कल्पः — शुल्बसूत्राणि — आपस्तम्बशुल्बसूत्राणि · Chapter 1
āpastambaśulbasūtraṃ
vihārayogānvyākhyāsyāmaḥ
yāvadāyāmaṃ pramāṇaṃ //१.२ka //
tadardhamabhyasyāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti //१.२kha //
pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimitaṃ karoti //१.२ga //
evamuttarato viparyasyetarataḥ sa samādhiḥ //१.२gha //
tannimitto nirhrāso vivṛddhirvā //१.२ca //
āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturthaṃ āyāmaścākṣṇayā rajjustiryaṅbhānīśeṣaḥ / vyākhyātaṃ viharaṇaṃ //१.३ka //
dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhute kurutastadubhayaṃ karoti //१.४ka //
tābhirjñeyābhiruktaṃ viharaṇaṃ //१.४kha //
caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistavatīṃ bhūmiṃ karoti / samasya dvikaraṇī
pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettaccaturthenātmacatustriṃśonena saviśeṣaḥ
athāparaṃ //१.७ka //
pramāṇamātrīṃ rajjuṃ ubhayataḥ pāśāṃ karoti //१.७kha //
madhye lakṣaṇaṃ ardhamadhyamayośca pṛṣṭhyāyāṃ rajjuṃ āyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūnnihatyupāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nimittaṃ karoti / madhyame pāśau pratimucya, uparyupari nimittaṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsaṃ āyacchet / unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet / evamuttarau śroṇyaṃsau //१.७ga //
athāparoyogaḥ //२.१ka //
pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūnnihatyārdhe'rdhe tadviśeṣaṃ abhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamagamayet / antyayoḥ pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaraṃ lakṣaṇena dakṣiṇamaṅkaṃ āyacchet / unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet / evaṃ uttarau śroṇyaṃsau //२.१kha //
pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā / vibhāgastu navadhā
tulyayoścaturaśrayoruktaḥ samāsaḥ / nānāpramāṇayoścaturaśrayoḥ samāsaḥ //२.४ka //
hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛddhraṃ ullikhet / vṛddhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati / taduktaṃ //२.४kha //
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛddhramullikheth //२.५ka //
vṛrdhasya pārśvamānīṃ akṣṇayetaratpārśvaṃ upasaṃhareth //२.५kha //
sā yatra nipatettadapacchindyāth //२.५ga //
chinnayā nirastaṃ //२.५gha //
upasaṃhṛtākṣaṇayārajjuḥ sā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti //२.६ka //
tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn //२.६ga //
taduktaṃ //२.६gha //
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣantiryaṅmānyāpacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāth //२.७ka //
khaṇḍaṃ āgantunā saṃpurayeth //२.७kha //
tasya nirhāra uktaḥ //२.७ga //
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cukīrṣanā yāvaccikīrṣettāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syādyathāyogaṃ upadadhyāth
caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyātkoṭyāṃ nipātayeth //३.२ka //
pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikheth //३.२kha //
sā nityā maṇḍalaṃ //३.२ga //
yāvaddhīyate tāvadāgantu //३.२gha //
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhaṃ pañcadaśa bhāgānkṛtvā dvāvuddharet / trayodaśāvaśiṣyante / sā nityā caturaśraṃ
pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyate
caturaśraṃ ādeśādanyath
dvābhyāṃ catvāri //३.६ka //
tribhirnava //३.६kha //
yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargānkaroti //३.८ka //
ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭsapādān //३.८kha //
athātyanta pradeśaḥ //३.९ka //
yāvatā yāvatādhikena parilikhati tatpārśvayorupadadhāti / yacca tena caturaśraṃ kriyate tatkoṭyāṃ //३.९kha //
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate //३.१०ka //
ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāth //३.१०kha //
tṛtīyena navamī kalā //३.१०ga //
āgnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate //४.१ka //
aṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇo'gniṃ ādadhīta / ekādaśasu rājanyaḥ / dvādaśasu vaiśyaḥ //४.१kha //
caturviṃśatyāṃ aparimite yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnātidūraṃ ādheya iti sarveṣāṃ aviśeṣeṇa śrūyate
dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇāgnervijñāyate
gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣaḍdhā vā saṃvibhajya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgaṃ āgantuṃ upasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇaṃ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ / śrutisāmarthyāth
yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṃṣi saṃbhavedevaṃ tiraścī prāñcau vedyaṃsāvunnayati / pratīcī śroṇī purastādaṃhīyasī paścātprathīyasī madhye saṃnatataraivaṃ iva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate
apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātrī dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tāvatīṃ rajjuṃ āyamya madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayorantarā niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti / nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasya / dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇaṃ aṃsaṃ ālikhet / evaṃ uttarataḥ / tiryaṅmānīṃ dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet / vimitāyāṃ purastātpārśvamānyāvupasaṃharet / śrutisāmarthyāth
triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraśvī bhavati / ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti sॐikyā vedervijñāyate
ṣaṭtriṃśikāyāṃ aṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśakena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevaṃ uttarataḥśroṇī / viparyasyāṃsau pañcadaśikenaivāpāyamya dvādaśike śaṅkuṃ nihanti / evaṃ uttaratastāvaṃsau //५.२ka //
tadekarajjvā viharaṇaṃ //५.२kha //
trikacatuṣkayoḥ pañcikākṣṇayārajjuḥ / tābhistrirabhyastābhiraṃsau / caturabhyastābhiḥśroṇī
dvādaśikāpañcikayostrayodaśikākṣṇayārajjuḥ, tābhiraṃsau dvirabhyastābhiḥ śroṇī
pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikākṣṇayārajjuḥ / tābhiḥśroṇī //५.५ka //
dvādaśikāpañcatriṃśikayoḥ saptatriṃśikākṣṇayārajjuḥ / tābhiraṃsau //५.५kha //
etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti
aṣṭaviṃśatyonaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ //५.७ka //
dakṣiṇasmādaṃsāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet / chedaṃ viparyasyottarata upadadhyāt / sā dīrghā caturaśrā / tathā yuktāṃ saṃcakṣīta //५.७kha //
sॐikyā veditṛtīyadeśe yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate //५.८ka //
prakramāsya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati trikaraṇyā vā //५.८kha //
aṣṭikā daśiketi tiryaṅmānyau / dvādaśikā pṛṣṭhayā //५.८ga //
trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ
dvistāvā vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate
prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavati
prakramo dvipadastripado vā / prakrame yāthākāmī śabdārthasya viśayitvāth //६.२ka //
yajamānasyādhvaryorvā / eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati //६.२kha //
rathamātrī nirūḍhapaśubandhasya vedirbhavatīti vijñāyate //६.३ka //
tasya khalvāhū rathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī / vipathayugena purastāth //६.३kha //
yāvatā vā bāhye chidre //६.३ga //
tadekarajjvoktaṃ / pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugena śroṇyaṃsānnirhareth
athāpyudāharanti //६.५ka //
aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśataṃ / ṣaḍaśītiyugaṃ cāsya rathaścāraṇa ucyate iti rathaparimāṇaṃ //६.५kha //
aratnibhirvā caturbhiḥ paścātṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt / tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāṃ adhyardheneti śroṇyaṃsānnirhareth
yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate, tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth
daśapadottarā vedirbhavatīti some vijñāyate / tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth
tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte
pade yuge'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth
vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā upasaṃharet / śrutisāmarthyāth
navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyataṃ iti sadaso vijñāyate
aṣṭhādaśetyekeṣāṃ
tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsānnirhareth
prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate / aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ taṃ parilikhecchrutisāmarthyāth
vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate
caturaśretyekeṣām, parimaṇḍaletyekeṣāṃ
karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayeth
tā ekaviṃśatirbhavanti
prāgāyāmāḥ prathame prastāre'parasminnudagāyāmāḥ
maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikheth //७.१०ka //
tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhavettannavadhā vyavalikhya traidhaṃ ekaikaṃ pradhikaṃ vibhajeth //७.१०kha //
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayeth //७.११ka //
madhyānītarasminprastāre //७.११kha //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //७.११ga //
piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate
caturaśrā ityekeṣāṃ parimaṇḍalā ityekeṣāṃ
mṛdo dehānkṛtvāgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya, ekasyāḥ sthāne'śmānaṃ upapadhyāth
yathāsaṅkhyaṃ itarā vyavalikhya yathāyogaṃ upadadhyāth
bhavatīva khalu vā eṣa yo'gniṃ cinute iti vijñāyate / vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanāt / pratyakṣavidhānādvā
yāvadāmnānena veṇunā caturaśre ātmani puruṣānavamimote //८.२ka //
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare //८.२kha //
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati / evaṃ uttarata uttaraṃ //८.२ga //
prādeśena vitastyā vā paścātpucchaṃ //८.२gha //
ekavidhaḥ prathamo'gnirdvividho dvitīyastrividhastṛtīyaḥ ta evaṃ evodyantyaikaśatavidhāth
tadu ha vai saptavidhaṃ eva cinvīta / saptavidho vāva prākṛto'gniḥ / tata ūrdhvaṃ ekottarāniti vijñāyate
ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti / saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca
aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣaṃ āveśayeth //८.६ka //
ākṛtivikārasyāśrutatvāth //८.६kha //
puruṣamātreṇa vimimīte' veṇunā vimimīte, iti vijñāyate
yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti madhye tṛtīyaṃ
apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ anupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūnnihatyonmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhedāntāth
unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedāntāth
unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyupari lekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayoḥ śaṅkū nihanti //९.१ka //
sa puruṣaścaturaśraḥ //९.१kha //
evaṃ puradakṣiṇaṃ catura ātmani puruṣānavamimīte //९.२ka //
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe / puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare //९.२kha //
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ ityuktaṃ //९.२ga //
pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaraṃ / tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet / viparyasya śroṇī //९.३ka //
pūrvavaduttaraṃ aṃsaṃ //९.३kha //
rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte
sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse'pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā vihareth
karaṇānāṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayeth //९.६ka //
tāsāṃ evaikato'dhyardhāstaddvitīyaṃ / puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyaṃ //९.६kha //
sarvataḥ prādeśastaccaturthaṃ / samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamaṃ //९.६ga //
ūrvdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ jānoḥ pañcamena kārayeth //९.७ka //
ardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ ca //९.७kha //
yatpacyamānānāṃ pratihrasīta purīṣeṇa tatsampūrayedaniyataparimāṇatvātpurīṣasya
upadhāne'dhyardhā daśa purastātpratīcīrātmanyupadadhāti / daśa paścātprācīḥ //१०.१ka //
pañcapañca pakṣāgrayoḥ / pakṣāpyayayośca viśayāstāsāṃ ardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti //१०.१kha //
pañcapañca pucchapārśvayordakṣiṇā udīcīśca //१०.१ga //
pucche prādeśaṃ upadhāya sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth
pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth
aparasminprastāre'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti / daśottarato dakṣiṇāḥ //१०.४ka //
yathā prathame prastāre pakṣau tathā pucchaṃ / yathā pucchaṃ tathā pakṣau viparītā apyaye //१०.४kha //
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth
pañcadaśabhāgīyābiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth //१०.६ka //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //१०.६kha //
pañca citayo bhavanti / pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citirarthāntaratvātpurīṣasya
jānudaghnīṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ //१०.८ka //
nābhidaghnīṃ dviṣāhasraṃ dvitīyaṃ āsyadaghnīṃ triṣāhasraṃ tṛtīyaṃ uttaraṃ uttaraṃ jyāyāmsaṃ //१०.८kha //
mahāntaṃ bṛhantaṃ aparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate //१०.८ga //
dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti / triṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityaṃ iṣṭakāparimāṇaṃ
vijñāyate ca ḥna jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti'
caturaśrābhiragniṃ cinuta iti vijñāyata / samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya
pādamātrayo bhavanti aratnimātrayo bhavantyūrvasthimātrayo bhavantyaṇūkamātrayo bhavantīti vijñāyate
caturbhāgīyamaṇūkaṃ / pañcamabhāgīyāratniḥ / tathorvasthi //११.३ka //
pādeṣṭakā pādamātrī //११.३kha //
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth
upadhāne'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt / sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ //११.५ka //
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciśca //११.५kha //
sandhyantarāle pañcabhāgīyāḥ sapādāḥ
pucche prādeśamupadhāya sarvaṃ agniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayeth
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayeth
aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ //११.९ka //
tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāth //११.९kha //
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth //११.११ka //
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //११.११kha //
ekavidhaprabhṛtīnāṃ karaṇīnāṃ dvādaśena trayodaśenetīṣṭakāḥ kārayeth //१२.१ka //
pādeṣṭakāśca vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth //१२.१kha //
ekavidhaprabhṛtīnāṃ prathamāhāreṇa dvitīyena tṛtīyeneti yo yujyeta / sarveṣāṃ yathā śrutisaṅkhyā tathordhvapramāṇaṃ
kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāstratvāth
praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate
yāvānagniḥ sāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ caturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhācchroṇīṃ pratyālikhet / sā nityā praugaṃ
karāṇāni cayanaṃ ityekavidhoktaṃ //१२.६ka //
praugā iṣṭakāḥ kārayeth //१२.६kha //
ubhayayaḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātānbhrātṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate
yathā vimukhe śakaṭe
tāvadeva tīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet / sā nityobhabhayataḥ praugaṃ
praugacitoktīḥ (-ktaṃ) / ubhayataḥ praugā iṣṭakāḥ kārayeth
rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate
yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhaveth
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayeth
tāsāṃ ṣaṭpradhāvupadhāya śeṣaṃ aṣṭadhā vibhajeth
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayet / madhyānītarasminprastāre / vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth
droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate
dvayāni tu khalu droṇāni, caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth
caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstraṃ
sa caturaśraḥ
paścāttsarurbhavatyanurūpatvāyeti vijñāyate
sarvasyā bhūmerdaśamaṃ tsarustasya pucchena nirhāra uktaḥ
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet / adhyardhāḥ pādeṣṭakāśca
upadhāne'dhyardhāḥ purastātpratīcīrātmanyupadadhāti / tsarvarge śroṇyośca prācīḥ
sarvaṃ agniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth
pādeṣṭakābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth
aparasminprastāre'dhyardhā dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhātyuttarataśca dakṣiṇāstsarupārśvayordakṣiṇā utīcīśca
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkyāṃ pūrayeth
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth
samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate
samūhanneveṣṭakā upadadhāti
dikṣu cātvālā bhavanti / tebhyaḥ puraṣimabhyudūhatīti vijñāyate
paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate
madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti / sa pariyāyyaḥ
upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate
paricāyyenoktaḥ
śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayetpitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate
dvayāni khalu śmamaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth
caturaśraṃ vā / yasya guṇaśāstraṃ
sa caturaśraḥ / tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ
chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate
sarvaiśchandobiścinuyādityekaṃ / prākṛtairityaparaṃ
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati //१५.२ka //
paścātprāṅudūhati / purastātpratyaṅṅudūhati / evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate //१५.२kha //
yāvānagniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate / prādeśaṃ caturthaṃ ātmanaścaturbhāgīyāścāṣṭau / tāsāṃ tisraḥ śira itaratpakṣayorvibhajeth
pañcāratniḥ puruṣaḥ / caturaratniḥ vyāyāmaḥ / caturviṃśatyaṅgulayo'ratniḥ / tadardhaṃ prādeśa iti kḻptiḥ
ardhadaśamā aratnayo'ṅgulayaśca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ
dvipuruṣāṃ rajjuṃ ubhayataḥpāśāṃ karoti / madhye lakṣaṇaṃ / pakṣasyāparayoḥ koṭyorantau niyamya lakṣaṇena prācīnaṃ āyacchedevaṃ purastāt / sa nirṇāmaḥ
etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ
ātmā dvipuruṣāyāmo'dhyardhapuruṣavyāsaḥ
pucche'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnaṃ āyacchet / tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca //१५.९ka //
tāvakṣṇayā vyavalikhet / yathārdhapuruṣo'pyaye syāth //१५.९kha //
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇayornipātayeth
apyayānprati śroṇyaṃsānapacchindyāth //१६.१ka //
evaṃ iva hi śyenaḥ //१६.१kha //
karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayedyathāyoganataṃ tatprathamaṃ
te dve prācī saṃhite / taddvitīyaṃ
prathamasya ṣaḍbhāgaṃ aṣṭabhāgena vardhayet / yathāyoganataṃ tattṛtīyaṃ
caturbhāgīyādhyardhā / tasyāścaturbhāgīyāmātraṃ akṣṇayā chindyāt / taccaturthaṃ
caturbāgīyārdhaṃ pañcamaṃ
tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭhaṃ
puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnaṃ āyacchet / tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca / tāvakṣṇayā dakṣiṇaॉarayoḥ koṭyorālikhet / tatsaptamaṃ
evamanyat / uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhettadaṣṭamaṃ
caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamaṃ
upadhāne ṣaṣṭiḥṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrnirupadadhyāth
pucchapārśvayoraṣṭāvaṣṭau ṣaṭhyayastisro'gre tata ekāntatastisraḥ tata ekā
pucchāpyaye caturthyau viśaye / tayostu paścātpañcamyāvanīkasaṃhite
śeṣe daśa caturthyaḥ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca
śeṣe ca ṣaḍviṃśatiraṣṭau ṣaṣṭayaścatasraḥ pañcamyaḥ
śirasi caturthyau viśaye / tayośca purastātprācyau
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
aparasminprastāre pañcapañca nirṇāmayordvitīyāḥ / apyayayośca tṛtīyā ātmānaṃ aṣṭabhāgāvetāḥ //१७.५ka //
śeṣe pañcacatvāriṃśatprathamāḥ prācīḥ //१७.५kha //
pucchapārśvayoḥ pañcapañca saptamyaḥ //१७.६ka //
dvitīyacaturthoścānyatarataḥ pratisaṃhitāṃ ekaikāṃ //१७.६kha //
śeṣe trayodaśāṣṭamyaḥ //१७.६ga //
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau caturthyo dakṣiṇā udīcīśca //१७.७ka //
śeṣe ca viṃśatistriṃśatṣaṣṭhayaḥ ekāṃ pañcamīṃ //१७.७kha //
śirasi caturthyau tayośca purastāccatasro navamyaḥ
eṣa dviśataprastāraḥ
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati / paścātprāṅudūhati / purastātpratyaṅudūhati / evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate
puruṣasya ṣoḍaśabhirviṃśaṃ śataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate / tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa puccha ekatriṃśaddakṣiṇe pakṣe tathottare
adhyardhapuruṣastiryagdvāvāyāmata iti dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍasyau nirasyet / catvāriṃśatpariśiṣyante / sa ātmā
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayeth //१८.५ka //
tisraḥ pariśiṣyante / tacchiraḥ //१८.५kha //
puruṣastiryagdvāvāyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaśca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ / tathottaraḥ
pakṣāgrepakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet / ekatriṃśatpariśiṣyante
pakṣāgraṃ utsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhāṃ ālikheth //१८.८ka //
pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya lekhāyāṃ puruṣānte nitodantukuryāt / nitodātprācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayornānāntāvālikhet / tatpakṣinamanaṃ / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ //१८.८kha //
dvipuruṣaṃ pascādardhapuruṣaṃ purastāccaturbhāgonaḥ puruṣa āyāmo'ṣṭādaśakaraṇyo pārśvayostāḥ pañcadaśaparigṛhṇanti / tatpucchaṃ
ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāth //१९.२ka //
aṣṭamena tribhiraṣṭamaiścaturthena caturthasaviśeṣeṇeti //१९.२kha //
ardheṣṭakāṃ tribhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti
pādeṣṭakāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti
pakṣeṣṭakāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
pakṣamadhyīyāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
pakṣāgrīyāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaptamābhyāṃ ekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti
pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ tiryaṅmānī / puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī / tasyākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayeth //१९.८ka //
pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayeth //१९.८kha //
upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastācchirasi / apareṇa śiraso'pyayaṃ pañca / pūrveṇa pakṣāpyayāvekādaśa / apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre
catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayośca viśayāḥ
tā ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥ ṣoḍaśībhiryathāyogaṃ paryupadadhyāth
catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣamadhyayoḥ
pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayeth
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ prācchādayeth //२०.५ka //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ //२०.५kha //
aparasminprastāre purastācchirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāth //२०.६ka //
te'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe //२०.६kha //
dvābhyāṃ ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāth //२०.७ka //
bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāth //२०.७kha //
ātmanaḥ karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāth
catasraścatasro'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ //२०.९ka //
pakṣeṣṭakābhirudīcībhiḥ pakṣau pracchādayeth //२०.९kha //
tisrastisro'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayeth //२०.११ka //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāth //२०.११kha //
yaccaturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayeth
aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth
kaṅkacidalajaciditi śyenacitā vyākhyātau
evami va hi śyenasya varṣīyāṃsau pakṣau pucchādvakrau saṃnataṃ pucchaṃ dīrgha ātmā maṇḍalaṃ śiraśca / tasmācchrutisāmarthyāth //२१.२ka //
aśirasko vānāmnānāth //२१.२kha //
jñāyate ca / kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣo'muṣmiṃlloke saṃbhaveyaṃ iti vidyamāne kathaṃ brūyāth
prākṛtau vakrau pakṣau saṃnataṃ pucchaṃ vikāraśravaṇāth //२१.४ka //
yathāprakṛtyātmāvikārāth //२१.४kha //
yatho etaccheyanacitaṃ cinvīteti / yāvadāmnānasārūpyaṃ tadvyākhyātaṃ
tristāvo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate
tatra sarvābyāso'viśeṣāth
dīrghacaturaśrāṇāṃ samāsena pakṣapucchānāṃ samāsa uktaḥ
ekaviṃśo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate
tatra puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ saṅkhyāsaṃyogātsaṅkhyāsaṃyogāth
Original text: kalpaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0