદયઃ સર્ગઃ સ્થિતિઃ રક્ષા
લયો નાશઃ એતત્ ત્રિતયં નિરોધાનુગ્રહયોરુપલક્ષણમ્
એતત્પઞ્ચવિધકૃત્યપ્રચુરા યા લીલા તયા વિનોદનં ક્રીડનં તસ્મિન્ ઉદ્યુક્તો
જાગરૂકઃ મયટ્ અત્ર પ્રાચુર્યાર્થે વિહિતઃ । એવં ચ સતિ જગદ્વ્યતિરિક્તલક્ષણં
બ્રહ્મસ્વરૂપં કીદૃશમ્ ? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ - અન્તર્લીનવિમર્શ
ઇત્યાદિના વિમૃશ્યતે પરામૃશ્યતે ઇદમિતિ વિમર્શઃ પ્રપઞ્ચઃ ઇદ મિત્યેવં
પરમાત્મના સૃષ્ટસ્ય જગતઃ પ્રસિદ્ધઃ પરામર્શઃ એવંભૂતો યો વિમર્શઃ
પ્રપઞ્ચઃ અન્તર્લીનોઽન્તર્ગતો યસ્ય સ અન્તર્લીનવિમર્શઃ । તદયમત્રાર્થઃ -
સ્વાત્મસાત્કૃતાખિલપ્રપઞ્ચઃ પરિપૂર્ણાહંભાવભાવનાગર્ભિતઃ અથ વા
જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયહેતુભૂતાકૃત્રિમાહમિતિ પરામર્શો વિમર્શઃ । તથા ચ
નાગાનન્દાઃ
વિમર્શો નામ વિશ્વાકારેણ વિશ્વપ્રકાશેન વિશ્વસંહારેણ વા
અકૃત્ત્રિમાહમિતિ વિશ્વસ્ફુરણમ્ તસ્ય અન્તર્લીનત્વં નામ અન્તર્મુખત્વમ્ ।
તથા ચ અયમર્થઃ - અન્તર્લીનઃ અન્તર્મુખો વિમર્શઃ પૂર્ણાહંભાવો યસ્ય
ઇતિ તત્તાદૃશપરબ્રહ્મણઃ પરમેશ્વરસ્ય પ્રકાશૈકસ્વભાવત્વં
સર્વસ્માત્પરત્વં ચ આહ - પ્રકાશમાત્રતનુઃ ઇતિ અત્ર પ્રકાશત્વં નામ
- ઇચ્છામિ જાનામિ કરોમિ ઇતિ
ઉત્તમપુરુષાન્તર્ગતસ્ફુરણરૂપાહંપરામર્શ એવ ।
૩)
નનુ સૂર્યાદીનામપિ પ્રકાશત્વં દૃષ્ટં તત્કથમ્ અસ્યૈવ પરમાત્મત્વમ્ ##?
દેશકાલાકારૈરનવચ્છિન્નસ્વરૂપત્વાત્ ઈશત્વં સર્વનિયન્તૃત્વાત્ ઇતિ

પરાભટ્ટારિકાયામપિ સર્વાકારત્વમાહ
સા જયતિ શક્તિરાદ્યા નિજસુખમયનિત્યનિરુપમાકારા ।
ભાવિચરાચરબીજં શિવરૂપવિમર્શનિર્મલાદર્શઃ

સા આદ્યા શક્તિઃ અનવચ્છિન્ના પરાભટ્ટારિકા મહાત્રિપુરસુન્દરી જયતિ
સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે સા ઇતિ શિવાદિક્ષિત્યન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયી
સર્વપ્રપઞ્ચાત્મિકા તદુત્તીર્ણા ચ ઇતિ સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધા ત્રિપુરા અભિધીયતે
ત્રિભ્યસ્તેજોભ્યઃ પુરા ભૂતા ત્રિપુરા ઇતિ નિગદ્યતે તસ્યાશ્ચ સર્વોત્કૃષ્ટત્વં
સર્વત્ર આગમેષુ ઉદ્ઘોષ્યતે । એતદેવ વિવૃણોતિ નિજેત્યાદિના નિજઃ સ્વાભાવિકઃ
સુખમયઃ દુઃખસંભિન્નો નિત્યઃ સાર્વકાલિકઃ નિરુપમો નિરવધિક આકારઃ
સ્વરૂપં યસ્યાઃ । ભાવિચરાચરબીજં
૪)
ભાવિનોઃ સંપત્સ્યમાનયોઃ ચરાચરયોઃ સ્થાવરજઙ્ગમયોર્બીજં યોનિઃ
કારણમિત્યર્થઃ । નનુ શિવસ્ય યથા જગન્નિર્માતૃત્વં શક્ત્યા વિના ન
સંગચ્છતે એવં પરાશક્તેરપિ પરમશિવેન વિના કારણત્વં ન ભવેત્ ઇતિ
તત્કથમુચ્યતે ભાવિચરાચરબીજમ્ ઇતિ ? અત આહ
શિવરૂપવિમર્શનિર્મલાદર્શ ઇતિ શિવસ્ય સ્વરૂપમ્ અહમિત્યેવમાકારં તસ્ય
વિમર્શઃ પરામર્શનમ્ અહમિત્યેવં રૂપં જ્ઞાનં તસ્ય પ્રકાશને
નિર્મલાદર્શઃ સમ્યક્પ્રકાશનચતુર ઇત્યર્થઃ । યથા કશ્ચિત્ રાજા અતિસુન્દરઃ
સ્વાત્માભિમુખસ્થિતસ્વચ્છાદર્શતલે સ્વાત્મપ્રતિબિમ્બં સમ્યક્ પ્રસમીક્ષ્ય
તત્પ્રતિબિમ્બમ્ અહમિતિ જાનાતિ એવં પરમેશ્વરોઽપિ સ્વાધીનભૂતાં
સ્વાત્મશક્તિં સમ્યક્ અવલોક્ય સ્વસ્વરૂપમ્ અવગચ્છતિ

પરિપૂર્ણોઽહમ્ ઇતિ વિમર્શમેવ બ્રહ્મ વદન્તિ કેચન તત્કથમુચ્યતે
સવિમર્શકં બ્રહ્મ ? ઇત્યત આહ
સ્ફુટશિવશક્તિસમાગમબીજાઙ્કુરરૂપિણી પરાશક્તિઃ ।
અણુતરરૂપાનુત્તરવિમર્શલિપિલક્ષ્યવિગ્રહા ભાતિ

૫)
અત્ર પરાશબ્દેન પ્રકૃતા ખ્યાતા મહાત્રિપુરસુન્દરી અભિધીયતે
ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપા ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધિતયા એવમુચ્યતે
સ્ફુટશિવશક્તિસમાગમબીજાઙ્કુરરૂપિણીતિ શિવશ્ચ શક્તિશ્ચ શિવશક્તી
તયોઃ સમાગમઃ સંયોગઃ સ્ફુટઃ વ્યક્તઃ શિવશક્તિસમાગમોઽયં તેન
બીજાઙ્કુરરૂપિણીતિ બીજાદઙ્કુરં અઙ્કુરાદ્બીજમ્ ઇતિવત્
શિવતત્ત્વાદિક્ષિતિતત્ત્વપર્યન્તં તત્ત્વજાલમ્ ઉત્તરોત્તરમ્ ઉદ્ભાવયેત્ ઇત્યર્થઃ અત્ર
શિવશબ્દેન જ્ઞાનશક્તિરભિધીયતે જ્ઞાનશક્ત્યધિષ્ઠાનત્વાત્ શિવતત્ત્વસ્ય
શક્તિશબ્દેનાપિ ક્રિયાશક્તિરભિધીયતે ક્રિયાશક્ત્યધિષ્ઠાનત્વાત્ શક્તિતત્ત્વસ્ય
ચિદાનન્દસ્વરૂપિણ્યાઃ સર્વત્ર જ્ઞાનક્રિયાભ્યામેવ નિર્માણૌચિત્યદર્શનાત્ ।
પુનસ્તામેવ વિશિનષ્ટિ અણુતરરૂપાનુત્તરવિમર્શલિપિલક્ષ્યવિગ્રહા ભાતિ
અણુતરમ્ અત્યન્તસૂક્ષ્મરૂપમ્ અસ્યા ઇતિ અનુત્તરલિપિઃ અકારઃ વિમર્શલિપિઃ હકારઃ
તાભ્યાં લક્ષ્યં વિગ્રહં સ્વરૂપં યસ્યાઃ તથોક્તા । અત્ર
અનુત્તરવિમર્શલિપિલક્ષ્યવિગ્રહા ઇત્યનેન
અહમાત્મિકાન્તર્ગર્ભિતસમસ્તવર્ણકદમ્બકા પરાશક્તિઃ અકારાદિહકારાન્તં
પઞ્ચાશદક્ષરરૂપિણી
વર્ણપદમન્ત્રકલાતત્ત્વભુવનાત્મકસમસ્તપ્રપઞ્ચજનયિત્રી પરાભટ્ટારિકા
સમસ્તભૂતાન્તરાત્મા સર્વત્ર વેદાન્તે અહમહમ્ ઇત્યેવમાકારેણ પ્રતીયમાના
દૃશ્યતે ઇત્યુક્તં ભવતિ

૬)
ઇતઃ પરં પ્રબન્ધેન પ્રધાનપ્રતિપાદ્યાં કામકલાક્ષરરૂપિણીમેવ કામઃ
શિવઃ તદક્ષરરૂપાં વક્તુમુપક્રમતે પરશિવરવિકર ઇત્યાદિ કલા ચ
દહનેન્દુવિગ્રહૌ બિન્દૂ ઇત્યન્તમ્
પરશિવરવિકરનિકરે પ્રતિફલતિ વિમર્શદર્પણે વિશદે ।
પ્રતિરુચિરુચિરે કુડ્યે ચિત્તમયે નિવિશતે મહાબિન્દુઃ

પરશિવઃ પ્રકાશૈકસ્વભાવઃ પરમશિવભટ્ટારક એવ રવિર્દિનકરઃ તસ્ય
કરાઃ કિરણાઃ તેષાં નિકરઃ પુઞ્જઃ તસ્મિન્ વિશદે નિર્મલે વિમર્શદર્પણે
વિમર્શો નામ અનવધિરેકા વિસ્ફુરણશક્તિઃ તથા મત્યભિજ્ઞાયામ્
સા સ્ફુરત્તા ................................. ।
ઇત્યાદિનૈવ દર્પણત્વેન નિરૂપ્યતે સ્વસ્વરૂપપ્રકાશત્વાત્ । તત્ર પ્રતિફલનં
નામ સ્વરૂપાવલોકનં તાદૃશપ્રતિફલનરૂપાવલોકને સતિ ચિત્તમયે
જ્ઞાનૈકસ્વરૂપે પ્રતિરુચિરુચિરે પ્રતિપ્રકાશમનોહરે કુડ્યે મહાબિન્દુઃ નિવિશતે
પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ । ચિત્તસ્ય કુડ્યત્વનિરૂપણં મહાબિન્દ્વાવિર્ભાવકારણત્વાત્
૭)
લોકઽપિ સૂર્યાભિમુખસ્થિતદર્પણતલે સૂર્યકિરણપ્રતિફલનાનન્તરં
નિકટગતકુડ્યે સૂર્યકિરણપ્રતિહતતેજોબિન્દુઃ પ્રત્યક્ષં પ્રપદ્યતે તદ્વત્
પ્રકાશરૂપપરમેશ્વરસ્ય દર્પણવત્ સ્વરૂપવિમર્શસંબન્ધે જાતે તદાનીં
તત્ર મહાબિન્દુઃ પૂર્ણોઽહમ્ ઇત્યેવં રૂપઃ પરમેશ્વરોઽવભાસતે ઇત્યર્થઃ ।
આગમશ્ચ
સ્ફુરત્તામાત્મનઃ પશ્યેત્તદા ચક્રસ્ય સંભવઃ ।
ઇતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાયામપિ
સા સ્ફુરત્તા મહાસત્તા ........................ ।
ઇત્યાદિ । પરમાનન્દયોગિનોઽપિ
ઈદૃગિયત્તાદિવચો દૂરતરં સ્વાનુભૂતિસંવેદ્યમ્ ।
તત્તાદૃશસ્ફુરત્તાશેપા સંવિત્કથં નુ સા વાચ્યા ॥
ઇત્યાદિ

તાદૃગુજ્જ્વલાત્મશક્ત્યવલોકનોદ્ભૂતાહમ્ભાવમેવ વિશિનષ્ટિ
ચિત્તમયોઽહંકારઃ સુવ્યક્તાહાર્ણસમરસાકારઃ ।
શિવશક્તિમિથુનપિણ્ડઃ કવલીકૃતભુવનમણ્ડલો જયતિ

૮)
અહંકાર ઇતિ ઉદ્ભૂતાન્યસ્મરણાનુભવવ્યઞ્જકો યોઽયમ્ અહમહમિત્યેવ
વિમર્શઃ તસ્ય કારઃ કારણમ્ એવંભૂતોઽહંકારો જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ।
યતઃ
પ્રકાશસ્યાત્મવિશ્રાન્તિરહંભાવો હિ કીર્તિતઃ ।
ચિત્તમયઃ જ્ઞાનૈકસ્વભાવઃ સુવ્યક્તાહાર્ણસમરસાકારઃ અશ્ચ હશ્ચ ઇત્યહૌ
સુતરાં વ્યક્તૌ સ્પષ્ટૌ પરસ્પરોદ્ભૂતરૂપૌ સુવ્યક્તાહૌ એવ લોલીભવતો યત્ર
સઃ શિવશક્તિમિથુનપિણ્ડઃ અત એવ કવલીકૃતભુવનમણ્ડલઃ
અન્તઃસ્થાપિતં ભુવનમણ્ડલં ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસંઘાતમયં યેન સઃ ।
અયમર્થઃ પ્રત્યાહારન્યાયેન
અન્તર્ગર્ભિતસમસ્તવર્ણકદમ્બકાહંકારરૂપપ્રકાશવિમર્શસંપુટાદેવ
શબ્દાર્થાત્મકસર્વપ્રપઞ્ચવિકાસો ભવતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ
એકો વર્ણો બહુધા શક્તિયોગાદ્વર્ણાનનેકાન્નિહિતાર્થો દધાતિ ।
ઇતિ

ઇતઃ પરં ચિત્તમયે નિવિશતે મહાબિન્દુઃ ઇતિ યદુક્તમ્ તત્ર
બિન્દુસ્વરૂપનિરૂપણદ્વારા કામકલામ્ ઉપદિશતિ
સિતશોણબિન્દુયુગલં વિવિક્તશિવશક્તિસંકુચત્પ્રસરમ્ ।
૯)
વાગર્થસૃષ્ટિહેતુઃ પરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટવિસ્પષ્ટમ્

બિન્દુરહંકારાત્મા રવિરેતન્મિથુનસમરસાકારઃ ।
કામઃ કમનીયતયા કલા ચ દહનેન્દુવિગ્રહૌ બિન્દૂ

સિતઃ શુભ્રઃ શોણો રક્તઃ તદ્રૂપૌ બિન્દૂ તયોર્યુગલમ્ અત એવ વિવિક્તશિવશક્તિ
અન્યોન્યવિહરણપરે શિવશક્તી યસ્મિન્ કર્મણિ તત્ અત એવ સંકુચત્પ્રસરં
સંકુચન્ મુકુલીભવન્ પ્રસરઃ જગત્સૃષ્ટિરૂપો યસ્મિન્ તત્ વાચઃ
પરાપશ્યન્ત્યાદિરૂપસમસ્તશબ્દાઃ અર્થાઃ
શિવાદિક્ષિત્યન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપાઃ તેષાં સૃષ્ટિઃ
ષડધ્વાત્મકજગન્નિર્મિતિઃ તત્ર હેતુઃ કારણમ્ । પરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટવિસ્પષ્ટમ્
પરસ્પરમ્ અન્યોન્યમ્ અનુપ્રવિષ્ટમ્ અન્તર્ગતં વિસ્પષ્ટં પૃથગ્ભૂતં ચ તત્
એવંભૂતં સિતશોણબિન્દુયુગલં કામકામેશ્વરીરૂપં દિવ્યમિથુનં
વિભાવયેત્ ઇતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ । અત્ર ઇદમતિરહસ્યમ્ ।
યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ ।
ઇતિ શ્રુત્યુક્તરીત્યા નિખિલવેદાદિશબ્દોત્પાદકાનુત્તરાભિધેયઃ
૧૦)
પરમેશ્વરઃ સ્વાઙ્ગભૂતાખિલપ્રપઞ્ચવિલયાત્મકવિમર્શશક્તિમ્
અનુપ્રવિશ્ય બિન્દુભાવં મન્યતે તતઃ સા વિમર્શશક્તિરપિ
સ્વાન્તર્ગતપ્રકાશમયબિન્દુમ્ અનુપ્રવિશતિ તતશ્ચ બિન્દુરુત્પન્નો ભવતિ
તસ્માદ્બિન્દોઃ નાદાત્મિકા સમસ્તતત્ત્વગર્ભિણી તેજોમયી જીવરૂપા બાલાગ્રવત્
સૂક્ષ્મરૂપિણી ઇતિ ગત્યા શૃઙ્ગાટકરૂપતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ । એવં ચ
બિન્દુનાદસ્વરૂપયોસ્તયોઃ પ્રકાશવિમર્શયોરહમિતિ શરીરં ભવતિ એવં
દ્વિરૂપયોસ્તયોર્મધ્યે એકોવિમર્શો રક્તબિન્દુરૂપતાં ભજતે અપરઃ પ્રકાશઃ
શુક્લબિન્દુભાવમ્ એતિ ઉભયોર્મેલને મિશ્રરૂપં સર્વતેજોમયં
પરમાત્મસ્વરૂપં ભવતિ । શ્રુતિરપિ
એકો વર્ણો બહુધા શક્તિયોગાત્
વર્ણાનનેકાન્ નિહિતાર્થો દધાતિ ।
ઇતિ ।
એતદેવ બિન્દુત્રયનિરૂપણં વિવૃણોતિ બિન્દુરહંકારાત્મા ઇતિ બિન્દુઃ
સિતરક્તસ્વરૂપઃ અહંકારાત્મા અન્તર્ગર્ભિતસમસ્તવર્ણરાશિઃ
અનુત્તરસ્ફારરૂપાહંકારઃ આત્મા તાદાત્મ્યસ્વરૂપં યસ્ય સઃ । વર્ણાત્કારઃ
ઇતિ સૂત્રેણ અહંશબ્દાત્ કારશબ્દપ્રત્યયઃ ઐકાર ઇતિવત્ અત એવ
એતન્મિથુનસમરસાકારઃ એતયોરકારહકારવાચ્યયોઃ
પ્રકાશવિમર્શયોર્મિથુનં દ્વન્દ્વં તસ્ય દિવ્યદમ્પતિરૂપસ્ય મિથુનસ્ય
સમરસઃ પરસ્પરાનુપ્રવેશરૂપમ્ આનુકૂલ્યં તદેવ આકારઃ સ્વરૂપં યસ્ય
૧૧)
સઃ એવંભૂતો રવિઃ સિતશોણબિન્દુસમરસીભૂતો મિશ્રબિન્દુરિત્યર્થઃ । લોકે હિ
સૂર્યસ્ય મિશ્રસ્વરૂપત્વમ્ અગ્નીષોમયોઃ અત એવ તસ્ય ઉપાસ્યત્વમાહ કામ ઇતિ
કામ્યતે અભિલપ્યતે સ્વાત્મત્વેન પરમાર્થમહદ્ભિર્યોગિભિરિતિ કામઃ તત્ર હેતુઃ
કમનીયતયા ઇતિ કમનીયત્વં સ્પૃહણીયત્વમ્ તેન । કલા વિમર્શશક્તિઃ દહનો
વહ્નિઃ ઇન્દુશ્ચન્દ્રઃ તાવેવ આકારૌ યયોર્બિન્દ્વોર્દહનેન્દુવિગ્રહૌ વિન્દૂ ।
અત્રાયમર્થઃ અગ્નીષોમરૂપિણી વિમર્શશક્તિઃ
તદુભયભૂતકામેશ્વરાવિનાભૂતા મહાત્રિપુરસુન્દરી બિન્દુસમષ્ટિરૂપા
કામકલા ઇતિ ઉચ્યતે સૈવ ઉપાસ્યતયા સર્વાગમેષુ ઉદ્ઘોષ્યતે । ઉક્તં ચ
મિહિરબિન્દુમુખીં તદધો લસચ્છશિહુતાશનબિન્દુયુગસ્તનીમ્ ।
હસપરાર્ધકલારચનાસ્પદાં ભજત નિત્યમિમાં પરદેવતામ્ ॥
એકારોર્ધ્વગતો બિન્દુર્મુખં ભાનુરધોગતૌ ।
સ્તનૌ દહનશીતાંશૂ યોનિર્હાર્ધકલા ભવેત્ ॥
ઇત્યાદિ રહસ્યમ્ । અયમત્ર નિષ્કર્ષઃ
સ્વાન્તર્ગતાનન્તાક્ષરરાશિમહામન્ત્રવીર્યપૂર્ણાહન્તારૂપિણી
પ્રકાશાનન્દસારા બિન્દુત્રયસમષ્ટિરૂપલિપ્યક્ષરરૂપિણી કામકલા નામ
મહાત્રિપુરસુન્દરી માતૃકા પરમયોગિભિઃ મહામાહેશ્વરૈરનિશમ્
અનુસ્મર્તવ્યા ઇતિ । વિજ્ઞાનભટ્ટારકેઽપિ
૧૨)
બિન્દુરૂપસ્ય ચક્રસ્ય સ્થૂલવર્ણક્રમેણ તુ ।
અર્ધેન્દુબિન્દુનાદાન્તશૂન્યોચ્ચારાદ્ભવેચ્છિવઃ ॥
ઇતિ

એવં બિન્દુસ્વરૂપમ્ ઉદ્દિશ્ય જ્ઞાનોપાસનાયાઃ ફલં પરંબ્રહ્મભાવ એવ
ઇત્યાહ
ઇતિ કામકલાવિદ્યા દેવીચક્રક્રમાત્મિકા સેયમ્ ।
વિદિતા યેન સ મુક્તો ભવતિ મહાત્રિપુરસુન્દરીરૂપઃ

પૂર્વોક્તમહાપ્રબન્ધેન વ્યાખ્યાતા કામકલા મહાત્રિપુરસુન્દરી તસ્યા વિદ્યા
જ્ઞાનં કીદૃશી ? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ દેવી ચક્રક્રમાત્મિકા દેવ્યાઃ
ત્રિપુરસુન્દર્યાશ્ચક્રં શ્રીચક્રં તસ્ય ક્રમઃ ચક્રમન્ત્રદેવતાત્મનાભિહિતઃ
સર્વાનન્દમયાદિસમસ્તપ્રકટપર્યન્તરૂપઃ તદાત્મિકા તદ્વિપયિણી યેન
શક્તિપાતાત્ બ્રહ્મજિજ્ઞાસુના ભાવયતા પુરુષેણ વિદિતા અવગતા સ પુરુષો મુક્તો
ભવતિ
વિદ્યાભિજ્ઞાપિતૈશ્વર્યશ્ચિદ્ઘનો મુક્ત એવ સઃ ।
ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાસ્થિત્યા સંસારવાસનાનિરસનપટીયોઽનવરત##-
૧૩)
પરમયોગી વિહરતે અન્તેઽપિ મહાત્રિપુરસુન્દરીરૂપઃ પરાભટ્ટારિકાત્મસારૂપ્યો
ભવતિ

પરમાર્થભૂતપ્રકૃતબિન્દોરેવ સકાશાત્ જગદુત્પત્ત્યાદિકં વક્તુમ્ આરભતે
સ્ફુરિતાદરુણાદ્બિન્દોર્નાદબ્રહ્માઙ્કુરારવો વ્યક્તઃ ।
તસ્માદ્ગગનસમીરણદહનોદકભૂમિવર્ણસંભૂતિઃ

સ્ફુરિતાત્ ઉચ્છ્રનાત્ બિન્દોઃ પૂર્વોક્તલક્ષણાત્ નાદબ્રહ્માઙ્કુરઃ નાદઃ
સર્વશબ્દોત્પત્તિહેતુર્વર્ણઃ સ એવ બ્રહ્મ તત્ બ્રહ્મ અઙ્કુર ઉત્પાદકં યસ્ય સઃ
। તથા ચ ઉક્તમ્
એકો નાદાત્મકો વર્ણઃ સર્વનાદાવિભાગવાન્ ।
સોઽનસ્તમિતરૂપત્વાદનાહત ઇતિ શ્રુતઃ ॥
ઇતિ । એવંભૂતનાદબ્રહ્માત્મક આરવઃ શબ્દઃ પશ્યન્ત્યાદિરૂપો વ્યક્ત
આવિર્ભૂતઃ તસ્માત્ શબ્દાત્ ગગનસમીરણદહનોદકભૂમીનાં
૧૪)
પઞ્ચભૂતાનાં વર્ણાનામ્ આદિક્ષાન્તાક્ષરાણાં ચ સંભૂતિરુત્પત્તિરામ્નાતા

એવં શોણબિન્દોઃ સર્વાત્મત્વં સર્વસ્રષ્ટૃત્વમ્ ચોક્ત્વા તદિહ શુભ્રવિન્દોરપિ
તત્સ્વરૂપમ્ અતિદિશતિ
અથ વિશદાદપિ બિન્દોર્ગગનાનિલવહ્નિવારિભૂમિજનિઃ ।
એતત્પઞ્ચકવિકૃતિ જગદિદમણ્વાદ્યજાણ્ડપર્યન્તમ્

વિશદાત્ સર્વપ્રકાશાત્ બિન્દોઃ પૂર્વવ્યાખ્યાતાત્
ગગનાદિપઞ્ચભૂતાત્મકાનન્તબ્રહ્માણ્ડાનિ આવિર્ભાવતિરોભાવૌ ભજન્ત
ઇત્યર્થઃ । તથા ચ આગમઃ
સ્વેચ્છાવિલસિતાનન્તજગદ્રશ્મિવિલાસવત્ ।
નૌમિ સંવિન્મહાપીઠં શિવશક્તિપરાશ્રયમ્ ॥
ઇતિ

એવં બિન્દુદ્વયાભેદમ્ ઉક્ત્વા તદ્દૃષ્ટાન્તતયા મન્ત્રદેવતયોરપિ ઐક્યમાહ
૧૫)
બિન્દુદ્વિતયં યદ્વદ્ ભેદવિહીનં પરસ્પરં તદ્વત્ ।
વિદ્યાદેવતયોરપિ ન ભેદલેશોઽસ્તિ વેદ્યવેદકયોઃ

બિન્દુદ્વિતયં પૂર્વોક્તપ્રકાશવિમર્શાત્મકં યદ્વત્ યેન પ્રકારેણ
ભેદવિહીનં
શિવશક્તિરિતિ હ્યેતત્તત્ત્વમાહુર્મનીષિણઃ ।
ઇત્યુક્તનીત્યા પરસ્પરાશ્લિષ્ટં તદ્વત્ તેનૈવ પ્રકારેણ વિદ્યાદેવતયોઃ વિદ્યા
પઞ્ચદશાક્ષરી દેવતા મહાત્રિપુરસુન્દરી તયોર્વેદ્યવેદકયોઃ વાચ્યવાચકયોઃ
ભેદલેશોઽપિ ઈષદ્વૈલક્ષણ્યમપિ નાસ્તિ એવમ્ અભિન્નનાદાદિમિથુનાત્ અખિલં જગત્
આવિર્ભવતિ ઇતિ

તદેવ મિથુનમ્ આત્મેચ્છયૈવ સ્વભેદમસ્વભેદમકરોત્ ઇત્યાહ
વાગર્થૌ નિત્યયુક્તૌ પરસ્પરં શક્તિશિવમયાવેતૌ ।
સૃષ્ટિસ્થિતિલયભેદૌ ત્રિધા વિભક્તૌ ત્રિબીજરૂપેણ

પ્. ૧૬)
વાક્ વર્ણપદમન્ત્રરૂપા અર્થઃ કલાતત્ત્વભુવનાત્મા એતદ્રૂપત્વં કુતઃ ?
પ્રકાશવિમર્શાત્મકશબ્દાર્થાભ્યામેવ
ષડધ્વાત્મકસર્વપ્રપઞ્ચોત્પત્તિશ્રવણાત્ અત એવ નિત્યયુક્તૌ નિરન્તરસંસક્તૌ
નહિ ઘટપટયોરિવ કાદાચિત્કઃ સંબન્ધઃ તથા સતિ સર્વોત્પત્તિપ્રસંગઃ ।
સૃષ્ટિસ્થિતિલયભેદૌ સૃષ્ટિઃ શિવાદિક્ષિતિપર્યન્તતત્ત્વજાલાવિર્ભાવઃ સ્થિતિઃ
તત્પરિપાલનં લયસ્તેષાં સ્વાત્મસાત્કારઃ એવંભૂતો ભેદો યયોસ્તૌ ।
સ્વાત્મત્વં તુ એતેષાં ત્રયાણાં તથા ચ અભિનવગુપ્તપાદાઃ
સ્વાત્મગાઃ સૃષ્ટિસંહારાઃ સ્વરૂપત્વેન સંસ્થિતાઃ ।
ઇતિ । પરસ્પરં શક્તિશિવમયૌ પ્રકાશવિમર્શસ્વરૂપૌ ઉભયોરેકત્વાત્
વહ્નિદાહકત્વવત્ તત્ત્વાન્તરં ન ભવતિ ઇત્યર્થઃ । અભિયુક્તોક્તિશ્ચ
તાદાત્મ્યમનયોર્નિત્યં વહ્નિદાહકયોરિવ ।
ઇતિ । એતૌ પૂર્વોક્તૌ પ્રકાશવિમર્શૌ ત્રિધા ત્રિપ્રકારેણ સંસ્થિતૌ વિભક્તૌ
પૃથગ્ભૂતૌ । કેન ? ઇત્યાહ ત્રિબીજરૂપેણેતિ
વાગ્ભવકામરાજશક્તિવીજાત્મકત્વેન ઇત્યર્થઃ । અયમર્થઃ
બિન્દુત્રયસમષ્ટિભૂતકામકલાક્ષરરૂપિણી મહાત્રિપુરસુન્દરી સર્વોપાસ્યા ઇતિ

ઇતઃ પરં વાગ્ભવાદિખણ્ડત્રયાન્તર્ગતવસ્તુવિશેષવર્ણનદ્વારા
શ્રીપઞ્ચદશાક્ષરીવિદ્યામ્ ઉદ્ધર્તુમ્ ઉપક્રમતે
૧૭)
માતા માનં મેયં બિન્દુત્રયં ભિન્નબીજરૂપાણિ ।
ધામત્રયપીઠત્રયશક્તિત્રયભેદભાવિતાન્યપિ ચ

તેષુ ક્રમેણ લિઙ્ગત્રયં તદ્વચ્ચ માતૃકાત્રિતયમ્ ।
ઇત્થં ત્રિતયપુરીયા તુરીયપીઠા ચ ભેદિની વિદ્યા

માતા અવકાશગત ઈશ્વરઃ માનં તદવગતિસાધનભૂતા વિદ્યા મેયં
જ્ઞાયમાના મહાત્રિપુરસુન્દરી એવં માતૃમાનમેયભાવમ્ અનુભૂય વિહરતિ
। ધામત્રયં વાગ્ભવાદિકમ્ પીઠત્રયં કામગિર્યાદિ શક્તિત્રયમ્ ઇચ્છાદિ
એવમાદિભેદેન ભાવિતાનિ બિન્દુમયત્વાત્ એતેષાં તેષુ ધામાદિષુ વિભિન્નેષુ
ક્રમેણ આનુપૂર્વ્યા લિઙ્ગત્રયં સ્વાયંભુવાદિ
માતૃકાત્રિતયમકારવિભેદભિન્નમ્ એવંવિધસમસ્તવસ્તુપૂરણાત્
તત્સમષ્ટિરૂપા ત્રિપુરા નામ પરાશક્તિરાવિર્ભૂતા ઇત્યાહ ઇત્થં ત્રિતયપુરીયા ઇતિ
૧૮)
ઇત્થં પૂર્વોક્તપ્રકારેણ ત્રિતયાનિ અવયવાનિ પુરાણિ શરીરાણિ યસ્યાઃ સા અત એવ
તુરીયસ્ય પીઠા ત્રિવિધાત્મકસર્વપ્રપઞ્ચાવિર્ભાવતિરોભાવભૂરિત્યર્થઃ ॥
૧૩-૧૪ ॥
ઇતઃ પરં તસ્માત્ ગગનસમીરણદહનોદકભૂમિવર્ણસંભૂતિરિતિ
પ્રથમસૃષ્ટપ્રપઞ્ચભૂતનિષ્ઠગુણવર્ણનદ્વારા
અક્ષરસંખ્યાવિશિષ્ટમહામન્ત્રાત્મકદેવતાસ્વરૂપં વક્તુમારભતે
શબ્દસ્પર્શૌ રૂપં રસગન્ધૌ ચેતિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ ।
વ્યાપકમાદ્યં વ્યાપ્યં તૂત્તરમેવ ક્રમેણ પઞ્ચદશ

પઞ્ચદશાક્ષરરૂપા નિત્યા ચૈષા હિ ભૌતિકાભિમતા ।
નિત્યાઃ શબ્દાદિગુણપ્રભેદભિન્નાસ્તથાનયા વ્યાપ્તાઃ

નિત્યાસ્તિથ્યાકારાસ્તિથયશ્ચ શિવશક્તિસમરસાકારાઃ ।
પ્. ૧૯)
દિવસનિશામયયસ્તાઃ શ્રીવર્ણાસ્તેઽપિ તદ્દ્વયીરૂપાઃ

શબ્દ આકાશગુણઃ સ્પર્શો વાયુગુણઃ રૂપં તેજોગુણઃ રસોઽપાં ગુણઃ
ગન્ધઃ પૃથ્વીગુણઃ આકાશમારભ્ય એતે ગુણાઃ પૃથ્વીપર્યન્તમ્ ઉત્તરોત્તરમ્
એકૈકગુણાધિક્યેન પઞ્ચદશ ગુણાઃ સંપદ્યન્તે એતેષાં ગુણાનાં
પઞ્ચદશભાવેન શ્રીવિદ્યા પઞ્ચદશાક્ષરી જાતા । ભૌતિકાભિમતા
ભૂતસંબન્ધિત્વેન અભિમતા ઇષ્ટા । અત એવ પઞ્ચદશાક્ષરરૂપા સ્વસ્માત્
આદિભૂતગુણાનાં પઞ્ચદશત્વાત્ વિદ્યાક્ષરાણામપિ પઞ્ચદશત્વમ્ તદ્રૂપા
તત્સ્વરૂપિણી । નિત્યા કૂટસ્થા તરઙ્ગબુદ્બુદફેનાનામ્ અમ્બુધિરિવ
સકલત્વાવિર્ભાવભૂમિરિત્યર્થઃ । કૂટસ્થાયા એવ ષોડશ્યાઃ
પઞ્ચદશાવયવાત્મકપઞ્ચદશતિથિનિષ્ઠાન્તઃ ।
પઞ્ચદશદેવતામયપઞ્ચદશાક્ષરીરૂપતામાહ નિત્યાસ્તિથ્યાકારા ઇતિ નિત્યાઃ
કામેશ્વરપ્રભૃતિવિશ્રાન્તાઃ તિથ્યાકારાઃ તિથ્યભિમાનિન્યો દેવતાઃ ।
તિથયશ્ચ પ્રતિપત્પ્રભૃતિપૂર્ણિમાન્તાઃ શિવશક્તિસમરસાકારાઃ
પ્રકાશવિમર્શસંપુટાકારાઃ । અત એવ દિવસનિશામયયઃ દિવારાત્રિરૂપાઃ
પ્રકાશવિમર્શયોર્દિવારાત્રિમયત્વાત્ તાસ્તિથયઃ શ્રીવર્ણાઃ તેઽપિ તેન
પૂર્વોક્તરૂપેણ પઞ્ચદશરૂપાઃ શ્રીવર્ણાઃ વિદ્યાન્તર્ગતવર્ણગુણા અપિ
તદ્દ્વયીરૂપાઃ
૨૦)
તાદૃશપ્રકાશવિમર્શરૂપાઃ ઇત્યર્થઃ । અયમત્ર વિવેકઃ ઇયમેવ
પ્રકાશવિમર્શમયી પરા શક્તિઃ પઞ્ચભૂતાત્મિકા ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધિદ્વારા
પઞ્ચદશસંખ્યાકમાત્રાક્ષરતિથ્યભિમાનદેવતાસ્વરૂપિણી જાતા ।
યથાગમઃ
એક એવ પ્રકાશાખ્યઃ પરઃ કોઽપિ મહેશ્વરઃ ।
યસ્ય શક્તિર્વિમર્શાખ્યા સા નિત્યા ગીયતે બુધૈઃ ॥
વિમર્શાખ્યા ચ સા દેવી પાઞ્ચવિધ્યં સમાગતા ।
આકાશાનિલસપ્તાર્ચિઃ સલિલાવનિભેદતઃ ॥
એકૈકગુણવૃદ્ધ્યા તુ તિથિસંખ્યાત્વમાગતા ।
વિમર્શરૂપિણી વિદ્યા ષોડશી યા પ્રકીર્તિતા ।
ગતા સા ષોડશૈર્ભેદૈસ્ત્રિપુરા પરમેશ્વરી ॥
સુન્દર્યાદિમહ ....... વાં વિચિત્રાન્તં સમન્તતઃ ।
સ્વાગમાદેવ બોદ્ધવ્યમિતિ સંકલ્પમાત્રતઃ ॥
ઇતિ

૧૬ ॥ ।૧૭ ॥
ઉક્તમેવ અર્થં દ્રઢયિતું દેવતાવત્ વિદ્યાયા અપિ વિશ્વાત્મકત્વં
તદુત્તીર્ણત્વં ચ વક્તુમાહ
સ્વરવ્યઞ્જનબિન્દુત્રયસમંષ્ટિભેદૈર્વિભાવિતાકારા ।
૨૧)
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મા તત્ત્વાતીતા ચ કેવલા વિદ્યા

વિદ્યાપિ તાદૃગાત્મા સૂક્ષ્મા સા ત્રિપુરસુન્દરી દેવી ।
વિદ્યાવેદ્યાત્મકયોરત્યન્તાભેદમામનન્ત્યાર્યાઃ

સ્વરાઃ અચઃ વ્યઞ્જનાનિ હલઃ બિન્દુત્રયમ્ અનુસ્વારત્રયમ્ એષાં સમષ્ટિઃ
સમુદાયભાવઃ ભેદોઽવયવભાવઃ તૈર્વિભાવિતાકારા ઉદ્ભાવિતસ્વરૂપા । અત
એવ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મા શિવાદિક્ષિત્યન્તવિગ્રહા । તત્ત્વાતીતા ચ
તત્ત્વસંઘસમુદાયસ્થાનત્વાત્ તદુત્તીર્ણા ચ । અત એવ કેવલા સ્વવ્યતિરિક્તસ્ય
અભાવાત્ એકાકિની । એવંભૂતા વિદ્યા શ્રીપઞ્ચદશાક્ષરીત્યર્થઃ । અયમત્ર
વિદ્યાયામવયવવિભાગપ્રકારઃ ઇહ પુણ્યાનન્દાઃ હાદિવિદ્યાયામ્
અત્યન્તાભિમાનિનોઽસ્યા એવ વિદ્યાયા અવયવભાવસમુદાયમ્ આશ્રિત્ય
તત્ત્વાત્મકત્વં તદુત્તીર્ણત્વં ચાચક્ષતે । તત્ર ચ વાગ્ભવાખ્યે પ્રથમખણ્ડે
પઞ્ચ સ્વરાઃ સપ્તવ્યઞ્જનાનિ સંહૃત્ય દ્વાદશ વર્ણાઃ । કામરાજાખ્યે
દ્વિતીયખણ્ડે ષટ્સ્વરાઃ અષ્ટ વ્યઞ્જનાનિ સંભૂય ચતુર્દશ વર્ણાઃ ।
૨૨)
શક્ત્યાખ્યે તૃતીયખણ્ડે ચ ચત્વારઃ સ્વરાઃ ષટ્ વ્યઞ્જનાનિ સંહૃત્ય દશ
વર્ણાઃ । સર્વેઽપિ સંભૂય ષટ્ત્રિંશદક્ષરાણિ અવયવરૂપાણિ સમુદાયરૂપાણિ
। વિદ્યા સર્વતત્ત્વાતિક્રાન્તા સર્વત્ર પ્રસિદ્ધા શ્રૂયતે કાદેરપિ વિદ્યાયા
ઉભયાત્મકત્વમ્ અસ્ત્યેવ યયા નૈવ અનયોર્વિદ્યયોર્ભેદઃ । હાદૌ પ્રથમખણ્ડે
પઞ્ચ સ્વરાઃ સપ્ત વ્યઞ્જનાનિ સંહૃત્ય વિદ્યાદ્વયેઽપિ પ્રથમખણ્ડે
દ્વાદશવર્ણત્વં સમાનં તસ્માત્ ઉભયાત્મકત્વમ્ ઉભયોર્વિદ્યયોરસ્ત્યેવ ।
તદુભયવિદ્યોપાસનપ્રકારસ્તુ ગુરુમુખાદેવ અવગન્તવ્યઃ । દેવતાયા અપિ
મન્ત્રવત્ ઉભયાત્મકત્વમ્ ઇતિ મન્ત્રદેવતયોરૈક્યમ્ આહ વિદ્યાપિ તાદૃગાત્મા ઇતિ
વિદ્યા ચિદાનન્દસ્વરૂપિણી તાદૃગાત્મિકા તદુત્તીર્ણા ચ સૂક્ષ્મા પરિચ્છેત્તુમ્
અશક્યા સા સર્વવેદાન્તેષુ પ્રસિદ્ધા ત્રિપુરસુન્દરી ત્રિપુરા ચ સુન્દરી
ત્રિધાવસ્થિતસમસ્તવસ્તુપૂરણાત્ સર્વયોગિભિરૂપાસ્યત્વેન સ્પૃહૃણીયત્વાચ્ચ
ત્રિપુરાશબ્દનિર્વચનં ચ પૂર્વમેવ પ્રપઞ્ચિતમ્ । દેવી સ્વચ્છપ્રકાશરૂપા
વિશ્વસ્ય જનનાદિક્રિયારૂપા પરા વાક્ વિદ્યાવેદ્યાત્મકયોરત્યન્તાભેદમ્
આમનન્ત્યાર્યાઃ પરમેશ્વરપ્રમુખાઃ સર્વયોગિન ઇત્યર્થઃ

એવં વિદ્યાદેવતયોરભેદમ્ ઉક્ત્વા ચક્રદેવતયોરૈક્યં વક્તું
ચક્રોત્પત્તિપ્રકારમ્ આહ
૨૩)
યા સાન્તરોહરૂપા પરા મહેશી ત્રિભાવિતા સૈવ ।
સ્પષ્ટા પશ્યન્ત્યાદિત્રિમાતૃકાત્મા ચક્રતાં યાતા

ચક્રસ્યાપિ મહેશ્યા ન ભેદલેશોઽપિ ભાવ્યતે વિબુધૈઃ ।
અનયોઃ સૂક્ષ્માકારા પરૈવ સ્થૂલયોશ્ચ ન કાપિ ભિદા

યા સાન્તરોહરૂપા ઇતિ અન્તરમ્ અન્તઃકરણં તસ્મિન્ ઊહઃ વિતર્કઃ ઇત્થમિતિ
પરિચ્છેદરહિતઃ તેન સહિતં રૂપં યસ્યાઃ સા । અયમર્થઃ
અવાઙ્મનસગોચરત્વાત્ સર્વવેદાન્તૈરપરિચ્છેદ્યા સર્વકારણભૂતા
શિવાદિધરણ્યન્તતત્ત્વસંઘાતાવિર્ભાવભૂમિઃ મહેશ્વરી પરા સર્વોત્કૃષ્ટા
ઇત્યુચ્યતે । શ્રુતિશ્ચ
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકે જ્ઞાનબલં ક્રિયા ચ ।
એવંભૂતલક્ષણા સૈવ પરાશક્તિરેવ ત્રિભાવિતા ત્રિપ્રકારત્વેન
૨૪)
ભાવિતા સંજ્ઞાયમાના એતદેવાહ સ્પષ્ટા પશ્યન્ત્યાદિત્રિમાતૃકાત્મા ઇતિ
સ્પષ્ટા પ્રથમોત્પન્નત્વેન વિવક્ષિતા વિષયિણી પશ્યન્તીતિ ઉચ્યતે આદિશબ્દેન
મધ્યમા વૈખરી ચ સૈવ વૈખરી નામ અભિલાપરૂપિણી
પઞ્ચદશાક્ષરરાશિમયી સર્વવૈદિકલૌકિકશબ્દનાત્મિકા શક્તિરિત્યુચ્યતે ।
તથા ચ સુભગોદયવાસનાયામ્
પરા ભૂર્જન્મ પશ્યન્તી વલ્લીગુચ્છસમુદ્ભવા ।
મધ્યમા સૌરભા વૈખર્યક્ષમાલા જયત્યસૌ ॥
એવંરૂપત્રિમાતૃકાત્મિકા સૈવ ચક્રતાં યાતા
ત્રિખણ્ડાત્મકચક્રૈક્યમિવાપ્તા ઇત્યર્થઃ । એતદેવાહ ચક્રસ્ય ઇતિ ચક્રસ્ય
ત્રૈલોક્યમોહનાદિવૈન્દવાન્તનવાવરણાત્મકસ્ય સુન્દર્યધિષ્ઠાન ભૂતસ્ય
મહેશ્યાસ્તદધિષ્ઠાત્ર્યાઃ સુન્દર્યાશ્ચ ભેદલેશઃ ઈષદ્ભેદોઽપિ
બુધૈર્માહેશ્વરૈર્ન ભાવ્યતે ન અનુભૂયતે કુતઃ ? શ્રીસુન્દરીરૂપત્વાત્
શ્રીચક્રસ્ય । પુનરપિ અનયોસ્તાદૃગભેદમ્ આચષ્ટે અનયોઃ સૂક્ષ્માકારા
ઇત્યાદિના અનયોઃ સૂક્ષ્મરૂપયોશ્ચક્રદેવતયોઃ સૂક્ષ્મરૂપત્વં નામ
અપરિચ્છિન્નત્વમેવ તત્ર શ્રીચક્રસ્ય સૂક્ષ્મરૂપેણ અવસ્થાનં બિન્દ્વાત્મના
બિન્દોશ્ચ અપરિચ્છિન્નત્વં વૈન્દવે પરમાકાશે ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચિતમેવ ।
દેવતાયા અપિ વિદ્યાપિ તાદૃગાત્મા ઇત્યાદિના અભિહિતમેવ । તથા
સ્થૂલયોશ્ચક્રદેવતયોશ્ચ અત્ર સ્થૂલત્વં
૨૫)
નામ ચક્રસ્ય ત્રિકોણાદિચતુરશ્રપર્યન્તં વિજૃમ્ભણમ્ દેવતાયા અપિ
ત્રિપુરામ્બિકાદિત્રિપુરાશક્ત્યન્તરૂપેણ મનનમ્ એવંવિધયોશ્ચક્રદેવતયોઃ
ભિદા ભેદઃ કારણાદિત્યર્થઃ । તત્ર હેતુમાહ પરૈવ સૂક્ષ્માકારા ઇતિ સા
પૂર્વોક્તલક્ષણા પરૈવ આદિશક્તિરેવ સૂક્ષ્માકારા સૂક્ષ્મભૂત આકારઃ
સ્વરૂપમનયોરિત્યર્થઃ

૨૧ ॥
દેવતારૂપસ્ય ચક્રસ્ય ઇતઃ પરં પરાપશ્યન્ત્યાદિશક્તિવિકાસરૂપં
નવયોન્યાત્મકં શ્રીચક્રં વક્તુમ્ આદૌ વૈન્દવં સર્વાનન્દમયાખ્યચક્રં
પરાશક્તિમયમ્ ઇત્યાહ
મધ્યં ચક્રસ્ય સ્યાત્ પરામયં બિન્દુતત્ત્વમેવેદમ્ ।
ઉચ્છૂનં તચ્ચ યદા ત્રિકોણરૂપેણ પરિણતં સ્પષ્ટમ્

એતત્પશ્યન્ત્યાદિ ત્રિતયનિદાનં ત્રિબીજરૂપં ચ ।
૨૬)
ચક્રસ્ય નવયોન્યાત્મકસ્ય મધ્યં મધ્યે ભવં બિન્દુતત્ત્વં બિન્દુસ્વરૂપં
પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ । ઇદં સ્વસાક્ષાત્કૃતં પરામયમેવ
પરાશક્તિસ્વરૂપમેવ ઇત્યર્થઃ । એતદેવ બિન્દુતત્ત્વં યદા વિકાસભાવમ્ એતિ તદા
ત્રિકોણચક્રમ્ ઉદેતિ ઇત્યાહ ઉચ્છૂનં તચ્ચ યદા ઇતિ યદા યસ્મિન્ કાલે પ્રાણિનામ્
અદૃષ્ટવશાત્ ઉચ્છૂનં તચ્ચ વૈન્દવમપિ ઉચ્છૂનં સંજાતવિકાસં ભવતિ
તદા ત્રિકોણરૂપેણ અનુત્તરાનન્દેચ્છાસંઘટ્ટરૂપેણ પરિણતં ત્રિકોણાકારં
ભવતિ ઇત્યર્થઃ । એતત્ ત્રિકોણચક્રં પશ્યન્ત્યાદિત્રિતયનિદાનં
પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીપ્રમુખશક્તિત્રયોત્પત્તિકારણમિત્યર્થઃ । તથાહ
ઇચ્છાશક્તિસ્તથા વામા પશ્યન્તીવપુષા સ્થિતા ।
જ્ઞાનશક્તિસ્તથા જ્યેષ્ઠા મધ્યમા વાગુદીરિતા ॥
ઋજુરેખામયી વિશ્વસ્થિતા પ્રથિતવિગ્રહા ।
તત્સંસૃતિદશાયાં તુ વૈન્દવં રૂપમાસ્થિતા ।
પ્રત્યાવૃત્તિક્રમેણૈવ શૃઙ્ગાટવપુરુજ્જ્વલા ।
ક્રિયાશક્તિસ્તુ રૌદ્રીયં વૈખરી વિશ્વવિગ્રહા ॥
ઇતિ । ત્રિબીજરૂપં ચ ઇતિ ત્રિબીજાનિ ત્રિખણ્ડાત્મકાનિ વાગ્ભવકામરાજશક્તિબીજાનાં
રૂપં યસ્ય તત્

તતઃ શ્રીભટ્ટારિકાયામેવ બિન્દુતત્ત્વમ્
ઊર્ધ્વાધોમુખનવયોન્યાત્મકશ્રીચક્રમભવત્ ઇત્યાહ
૨૭)
વામા જ્યેષ્ઠા રૌદ્રી ચામ્બિકા ચાનુત્તરાંશભૂતાઃ સ્યુઃ

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશાન્તાશ્ચૈતાસ્તથોત્તરાવયવાઃ ।
વ્યસ્તાવ્યસ્તં તદર્ણદ્વયમિદમેકાદશાત્મ પશ્યન્તી

વામા જ્યેષ્ઠા રૌદ્રી અમ્બિકા ચકારાત્ પરાશક્તિશ્ચ ઇમાઃ પઞ્ચશક્તયઃ
અનુત્તરાંશભૂતાઃ અનુત્તરાંશત્વેન શ્રીચક્રાન્તર્ગતાધોમુખપઞ્ચ
ત્રિકોણાકૃતિત્વેન ભૂતા જાતા ઇત્યર્થઃ । ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશાન્તાઃ એતાશ્ચતસ્રઃ
શક્તયઃ ઉત્તરાવયવાઃ ઊર્ધ્વમુખત્રિકોણચતુષ્ટયરૂપાઃ । અયં ભાવઃ
પરાવિલસનરૂપા એતાઃ રૌદ્રીવામાજ્યેષ્ઠા અમ્બિકાઃ ઇચ્છા જ્ઞાન ક્રિયા
શાન્તાશ્ચૈતાસ્તથોત્તરાવયવાશ્ચ ઇતિ એતચ્છક્તિનવકમયં નવત્રિકોણં
ચક્રમિતિ । વ્યસ્તાવ્યસ્તં તદર્ણદ્વયં વ્યસ્તં વ્યષ્ટિરૂપમ્ અવ્યસ્તં
સમષ્ટિરૂપં સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધમર્ણદ્વયં સંદંશન્યાયેન
અખિલાક્ષરાત્મકમન્ત્રમયપ્રકાશવિમર્શરૂપપૂર્ણાહન્તા##-
તદર્ણદ્વયમ્ એકાદશાત્મ
૨૮)
મત્યા વિચાર્યમાણમેકાદશવિધં ભવતિ ઇત્યર્થઃ । પરાદિશાન્તાન્તં
શક્તિદશકં વ્યષ્ટિરૂપં સર્વસમષ્ટિરૂપત્વેન ચૈકં તેન એકાદશાત્મકમ્
ઇદં બિન્દુતત્ત્વમેવ પશ્યન્તીકારણમ્

૨૪ ॥
ઇતઃ પરં વસુકોણદશારાદિસૃષ્ટિચક્રપ્રકારમ્ અભિધાતું
પરમપ્રકૃતત્રિકોણચક્રક્રમં નિગમયતિ
એવં કામકલાત્મા ત્રિબિન્દુતત્ત્વસ્વરૂપવર્ણમયી ।
સેયં ત્રિકોણરૂપં યાતા ત્રિગુણસ્વરૂપિણી માતા

એકા પરા ...............................
એવં પૂર્વોક્તપ્રકારેણ કામકલાત્મા કામઃ
પ્રકાશૈકસ્વભાવોઽનુત્તરાક્ષરાત્મા પરમશિવઃ કલા તુ
અખિલવાણીરૂપપરમાહમ્ અક્ષરમયી વિમર્શવિગ્રહા એવં તદુભયાત્મકત્વં
નામ સ્વાભાવિકપરિપૂર્ણાહંભાવશાલિત્વમ્ । એતચ્ચ બિન્દુરહંકારાત્મા
ઇત્યત્ર સ્પષ્ટમ્ અભિહિતમ્ એવંરૂપા કામકલાત્મા ત્રિબિન્દુતત્ત્વસ્વરૂપવર્ણમયી
બિન્દવઃ પૂર્વોક્તરક્તશુક્લમિશ્રાત્માનઃ
૨૯)
તેષાં ભાવઃ તત્ત્વં તત્સ્વરૂપા યે વર્ણા વાગ્ભવાદયસ્તદાત્મિકા । તથા
રહસ્યામ્નાયે
બિન્દુત્રયાત્મકં સ્વાત્મશૃઙ્ગાટં વિદ્ધિ સુન્દરમ્ ।
મિશ્રં શુક્લં ચ રક્તં ચ પુરાણં પ્રણવાત્મકમ્ ॥
રેખાત્રયાવગન્તવ્યં સંવિન્માત્રં શિવાત્મકમ્ ।
સેયં ત્રિકોણરૂપમ્ આપન્ના ચિદાનન્દઘનરસપરમાર્થા
સકલામ્નાયસારભૂતા
વિશ્વાહંભાવભાવનાશાલિભિર્મહાયોગિવરૈરાત્મસાક્ષાત્ત્વેન
અનુભૂયમાના ત્રિગુણા ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિમયી એવં તથા અત એવ
સર્વજગન્નિર્માત્રી એકા । તથા ચ વચનમ્
અનુત્તરાનન્દચિતી ઇચ્છાશક્તૌ નિયોજિતે ।
ત્રિકોણમિતિ તત્પ્રાહુર્વિસર્ગામોદસુન્દરમ્ ॥
ઇતિ

ઇતઃ પરં વિલસનરૂપાયાઃ પશ્યન્ત્યા અપિ નવયોનિચક્રાત્મના
નવાત્મકત્વમાહ
................ તદન્યા વામાદિવ્યષ્ટિમાત્રસૃષ્ટ્યાત્મા ।
૩૦)
તેન નવાત્મા જાતા માતા ........................... ॥
તદન્યા પરાવિકાસભૂતા પશ્યન્તી વામાદિવ્યષ્ટિમાત્રસૃષ્ટ્યાત્મા વામાદિ
શાન્તાદિશક્તિનવકમયી યતઃ તેન કારણેન સા માતા પશ્યન્તી નામ જનની
નવાત્મા વામાદિશાન્તાન્તશક્તિકદમ્બકાવિર્ભાવકારણનવયોનિ ચક્રાત્મિકા
જાતા પ્રાદુર્ભૂતા ઇત્યર્થઃ । અત્ર વામાદિશક્તીનાં પ્રસઙ્ગાત્ કિંચિત્ ઉચ્યતે તત્ર
વામા નામ શૃઙ્ગાટાન્તઃ સ્થિતપ્રપઞ્ચવમનાત્ વિશ્વજનયિત્રીત્યભિધીયતે
જ્યેષ્ઠા સર્વમઙ્ગલકારિણી રૌદ્રી સર્વરોગવિદ્રાવિણી સમસ્તેષ્ટપ્રદા
શક્તિરમ્બિકા ચ
સા સ્ફુરત્તા મહાસત્તા
ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાસ્થિત્યા સર્વાતિશાયિની પરાવાક્
પરિપૂર્ણસ્વરૂપસ્વાત્મસ્ફુરણાવલોકનચતુરા ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તયસ્તુ
પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીરૂપાઃ આહ ચતુર્થી શાન્તા ચતુઃશત્યાં શાન્તા ચ
નિષ્કલં શાન્તમ્ ઇત્યાદિશ્રુત્યા

અનન્તરં મધ્યમાયા અપિ પ્રકારાન્તરેણ નવાત્મકત્વં બ્રૂતે
૩૧)
સા મધ્યમાભિધાનાભ્યામ્

દ્વિવિધા મધ્યમા સા સૂક્ષ્મસ્થૂલાકૃતિઃ સ્થિતા સૂક્ષ્મા ।
નવનાદયમી સ્થૂલા નવવર્ણાત્મા ચ ભૂતલિપ્યાખ્યા

આદ્યા કારણમન્યા કાર્યં ત્વનયોર્યતસ્તતો હેતોઃ ।
સૈવેયં નહિ ભેદસ્તાદાત્મ્યં હેતુહેતુમદભીષ્ટમ્

મધ્યમા પરાપશ્યન્ત્યોઃ સમરસાવસ્થે અભિધાનાભ્યાં નામધેયાભ્યાં
સા અતઃ સુખં પરમયોગિભિર્દૃશ્યા મધ્યમા નામ શક્તિઃ દ્વિવિધા
દ્વિપ્રકારા સ્થૂલસૂક્ષ્મભાવાત્ તત્ર સૂક્ષ્મા સમાધિબલેન અનુભૂયમાના
સ્થૂલાકૃતિઃ પણ્ડિતપામરાદ્યભિલપનયોગ્યા વર્ણાવલ્યાસ્થિતા સર્વદા
વર્તમાના । એતદેવ વ્યાચષ્ટે સૂક્ષ્મા નવનાદમયી સ્થૂલા નવવર્ણાત્મા ઇતિ ।
૩૨)
અયમર્થઃ મિત્રાવરુણસદનાત્ વાયુનિરોધનેન
સ્વાધિષ્ઠાનાદિકમલભેદપુરઃસરં
દ્વાદશાન્તારબિન્દાસનસ્થપરમશિવાઙ્કમ્ ઉપસર્પન્તી મહામાતૃકા
કુણ્ડલિની બહુવિધનાદાત્મિકા યા અનુભૂયતે સા
સમાધિસમધિગતસર્વાર્થૈર્મહામાહેશ્વરૈઃ સ્વાત્મત્વેન મન્યતે ।
નવનાદમયી ઇતિ ચિણીતિ પ્રથમઃ ચિણિચિણીતિ દ્વિતીયઃ ઘણ્ટાનાદસ્તૃતીયઃ
શઙ્ખનાદશ્ચતુર્થઃ પઞ્ચમસ્તન્ત્રીનાદઃ ષષ્ઠસ્તાલનાદઃ સપ્તમો
વેણુનાદઃ અષ્ટમો ભેરીનાદઃ નવમો મૃદઙ્ગનાદઃ । ભૂતલિપ્યાખ્યા
ભૂતાશ્ચ તે લિપયશ્ચ ભૂતલિપયઃ અત્ર લિપીનાં ભૂતત્વમ્
ચેષ્ટાવિશેષાક્ષરન્યાસાભિવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ તચ્ચ કલ્પનામાત્રમેવ અક્ષરાણાં
તેજોરૂપશક્ત્યાત્મકત્વાત્ તેષામાખ્યા અભિધા યસ્યાઃ સૂક્ષ્મરૂપા હિ
મધ્યમા સ્થૂલરૂપાયાઃ કારણભાવમ્ આપન્ના એકા એવ ઇત્યત આહ આદ્યા
કારણમિત્યાદિ આદ્યા પૂર્વોક્તા સૂક્ષ્મા કારણં પ્રથમોદ્ભવાત્ અન્યા સ્થૂલા
કાર્યં તજ્જ્રન્યત્વાત્ યતઃ તસ્માત્ કારણાત્ અનયોઃ સૂક્ષ્મ સ્થૂલયોઃ
કાર્યકારણભાવઃ તતો હેતોઃ તેન કારણેન ઇયં સ્થૂલા સૈવ સૂક્ષ્મા શક્તિરેવ
નહિ ભેદઃ ભેદો નાસ્ત્યેવ । નનુ કથમ્ અભેદે કાર્યકારણભાવઃ ?
ઇત્યત્રાહ તાદાત્મ્યમિતિ તાદાત્મ્યં ભેદાભેદરૂપં હેતુહેતુમત્
જન્યજનકરૂપમ્ અભીષ્ટમ્
૩૩)
મૃદ્ધટવત્ વાચારમ્ભણમાત્રત્વાત્ એકમેવ વસ્તુ ઉભયવિધં ભવતિ
સર્વવેદાન્તસંમતમિત્યર્થઃ

૨૮ ॥
અનન્તરં મધ્યશૃઙ્ગાટતેજઃ
પ્રસરણાત્મકવસુકોણાદિચક્રનિરૂપણદ્વારા વૈખરીશક્ત્યાવિર્ભાવમ્ આહ
શષસપવર્ગમયં તદ્વસુકોણં મધ્યકોણવિસ્તારઃ ।
નવકોણં મધ્યં ચેત્યસ્મિંશ્ચિદ્દીપદીપિકે દશકે

શષસપવર્ગમયં શ ષ સ પવર્ગાત્મકાષ્ટકોણસ્ય વિસ્તારો વિકાસભૂતઃ
તત્તાદૃશમધ્યત્રિકોણસહિતં નવકોણં મધ્યં ચ બૈન્દવાખ્યં
સંહૃત્ય દશકે અસ્મિંસ્ત્રિકોણવસુકોણચિદ્દીપદીપિકે
બૈન્દવાસનસંરૂઢસંવર્તાનલચિદ્ધનમ્ ।
ઇત્યુક્તરીત્યા બિન્દુચક્રાધિરૂઢાયાસ્તેજોભૂતે ત્રિપુરાયાઃ પ્રભાપટલપ્રકાશિતે
ઇત્યર્થઃ

તચ્છાયાદ્વિતયમિદં દશારચક્રદ્વયાત્મના વિતતમ્ ।
૩૪)
તસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય તેજોરાશિમયસ્ય ચક્રત્રિતયસ્ય ચ્છાયાદ્વિતયં કાન્તિદ્વિતયં
સર્વરક્ષાકર સર્વાર્થસાધકાભિધચક્રદ્વયાત્મના પરિણતમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ ઉક્તમ્
નવત્રિકોણસ્ફુરિતપ્રભારૂપદશારકમ્ ।
ઇતિ ॥
તચ્ચક્રદ્વયસ્વરૂપં વ્યાચષ્ટે
ત ટ ચ કવર્ગચતુષ્ટયવિલસનવિસ્પષ્ટકોણવિસ્તારમ્

તવર્ગ ટવર્ગાત્માક્ષરદશકરૂપમ્ અન્તર્દશારમ્ ચવર્ગ
કવર્ગાત્મકાક્ષરદશારરૂપમ્ બહિર્દશારમિત્યર્થઃ

એતચ્ચતુષ્કપ્રભયા સમુપેતં દશારપરિણામઃ ।
એતચ્ચક્રચતુષ્કસ્ય બિન્દુત્રિકોણવસુકોણાન્તર્દશારાત્મકચક્રચતુષ્કસ્ય પ્રભા
કાન્તિસ્તયા સમુપેતં સંયુક્તં દશારપરિણામઃ બહિર્દશારચક્રમિતિ યાવત્
બહિર્દશારચક્રસ્ય
૩૫)
બૈન્દવાદિચક્રચતુષ્ટયસંનિધાનાદેવ તાત્પર્યં તત્તત્પ્રભા વ્યાપ્નોતિ
ઇત્યર્થઃ । તથા ચ ઉક્તમ્
ચતુશ્ચક્રપ્રભારૂપસંયુક્તપરિણામતઃ ।
ઇતિ ॥
અથ એતચ્ચક્રચતુષ્કસ્ય ત્રિકોણવસુકોણદશારદ્વયરૂપસ્ય સ્વરૂપમાહ
આદિસ્વરચતુર્દશવર્ણમયાશ્રં ચતુર્દશારમભૂત્

અકારાદિચતુર્દશવર્ણાત્મચતુર્દશકોણસહિતં સર્વસૌભાગ્યદાયકાભિધં
ચક્રમિત્યર્થઃ

એવં બૈન્દવાદિમનુકોણાન્તપર્યન્તચક્રવર્ણનદ્વારા વૈખરીશક્તિરાવિર્ભૂતા
ઇત્યાહ
પરયા પશ્યન્ત્યાપિ ચ મધ્યમયા સ્થૂલવર્ણરૂપિણ્યા ।
આભિરેકોનપઞ્ચાશદક્ષરાત્મા વૈખરી જાતા

૩૬)
અયમર્થઃ આદિક્ષાન્તાક્ષરરાશિમયાખિલપ્રપઞ્ચનિર્માત્રી સર્વશબ્દાત્મિકા
વૈખરી ઇતિ

ઇતઃ પરં સર્વસંક્ષોભણસર્વાશાપરિપૂરકાભિધચક્રદ્વયં
વૈખરીવર્ણાત્મકમેવ ઇત્યાહ
કાદિભિરષ્ટભિરુપચિતમષ્ટદલાબ્જં ચ વૈખરીવર્ગૈઃ ।
સ્વરગણસમુદિતમેતદ્ દ્વ્યષ્ટદલામ્ભોરુહં ચ સંચિન્ત્યમ્

વૈખરીવર્ગૈઃ વૈખરીશક્તિસ્વરૂપૈઃ અષ્ટભિઃ કાદિભિઃ ઉપચિતં સમ્યક્ પ્રોતમ્
અષ્ટદલાબ્જં ચ સર્વસંક્ષોભણચક્રમ્ । તથા સ્વરગણસમુદિતમ્ સ્વરગણૈઃ
અકારાદિષોડશવર્ણૈઃ સમુદિતં સમ્યક્ ભાવિતમ્ એતત્ પરિદૃશ્યમાનં
દ્વ્યષ્ટદલામ્ભોરુહં સર્વાશાપરિપૂરકચક્રમ્ સંચિન્ત્યમ્ સદા ભાવનીયમ્
ઇત્યર્થઃ

બિન્દુત્રયમયતેજસ્ત્રિતયવિકારં ચ તાનિ વૃત્તાનિ ।
૩૭)
ભૂબિમ્બત્રયમેતત્ પશ્યન્ત્યાદિત્રિમાતૃવિશ્રાન્તિ

તાનિ વૃત્તાનિ મન્વશ્રોપરિ અષ્ટદલપદ્મોપરિ ષોડશદલપદ્મોપરિ ચ સ્થિતાનિ
બિન્દુત્રયં પૂર્વોક્તરક્તશુક્લમિશ્રાત્મકં તન્મયં યત્ તેજસ્ત્રિતયં
સોમસૂર્યાગ્નિરૂપં તદ્વિકારસ્તન્મયાનિ ઇત્યર્થઃ । તત્ર
વૃત્તસ્થતેજસ્ત્રયાત્મકત્વકથનેન સોમસૂર્યાનલત્રિખણ્ડમયત્વં
ચક્રસ્યોક્તં તદ્વિકારશ્ચેતિ તાનિ વૃત્તાનિ વેદાઃ પ્રમાણમ્ ઇતિવત્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ભૂબિમ્બત્રયમ્ અણિમાદિબ્રાહ્મ્યાદિ
સર્વસંક્ષોભિણીમુદ્રાદિશક્તિકદમ્બકવાસનાભૂતં પશ્યન્ત્યાદિ
ત્રિમાતૃવિશ્રાન્તિ પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીશક્તય એતાવત્પર્યન્તં
વિજૃમ્ભમાણાઃ ત્રિકોણાદિ ભૂપુરપર્યન્તશ્રીચક્રાત્મના ચકાસત ઇત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ આત્મનઃ સ્ફુરણમ્ ઇત્યારભ્ય વૈખરી વિશ્વવિગ્રહા ઇત્યન્તેન ગ્રન્થજાલેન
સમ્યક્ ઈરિતમ્

એવં મધ્યં ચક્રસ્ય સ્યાત્ ઇત્યાદિ ઉપક્રમ્ય પશ્યન્ત્યાદિત્રિમાતૃવિશ્રાન્તિ
ઇત્યન્તં શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દર્યાઃ શ્રીચક્રં સમ્યક્ નિરૂપ્ય અનન્તરં અણિમાદિ
ભૂતયોઽસ્યાઃ ઇત્યન્તં તસ્યા
આવરણચક્રાન્તર્ગતશક્તિનિકુરમ્બતન્નિકટસ્થિતશ્રીગુરુમણ્ડલમપિ
શ્રીદેવ્યવયવપરિણતિરૂપમેવ ઇત્યાહ
૩૮)
ક્રમણં પદવિક્ષેપઃ ક્રમોદયસ્તેન કથ્યતે દ્વેધા ।
આવરણં ગુરુપઙ્ક્તિદ્વયમિદમમ્બાપદામ્બુજપ્રસરમ્

ક્રમણં પદક્રમઃ સ ચ દ્વિવિધઃ પદવિક્ષેપરૂપઃ ક્રમોદયરૂપશ્ચ તત્ર
પદવિક્ષેપો નામ સુન્દર્યશ્રાનન્તકોટિકિરણાત્મકાનન્તશક્તિજનનસામર્થ્યં
ક્રમોદયો નામ
દિવ્યસિદ્ધમાનવૌઘરૂપાનન્તપ્રકાશાત્મકશ્રીગુરુમણ્ડલાત્મકતયા
પ્રસરણમ્ । એતદ્વૃન્દચક્રદ્વયં વિવૃણોતિ આવરણમિતિ
આવરણચક્રસ્થિતશક્તિનિકુરમ્બં મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ ઇતિવત્ । ગુરુપઙ્તિ
ગુરુમણ્ડલમ્ ઇદં દ્વયમ્ અમ્બાપાદામ્બુજપ્રસરમ્ અમ્બાયાસ્ત્રિપુરાયાઃ
પાદામ્બુજસ્ય શ્રીપાદયુગસ્ય પ્રસરઃ પ્રસરણં વિજૃમ્ભણમ્ ઇતિ યાવત્

તત્પ્રસારપ્રસરણીં ક્રમશો વિવૃણોતિ
સેયં પરા મહેશી ચક્રાકારેણ પરિણમેત યદા ।
૩૯)
તદ્દેહાવયવાનાં પરિણતિરાવરણદેવતાઃ સર્વાઃ

આસીના બિન્દુમયે ચક્રે સા ત્રિપુરસુન્દરી દેવી ।
કામેશ્વરાઙ્કનિલયા કલયા ચન્દ્રસ્ય કલ્પિતોત્તંસા

પાશાઙ્કુશેક્ષુચાપપ્રસૂનશરપઞ્ચકાઞ્ચિતસ્વકરા ।
બાલારુણારુણાઙ્ગી શશિભાનુકૃશાનુલોચનત્રિતયા

સેયમ્ અપરિચ્છિન્નાનન્તતેજોરાશિમયી પરા સર્વોત્કૃષ્ટા
અનન્તકોટિયોગિનીવૃન્દસમારાધિતનિત્યનિરવધિકાતિશયાનન્દમયાત્મ##-
ચક્રં નવાત્મકમિદં નવધા ભિન્નમન્ત્રકમ્ ।
ઇતિ બૈન્દવાદિત્રૈલોક્યમોહનાન્તચક્રનવકાત્મના
૪૦)
સ્ફુરત્તામાત્મનઃ પશ્યેત્ ........ ।
ઇતિ પૂર્ણાનન્દમયાત્માવલોકનસમયે પરિણમેત આકારાન્તરેણ
તદ્દેહાવયવાનાં તસ્યાસ્ત્રિપુરાયાઃ દેહઃ તેજઃ પુઞ્જાત્મકઃ તથા અવયવાઃ
કિરણાઃ તેષાં પરિણતિઃ અવસ્થાન્તરાપત્તિઃ । ઇહ આવરણદેવતાઃ
વશિન્યાદ્યણિમાદ્યનન્તશક્તિનિકુરમ્બં ચિદાનન્દસમુદ્રાત્મકમેવ
સકાશત્વે ફેનબુદ્બુદતરઙ્ગાદિવત્ અનન્તકોટિશક્તયઃ પ્રાદુર્ભાવતિરોભાવૌ
ભજન્તિ ઇત્યર્થઃ ।
આસીનેત્યાદિ બિન્દુમયે સર્વાનન્દાખ્યપરમાકાશે
બૈન્દવે પરમાકાશે
ઇત્યુક્તત્વાત્ ઇત્યર્થઃ । ચક્રે આત્મસંક્રમવિહારપીઠે આસીના ઉપરિ પ્રદેશે
વિરાજમાના સા દેશકાલાકારાનવચ્છિન્ના તત્સ્વરૂપિણી ત્રિપુરસુન્દરી
સર્વકારણત્વેન સ્પૃહણીયા સ્વચ્છા વા કામેશ્વરાઙ્કનિલયા કામેશ્વરસ્ય
શ્રીનાથસ્ય અઙ્કં વામોરુભાગઃ નિલયઃ આવાસસ્થાનં યસ્યાઃ સા । તથોક્તં
પરમશિવેન
કલા વિદ્યા પરાશક્તિઃ શ્રીચક્રાકારરૂપિણી ।
તન્મધ્યે બૈન્દવં સ્થાનં તત્રાસ્તે પરમેશ્વરી ॥
સદાશિવેન સંપૃક્તા સર્વતત્ત્વાર્થગર્ભિણી ।
ઇત્યાદિ । દેવી વિશ્વસૃજનાદિવ્યાપારવિનોદિની પાશઃ
૪૧)
સ્વાત્મભેદબન્ધન ઇચ્છાશક્તિસ્વરૂપઃ અઙ્કુશઃ
સ્વરૂપભેદદલનોપાયાત્મકઃ જ્ઞાનશક્તિમયઃ ઇક્ષુચાપપુષ્પેષુપઞ્ચકે
સ્વાભિન્નાકારાવર્જિસાધનભૂતક્રિયાશક્તિસ્વરૂપે । અયમર્થઃ ઇચ્છાજ્ઞાન
ક્રિયાશક્તય એવ તદાજ્ઞયા પાશાદિસ્વરૂપમ્ આપન્નાઃ તદુપાસનમ્ આચરન્તિ
ઇત્યર્થઃ । તથા ચ
ઇચ્છાશક્તિમયં પાશં જ્ઞાનમઙ્કુશરૂપિણમ્ ।
ક્રિયાશક્તિમયે બાણધનુષી દધદુજ્જ્વલમ્ ॥
ઇતિ

૩૭

એતદેવ દિવ્યમિથુનં દિવ્યસિદ્ધાઃ અવિશેષભેદભિન્નગુરુમણ્ડલસ્વરૂપમ્
ઉપાસત ઇત્યાહ
તન્મિથુનં ગુણભેદાદ્ આસ્તે બિન્દુત્રયાત્મકે ત્ર્યશ્રે ।
કામેશ્વરિમિત્રેશ્વરિપ્રમુખદ્વન્દ્વત્રયાત્મના વિતતમ્

તન્મિથુનં તત્ સર્વાતીતત્વેન સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધં કામકામેશ્વરીરૂપમ્ ।
અયમર્થઃ પરમાત્મા હિ સ્વાત્માનમેવ સ્ત્રીપુંસમયં કૃત્વા મિથુનરૂપેણ
વિહરતે । પ્રકાશવિમર્શાત્મના મિથુનીભૂતઃ
૪૨)
પરમશિવ એવ સકલતન્ત્રં સમવતારયત્ ઇતિ । એવં ચ તત્ મિથુનં
કામકામેશ્વરીરૂપં મિત્રેશ્વરી શ્રીમદૂર્ધ્વદીપનાથઃ વજ્રેશ્વરી
જ્યેષ્ઠાનાથઃ ભગમાલિની મિત્રદેવનાથઃ એવમાદિમિથુનત્રયાત્મના
દિવ્યસિદ્ધમાનવૌઘાદિક્રમરૂપેણ વિતતં મિથુનત્રયં વિસૃતમિત્યર્થઃ

ઇતઃ પરમ્ આવરણદેવતાસ્વરૂપભાવૌ વર્ણયતિ ।
વસુકોણનિવાસિન્યો યાસ્તાઃ સંધ્યારુણા વશિન્યાદ્યાઃ ।
પુર્યષ્ટકમેવેદં ચક્રતનોઃ સંવિદાત્મનો દેવ્યાઃ

વસુકોણનિવાસિન્યઃ સર્વરોગહરાખ્યચક્રનિવાસશીલાઃ યા વશિન્યાદ્યા અષ્ટ
શક્તયઃ પૂર્ણાહંભાવાનન્દદાનસમર્થાઃ કથમત્ર રોગહરત્વં નામ
પૂર્ણાહંભાવપ્રદત્વમેવ
અપૂર્ણંમન્યતા વ્યાધિઃ કાર્પણ્યૈકનિધાનભૂઃ ।
ઇત્યુક્તેઃ । એવંભૂતાઃ તાઃ સંધ્યારુણાઃ અરુણાકારા ભાસન્તે ઇત્યર્થઃ । અત એવ
ઇદમષ્ટકોણચક્રં સંવિદાત્મનઃ સંવિત્ જ્ઞાનમેવ આત્મા સ્વરૂપં યસ્યાઃ
સા
૪૩)
સત્યં જ્ઞાનમનન્તમ્
ઇતિ શ્રુતેઃ
સ્વસંવિત્ત્રિપુરા દેવી ........................ ।
ઇત્યાગમાચ્ચ દેવ્યાઃ
બહુ સ્યાં પ્રજાયેય
ઇતિ વિહરણસ્વભાવાયાઃ શ્રીચક્રતનોઃ ચક્રાત્મિકાયાઃ
સૂક્ષ્મપુર્યષ્ટકશરીરમ્ ઇત્યર્થઃ

તદ્વિષયવૃત્તયસ્તાઃ સર્વજ્ઞાદિસ્વરૂપમાપન્નાઃ ।
અન્તર્દશારનિલયા લસન્તિ શરદિન્દુસુન્દરાકારાઃ

તદ્વિષયવૃત્તયઃ વસુકોણનિકટવાસિન્યઃ તાઃ
વસ્વાદ્યાત્મરૂપરક્ષણધારિત્વેન પ્રસિદ્ધાઃ સર્વજ્ઞાદિશક્તિદશકરૂપં
પ્રાપ્તાઃ અન્તર્દશારનિલયાઃ સર્વરક્ષાકરાભિધેયચક્રસમારૂઢાઃ
નિગર્ભયોગિન્યઃ શરદિન્દુસુન્દરાકારાઃ સ્વપ્રકાશધવલાકૃતયો લસન્તિ
પ્રકાશન્તે

૪૪)
તદ્બાહ્યપઙ્ક્તિકોણેષુ યોગિન્યઃ સર્વસિદ્ધિદાઃ પૂર્વાઃ ।
દેવીધીકર્મેન્દ્રિયવિષયમયયો વિશદવેશભૂષાઢ્યાઃ

તદ્બાહ્યપઙ્ક્તિકોણેષુ તસ્ય સર્વરક્ષાકરચક્રસ્ય બાહ્યભૂતેષુ ઉપરિસ્થિતેષુ
પઙ્ક્તિકોણેષુ સર્વાર્થસાધકે ચક્રે તસ્ય કોણાત્મકત્વાત્ સ્થિતાઃ યોગિન્યઃ
કુલકૌલનામધેયાઃ સર્વસિદ્ધિદાઃ પૂર્વાઃ સર્વસિદ્ધિપ્રમુખા દશ
શક્તયઃ દેવીધીકર્મેન્દ્રિયવિષયમયયઃ દેવ્યાસ્ત્રિપુરાયાઃ ધીકર્મેન્દ્રિયાણિ
તેષાં વિષયાસ્તન્મયયસ્તત્સ્વરૂપાઃ વિશદવેશભૂષાઢ્યાઃ વિશદાઃ
શુભ્રાકારા વેશાશ્ચ ભૂષાશ્ચ તૈરાઢ્યાઃ । અયમર્થઃ
મન્ત્રદેવતાત્માભેદરૂપસિદ્ધિદાયિન્યઃ સ્વચ્છાકૃતયઃ શુભ્રાભરણા
ભાસન્તે ઇત્યર્થઃ

ભુવનારચક્રભવના દેવીમનુકરણવિવરણસ્ફુરણાઃ ।
સંધ્યાસવર્ણવસનાઃ સંચિન્ત્યાઃ સંપ્રદાયયોગિન્યઃ

૪૫)
ભુવનારચક્રં સર્વસૌભાગ્યદાયકં ચક્રં ભવનમ્ આવાસસ્થાનં
યાસાં તાઃ દેવીમનુકરણાનિ ચતુર્દશકરણાનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મનોબુદ્ધ્યહંકારચિત્તાખ્યાનિ ચત્વારિ તેષાં વિવરણં
વ્યાખ્યાનભૂતં સ્ફુરણં ચતુર્દશારરૂપં યાસાં તાઃ દેવી તુ સ્વયમેવ
ચતુર્દશકરણાત્મકચતુર્દશારચક્રદેવતાત્મના સ્થિતા ઇત્યર્થઃ ।
સંધ્યાયાઃ સવર્ણં સદૃશં વસનં વસ્ત્રં યાસાં તાઃ
સંપ્રદાયયોગિન્યઃ આદિશક્તિમયત્વેન સત્સંપ્રદાયવેદ્યાઃ
સર્વસંક્ષોભિણીપ્રભૃતયઃ સંચિન્ત્યાઃ સમ્યક્ ભાવનીયાઃ

અવ્યક્તમહદહંકૃતિતન્માત્રાભીષ્ટવિકૃતાઙ્ગનાકારાઃ ।
દ્વિરદચ્છદનસરોજે જયન્તિ ગુપ્તતરયોગિનીસંજ્ઞાઃ

અવ્યક્તમ્ અવ્યક્તાખ્યં તત્ત્વં મહત્તત્ત્વમ્ અહંકૃતિઃ અહંકારતત્ત્વં
તન્માત્રાઃ પૃથિવ્યાદિભૂતતન્માત્રાઃ પઞ્ચ સંહત્ય તુ અષ્ટ એતૈરભીષ્ટં
સ્વીકૃતમાકારં સ્વરૂપં યાસાં તાઃ દેવ્યાત્મિકા ઇત્યર્થઃ ।
ગુપ્તતરયોગિનીસંજ્ઞાઃ ભૂતદેવ્યા અત્યન્તાન્તરઙ્ગભૂતત્વાત્
૪૬)
એતાસામનઙ્ગકુસુમાદીનાં ગુપ્તતરેતિ સંજ્ઞા । દ્વિરદચ્છદનસરોજે
સર્વસંક્ષોભણાખ્યાષ્ટદલપદ્મે જયન્તિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તન્તે

ભૂતાનીન્દ્રિયદશકં મનશ્ચ દેવ્યા વિકારષોડશકમ્ ।
કામાકર્ષિણ્યાદિસ્વરૂપતઃ ષોડશારમધ્યાસ્તે

ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ ઇન્દ્રિયદશકં મનશ્ચ ષોડશારં
સર્વાશાપરિપૂરકનામધેયં ચક્રં કામાકર્ષણ્યાદિસ્વરૂપતઃ
કામાકર્પિણ્યાદિષોડશશક્ત્યાકારેણ અધ્યાસ્તે અધિતિષ્ઠતિ । સર્વાશાપરિપૂરકે
ચક્રે એતાઃ કામાકર્ષણ્યાદિગુપ્તયોગિન્યઃ સર્વાત્મિકા નિવસન્તિ ઇત્યર્થઃ

મુદ્રાસ્ત્રિખણ્ડયા સહ સંવિન્મયયઃ સમુચ્છ્રિતાઃ સર્વાઃ ।
આદિમહીગૃહવાસા ભાસા બાલાર્કકાન્તિભિઃ સદૃશાઃ

૪૭)
આધારનવકસ્થા નવચક્રત્વેન પરિણતિં યાતાઃ ।
નવનાથશક્તયોઽપિ ચ મુદ્રાકારેણ [મોચયન્તિ ગ્રહાદિભ્યઃ
પાશૌઘાન્દ્રાવયન્તિ ચ । મોચનં દ્રાવણં યસ્માન્મુદ્રાસ્તાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
] તાશ્ચક્રે

ત્રિખણ્ડયા સહ ત્રિખણ્ડાખ્યમુદ્રયા સાકં સમુચ્છ્રિતાઃ સમ્યક્ ઉચ્છ્રિતાઃ
સર્વોત્કર્ષેણ વર્તમાનાઃ આદિમહીગૃહવાસાઃ આદિમચતુરશ્રનિલયાઃ ભાસા
કાન્ત્યા બાલાર્કકાન્તિભિઃ તરુણારુણરુચિભિઃ સદૃશાઃ તુલ્યાઃ સંવિન્મયયઃ
ચિદ્ધનનિષ્ઠા ઇત્યર્થઃ । એતાસ્તુ મુદ્રાઃ
ચતુરશ્રાદિવૈન્દવાન્તનવચક્રાધિષ્ઠાનનાયિકા ઇતિ પરમશિવેન પ્રપઞ્ચિતાઃ
। એતદેવ વિવૃણોતિ આધારેત્યાદિ આધારનવકં મૂલાધાર સ્વાધિષ્ઠાન
મણિપૂરકાનાહત ભ્રૂમધ્ય વિશુદ્ધિ લમ્બિકાજ્ઞા બિન્દુરૂપં યસ્યા
ઉપાસકરૂપિણ્યાઃ સંબન્ધિ યેન હેતુના નવચક્રત્વેન બૈન્દવાત્મના પરિણતેન
આકારેણ નવનાથશક્તયઃ નવમુદ્રાકારેણ પરિણતા જાતા ઇત્યર્થઃ

૪૭ ॥
૪૮)
અસ્યાસ્ત્વગાદિસપ્તકમાકારશ્ચૈવમષ્ટકં સ્પષ્ટમ્ ।
બ્રાહ્મ્યાદિમાતૃરૂપં મધ્યમભૂબિમ્બમેતદધ્યાસ્તે

અસ્યા દેવ્યાઃ ત્વગાદિસપ્તકં ત્વગાદિસપ્તધાતવઃ આકારઃ સ્વરૂપં ચ એવં
રૂપમષ્ટકં બ્રાહ્મ્યાદિમાતૃરૂપં બ્રાહ્મ્યાદ્યષ્ટશક્તિસ્વરૂપં દધત્
મધ્યમચતુરશ્રે નિવસતિ ઇત્યર્થઃ

અણિમાદિભૂતયોઽસ્યાઃ સ્વીકૃતકમનીયકામિનીરૂપાઃ ।
વિદ્યાન્તરગુણભાવેન ફલભૂતા ભૂનિકેતનગાઃ

અસ્યાઃ પરમેશ્વર્યાઃ અણિમાદ્યષ્ટશક્તયઃ વિદ્યાન્તરાણાં હઠયોગાદીનાં
સ્વીકૃતાનિ કમનીયાનિ મનોહરાણિ કામિનીરૂપાણિ યાભિસ્તાઃ એવંભૂતાઃ ।
ગુણભાવેન ઉપસર્જનીભાવેન ભૂનિકેતનગાઃ સર્વાન્તચતુરશ્રે તિષ્ઠન્તિ
ઇત્યર્થઃ

૪૯)
ઇત ઉત્તરં ગુરુક્રમો ગદિતઃ ઇત્યન્તેન શ્લોકચતુષ્કેણ પરમશિવાન્તગુરુમન્ત્રં
શિષ્યાનુજિઘૃક્ષયા પ્રતિપાદયિતુ
પરમાનન્દાનુભવઃ પરમગુરુનિર્વિશેષબિન્દ્વાત્મા ।
સ પુનઃ ક્રમેણાભિન્નઃ કામેશત્વં યયૌ ચિદ્વિમર્શરૂપમ્

પરમઃ સર્વોત્કૃષ્ટઃ આનન્દઃ પરિપૂર્ણાહંભાવરૂપોઽનુભવઃ જ્ઞાનં
યસ્ય પરમગુરુરિત્યાદિ પરમગુરુરાદિનાથઃ પરમશિવઃ તસ્મત્ આદિનાથાત્
નિર્વિશેષઃ અભિન્નો બિન્દુઃ પૂર્વોક્તકામકલારૂપઃ સ આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય
આસીનઃ શ્રીપીઠે કૃતયુગકાલે ગુરુઃ શિવો વિદ્યામ્ ।
તસ્યૈ દદૌ શ્વશક્ત્યૈ કામેશ્વર્યૈ વિમર્શરૂપિણ્યૈ

૫૦)
સાપીશા મિત્રેશમુખ્યાન્સ્વાંશાઞ્જેષ્ઠમધ્યમાલાખ્યાન્ ।
ચિત્પ્રાણવિષયરૂપાં સ્ત્રેતાદિયુગાદિકારણત્રિગુરૂન્

બીજત્રિતયાધિપતીન્ પરીક્ષ્ય વિદ્યાં પ્રકાશયામાસ ।
એતૈરોઘત્રિતયમ્ અનુગ્રહીતું ગુરુક્રમો ગદિતઃ

ઉદિતઃ પુણ્યાનન્દાદિતિ કામકલાઙ્ગનાવિલાસોઽયમ્ ।
પરમશિવભુજઙ્ગપાશાકર્ષિતચિત્તાય કલ્પતે નિત્યમ્

ચિત્તાન્તરઙ્ગચપલતૃષ્ણાસલિલપ્રપઞ્ચવારાશેઃ ।
૫૧)
યદનુગ્રહેણ તીર્ણસ્તસ્મૈ શ્રીનાથનાવિકાય નમઃ

ઇતિ શ્રીપુણ્યાનન્દયતિવિરચિતઃ કામકલાવિલાસઃ સમાપ્તઃ ॥
સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ।
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિધીર્ષૈકતાનસત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ

શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈર્ધર્મોદ્યુક્તૈર્મન્ત્રિભિઃ સ્વૈર્વિવેચ્ય ।
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ

૫૨)
તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્મુકુન્દરામાધ્યક્ષત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિરેષઃ ।
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્

॥ તિલકમ્ ॥
શ્રીશિવાર્પણમસ્તુ ॥
શુભમસ્તુ સાધકપાઠકશ્રોતૄણામ્ ॥