કલ્પઃ · અધ્યાય 1

આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રં
વિહારયોગાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

યાવદાયામં પ્રમાણં ॥૧.૨ક ॥
તદર્ધમભ્યસ્યાપરસ્મિંસ્તૃતીયે ષડ્ભાગોને લક્ષણં કરોતિ ॥૧.૨ખ ॥
પૃષ્ઠ્યાન્તયોરન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિતં કરોતિ ॥૧.૨ગ ॥
એવમુત્તરતો વિપર્યસ્યેતરતઃ સ સમાધિઃ ॥૧.૨ઘ ॥
તન્નિમિત્તો નિર્હ્રાસો વિવૃદ્ધિર્વા ॥૧.૨ચ ॥
આયામં વાભ્યસ્યાગન્તુચતુર્થં આયામશ્ચાક્ષ્ણયા રજ્જુસ્તિર્યઙ્ભાનીશેષઃ । વ્યાખ્યાતં વિહરણં ॥૧.૩ક ॥
દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્માની ચ યત્પૃથગ્ભુતે કુરુતસ્તદુભયં કરોતિ ॥૧.૪ક ॥
તાભિર્જ્ઞેયાભિરુક્તં વિહરણં ॥૧.૪ખ ॥
ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્દ્વિસ્તવતીં ભૂમિં કરોતિ । સમસ્ય દ્વિકરણી

પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેત્તચ્ચતુર્થેનાત્મચતુસ્ત્રિંશોનેન સવિશેષઃ

અથાપરં ॥૧.૭ક ॥
પ્રમાણમાત્રીં રજ્જું ઉભયતઃ પાશાં કરોતિ ॥૧.૭ખ ॥
મધ્યે લક્ષણં અર્ધમધ્યમયોશ્ચ પૃષ્ઠ્યાયાં રજ્જું આયમ્ય પાશયોર્લક્ષણેષ્વિતિ શઙ્કૂન્નિહત્યુપાન્ત્યયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય મધ્યમેન લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિમિત્તં કરોતિ । મધ્યમે પાશૌ પ્રતિમુચ્ય, ઉપર્યુપરિ નિમિત્તં મધ્યમેન લક્ષણેન દક્ષિણમંસં આયચ્છેત્ । ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદપરસ્મિન્પ્રતિમુચ્ય મધ્યમેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિણાં શ્રોણિં આયચ્છેત્ । એવમુત્તરૌ શ્રોણ્યંસૌ ॥૧.૭ગ ॥
અથાપરોયોગઃ ॥૨.૧ક ॥
પૃષ્ઠ્યાન્તયોર્મધ્યે ચ શઙ્કૂન્નિહત્યાર્ધેઽર્ધે તદ્વિશેષં અભ્યસ્ય લક્ષણં કૃત્વાર્ધમગમયેત્ । અન્ત્યયોઃ પાશૌ કૃત્વા મધ્યમે સવિશેષં પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્નિતરં લક્ષણેન દક્ષિણમઙ્કં આયચ્છેત્ । ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદપરસ્મિન્પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેનૈવ દક્ષિણાં શ્રોણિં આયચ્છેત્ । એવં ઉત્તરૌ શ્રોણ્યંસૌ ॥૨.૧ખ ॥
પ્રમાણં તિર્યગ્દ્વિકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્ત્રિકરણી

તૃતીયકરણ્યેતેન વ્યાખ્યાતા । વિભાગસ્તુ નવધા

તુલ્યયોશ્ચતુરશ્રયોરુક્તઃ સમાસઃ । નાનાપ્રમાણયોશ્ચતુરશ્રયોઃ સમાસઃ ॥૨.૪ક ॥
હ્રસીયસઃ કરણ્યા વર્ષીયસો વૃદ્ધ્રં ઉલ્લિખેત્ । વૃદ્ધ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરુભે સમસ્યતિ । તદુક્તં ॥૨.૪ખ ॥
ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્યાવન્નિર્જિહીર્ષેત્તસ્ય કરણ્યા વર્ષીયસો વૃદ્ધ્રમુલ્લિખેથ્ ॥૨.૫ક ॥
વૃર્ધસ્ય પાર્શ્વમાનીં અક્ષ્ણયેતરત્પાર્શ્વં ઉપસંહરેથ્ ॥૨.૫ખ ॥
સા યત્ર નિપતેત્તદપચ્છિન્દ્યાથ્ ॥૨.૫ગ ॥
છિન્નયા નિરસ્તં ॥૨.૫ઘ ॥
ઉપસંહૃતાક્ષણયારજ્જુઃ સા ચતુષ્કરણી છિન્ના ચેતરા ચ યત્પૃથગ્ભૂતે કુરુતસ્તદુભયં કરોતિ ॥૨.૬ક ॥
તિર્યઙ્માની પુરુષં શેષસ્ત્રીન્ ॥૨.૬ગ ॥
તદુક્તં ॥૨.૬ઘ ॥
દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્તિર્યઙ્માન્યાપચ્છિદ્ય શેષં વિભજ્યોભયત ઉપદધ્યાથ્ ॥૨.૭ક ॥
ખણ્ડં આગન્તુના સંપુરયેથ્ ॥૨.૭ખ ॥
તસ્ય નિર્હાર ઉક્તઃ ॥૨.૭ગ ॥
સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં ચુકીર્ષના યાવચ્ચિકીર્ષેત્તાવતીં પાર્શ્વમાનીં કૃત્વા યદધિકં સ્યાદ્યથાયોગં ઉપદધ્યાથ્

ચતુરશ્રં મણ્ડલં ચિકીર્ષન્મધ્યાત્કોટ્યાં નિપાતયેથ્ ॥૩.૨ક ॥
પાર્શ્વતઃ પરિકૃષ્યાતિશયતૃતીયેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેથ્ ॥૩.૨ખ ॥
સા નિત્યા મણ્ડલં ॥૩.૨ગ ॥
યાવદ્ધીયતે તાવદાગન્તુ ॥૩.૨ઘ ॥
મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્વિષ્કમ્ભં પઞ્ચદશ ભાગાન્કૃત્વા દ્વાવુદ્ધરેત્ । ત્રયોદશાવશિષ્યન્તે । સા નિત્યા ચતુરશ્રં

પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતે

ચતુરશ્રં આદેશાદન્યથ્

દ્વાભ્યાં ચત્વારિ ॥૩.૬ક ॥
ત્રિભિર્નવ ॥૩.૬ખ ॥
યાવત્પ્રમાણા રજ્જુસ્તાવતસ્તાવતો વર્ગાન્કરોતિ ॥૩.૮ક ॥
અર્ધતૃતીયપુરુષા ષટ્સપાદાન્ ॥૩.૮ખ ॥
અથાત્યન્ત પ્રદેશઃ ॥૩.૯ક ॥
યાવતા યાવતાધિકેન પરિલિખતિ તત્પાર્શ્વયોરુપદધાતિ । યચ્ચ તેન ચતુરશ્રં ક્રિયતે તત્કોટ્યાં ॥૩.૯ખ ॥
અર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયતે ॥૩.૧૦ક ॥
અર્ધસ્ય દ્વિપ્રમાણાયાઃ પાદપૂરણત્વાથ્ ॥૩.૧૦ખ ॥
તૃતીયેન નવમી કલા ॥૩.૧૦ગ ॥
આગ્ન્યાધેયિકે વિહારે ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલે વિજ્ઞાયતે ॥૪.૧ક ॥
અષ્ટાસુ પ્રક્રમેષુ બ્રાહ્મણોઽગ્નિં આદધીત । એકાદશસુ રાજન્યઃ । દ્વાદશસુ વૈશ્યઃ ॥૪.૧ખ ॥
ચતુર્વિંશત્યાં અપરિમિતે યાવતા વા ચક્ષુષા મન્યતે તસ્માન્નાતિદૂરં આધેય ઇતિ સર્વેષાં અવિશેષેણ શ્રૂયતે

દક્ષિણતઃ પુરસ્તાદ્વિતૃતીયદેશે ગાર્હપત્યસ્ય નેદીયસિ દક્ષિણાગ્નેર્વિજ્ઞાયતે

ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલં પઞ્ચધા ષડ્ધા વા સંવિભજ્ય ષષ્ઠં સપ્તમં વા ભાગં આગન્તું ઉપસમસ્ય સમં ત્રૈધં વિભજ્યાપરસ્મિંસ્તૃતીયે લક્ષણં કૃત્વા ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં કરોતિ તદ્દક્ષિણાગ્નેરાયતનં । શ્રુતિસામર્થ્યાથ્

યજમાનમાત્રી પ્રાચ્યપરિમિતા વા યથાસન્નાનિ હવીંષિ સંભવેદેવં તિરશ્ચી પ્રાઞ્ચૌ વેદ્યંસાવુન્નયતિ । પ્રતીચી શ્રોણી પુરસ્તાદંહીયસી પશ્ચાત્પ્રથીયસી મધ્યે સંનતતરૈવં ઇવ હિ યોષેતિ દાર્શિક્યા વેદેર્વિજ્ઞાયતે

અપરેણાહવનીયં યજમાનમાત્રી દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય તાવતીં રજ્જું આયમ્ય મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા દક્ષિણયોઃ શ્રોણ્યંસયોરન્તરા નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં કરોતિ । નિમિત્તે રજ્જું નિયમ્યાન્તૌ સમસ્ય । દક્ષિણાયાઃ શ્રોણેર્દક્ષિણં અંસં આલિખેત્ । એવં ઉત્તરતઃ । તિર્યઙ્માનીં દ્વિગુણાં તથા કૃત્વા પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચોપલિખેત્ । વિમિતાયાં પુરસ્તાત્પાર્શ્વમાન્યાવુપસંહરેત્ । શ્રુતિસામર્થ્યાથ્

ત્રિંશત્પદાનિ પ્રક્રમા વા પશ્ચાત્તિરશ્વી ભવતિ । ષટ્ત્રિંશત્પ્રાચી ચતુર્વિંશતિઃ પુરસ્તાત્તિરશ્ચીતિ સ્ૐઇક્યા વેદેર્વિજ્ઞાયતે

ષટ્ત્રિંશિકાયાં અષ્ટાદશોપસમસ્ય અપરસ્માદન્તાદ્દ્વાદશસુ લક્ષણં પઞ્ચદશસુ લક્ષણં પૃષ્ઠ્યાન્તયોરન્તૌ નિયમ્ય પઞ્ચદશકેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિહન્ત્યેવં ઉત્તરતઃશ્રોણી । વિપર્યસ્યાંસૌ પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય દ્વાદશિકે શઙ્કું નિહન્તિ । એવં ઉત્તરતસ્તાવંસૌ ॥૫.૨ક ॥
તદેકરજ્જ્વા વિહરણં ॥૫.૨ખ ॥
ત્રિકચતુષ્કયોઃ પઞ્ચિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિસ્ત્રિરભ્યસ્તાભિરંસૌ । ચતુરભ્યસ્તાભિઃશ્રોણી

દ્વાદશિકાપઞ્ચિકયોસ્ત્રયોદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તાભિરંસૌ દ્વિરભ્યસ્તાભિઃ શ્રોણી

પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોઃ સપ્તદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિઃશ્રોણી ॥૫.૫ક ॥
દ્વાદશિકાપઞ્ચત્રિંશિકયોઃ સપ્તત્રિંશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિરંસૌ ॥૫.૫ખ ॥
એતાવન્તિ જ્ઞેયાનિ વેદિવિહરણાનિ ભવન્તિ

અષ્ટવિંશત્યોનં પદસહસ્રં મહાવેદિઃ ॥૫.૭ક ॥
દક્ષિણસ્માદંસાદ્દ્વાદશસુ દક્ષિણસ્યાં શ્રોણ્યાં નિપાતયેત્ । છેદં વિપર્યસ્યોત્તરત ઉપદધ્યાત્ । સા દીર્ઘા ચતુરશ્રા । તથા યુક્તાં સંચક્ષીત ॥૫.૭ખ ॥
સ્ૐઇક્યા વેદિતૃતીયદેશે યજેતેતિ સૌત્રામણ્યા વેદેર્વિજ્ઞાયતે ॥૫.૮ક ॥
પ્રક્રમાસ્ય દ્વિકરણી પ્રક્રમસ્થાનીયા ભવતિ ત્રિકરણ્યા વા ॥૫.૮ખ ॥
અષ્ટિકા દશિકેતિ તિર્યઙ્માન્યૌ । દ્વાદશિકા પૃષ્ઠયા ॥૫.૮ગ ॥
ત્રીણિ ચતુર્વિંશાનિ પદશતાનિ સૌત્રામણિકી વેદિઃ

દ્વિસ્તાવા વેદિર્ભવતીત્યશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે

પ્રક્રમસ્ય દ્વિકરણી પ્રકમસ્થાનીયા ભવતિ

પ્રક્રમો દ્વિપદસ્ત્રિપદો વા । પ્રક્રમે યાથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાથ્ ॥૬.૨ક ॥
યજમાનસ્યાધ્વર્યોર્વા । એષ હિ ચેષ્ટાનાં કર્તા ભવતિ ॥૬.૨ખ ॥
રથમાત્રી નિરૂઢપશુબન્ધસ્ય વેદિર્ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે ॥૬.૩ક ॥
તસ્ય ખલ્વાહૂ રથાક્ષમાત્રી પશ્ચાત્તિર્યગીષયા પ્રાચી । વિપથયુગેન પુરસ્તાથ્ ॥૬.૩ખ ॥
યાવતા વા બાહ્યે છિદ્રે ॥૬.૩ગ ॥
તદેકરજ્જ્વોક્તં । પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધાક્ષેણાર્ધયુગેન શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેથ્

અથાપ્યુદાહરન્તિ ॥૬.૫ક ॥
અષ્ટાશીતિશતમીષા તિર્યગક્ષશ્ચતુઃશતં । ષડશીતિયુગં ચાસ્ય રથશ્ચારણ ઉચ્યતે ઇતિ રથપરિમાણં ॥૬.૫ખ ॥
અરત્નિભિર્વા ચતુર્ભિઃ પશ્ચાત્ષડ્ભિઃ પ્રાચી ત્રિભિઃ પુરસ્તાત્ । તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય દ્વાભ્યાં અધ્યર્ધેનેતિ શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેથ્

યજમાનમાત્રી ચતુઃસ્રક્તિર્ભવતીતિ પૈતૃક્યા વેદેર્વિજ્ઞાયતે, તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધેન તતઃ શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેથ્

દશપદોત્તરા વેદિર્ભવતીતિ સોમે વિજ્ઞાયતે । તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધેન તતઃ શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેથ્

તાં યુગેન યજમાનસ્ય વા પદૈર્વિમાય શમ્યયા પરિમિમીતે

પદે યુગેઽરત્નાવિયતિ શમ્યાયાં ચ માનાર્થેષુ યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાથ્

વિમિતાયાં પુરસ્તાત્પાર્શ્વમાન્યા ઉપસંહરેત્ । શ્રુતિસામર્થ્યાથ્

નવારત્નિ તિર્યક્સપ્તવિંશતિરુદગાયતં ઇતિ સદસો વિજ્ઞાયતે

અષ્ઠાદશેત્યેકેષાં

તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધપઞ્ચમૈઃ શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેથ્

પ્રાદેશમુખાઃ પ્રાદેશાન્તરાલા ભવન્તીત્યુપરવાણાં વિજ્ઞાયતે । અરત્નિમાત્રં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય સ્રક્તિષુ શઙ્કૂન્નિહત્યાર્ધપ્રાદેશેન તં તં પરિલિખેચ્છ્રુતિસામર્થ્યાથ્

વ્યાયામમાત્રી ભવતીતિ ગાર્હપત્યચિતેર્વિજ્ઞાયતે

ચતુરશ્રેત્યેકેષામ્, પરિમણ્ડલેત્યેકેષાં

કરણં વ્યાયામસ્ય તૃતીયાયામં સપ્તમવ્યાસં કારયેથ્

તા એકવિંશતિર્ભવન્તિ

પ્રાગાયામાઃ પ્રથમે પ્રસ્તારેઽપરસ્મિન્નુદગાયામાઃ

મણ્ડલાયાં મૃદો દેહં કૃત્વા મધ્યે શઙ્કું નિહત્યાર્ધવ્યાયામેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેથ્ ॥૭.૧૦ક ॥
તસ્મિંશ્ચતુરશ્રં અવદધ્યાદ્યાવત્સમ્ભવેત્તન્નવધા વ્યવલિખ્ય ત્રૈધં એકૈકં પ્રધિકં વિભજેથ્ ॥૭.૧૦ખ ॥
ઉપધાને ચતુરશ્રસ્યાવાન્તરદેશાન્પ્રતિ સ્રક્તીઃ સમ્પાદયેથ્ ॥૭.૧૧ક ॥
મધ્યાનીતરસ્મિન્પ્રસ્તારે ॥૭.૧૧ખ ॥
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્ ॥૭.૧૧ગ ॥
પિશીલમાત્રા ભવન્તીતિ ધિષ્ણ્યાનાં વિજ્ઞાયતે

ચતુરશ્રા ઇત્યેકેષાં પરિમણ્ડલા ઇત્યેકેષાં

મૃદો દેહાન્કૃત્વાગ્નીધ્રીયં નવધા વ્યવલિખ્ય, એકસ્યાઃ સ્થાનેઽશ્માનં ઉપપધ્યાથ્

યથાસઙ્ખ્યં ઇતરા વ્યવલિખ્ય યથાયોગં ઉપદધ્યાથ્

ભવતીવ ખલુ વા એષ યોઽગ્નિં ચિનુતે ઇતિ વિજ્ઞાયતે । વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયત ઇત્યાકૃતિચોદનાત્ । પ્રત્યક્ષવિધાનાદ્વા

યાવદામ્નાનેન વેણુના ચતુરશ્રે આત્મનિ પુરુષાનવમિમોતે ॥૮.૨ક ॥
પુરુષં દક્ષિણે પક્ષે પુરુષં પુચ્છે પુરુષં ઉત્તરે ॥૮.૨ખ ॥
અરત્નિના દક્ષિણતો દક્ષિણં પક્ષં વર્ધયતિ । એવં ઉત્તરત ઉત્તરં ॥૮.૨ગ ॥
પ્રાદેશેન વિતસ્ત્યા વા પશ્ચાત્પુચ્છં ॥૮.૨ઘ ॥
એકવિધઃ પ્રથમોઽગ્નિર્દ્વિવિધો દ્વિતીયસ્ત્રિવિધસ્તૃતીયઃ ત એવં એવોદ્યન્ત્યૈકશતવિધાથ્

તદુ હ વૈ સપ્તવિધં એવ ચિન્વીત । સપ્તવિધો વાવ પ્રાકૃતોઽગ્નિઃ । તત ઊર્ધ્વં એકોત્તરાનિતિ વિજ્ઞાયતે

એકવિધપ્રભૃતીનાં ન પક્ષપુચ્છાનિ ભવન્તિ । સપ્તવિધવાક્યશેષત્વાચ્છ્રુતિવિપ્રતિષેધાચ્ચ

અષ્ટવિધપ્રભૃતીનાં યદન્યત્સપ્તભ્યસ્તત્સપ્તધા વિભજ્ય પ્રતિપુરુષં આવેશયેથ્ ॥૮.૬ક ॥
આકૃતિવિકારસ્યાશ્રુતત્વાથ્ ॥૮.૬ખ ॥
પુરુષમાત્રેણ વિમિમીતેઽ વેણુના વિમિમીતે, ઇતિ વિજ્ઞાયતે

યાવાન્યજમાન ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવદન્તરાલે વેણોશ્છિદ્રે કરોતિ મધ્યે તૃતીયં

અપરેણ યૂપાવટદેશં અનુપૃષ્ઠ્યં વેણું નિધાય છિદ્રેષુ શઙ્કૂન્નિહત્યોન્મુચ્યાપરાભ્યાં દક્ષિણાપ્રાક્પરિલિખેદાન્તાથ્

ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદપરસ્મિન્પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણા પ્રત્યક્પરિલિખેદાન્તાથ્

ઉન્મુચ્ય વેણું મધ્યમે શઙ્કાવન્ત્યં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્યોપર્યુપરિ લેખાસમરં દક્ષિણા વેણું નિધાયાન્ત્યે છિદ્રે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્મધ્યમં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય લેખાન્તયોરિતરે પ્રતિષ્ઠાપ્ય છિદ્રયોઃ શઙ્કૂ નિહન્તિ ॥૯.૧ક ॥
સ પુરુષશ્ચતુરશ્રઃ ॥૯.૧ખ ॥
એવં પુરદક્ષિણં ચતુર આત્મનિ પુરુષાનવમિમીતે ॥૯.૨ક ॥
પુરુષં દક્ષિણે પક્ષે । પુરુષં પુચ્છે પુરુષં ઉત્તરે ॥૯.૨ખ ॥
અરત્નિના દક્ષિણતો દક્ષિણં ઇત્યુક્તં ॥૯.૨ગ ॥
પૃષ્ઠ્યાતો વા પુરુષમાત્રસ્યાક્ષ્ણયા વેણું નિધાય પૂર્વસ્મિન્નિતરં । તાભ્યાં દક્ષિણં અંસં નિર્હરેત્ । વિપર્યસ્ય શ્રોણી ॥૯.૩ક ॥
પૂર્વવદુત્તરં અંસં ॥૯.૩ખ ॥
રજ્જ્વા વા વિમાયોત્તરવેદિન્યાયેન વેણુના વિમિમીતે

સપક્ષપુચ્છેષુ વિધાભ્યાસેઽપચયે ચ વિધાસપ્તમકરણીં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા વિહરેથ્

કરણાનાષ્ટકાનાં પુરુષસ્ય પઞ્ચમેન કારયેથ્ ॥૯.૬ક ॥
તાસાં એવૈકતોઽધ્યર્ધાસ્તદ્દ્વિતીયં । પુરુષસ્ય પઞ્ચમો ભાગ એકતઃ પ્રાદેશ એકતઃ તત્તૃતીયં ॥૯.૬ખ ॥
સર્વતઃ પ્રાદેશસ્તચ્ચતુર્થં । સમચતુરશ્રાઃ પઞ્ચદશભાગીયાસ્તત્પઞ્ચમં ॥૯.૬ગ ॥
ઊર્વ્ધ્વપ્રમાણમિષ્ટકાનાં જાનોઃ જાનોઃ પઞ્ચમેન કારયેથ્ ॥૯.૭ક ॥
અર્ધેન નાકસદાં પઞ્ચચૂડાનાં ચ ॥૯.૭ખ ॥
યત્પચ્યમાનાનાં પ્રતિહ્રસીત પુરીષેણ તત્સમ્પૂરયેદનિયતપરિમાણત્વાત્પુરીષસ્ય

ઉપધાનેઽધ્યર્ધા દશ પુરસ્તાત્પ્રતીચીરાત્મન્યુપદધાતિ । દશ પશ્ચાત્પ્રાચીઃ ॥૧૦.૧ક ॥
પઞ્ચપઞ્ચ પક્ષાગ્રયોઃ । પક્ષાપ્યયયોશ્ચ વિશયાસ્તાસાં અર્ધેષ્ટકામાત્રાણિ પક્ષયોર્ભવન્તિ ॥૧૦.૧ખ ॥
પઞ્ચપઞ્ચ પુચ્છપાર્શ્વયોર્દક્ષિણા ઉદીચીશ્ચ ॥૧૦.૧ગ ॥
પુચ્છે પ્રાદેશં ઉપધાય સર્વં અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પઞ્ચદશભાગીયાભિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેથ્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારેઽધ્યર્ધા દશ દક્ષિણત ઉદીચીરાત્મન્યુપદધાતિ । દશોત્તરતો દક્ષિણાઃ ॥૧૦.૪ક ॥
યથા પ્રથમે પ્રસ્તારે પક્ષૌ તથા પુચ્છં । યથા પુચ્છં તથા પક્ષૌ વિપરીતા અપ્યયે ॥૧૦.૪ખ ॥
સર્વં અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પઞ્ચદશભાગીયાબિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેથ્ ॥૧૦.૬ક ॥
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્ ॥૧૦.૬ખ ॥
પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ । પઞ્ચભિઃ પુરીષૈરભ્યૂહતીતિ પુરીષાન્તા ચિતિરર્થાન્તરત્વાત્પુરીષસ્ય

જાનુદઘ્નીં સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ ॥૧૦.૮ક ॥
નાભિદઘ્નીં દ્વિષાહસ્રં દ્વિતીયં આસ્યદઘ્નીં ત્રિષાહસ્રં તૃતીયં ઉત્તરં ઉત્તરં જ્યાયામ્સં ॥૧૦.૮ખ ॥
મહાન્તં બૃહન્તં અપરિમિતં સ્વર્ગકામશ્ચિન્વીતેતિ વિજ્ઞાયતે ॥૧૦.૮ગ ॥
દ્વિષાહસ્રે દ્વિપ્રસ્તારાશ્ચિતયો ભવન્તિ । ત્રિષાહસ્ર ત્રિપ્રસ્તારાશ્ચતુર્થપ્રભૃતિષ્વાહારેષુ નિત્યં ઇષ્ટકાપરિમાણં

વિજ્ઞાયતે ચ ઃન જ્યાયાંસં ચિત્વા કનીયાંસં ચિન્વીતેતિઽ

ચતુરશ્રાભિરગ્નિં ચિનુત ઇતિ વિજ્ઞાયત । સમચતુરશ્રા અનુપપદત્વાચ્છબ્દસ્ય

પાદમાત્રયો ભવન્તિ અરત્નિમાત્રયો ભવન્ત્યૂર્વસ્થિમાત્રયો ભવન્ત્યણૂકમાત્રયો ભવન્તીતિ વિજ્ઞાયતે

ચતુર્ભાગીયમણૂકં । પઞ્ચમભાગીયારત્નિઃ । તથોર્વસ્થિ ॥૧૧.૩ક ॥
પાદેષ્ટકા પાદમાત્રી ॥૧૧.૩ખ ॥
તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાથ્

ઉપધાનેઽષ્ટાવષ્ટૌ પાદેષ્ટકાશ્ચતુર્ભાગીયાનાં પક્ષાગ્રયોર્નિદધ્યાત્ । સન્ધ્યોશ્ચ તદ્વદાત્માનં ષડઙ્ગુલાપેતાઃ ॥૧૧.૫ક ॥
શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચિશ્ચ ॥૧૧.૫ખ ॥
સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચભાગીયાઃ સપાદાઃ

પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાય સર્વં અગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પાદેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેથ્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પુચ્છાપ્યયે પઞ્ચમભાગીયા વિશયાઃ ॥૧૧.૯ક ॥
તા આત્મનિ ચતુર્દશભિઃ પાદૈર્યથાયોગં પર્યુપદધ્યાથ્ ॥૧૧.૯ખ ॥
સર્વં અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પાદેષ્ટકાક્ષિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેથ્ ॥૧૧.૧૧ક ॥
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્ ॥૧૧.૧૧ખ ॥
એકવિધપ્રભૃતીનાં કરણીનાં દ્વાદશેન ત્રયોદશેનેતીષ્ટકાઃ કારયેથ્ ॥૧૨.૧ક ॥
પાદેષ્ટકાશ્ચ વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્ ॥૧૨.૧ખ ॥
એકવિધપ્રભૃતીનાં પ્રથમાહારેણ દ્વિતીયેન તૃતીયેનેતિ યો યુજ્યેત । સર્વેષાં યથા શ્રુતિસઙ્ખ્યા તથોર્ધ્વપ્રમાણં

કામ્યા ગુણવિકારાઃ ગુણશાસ્ત્રત્વાથ્

પ્રૌગચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાનિતિ વિજ્ઞાયતે

યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશો દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં ચતુરશ્રાં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાચ્છ્રોણીં પ્રત્યાલિખેત્ । સા નિત્યા પ્રૌગં

કરાણાનિ ચયનં ઇત્યેકવિધોક્તં ॥૧૨.૬ક ॥
પ્રૌગા ઇષ્ટકાઃ કારયેથ્ ॥૧૨.૬ખ ॥
ઉભયયઃ પ્રૌગં ચિન્વીત યઃ કામયેત પ્રજાતાન્ભ્રાતૃવ્યાન્નુદેય પ્રતિજનિષ્યમાણાનિતિ વિજ્ઞાયતે

યથા વિમુખે શકટે

તાવદેવ તીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય પૂર્વાપરયોઃ કરણ્યોરર્ધાત્તાવતિ દક્ષિણોત્તરયોર્નિપાતયેત્ । સા નિત્યોભભયતઃ પ્રૌગં

પ્રૌગચિતોક્તીઃ (-ક્તં) । ઉભયતઃ પ્રૌગા ઇષ્ટકાઃ કારયેથ્

રથચક્રચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાનિતિ વિજ્ઞાયતે

યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશસ્તાવતીં ભૂમિં પરિમણ્ડલાં કૃત્વા તસ્મિંશ્ચતુરશ્રં અવદધ્યાદ્યાવત્સમ્ભવેથ્

તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારયેથ્

તાસાં ષટ્પ્રધાવુપધાય શેષં અષ્ટધા વિભજેથ્

ઉપધાને ચતુરશ્રસ્યાવાન્તરદેશાન્પ્રતિ સ્રક્તીઃ સમ્પાદયેત્ । મધ્યાનીતરસ્મિન્પ્રસ્તારે । વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્

દ્રોણચિતં ચિન્વીતાન્નકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

દ્વયાનિ તુ ખલુ દ્રોણાનિ, ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ

તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાથ્

ચતુરશ્રં વા યસ્ય ગુણશાસ્ત્રં

સ ચતુરશ્રઃ

પશ્ચાત્ત્સરુર્ભવત્યનુરૂપત્વાયેતિ વિજ્ઞાયતે

સર્વસ્યા ભૂમેર્દશમં ત્સરુસ્તસ્ય પુચ્છેન નિર્હાર ઉક્તઃ

તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારયેત્ । અધ્યર્ધાઃ પાદેષ્ટકાશ્ચ

ઉપધાનેઽધ્યર્ધાઃ પુરસ્તાત્પ્રતીચીરાત્મન્યુપદધાતિ । ત્સર્વર્ગે શ્રોણ્યોશ્ચ પ્રાચીઃ

સર્વં અગ્નિં ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પાદેષ્ટકાભિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેથ્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારેઽધ્યર્ધા દક્ષિણત ઉદીચીરાત્મન્યુપદધાત્યુત્તરતશ્ચ દક્ષિણાસ્ત્સરુપાર્શ્વયોર્દક્ષિણા ઉતીચીશ્ચ

સર્વમગ્નિં ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્

પાદેષ્ટકાક્ષિઃ સઙ્ક્યાં પૂરયેથ્

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્

સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

સમૂહન્નેવેષ્ટકા ઉપદધાતિ

દિક્ષુ ચાત્વાલા ભવન્તિ । તેભ્યઃ પુરષિમભ્યુદૂહતીતિ વિજ્ઞાયતે

પરિચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

મધ્યમાં સ્વયમાતૃણ્ણાં પ્રદક્ષિણમિષ્ટકાગણૈઃ પરિચિનોતિ । સ પરિયાય્યઃ

ઉપચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

પરિચાય્યેનોક્તઃ

શ્મશાનચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત્પિતૃલોક ઋધ્નુયામિતિ વિજ્ઞાયતે

દ્વયાનિ ખલુ શ્મમશાનાનિ ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ

તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાથ્

ચતુરશ્રં વા । યસ્ય ગુણશાસ્ત્રં

સ ચતુરશ્રઃ । ત્સરુવર્જં દ્રોણચિતોક્તઃ

છન્દશ્ચિતં ચિન્વીત પશુકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

સર્વૈશ્છન્દોબિશ્ચિનુયાદિત્યેકં । પ્રાકૃતૈરિત્યપરં

શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતિ ॥૧૫.૨ક ॥
પશ્ચાત્પ્રાઙુદૂહતિ । પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ઙુદૂહતિ । એવં ઇવ હિ વયસાં મધ્યે પક્ષનિર્ણામો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે ॥૧૫.૨ખ ॥
યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે । પ્રાદેશં ચતુર્થં આત્મનશ્ચતુર્ભાગીયાશ્ચાષ્ટૌ । તાસાં તિસ્રઃ શિર ઇતરત્પક્ષયોર્વિભજેથ્

પઞ્ચારત્નિઃ પુરુષઃ । ચતુરરત્નિઃ વ્યાયામઃ । ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલયોઽરત્નિઃ । તદર્ધં પ્રાદેશ ઇતિ ક્ળ્પ્તિઃ

અર્ધદશમા અરત્નયોઽઙ્ગુલયશ્ચ ચતુર્ભાગોનાઃ પક્ષાયામઃ

દ્વિપુરુષાં રજ્જું ઉભયતઃપાશાં કરોતિ । મધ્યે લક્ષણં । પક્ષસ્યાપરયોઃ કોટ્યોરન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન પ્રાચીનં આયચ્છેદેવં પુરસ્તાત્ । સ નિર્ણામઃ

એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ

આત્મા દ્વિપુરુષાયામોઽધ્યર્ધપુરુષવ્યાસઃ

પુચ્છેઽર્ધપુરુષવ્યાસં પુરુષં પ્રતીચીનં આયચ્છેત્ । તસ્ય દક્ષિણતોઽન્યં ઉત્તરતશ્ચ ॥૧૫.૯ક ॥
તાવક્ષ્ણયા વ્યવલિખેત્ । યથાર્ધપુરુષોઽપ્યયે સ્યાથ્ ॥૧૫.૯ખ ॥
શિરસ્યર્ધપુરુષેણ ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાત્તાવતિ દક્ષિણયોર્નિપાતયેથ્

અપ્યયાન્પ્રતિ શ્રોણ્યંસાનપચ્છિન્દ્યાથ્ ॥૧૬.૧ક ॥
એવં ઇવ હિ શ્યેનઃ ॥૧૬.૧ખ ॥
કરણં પુરુષસ્ય પઞ્ચમાયામં ષષ્ઠવ્યાસં કારયેદ્યથાયોગનતં તત્પ્રથમં

તે દ્વે પ્રાચી સંહિતે । તદ્દ્વિતીયં

પ્રથમસ્ય ષડ્ભાગં અષ્ટભાગેન વર્ધયેત્ । યથાયોગનતં તત્તૃતીયં

ચતુર્ભાગીયાધ્યર્ધા । તસ્યાશ્ચતુર્ભાગીયામાત્રં અક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ । તચ્ચતુર્થં

ચતુર્બાગીયાર્ધં પઞ્ચમં

તસ્યાક્ષ્ણયા ભેદઃ ષષ્ઠં

પુરુષસ્ય પઞ્ચમભાગં દશભાગવ્યાસં પ્રતીચીનં આયચ્છેત્ । તસ્ય દક્ષિણતોઽન્યં ઉત્તરતશ્ચ । તાવક્ષ્ણયા દક્ષિણૉઅરયોઃ કોટ્યોરાલિખેત્ । તત્સપ્તમં

એવમન્યત્ । ઉત્તરં તૂત્તરસ્યાઃ કોટ્યાલિખેત્તદષ્ટમં

ચતુર્ભાગીયાક્ષ્ણયોભયતો ભેદો નવમં

ઉપધાને ષષ્ટિઃષષ્ટિઃ પક્ષયોઃ પ્રથમા ઉદીચીર્નિરુપદધ્યાથ્

પુચ્છપાર્શ્વયોરષ્ટાવષ્ટૌ ષઠ્યયસ્તિસ્રોઽગ્રે તત એકાન્તતસ્તિસ્રઃ તત એકા

પુચ્છાપ્યયે ચતુર્થ્યૌ વિશયે । તયોસ્તુ પશ્ચાત્પઞ્ચમ્યાવનીકસંહિતે

શેષે દશ ચતુર્થ્યઃ શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચીશ્ચ

શેષે ચ ષડ્વિંશતિરષ્ટૌ ષષ્ટયશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ

શિરસિ ચતુર્થ્યૌ વિશયે । તયોશ્ચ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યૌ

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પઞ્ચપઞ્ચ નિર્ણામયોર્દ્વિતીયાઃ । અપ્યયયોશ્ચ તૃતીયા આત્માનં અષ્ટભાગાવેતાઃ ॥૧૭.૫ક ॥
શેષે પઞ્ચચત્વારિંશત્પ્રથમાઃ પ્રાચીઃ ॥૧૭.૫ખ ॥
પુચ્છપાર્શ્વયોઃ પઞ્ચપઞ્ચ સપ્તમ્યઃ ॥૧૭.૬ક ॥
દ્વિતીયચતુર્થોશ્ચાન્યતરતઃ પ્રતિસંહિતાં એકૈકાં ॥૧૭.૬ખ ॥
શેષે ત્રયોદશાષ્ટમ્યઃ ॥૧૭.૬ગ ॥
શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ ચતુર્થ્યો દક્ષિણા ઉદીચીશ્ચ ॥૧૭.૭ક ॥
શેષે ચ વિંશતિસ્ત્રિંશત્ષષ્ઠયઃ એકાં પઞ્ચમીં ॥૧૭.૭ખ ॥
શિરસિ ચતુર્થ્યૌ તયોશ્ચ પુરસ્તાચ્ચતસ્રો નવમ્યઃ

એષ દ્વિશતપ્રસ્તારઃ

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્

શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતિ । પશ્ચાત્પ્રાઙુદૂહતિ । પુરસ્તાત્પ્રત્યઙુદૂહતિ । એવં ઇવ હિ વયસાં મધ્યે પક્ષનિર્ણામો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે

પુરુષસ્ય ષોડશભિર્વિંશં શતં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે । તાસાં ચત્વારિંશદાત્મનિ તિસ્રઃ શિરસિ પઞ્ચદશ પુચ્છ એકત્રિંશદ્દક્ષિણે પક્ષે તથોત્તરે

અધ્યર્ધપુરુષસ્તિર્યગ્દ્વાવાયામત ઇતિ દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય શ્રોણ્યંસેભ્યો દ્વે દ્વે ષોડસ્યૌ નિરસ્યેત્ । ચત્વારિંશત્પરિશિષ્યન્તે । સ આત્મા

શિરસ્યર્ધપુરુષેણ ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાત્તાવતિ દક્ષિણોત્તરયોર્નિપાતયેથ્ ॥૧૮.૫ક ॥
તિસ્રઃ પરિશિષ્યન્તે । તચ્છિરઃ ॥૧૮.૫ખ ॥
પુરુષસ્તિર્યગ્દ્વાવાયામતઃ ષોડશભાગશ્ચ દક્ષિણઃ પક્ષઃ । તથોત્તરઃ

પક્ષાગ્રેપક્ષાગ્રે પુરુષચતુર્થેન ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તાન્યક્ષ્ણયા વ્યવલિખ્યાર્ધાનિ નિરસ્યેત્ । એકત્રિંશત્પરિશિષ્યન્તે

પક્ષાગ્રં ઉત્સૃજ્ય મધ્યે પક્ષસ્ય પ્રાચીં લેખાં આલિખેથ્ ॥૧૮.૮ક ॥
પક્ષાપ્યયે પુરુષં નિયમ્ય લેખાયાં પુરુષાન્તે નિતોદન્તુકુર્યાત્ । નિતોદાત્પ્રાચીનં પુરુષાન્તે નિતોદં નિતોદયોર્નાનાન્તાવાલિખેત્ । તત્પક્ષિનમનં । એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ ॥૧૮.૮ખ ॥
દ્વિપુરુષં પસ્ચાદર્ધપુરુષં પુરસ્તાચ્ચતુર્ભાગોનઃ પુરુષ આયામોઽષ્ટાદશકરણ્યો પાર્શ્વયોસ્તાઃ પઞ્ચદશપરિગૃહ્ણન્તિ । તત્પુચ્છં

ષોડશીં ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાથ્ ॥૧૯.૨ક ॥
અષ્ટમેન ત્રિભિરષ્ટમૈશ્ચતુર્થેન ચતુર્થસવિશેષેણેતિ ॥૧૯.૨ખ ॥
અર્ધેષ્ટકાં ત્રિભિર્દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં ચતુર્થસવિશેષેણેતિ

પાદેષ્ટકાં ત્રિભિશ્ચતુર્થેનૈકં ચતુર્થસવિશેષાર્ધાભ્યાં ચેતિ

પક્ષેષ્ટકાં ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં દ્વિસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પક્ષમધ્યીયાં ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં દ્વિસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પક્ષાગ્રીયાં ત્રિભિશ્ચતુર્થેનૈકં ચતુર્થસપ્તમાભ્યાં એકં ચતુર્થસવિશેષસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પક્ષકરણ્યાઃસપ્તમં તિર્યઙ્માની । પુરુષચતુર્થં ચ પાર્શ્વમાની । તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જ્વા કરણં પ્રજૃમ્ભયેથ્ ॥૧૯.૮ક ॥
પક્ષનમન્યાઃ સપ્તમેન ફલકાનિ નમયેથ્ ॥૧૯.૮ખ ॥
ઉપધાને ચતસ્રઃ પાદેષ્ટકાઃ પુરસ્તાચ્છિરસિ । અપરેણ શિરસોઽપ્યયં પઞ્ચ । પૂર્વેણ પક્ષાપ્યયાવેકાદશ । અપરેણૈકાદશ પૂર્વેણ પુચ્છાપ્યયં પઞ્ચાપરેણ પઞ્ચ પઞ્ચદશ પુચ્છાગ્રે

ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પક્ષાગ્રીયાઃ પક્ષાગ્રયોઃ પક્ષાપ્યયયોશ્ચ વિશયાઃ

તા આત્મનિ ચતસૃભિશ્ચતસૃભિઃ ષોડશીભિર્યથાયોગં પર્યુપદધ્યાથ્

ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પક્ષમધ્યીયાઃ પક્ષમધ્યયોઃ

પક્ષેષ્ટકાભિઃ પ્રાચીભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેથ્

અવશિષ્ટં ષોડશીભિઃ પ્રાચ્છાદયેથ્ ॥૨૦.૫ક ॥
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા અન્યત્ર શિરસઃ ॥૨૦.૫ખ ॥
અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પુરસ્તાચ્છિરસિ દ્વે ષોડશ્યૌ બાહ્યવિશેષે ઉપદધ્યાથ્ ॥૨૦.૬ક ॥
તેઽપરેણ દ્વે વિશયે અભ્યન્તરવિશેષે ॥૨૦.૬ખ ॥
દ્વાભ્યાં અર્ધેષ્ટકાભ્યાં યથાયોગં પર્યુપદધ્યાથ્ ॥૨૦.૭ક ॥
બાહ્યવિશેષાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાથ્ ॥૨૦.૭ખ ॥
આત્મનઃ કરણીનાં સન્ધિષુ ષોડશ્યો બાહ્યવિશેષા ઉપદધ્યાથ્

ચતસ્રશ્ચતસ્રોઽર્ધેષ્ટકાઃ પક્ષાગ્રયોઃ ॥૨૦.૯ક ॥
પક્ષેષ્ટકાભિરુદીચીભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેથ્ ॥૨૦.૯ખ ॥
તિસ્રસ્તિસ્રોઽર્ધેષ્ટકાઃ પુચ્છપાર્શ્વયોઃ

અવશિષ્ટં ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદયેથ્ ॥૨૦.૧૧ક ॥
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા અન્યત્ર પુચ્છાથ્ ॥૨૦.૧૧ખ ॥
યચ્ચતુરશ્રં ત્ર્યશ્રં વા સંપદ્યેતાર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્વા પ્રચ્છાદયેથ્

અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાને

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેથ્

કઙ્કચિદલજચિદિતિ શ્યેનચિતા વ્યાખ્યાતૌ

એવમિ વ હિ શ્યેનસ્ય વર્ષીયાંસૌ પક્ષૌ પુચ્છાદ્વક્રૌ સંનતં પુચ્છં દીર્ઘ આત્મા મણ્ડલં શિરશ્ચ । તસ્માચ્છ્રુતિસામર્થ્યાથ્ ॥૨૧.૨ક ॥
અશિરસ્કો વાનામ્નાનાથ્ ॥૨૧.૨ખ ॥
જ્ઞાયતે ચ । કઙ્કચિતં શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીત યઃ કામયેત સશીર્ષોઽમુષ્મિંલ્લોકે સંભવેયં ઇતિ વિદ્યમાને કથં બ્રૂયાથ્

પ્રાકૃતૌ વક્રૌ પક્ષૌ સંનતં પુચ્છં વિકારશ્રવણાથ્ ॥૨૧.૪ક ॥
યથાપ્રકૃત્યાત્માવિકારાથ્ ॥૨૧.૪ખ ॥
યથો એતચ્છેયનચિતં ચિન્વીતેતિ । યાવદામ્નાનસારૂપ્યં તદ્વ્યાખ્યાતં

ત્રિસ્તાવોઽગ્નિર્ભવતીત્યશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે

તત્ર સર્વાબ્યાસોઽવિશેષાથ્

દીર્ઘચતુરશ્રાણાં સમાસેન પક્ષપુચ્છાનાં સમાસ ઉક્તઃ

એકવિંશોઽગ્નિર્ભવતીત્યશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે

તત્ર પુરુષાભ્યાસો નારત્નિપ્રાદેશાનાં સઙ્ખ્યાસંયોગાત્સઙ્ખ્યાસંયોગાથ્