Language

ENहिગુ
Scripture Library

कल्पः — शुल्बसूत्राणि — आपस्तम्बशुल्बसूत्राणि · Chapter 1

1.1

āpastambaśulbasūtraṃ
vihārayogānvyākhyāsyāmaḥ

1.5

yāvadāyāmaṃ pramāṇaṃ //१.२ka //
tadardhamabhyasyāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti //१.२kha //
pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimitaṃ karoti //१.२ga //
evamuttarato viparyasyetarataḥ sa samādhiḥ //१.२gha //
tannimitto nirhrāso vivṛddhirvā //१.२ca //
āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturthaṃ āyāmaścākṣṇayā rajjustiryaṅbhānīśeṣaḥ / vyākhyātaṃ viharaṇaṃ //१.३ka //
dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhute kurutastadubhayaṃ karoti //१.४ka //
tābhirjñeyābhiruktaṃ viharaṇaṃ //१.४kha //
caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistavatīṃ bhūmiṃ karoti / samasya dvikaraṇī

1.6

pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettaccaturthenātmacatustriṃśonena saviśeṣaḥ

2.2

athāparaṃ //१.७ka //
pramāṇamātrīṃ rajjuṃ ubhayataḥ pāśāṃ karoti //१.७kha //
madhye lakṣaṇaṃ ardhamadhyamayośca pṛṣṭhyāyāṃ rajjuṃ āyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūnnihatyupāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nimittaṃ karoti / madhyame pāśau pratimucya, uparyupari nimittaṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsaṃ āyacchet / unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet / evamuttarau śroṇyaṃsau //१.७ga //
athāparoyogaḥ //२.१ka //
pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūnnihatyārdhe'rdhe tadviśeṣaṃ abhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamagamayet / antyayoḥ pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaraṃ lakṣaṇena dakṣiṇamaṅkaṃ āyacchet / unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet / evaṃ uttarau śroṇyaṃsau //२.१kha //
pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī

2.3

tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā / vibhāgastu navadhā

3.1

tulyayoścaturaśrayoruktaḥ samāsaḥ / nānāpramāṇayoścaturaśrayoḥ samāsaḥ //२.४ka //
hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛddhraṃ ullikhet / vṛddhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati / taduktaṃ //२.४kha //
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛddhramullikheth //२.५ka //
vṛrdhasya pārśvamānīṃ akṣṇayetaratpārśvaṃ upasaṃhareth //२.५kha //
sā yatra nipatettadapacchindyāth //२.५ga //
chinnayā nirastaṃ //२.५gha //
upasaṃhṛtākṣaṇayārajjuḥ sā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti //२.६ka //
tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn //२.६ga //
taduktaṃ //२.६gha //
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣantiryaṅmānyāpacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāth //२.७ka //
khaṇḍaṃ āgantunā saṃpurayeth //२.७kha //
tasya nirhāra uktaḥ //२.७ga //
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cukīrṣanā yāvaccikīrṣettāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syādyathāyogaṃ upadadhyāth

3.3

caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyātkoṭyāṃ nipātayeth //३.२ka //
pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikheth //३.२kha //
sā nityā maṇḍalaṃ //३.२ga //
yāvaddhīyate tāvadāgantu //३.२gha //
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhaṃ pañcadaśa bhāgānkṛtvā dvāvuddharet / trayodaśāvaśiṣyante / sā nityā caturaśraṃ

3.4

pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyate

3.5

caturaśraṃ ādeśādanyath

4.2

dvābhyāṃ catvāri //३.६ka //
tribhirnava //३.६kha //
yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargānkaroti //३.८ka //
ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭsapādān //३.८kha //
athātyanta pradeśaḥ //३.९ka //
yāvatā yāvatādhikena parilikhati tatpārśvayorupadadhāti / yacca tena caturaśraṃ kriyate tatkoṭyāṃ //३.९kha //
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate //३.१०ka //
ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāth //३.१०kha //
tṛtīyena navamī kalā //३.१०ga //
āgnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate //४.१ka //
aṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇo'gniṃ ādadhīta / ekādaśasu rājanyaḥ / dvādaśasu vaiśyaḥ //४.१kha //
caturviṃśatyāṃ aparimite yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnātidūraṃ ādheya iti sarveṣāṃ aviśeṣeṇa śrūyate

4.3

dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇāgnervijñāyate

4.4

gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣaḍdhā vā saṃvibhajya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgaṃ āgantuṃ upasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇaṃ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ / śrutisāmarthyāth

4.5

yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṃṣi saṃbhavedevaṃ tiraścī prāñcau vedyaṃsāvunnayati / pratīcī śroṇī purastādaṃhīyasī paścātprathīyasī madhye saṃnatataraivaṃ iva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate

4.6

apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātrī dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tāvatīṃ rajjuṃ āyamya madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayorantarā niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti / nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasya / dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇaṃ aṃsaṃ ālikhet / evaṃ uttarataḥ / tiryaṅmānīṃ dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet / vimitāyāṃ purastātpārśvamānyāvupasaṃharet / śrutisāmarthyāth

5.1

triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraśvī bhavati / ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti sॐikyā vedervijñāyate

5.3

ṣaṭtriṃśikāyāṃ aṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśakena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevaṃ uttarataḥśroṇī / viparyasyāṃsau pañcadaśikenaivāpāyamya dvādaśike śaṅkuṃ nihanti / evaṃ uttaratastāvaṃsau //५.२ka //
tadekarajjvā viharaṇaṃ //५.२kha //
trikacatuṣkayoḥ pañcikākṣṇayārajjuḥ / tābhistrirabhyastābhiraṃsau / caturabhyastābhiḥśroṇī

5.4

dvādaśikāpañcikayostrayodaśikākṣṇayārajjuḥ, tābhiraṃsau dvirabhyastābhiḥ śroṇī

5.6

pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikākṣṇayārajjuḥ / tābhiḥśroṇī //५.५ka //
dvādaśikāpañcatriṃśikayoḥ saptatriṃśikākṣṇayārajjuḥ / tābhiraṃsau //५.५kha //
etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti

5.9

aṣṭaviṃśatyonaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ //५.७ka //
dakṣiṇasmādaṃsāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet / chedaṃ viparyasyottarata upadadhyāt / sā dīrghā caturaśrā / tathā yuktāṃ saṃcakṣīta //५.७kha //
sॐikyā veditṛtīyadeśe yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate //५.८ka //
prakramāsya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati trikaraṇyā vā //५.८kha //
aṣṭikā daśiketi tiryaṅmānyau / dvādaśikā pṛṣṭhayā //५.८ga //
trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ

5.10

dvistāvā vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate

6.1

prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavati

6.4

prakramo dvipadastripado vā / prakrame yāthākāmī śabdārthasya viśayitvāth //६.२ka //
yajamānasyādhvaryorvā / eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati //६.२kha //
rathamātrī nirūḍhapaśubandhasya vedirbhavatīti vijñāyate //६.३ka //
tasya khalvāhū rathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī / vipathayugena purastāth //६.३kha //
yāvatā vā bāhye chidre //६.३ga //
tadekarajjvoktaṃ / pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugena śroṇyaṃsānnirhareth

6.6

athāpyudāharanti //६.५ka //
aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśataṃ / ṣaḍaśītiyugaṃ cāsya rathaścāraṇa ucyate iti rathaparimāṇaṃ //६.५kha //
aratnibhirvā caturbhiḥ paścātṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt / tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāṃ adhyardheneti śroṇyaṃsānnirhareth

6.7

yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate, tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth

6.8

daśapadottarā vedirbhavatīti some vijñāyate / tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth

6.9

tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte

6.10

pade yuge'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth

6.11

vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā upasaṃharet / śrutisāmarthyāth

7.1

navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyataṃ iti sadaso vijñāyate

7.2

aṣṭhādaśetyekeṣāṃ

7.3

tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsānnirhareth

7.4

prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate / aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ taṃ parilikhecchrutisāmarthyāth

7.5

vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate

7.6

caturaśretyekeṣām, parimaṇḍaletyekeṣāṃ

7.7

karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayeth

7.8

tā ekaviṃśatirbhavanti

7.9

prāgāyāmāḥ prathame prastāre'parasminnudagāyāmāḥ

7.12

maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikheth //७.१०ka //
tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhavettannavadhā vyavalikhya traidhaṃ ekaikaṃ pradhikaṃ vibhajeth //७.१०kha //
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayeth //७.११ka //
madhyānītarasminprastāre //७.११kha //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //७.११ga //
piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate

7.13

caturaśrā ityekeṣāṃ parimaṇḍalā ityekeṣāṃ

7.14

mṛdo dehānkṛtvāgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya, ekasyāḥ sthāne'śmānaṃ upapadhyāth

7.15

yathāsaṅkhyaṃ itarā vyavalikhya yathāyogaṃ upadadhyāth

8.1

bhavatīva khalu vā eṣa yo'gniṃ cinute iti vijñāyate / vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanāt / pratyakṣavidhānādvā

8.3

yāvadāmnānena veṇunā caturaśre ātmani puruṣānavamimote //८.२ka //
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare //८.२kha //
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati / evaṃ uttarata uttaraṃ //८.२ga //
prādeśena vitastyā vā paścātpucchaṃ //८.२gha //
ekavidhaḥ prathamo'gnirdvividho dvitīyastrividhastṛtīyaḥ ta evaṃ evodyantyaikaśatavidhāth

8.4

tadu ha vai saptavidhaṃ eva cinvīta / saptavidho vāva prākṛto'gniḥ / tata ūrdhvaṃ ekottarāniti vijñāyate

8.5

ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti / saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca

8.7

aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣaṃ āveśayeth //८.६ka //
ākṛtivikārasyāśrutatvāth //८.६kha //
puruṣamātreṇa vimimīte' veṇunā vimimīte, iti vijñāyate

8.8

yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti madhye tṛtīyaṃ

8.9

apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ anupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūnnihatyonmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhedāntāth

8.10

unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedāntāth

9.4

unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyupari lekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayoḥ śaṅkū nihanti //९.१ka //
sa puruṣaścaturaśraḥ //९.१kha //
evaṃ puradakṣiṇaṃ catura ātmani puruṣānavamimīte //९.२ka //
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe / puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare //९.२kha //
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ ityuktaṃ //९.२ga //
pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaraṃ / tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet / viparyasya śroṇī //९.३ka //
pūrvavaduttaraṃ aṃsaṃ //९.३kha //
rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte

9.5

sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse'pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā vihareth

9.8

karaṇānāṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayeth //९.६ka //
tāsāṃ evaikato'dhyardhāstaddvitīyaṃ / puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyaṃ //९.६kha //
sarvataḥ prādeśastaccaturthaṃ / samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamaṃ //९.६ga //
ūrvdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ jānoḥ pañcamena kārayeth //९.७ka //
ardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ ca //९.७kha //
yatpacyamānānāṃ pratihrasīta purīṣeṇa tatsampūrayedaniyataparimāṇatvātpurīṣasya

10.2

upadhāne'dhyardhā daśa purastātpratīcīrātmanyupadadhāti / daśa paścātprācīḥ //१०.१ka //
pañcapañca pakṣāgrayoḥ / pakṣāpyayayośca viśayāstāsāṃ ardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti //१०.१kha //
pañcapañca pucchapārśvayordakṣiṇā udīcīśca //१०.१ga //
pucche prādeśaṃ upadhāya sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth

10.3

pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth

10.5

aparasminprastāre'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti / daśottarato dakṣiṇāḥ //१०.४ka //
yathā prathame prastāre pakṣau tathā pucchaṃ / yathā pucchaṃ tathā pakṣau viparītā apyaye //१०.४kha //
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth

10.7

pañcadaśabhāgīyābiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth //१०.६ka //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //१०.६kha //
pañca citayo bhavanti / pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citirarthāntaratvātpurīṣasya

10.9

jānudaghnīṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ //१०.८ka //
nābhidaghnīṃ dviṣāhasraṃ dvitīyaṃ āsyadaghnīṃ triṣāhasraṃ tṛtīyaṃ uttaraṃ uttaraṃ jyāyāmsaṃ //१०.८kha //
mahāntaṃ bṛhantaṃ aparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate //१०.८ga //
dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti / triṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityaṃ iṣṭakāparimāṇaṃ

10.10

vijñāyate ca ḥna jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti'

11.1

caturaśrābhiragniṃ cinuta iti vijñāyata / samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya

11.2

pādamātrayo bhavanti aratnimātrayo bhavantyūrvasthimātrayo bhavantyaṇūkamātrayo bhavantīti vijñāyate

11.4

caturbhāgīyamaṇūkaṃ / pañcamabhāgīyāratniḥ / tathorvasthi //११.३ka //
pādeṣṭakā pādamātrī //११.३kha //
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth

11.6

upadhāne'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt / sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ //११.५ka //
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciśca //११.५kha //
sandhyantarāle pañcabhāgīyāḥ sapādāḥ

11.7

pucche prādeśamupadhāya sarvaṃ agniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayeth

11.8

pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayeth

11.10

aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ //११.९ka //
tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāth //११.९kha //
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth

12.2

pādeṣṭakākṣiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth //११.११ka //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //११.११kha //
ekavidhaprabhṛtīnāṃ karaṇīnāṃ dvādaśena trayodaśenetīṣṭakāḥ kārayeth //१२.१ka //
pādeṣṭakāśca vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //१२.१kha //
ekavidhaprabhṛtīnāṃ prathamāhāreṇa dvitīyena tṛtīyeneti yo yujyeta / sarveṣāṃ yathā śrutisaṅkhyā tathordhvapramāṇaṃ

12.3

kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāstratvāth

12.4

praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate

12.5

yāvānagniḥ sāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ caturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhācchroṇīṃ pratyālikhet / sā nityā praugaṃ

12.7

karāṇāni cayanaṃ ityekavidhoktaṃ //१२.६ka //
praugā iṣṭakāḥ kārayeth //१२.६kha //
ubhayayaḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātānbhrātṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate

12.8

yathā vimukhe śakaṭe

12.9

tāvadeva tīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet / sā nityobhabhayataḥ praugaṃ

12.10

praugacitoktīḥ (-ktaṃ) / ubhayataḥ praugā iṣṭakāḥ kārayeth

12.11

rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate

12.12

yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhaveth

13.1

tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayeth

13.2

tāsāṃ ṣaṭpradhāvupadhāya śeṣaṃ aṣṭadhā vibhajeth

13.3

upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayet / madhyānītarasminprastāre / vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth

13.4

droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate

13.5

dvayāni tu khalu droṇāni, caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca

13.6

tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth

13.7

caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstraṃ

13.8

sa caturaśraḥ

13.9

paścāttsarurbhavatyanurūpatvāyeti vijñāyate

13.10

sarvasyā bhūmerdaśamaṃ tsarustasya pucchena nirhāra uktaḥ

13.11

tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet / adhyardhāḥ pādeṣṭakāśca

13.12

upadhāne'dhyardhāḥ purastātpratīcīrātmanyupadadhāti / tsarvarge śroṇyośca prācīḥ

13.13

sarvaṃ agniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth

13.14

pādeṣṭakābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth

13.15

aparasminprastāre'dhyardhā dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhātyuttarataśca dakṣiṇāstsarupārśvayordakṣiṇā utīcīśca

13.16

sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth

13.17

pādeṣṭakākṣiḥ saṅkyāṃ pūrayeth

13.18

vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth

14.1

samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate

14.2

samūhanneveṣṭakā upadadhāti

14.3

dikṣu cātvālā bhavanti / tebhyaḥ puraṣimabhyudūhatīti vijñāyate

14.4

paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate

14.5

madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti / sa pariyāyyaḥ

14.6

upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate

14.7

paricāyyenoktaḥ

14.8

śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayetpitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate

14.9

dvayāni khalu śmamaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca

14.10

tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth

14.11

caturaśraṃ vā / yasya guṇaśāstraṃ

14.12

sa caturaśraḥ / tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ

14.13

chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate

14.14

sarvaiśchandobiścinuyādityekaṃ / prākṛtairityaparaṃ

15.1

śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate

15.3

vakrapakṣo vyastapuccho bhavati //१५.२ka //
paścātprāṅudūhati / purastātpratyaṅṅudūhati / evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate //१५.२kha //
yāvānagniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate / prādeśaṃ caturthaṃ ātmanaścaturbhāgīyāścāṣṭau / tāsāṃ tisraḥ śira itaratpakṣayorvibhajeth

15.4

pañcāratniḥ puruṣaḥ / caturaratniḥ vyāyāmaḥ / caturviṃśatyaṅgulayo'ratniḥ / tadardhaṃ prādeśa iti kḻptiḥ

15.5

ardhadaśamā aratnayo'ṅgulayaśca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ

15.6

dvipuruṣāṃ rajjuṃ ubhayataḥpāśāṃ karoti / madhye lakṣaṇaṃ / pakṣasyāparayoḥ koṭyorantau niyamya lakṣaṇena prācīnaṃ āyacchedevaṃ purastāt / sa nirṇāmaḥ

15.7

etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ

15.8

ātmā dvipuruṣāyāmo'dhyardhapuruṣavyāsaḥ

15.10

pucche'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnaṃ āyacchet / tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca //१५.९ka //
tāvakṣṇayā vyavalikhet / yathārdhapuruṣo'pyaye syāth //१५.९kha //
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇayornipātayeth

16.2

apyayānprati śroṇyaṃsānapacchindyāth //१६.१ka //
evaṃ iva hi śyenaḥ //१६.१kha //
karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayedyathāyoganataṃ tatprathamaṃ

16.3

te dve prācī saṃhite / taddvitīyaṃ

16.4

prathamasya ṣaḍbhāgaṃ aṣṭabhāgena vardhayet / yathāyoganataṃ tattṛtīyaṃ

16.5

caturbhāgīyādhyardhā / tasyāścaturbhāgīyāmātraṃ akṣṇayā chindyāt / taccaturthaṃ

16.6

caturbāgīyārdhaṃ pañcamaṃ

16.7

tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭhaṃ

16.8

puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnaṃ āyacchet / tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca / tāvakṣṇayā dakṣiṇaॉarayoḥ koṭyorālikhet / tatsaptamaṃ

16.9

evamanyat / uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhettadaṣṭamaṃ

16.10

caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamaṃ

16.11

upadhāne ṣaṣṭiḥṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrnirupadadhyāth

16.12

pucchapārśvayoraṣṭāvaṣṭau ṣaṭhyayastisro'gre tata ekāntatastisraḥ tata ekā

16.12

pucchāpyaye caturthyau viśaye / tayostu paścātpañcamyāvanīkasaṃhite

17.1

śeṣe daśa caturthyaḥ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca

17.2

śeṣe ca ṣaḍviṃśatiraṣṭau ṣaṣṭayaścatasraḥ pañcamyaḥ

17.3

śirasi caturthyau viśaye / tayośca purastātprācyau

17.4

eṣa dviśataḥ prastāraḥ

17.8

aparasminprastāre pañcapañca nirṇāmayordvitīyāḥ / apyayayośca tṛtīyā ātmānaṃ aṣṭabhāgāvetāḥ //१७.५ka //
śeṣe pañcacatvāriṃśatprathamāḥ prācīḥ //१७.५kha //
pucchapārśvayoḥ pañcapañca saptamyaḥ //१७.६ka //
dvitīyacaturthoścānyatarataḥ pratisaṃhitāṃ ekaikāṃ //१७.६kha //
śeṣe trayodaśāṣṭamyaḥ //१७.६ga //
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau caturthyo dakṣiṇā udīcīśca //१७.७ka //
śeṣe ca viṃśatistriṃśatṣaṣṭhayaḥ ekāṃ pañcamīṃ //१७.७kha //
śirasi caturthyau tayośca purastāccatasro navamyaḥ

17.9

eṣa dviśataprastāraḥ

17.10

vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth

18.1

śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate

18.2

vakrapakṣo vyastapuccho bhavati / paścātprāṅudūhati / purastātpratyaṅudūhati / evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate

18.3

puruṣasya ṣoḍaśabhirviṃśaṃ śataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate / tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa puccha ekatriṃśaddakṣiṇe pakṣe tathottare

18.4

adhyardhapuruṣastiryagdvāvāyāmata iti dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍasyau nirasyet / catvāriṃśatpariśiṣyante / sa ātmā

18.6

śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayeth //१८.५ka //
tisraḥ pariśiṣyante / tacchiraḥ //१८.५kha //
puruṣastiryagdvāvāyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaśca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ / tathottaraḥ

18.7

pakṣāgrepakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet / ekatriṃśatpariśiṣyante

19.1

pakṣāgraṃ utsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhāṃ ālikheth //१८.८ka //
pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya lekhāyāṃ puruṣānte nitodantukuryāt / nitodātprācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayornānāntāvālikhet / tatpakṣinamanaṃ / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ //१८.८kha //
dvipuruṣaṃ pascādardhapuruṣaṃ purastāccaturbhāgonaḥ puruṣa āyāmo'ṣṭādaśakaraṇyo pārśvayostāḥ pañcadaśaparigṛhṇanti / tatpucchaṃ

19.3

ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāth //१९.२ka //
aṣṭamena tribhiraṣṭamaiścaturthena caturthasaviśeṣeṇeti //१९.२kha //
ardheṣṭakāṃ tribhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti

19.4

pādeṣṭakāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti

19.5

pakṣeṣṭakāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti

19.6

pakṣamadhyīyāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti

19.7

pakṣāgrīyāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaptamābhyāṃ ekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti

19.9

pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ tiryaṅmānī / puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī / tasyākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayeth //१९.८ka //
pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayeth //१९.८kha //
upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastācchirasi / apareṇa śiraso'pyayaṃ pañca / pūrveṇa pakṣāpyayāvekādaśa / apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre

20.1

catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayośca viśayāḥ

20.2

tā ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥ ṣoḍaśībhiryathāyogaṃ paryupadadhyāth

20.3

catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣamadhyayoḥ

20.4

pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayeth

20.8

avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ prācchādayeth //२०.५ka //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ //२०.५kha //
aparasminprastāre purastācchirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāth //२०.६ka //
te'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe //२०.६kha //
dvābhyāṃ ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāth //२०.७ka //
bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāth //२०.७kha //
ātmanaḥ karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāth

20.10

catasraścatasro'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ //२०.९ka //
pakṣeṣṭakābhirudīcībhiḥ pakṣau pracchādayeth //२०.९kha //
tisrastisro'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ

20.12

avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayeth //२०.११ka //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāth //२०.११kha //
yaccaturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayeth

20.13

aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne

20.14

vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth

21.1

kaṅkacidalajaciditi śyenacitā vyākhyātau

21.3

evami va hi śyenasya varṣīyāṃsau pakṣau pucchādvakrau saṃnataṃ pucchaṃ dīrgha ātmā maṇḍalaṃ śiraśca / tasmācchrutisāmarthyāth //२१.२ka //
aśirasko vānāmnānāth //२१.२kha //
jñāyate ca / kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣo'muṣmiṃlloke saṃbhaveyaṃ iti vidyamāne kathaṃ brūyāth

21.5

prākṛtau vakrau pakṣau saṃnataṃ pucchaṃ vikāraśravaṇāth //२१.४ka //
yathāprakṛtyātmāvikārāth //२१.४kha //
yatho etaccheyanacitaṃ cinvīteti / yāvadāmnānasārūpyaṃ tadvyākhyātaṃ

21.6

tristāvo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate

21.7

tatra sarvābyāso'viśeṣāth

21.8

dīrghacaturaśrāṇāṃ samāsena pakṣapucchānāṃ samāsa uktaḥ

21.9

ekaviṃśo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate

21.10

tatra puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ saṅkhyāsaṃyogātsaṅkhyāsaṃyogāth

Original text: kalpaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc