कल्पः — श्रौतसूत्राणि — श्रौतपदार्थनिर्वचनम् · Chapter 1

śrautapadārthanirvacanam /
pṛ.

indro mahendro vā devatātvena vihitaḥ tatra satyapi puroḍāśadravye adhikaṃ dravyadvayaṃ vihitaṃ tatraikaṃ payaḥ dvitīyaṃ dadhi tadetad dvayaṃ homārthaṃ samyag nayatīti kartṛtyutpattyā tādṛśo yajamānaḥ sannayannityabhidhīyate /
७८ dadhipayasī ca pāyasānnāyyeti sūtreṇa nipātanāt karmavyutpattyā sānnāyyapadābhidheye //
७९ sānāyyadadhipayasoḥ saṃpādane gavāṃ saṃkhyā aśaktatvāt nyūnā kriyate cet ṣaṭtvasaṃkhyāto nyūnā na kāryā ṣaḍbhyo gobhyo nyanasaṃkhyākā gāvo na kartavyāḥ tato 'dhikāścediṣṭāpattireva / pūrvamāhūtayā śākhayā etāsāṃ gavāṃ vatsānāṃ dūrīkaraṇaṃ samantrakaṃ vatsāpākaraṇamityucyate /
८० tatastasyāḥ śākhāyāḥ parṇāni chittvā yaṃ mūlabhāgaṃ prādeśamātraṃ chittvā dhṛṣṭyākāraṃ karoti sonnāyyasaṃskārakāle gārhapatyāṅgārāṇāmudagdiśi nirūhaṇādau upayogī sa upaveṣa iti gīyate //
८१ agrabhāgastu tribhirdarbhaveṇyākāraṇa nibaddhaḥ śākhāpavitrapadavācyastasya sāyaṃdohādāvupayogaḥ //
८२ asannayatastu yajamānasya śākhāharaṇābhāvāt vratopāyanānantaraṃ adhvaryuḥ gārhapatyasyottarato vidyamānamasidaṃ śvaparaśuṃ vādatte mantreṇa / lohamayakṣuraḥ chedanopayogī asida ityucyate //
८३ evaṃ barhiśchedanādyupayogī śvasadṛśaḥ kuṭhāraḥ śvaparaśurityucyate //
८४ tayoranyatarad gṛhītvā mantreṇāhavanīyadeśaṃ gatvā mantreṇa vedimavekṣya darbhadeśaṃ gatvā prastaraparyāptaṃ darbhamuṣṭiṃ parigrahṇāti asidādinā chedanīyadarbhamuṣṭeḥ āsamantāt bhedāya bhrāmaṇaṃ parigrahaṇapadavācyam //
८५ chinne darbhamuṣṭau bhūmau yo mūlabhāgo dṛśyate sa chedanakriyāyā ādhāratvāt adhikaraṇe lyuṭā chedanapadavācyaḥ /
८६ chedane bhedane caiva khanane pitṛrakṣasoḥ/ raudrābhicāraṇīyeṣu udakasyābhimantraṇamiti vacanāt chedanabhedanakhananapaitṛkarākṣasaraudrābhicāraṇakarmasu kṛteṣu śuddhyarthaṃ vihitaṃ dakṣiṇakarasya jalena prakṣālanaṃ udakopasparśanamucyate /
८७ tatra prakṛtīṣṭau catasro darbhamuṣṭayaśchidyante prathamā darbhamuṣṭirmantraiḥ saṃskṛtā vedyāṃ juhūryasyānnidhīyate vidhṛtisaṃjñakayoḥ udagagrayordarbhayorupari yā ca prāgagrā sthāpitā bhavati sā prastara ityucyate /
pṛ.

८८ anyāstisra amantrakasakalakriyāmātrasādhyāḥ vedyāstaraṇārthāḥ haviṣāṃ pātrāṇāṃ sthāpanayogyā barhiḥpadavācyāḥ //
८९ darbhatrayaṃ gṛhītvā pradakṣiṇamāveṣṭya agrabhāge anyaddarbhatrayaṃ mūlena saṃyojya veṣṭanena grathitamiva kṛtvā tadapi tathaivāveṣy tadagrabhāge anyaddarbhatrayaṃ tathaivaṃ kṛtvā punastadagrabhāge tathā karoti evaṃ kṛte sandhitrayaṃ madhye saṃpadyate taddarbhasūtraṃ dviguṇaṃ kṛtvā ante granthiḥ kāryaḥ anena barhirbadhyate ata etad barhiḥsaṃnahanaṃ nāma śulbanāmakam //
९० evamidhmabandhanārthaṃ idhmasaṃnahanaṃ nāma śulbanāmakam /
९१ barhiḥ saṃbharaṇānantaraṃ adhvaryuridhmadeśaṃ gatvā asidena śvaparaśunā vā idhmaṃ chinatti tūṣṇīṃ tasminnekaviṃśatisaṃkhyākāni kāṣṭhāni bhavanti tatra tritayaṃ kāṣṭhānāmāhavanīyasya paścād dakṣiṇata uttarataśca prathamamekhalāyā upari sthāpanārthaṃ mekhalāpāramitāyāmaṃ parita āhavanīyasya nidhānāta purastātsūryasya manasā paridhitvakalpanātparidhisaṃjñakaṃ bhavati /
९२ anyāni kāṣṭhāni prādeśamātrāṇi tatra pañcadaśasāmidhenyarthāni ekamanuyājārthaṃ dve āhavanīyāyatanasyāntarūrdhvāgre dakṣiṇottarayorbhāgayo ropaṇārthe etānyaṣṭādaśa kāṣṭhāni samitpadavācyāni //
९३ kvacidvikṛtīṣṭyādiṣu adhikā api samidhaḥ sāmidhenīvṛddhā gṛhyante evamekaviṃśatidārukaḥ saṃgha idhmapadavācyaḥ /
९४ idhmasya chedanakāle yāni kāṣṭhaśakalāni itastataḥ patanti tāni karaṇavyutpattyā idhmapravraścanapadenābhidhīyante //
९५ caturṇāmapyṛtvijāṃ bhojane paryāptaḥ dakṣiṇāgnau suśṛta odanaḥ anu paścāt yāgānantaramṛtvigbhojanārthamāhriyate iti karmavyutpatyā anvāhāryapadavācyaḥ //
९६ anvāhārya odano yasyāṃ sthālyāṃ śrapyate sā anvāhāryasthālītyucyate //
९७ madantīnāmikā āpo yasminpātre saṃtāpyante tatpātramapi madantīpadena vyavahriyate //
९८ puroḍāśacarusaṃbandhivrīhyādīn ulūkhale musalenāvahṛtya yava
pṛ

śūrpeṇa nistuṣakaraṇarūpaṃ phalīkaraṇaṃ karoti tatra ye tuṣādayaḥ patanti te karaṇavyutpattyā phalīkaraṇapadavācyāḥ /
९९ teṣāṃ yāgānantaraṃ dakṣiṇāgnau juhvā caturgṛhītenājyena saha homo vihitaḥ ataḥ yāgasamāptiparyantaṃ teṣāṃ sthāpanāya nirmitaṃ aśvatthamayaṃ pātraṃ phalīkaraṇapātramityucyate //
१०० yadā gārhapatye adhvaryuḥ patnīsaṃyājaiḥ pracarati tadā devānāṃ patnīyāgakāle strīyahavirbhāgagrahaṇārthamāgatānāṃ devānāṃ patnīnāṃ strītvāllajjayā tirodhānāya aśvattha kāṣṭhanirmitaṃ tirodhānakaraṇayogyaṃ kaṭākāratvāt antardhānakaṭamityucyate //
१०१ adhvaryustīrthapraveśānantaraṃ gārhapatyasyottarata upaviśya iḍājapaṃ kṛtvā devā gātuvid ityṛcaṃ japati tasyāmṛci yato vātaśabdo vartate śrutau vātaśabdena yāgārambhasamāptayorvarṇanāt iḍā devahūriti yajurmantrajapa iḍājapapadenocyate //
१०२ tata āhavanīyasyotaratastiṣṭhan hastau mantreṇa saṃmṛśate etatkarma pāṇyoḥ sāvadhānatvāya kariṣyamāṇakarmasupreraṇārūpaṃ pāṇisaṃmarśanamityucyate //
१०३ tata āhavanīyadakṣiṇāgnigārhapatyān krameṇa darbhaiḥ paristṛṇāti agneḥ ṣoḍaśabhirdarbhaiḥ prācyādiṣu paristṛtiriti vacanāta prācyāṃ prathamamekhalopari caturbhidarbhaistathaiva dakṣiṇasyāṃ pratīcyāmudīcyāṃ ca krameṇa staraṇaṃ paristaraṇapadārthaḥ // १०४ tato gārhapatyasya purastād vedyāṃ paribhojanīyadarbhānāstīrya teṣu dvandvaṃ nyañci prakṣālitāni yajñapātrāṇi prāksaṃsthānyudagapavargāṇi sthāpayati tadetatkarma pātrāsādanapadārthaḥ //
१०५ tato brahmaṇi svāyatane upaviṣṭe yajamānena ca samantrakadvitīyavaraṇena vṛte paribhojanīyadarbhaḥ saṃtatāṃ pṛṣṭyāṃ gārhapatyamadhyādārabhyāhavanīyamadhyaparyantaṃ stṛṇāti mantreṇa etat karma pṛṣṭyāstaraṇamityucyate //
pṛ.

२५१ adhvaryuḥ prayājairiṣṭvā udaṅṅutyākramya juhūsthnājyaśeṣeṇa dhruvāmabhighārya krameṇa havīṃṣyabhighārya upabhṛtamabhighārayati tadetatprayājaśeṣābhighāraṇamucyate /
२५२ adhvaryuḥ dhruvājyāt sruveṇa juhvāṃ ekavāramājyaṃ gṛhītvā anuvākyāpaṭhanārthaṃ hotāraṃ anubrūhītyantena mantreṇa saṃpreṣya pustrivāraṃ gṛhṇāti tadetat caturavattamityucyate//
२५३ yasyaiva bhavati sa yajamānaścaturavattī bhavati / .
२५४ jāmadagnyā vatsavidāvārṣṭiṣeṇāstathaiva ca/ bhārgavāścyāvanā aurvāḥ pañcāvattina īritā iti vacanāt etadvacanoktagotrāṇāṃ yajamānānāṃ pañcavāramavadyati etatpañcāvattamityucyate //
२५५ yajamānaśca pañcāvattī bhavati /
२५६ do avakhaṇḍane iti paṭhitatvāt sthāpitahaviṣaḥ homaparimitasya bhāgasya grahaṇārthaṃ khaṇḍanaṃ avadānamityucyate //
२५७ anayā rītyā avadāya gṛhītvā atyākramya dakṣiṇābhimukhyā srucā āhavanīyasyaiśānabhāge āgneyamājyabhāgaṃ hutvā udaṅṅutyākramya pūrvavadavadāya gṛhītvā atyākramya udaṅmukhyā srucā āgneyadeśe saumyamājyabhāgaṃ juhoti tatra ājyaṃ bhāgo yayoriti vyutpattyā taddevate agnīṣomau ājyabhāgapadārthau /
२५८ ājyabhāgānantaraṃ juhvāmupastīrya mantreṇa dakṣiṇahastanamaskāreṇa puroḍāśādirūpaṃ havirupasthāya upaviśya mantreṇa havirabhimṛśya pañcabhiraṅgulibhiḥ aṅguṣṭhamadhyamānāmikābhirvā prathamapuroḍāśādeḥ pūrvārdhāt avadāya carvāvidravyasya tu mekṣaṇenaivāvadāya dvitīyaṃ paścārdhādavadāya pañcāvattinastu madhyātpūrvārdhātpaścārdhāditi triravadāya abhighārayati evaṃ rītyā kriyamāṇaṃ carupuroḍāśādyavadānamucyate /
२५९ avattaṃ havirabhighārya ājyasthālyājyena mantreṇa avadānasthānānyāpyāyati tadetat pratyañjanamityucyate // .
२६० evaṃ rītyā avadāya atyākramya vaṣaṭkṛte prāksaṃsthā udaksaṃsthā vā pradhānāhutīrju hoti so'yaṃ pradhānayāga ityucyate //
pṛ.

२६१ pradhānayāge avadānānantaraṃ atyākramaṇātpūrvaṃ dhrauvājyena sruveṇa tūṣṇīṃ kariṣyamāṇatattatpradhānahomadeśe sviṣṭakṛddhomadeśe ca ekāmāhutiṃ juhoti sā purastādāhutirityucyate //
२६२ evaṃ pratyākramaṇānantaraṃ prakṣiptasya haviṣa upari anyāmāhutiṃ juhoti sā upariṣṭādāhutirityucyate //
२६३ pradhānahomānantaraṃ upastīrya sarveṣāṃ haviṣāṃ uttarārdhāt sakṛtsakṛdavadānaṃ pañcāvattinastu dviravadānaṃ bhavati evaṃ tato dvirabhighārayati avatte sviṣṭakṛti sruveṇa darśe amāvāsyādevatākāṃ paurṇamāse paurṇamāsīdevatākāmāhutiṃ juhoti sa pārvaṇahoma ityucyate //
२६४ atra puroḍāśāderupasthānābhimarśane na bhavataḥ avadānadeśānāṃ pratyañjanaṃ ca na bhavati evamavadāya atyākramya vaṣaṭśate agnau aiśānadeśe juhoti so'yaṃ sviṣṭakṛddhoma ityucyate //
२६५ hotā ājyabhāgaprabhṛti sviṣṭakṛtparyantaṃ yājyāpāṭhe āguraṃ uccārya saṃhitayā dvitīyāntaṃ devatānāma uccārya yājyāṃ saṃhitayā pati tadetat devatānāmoccāraṇaṃ devatādeśa ityucyate // .
२६६ sviṣṭakṛtaṃ yajeti śrutvā āguramuccārya devatāmādiśya nigadaṃ paṭhitvā yājyāsaṃjñāmṛcaṃ paṭhati sa sviṣṭakṛnnigada ityucyate //
२६७ adhvaryuḥ sviṣṭakṛddhomānantaraṃ pratyākramya upariṣṭādāhutiṃ hutvā juhvāṃ jalaṃ gṛhītvā saṃkṣālya tatjalaṃ madhyaparidherantardeśe mantreṇa udaksaṃsthaṃ prakṣipati tat antaḥ paridhininayamityucyate //
२६८ punarjuhūṃ jalena prakṣālya vahnau niṣṭapya pūrayitvā mantreṇa paridherbahiḥ jalaṃ pūrvavat prakṣipati tat bahiḥparidhininayanamityucyate /
२६९ tata upabhṛti vidyamānamājyaṃ juhvāṃ kṛtvā yathāyatanaṃ juhūpabhṛtau sādayitvā mantreṇa prāśitraharaṇe prathamapradhānadravyasaṃbandhinaṃ prāśitramavadyati sruvadaṇḍenābhighārya praṇītānāṃ paścimataḥ sādayati sa bhāgaḥ prāśituḥ bahmaṇa: ayamiti vigraheṇa prāśitrapadavācyaḥ /
२०० tata iḍāpātraṃ vedyāṃ udagagraṃ nidhāya tasmin yāvanti pradhānadravyāṇi tāvadarthaṃ sakṛdeva udakasaṃsthaṃ ājyasthālyājyenopastīrya pratha
२४६ śrītapadārthanirvacanam /
śati / virāḍasi sapatnahā samrāḍasi bhrātṛvyahā svarāḍasyabhimātihā viśvarāḍasi viśvāsānnāṣṭrāṇā99 hantā / iti / sarvatramantrāvṛttiḥ/ krameṇoparavān prokṣati/ rakṣohaṇo valagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavān / iti / mantrāvṛttyā, sarvān prokṣati / rakṣohaṇo valagahano 'vanayāti vaiṣṇavān / iti / tathaiva sarveṣvapo 'vaninayati yavosi yavayāsmaddveṣo yavayārātīḥ / iti krameṇa sarveṣu yavān praskandayati / rakṣohaṇo valagahano 'vastṛṇāmi vaiṣṇavān / iti sarveṣūparaveṣu barhiṣā 'vastṛṇāni / rakṣohaṇo valagahano 'bhijuhoti/ vaiṣṇavān svāhā / iti sarveṣūparaveṣu hiraṇyaṃ nidhāya tadupari krameṇa sruvāhutyā abhijuhoti / vaiṣṇavebhya uparavebhya idamiti yajamānaḥ / ayamuparavasaṃskāra ityucyate //
१७९ pratyekaṃ sārdhaprādeśavistāre prādeśatrayadīrghe milite samacaturasre adhiṣavaṇaphalake ādāya / rakṣohaṇau valagahanāvupadadhāmi vaiṣṇavī iti saṃsṛṣṭe phalake teṣāmuparavāṇāmupari dadhāti / tayoranavasarpaṇāya dvābhyāṃ śaṅkubhyāṃ purastātpariṇihanti / dvābhyāṃ paścāt / dvābhyāmabhitaḥ/ evaṃ ṣaḍbhiḥ śaṅkubhiḥ pariṇihatya / rakṣohaṇau valagahanau paryūhāmi vaiṣṇavī / pradakṣiṇaṃ purīṣeṇa paryūhati rakṣohaṇau valagahanau paristṛṇāmi vaiṣṇavī / iti tayorupari barhiṣā 'vastṛṇāti / rakṣohaṇau balagahanau vaiṣṇavī / ityabhimṛśati / etāvatkarma uparaveṣu phalakapratiṣṭhāpanamucyate //
१८० tato yajñapratiṣṭheti mantreṇa tūṣṇīṃ vā phalakayorānaḍuhaṃ carmāstīrya tiraścarman phalake grāvaṇodvādayati / bṛhannasi bṛhadgrāvā bṛhatīmindrāya vācaṃ vada / iti / nīḍe carmotsādayati / grāvasugrāvāṇam / dakṣiṇasya havirdhānasyāgre
śrautapadārthanirvacanam

stotropākaraṇāya barhirmuṣṭīn badhnāti / tataḥ ehi yajamāneti yajamānamāmantrya āgnīdhrīyamadhye sphyenoddhṛtyāvokṣya tatra cātvālapurīṣasikatā nyupya aratnimātraṃ parimaṇḍale kharaṃ karoti / vibhūrasi pravāhaṇo raudreṇānīkena pāhi māgne pipṛhi māmāhi99sīḥ / etanmantrapāṭhastūbhayoradhvaryuyajamānayoḥ / etadāgnīdhrīyakhara karaṇamucyate //
१८९ antaḥ sadasaṃ prāk padadvayamavaśeṣya pṛṣṭhyāyāntathaiva hotuḥ kharaṃ karoti / vahnirasi havyavāhano raudreṇā० hi99sīḥ .iti / ayaṃ hotṛkharo hotṛdhiṣṇyamityucyate //
१८२ agreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya hotṛdhiṣṇyāddakṣiṇato 'ratnimātre maitrāvaruṇasya kharaṃ karoti / śvātrosi pracetā raudreṇā०soḥ / iti ayaṃ kharo maitrāvaruṇadhiṣṇyamityucyate //
.१८३ tasya dhiṣṇayasyottarato 'ratnimātre brāhmaṇācchaṃsinaḥ / tutho'si viśvāvedā raudreṇā०sīḥ / ayaṃ kharo brāhmaṇācchaṃsidhiṣṇyamityucyate //
१८४ tasyottarato 'ratnimātre potuḥ kharaṃ karoti / uśigasi kavī raudreṇā०sī: / iti / ayaṃ kharaḥ potṛkhara ityucyate // .
१८५ taduttarato 'ratnimātra neṣṭu: kharaṃ karoti / aṅghārirasi bambhārī raudreṇā०sīḥ / iti / ayaṃ kharo neṣṭudhiṣṇyamityucyate // . .
१८६ taduttarato 'ratnimātre acchāvākasya/ avasyūrasi duvasvān raudreṇā०sīḥ / iti ayaṃ kharo 'cchāvākadhiṣṇyamityucyate //
१८७ āgnīdhrīyavanmārjālīye kharaṃ karoti / śundhyūrasi
२४८ śrautapadārthanirvacanam /
mārjālīyo raudreṇā०sīḥ / iti ayaṃ kharo mārjālīyadhiṣṇyamityucyate //
१८८ avaśiṣṭacātvālapurīṣasikatā āgnīdhrīye tūṣṇīṃ nivapati / tato 'dhvaryurauttaravedikamagnimupatiṣṭhate / samrāḍasi kṛśānū raudreṇā०sīḥ / iti / tata āstāvamupatiṣṭhate / pariṣadyo 'si pavamāno raudreṇā०sīḥ / iti / tataścātvālam pratakvā 'si nabhasvān raudreṇā०sīḥ/ iti / paśuśrapaṇamagniṃ tata upatiṣṭhate / asammṛṣṭo 'si havyasūdo raudreṇāsīḥ / iti / sadasaḥ paścimadvāre tiṣṭhan audumbarīmupatiṣṭhate / ṛtadhāmā 'si suvarjyotī raudreṇā०sīḥ/ iti / tato brahmasadanamupatiṣṭhate / brahmajyotirasi suvardhāmā raudreṇā०sīḥ / iti / tatrastha eva śālāmukhīyam / 'ajosyekapādraudreṇā०sīḥ / iti / tato gārhapatyam / ahirasi budhniyo raudreṇā०sīḥ / iti/ idaṃ auttaravedikādyupasthānamityucyate /
१८९ itaḥ prabhṛtyadhvaryuḥ pratyak sado nātīyāt / tatrastha eva sampreṣyati / stṛṇata barhiḥ prabrataṃ yacchata samapivratāhvayadhvamāstāvaṃ bahulaṃ stṛṇītonnetargrāvṇo vāyavyāni droṇakalaśe daśāpavitre samavadhāya patnīśāle patnīꣳsaꣳsādayāgnīdājyamadhiśraya pratiprasthātaḥ srucaḥ sammṛḍḍhyājyenodehi pṛṣadājyāya dadhyā''hara / iti / ayaṃ praiṣo mahāvedyāṃ barhirāsādanādipraiṣa ityucyate //
१९० dakṣiṇe vedyante mahābarhiṣo muṣṭiṃ stṛṇāti deva barhirūrṇāmradasantveti prākṛtamantreṇa / mahāvediṃ bahulāṃ purastātpratīcīꣳ stṛṇāti / tūṣṇīmardhastanavrataṃ pradadāti / unnetā pañca grāvṇaḥ saptadaśa vāyavyāni prādeśamātrāṇi ulūkhalākārāṇi ekatomukhāni daśa camasān pariplupātraṃ ada
śrautapadārthanirvacanam

rahaṃ srugākāraṃ droṇakalaśaṃ daśāpavitre catasraḥ sthālī: upagrahādi yadanyadupayuktaṃ tatsarvaṃ prakṣālya droṇakalaśe daśāpavitre vinyasya etatsarvaṃ prāgvaṃśe sādayati/ vāyavyānāṃ madhye audumbaraṃ catuḥsrakti yattaddadhigrahapātramucyate /
१९१ rāsnācihnitaṃ pātramaindravāyamityucyate /
१९२ pilakācihnitaṃ maitrāvaruṇamityucyate
१९३ dvikoṇaṃ pātramāśvinamityucyate/
१९४ bailvaṃ pātraṃ śukrapātramityucyate /
१९५ vaikaṅkataṃ ślakṣṇaṃ manthipātramityucyate /
१९६ audumbaraṃ ślakṣṇaṃ adābhyasaṃjñakam //
१९७..
१९८ nyagrodhakāṣṭhanirmitāni atigrāhyāṇītyucyante /
१९९ ubhayatomukhe dve pātre ṛtupātrasañjñake /
२०० itarāṇi pātrāṇi naiyagrodhānyaudumbarāṇi vā bhavanti / camasā naiyagrodhāḥ/ caturasro 'lpadavaṇḍo brahmacamasa ityucyate/
२०१ maṇḍalākāraḥ sa daṇḍo hotṛcamasa ucyate /
२०२ vistīrṇāgraḥ sa daṇḍo yajamānacamaso bhavati //
२०३ trikoṇaḥ sa daṇḍa udgātṛcamasapadavācyaḥ/
२०४ adhobhāge vakraḥ sa daṇḍaḥ praśāstṛcamasa ucyate /
२०५ upari vakra: sa daṇḍo brāhmaṇācchaṃsicamaso bhavati/
२०६ tathaiva rāsnāyuktaḥ sa, daraḍo 'cchāvākacamaso bhavati/
२०७. tīkṣaṇāgraḥ sa daṇḍa āgnīdhracamaso bhavati /
२०८ adhvaryuḥ agnīṣomīyapaśuśākhāyā: paśuvatpavitraṃ karoti / tataḥ paśukumbhī śākhāpavitraṃ vapāśrapaṇyau raśane śūlaṃ maitrāvaruṇadaṇḍaṃ, śālāmukhīyasyottarato darbheṣu sādayati /
२५० śrautapadārthanirvacanam /
śundhadhvamiti prākṛtamantreṇa prokṣati / āgnīdhraḥ pāṇī sammṛśyāgnīn prajvālya paristīrya śālāmukhīyasyāgre darbhān saṃstīrya teṣu sphyamagnihotrahavaṇīṃ juhūmityādi paśuvatpātrāṇyāsādya gārhapatya ājyaṃ vilāpayati pratiprasthātā pāṇisammarśanaṃ kṛtvā brahmāṇaṃ dakṣiṇata upaveśya śālāmukhīyādārabhyottaravediparyantaṃ pṛṣṭhyāṃ stīrtvā pavitre kṛtvā yajamāna vācaṃ yaccheti yajamānaṃ sampreṣyāgnihotrahavaṇīṃ prākṛtamantreṇādāya tathaiva pratitapya prokṣaṇīsaṃskāraṃ kṛtvā pātrāṇi prākṛtamantreṇa prokṣya ājyaṃ dadhi ca tathaiva nirupya adhiśrityobhayaṃ paryagni karoti /tato 'dhvaryuḥ pāṇī sammṛśya mantreṇa prākṛtena sphyādānādi kṛtvā kharadeśe sphyaṃ stabdhvā sampraiṣamāha / prokṣaṇīrāsādayetyādi paśuvat / āgnīdhraḥ prokṣaṇī: sādayati / adhvaryuḥ sphyaṃ prakṛtivaddadāti / pratiprasthātottaravedisamīpe idhmābarhiṣī upasādayati / āgnīdhraḥ dakṣiṇena sruvaṃ racādhitiṃ savyena hastena vedāgrāṇyādāya śālāmukhīye agnervāmiti mantreṇa pratitapya sruvamantreṇaivobhayaṃ sammṛjya pratiprasthātre prayacchati/ pratiprasthātā juhvādīn paśuvatpratitapya sammṛjya vedāgrāṇi śālāmukhīye prakṣipya pātrāṇi agreṇotkaraṃ tṛṇeṣu sādayitvā punarādāya śālāmukhīyasakāśe nidadhāti / patnī śālāmukhīyamājyaṃ cāvekṣa yitvā yajamānamājyamavekṣayati / adhvaryuḥ prokṣaṇīnāmuttarata ānīyājyaṃ svayamavekṣyotpūya prokṣaṇīścotpūyājyaṃ dadhi cādāya brahmayajamānābhyāṃ saha prāgvaṃśaṃ gatvā vedyāṃ srukṣu paśuvadājyāni gṛhītvā parikarmibhyaḥ pradāyā'pa upaspṛśya brahmaṇe somaṃ rājānaṃ dadāti / brahmā rājānamādāya śālāmukhīyamagreṇa pariśrityottarato vasthāyānvagagniṃ nayati /
śrautapadārthanirvacanam

adhvaryuḥ śālāmukhīye praṇayanīyamidhmamādhāya cātvālādupayamanīḥ kalpayitvā purāṇagārhapatya ājyaṃ vilāpyotpūya adhvaryu yajamānastaṃ patnī tāṃ putrāḥ tān pautrāstān jñātayaśceti jyeṣṭhānukrameṇa samanvārabdheṣu satsu pracaraṇyāṃ' caturgṛhītaṃ gṛhītvā śālāmukhīye juhoti / tyaꣳ soma tanūkṛdbhyo dvaṣobhyonyakṛtebhya , uruyantāsi varūthaꣳ svāhā iti / somāyedamiti yajamānaḥ / tataḥ sruveṇa juhoti / juṣāṇa apturājyasyā vetu svāhā / iti / agnaya idamiti yajamānaḥ / punaścaturgṛhītaṃ gṛhītvā samapraiṣamāha / agnīṣomābhyāṃ praṇīyamānābhyāmanubrū३hi / iti / ayamagnīṣomapraṇayanapraiṣa ucyate //
२०९ hotrā prathamāyāmṛci triruktāyāmidhmaṃ śālāmukhīyādudyamya pūrvayā dvāropaniṣkāmanti / anvagrājñā cājyaiścānvak grāvṇo vāyavyāni / ayaṃ no agnirvarivaḥ kṛṇotvayaṃ mṛdhaḥ pura etu prabhindan / ayaꣳ śatrūn jayatu jarhṛṣāṇo 'yaṃ vājaṃ jayatu vājasātau / itimantreṇa / tataḥ uttareṇa sadaḥ parītyāgnīdhrāgāre agniṃ nidhāya paristīrya pariṣicya caturgṛhītenābhijuhoti / agne naya supathā rāye asmānviśvāni deva vayunāni vidvān / yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhānte nama uktiṃ vidhema svāhā / iti / agnaya idamiti yajamānaḥ / atraivaitat grāvṇo vāyavyāni sādayitvā uttareṇāgnīdhrīya dhiṣṇyaṃ rājñā cānyaiśca gatvā / āhavanīye sruvāhutiṃ juhoti / uruviṣṇovikramasvasvāhā | iti viṣṇava idamiti yajamānaḥ / brahmā rājānamanyasmai pradāya mantreṇopaviśati / yajamānaśca svāyatane / adhvaryuḥ prokṣaṇīrunmadhyannityādi yanme agna ityantaṃ paśuṣatkaroti / khare prokṣaṇādīni karoti /
२५२ śrautapadārthanirvacanam /
mahāvediśroṇyāṃ prokṣaṇīrninayati / brahmāyathāgatamāgatya rājānamupādatta / yajamāna: api upaspṛśya yathetametya brahmaṇaḥ sakāśādrājānamādāya pūrvayā dvārā havirdhānaṃ prapādayati / somo jigātu gātuviddevānāmeti niṣkṛtamṛtasya yonimāsadam / iti / adhvaryuḥ apa upaspṛśya dakṣiṇasya havirdhānasya nīḍe kṛṣṇājinamāstṛṇāti / adityāḥ sado 'si / iti / yajamānastasmin kaṣṇājine rājānaṃ sādayati / adityāḥ sada āsīda / iti / eṣa vo deva savitaḥ somastaꣳ rakṣadhvaṃ mā vo 'dabhan / iti rājānaṃ devatābhyaḥ, prayacchati / etattvaṃ deva soma devo devānupāgā idamahaṃ manuṣyo manuṣyān saha prajayā saha rāyaspoṣeṇa / iti taṃ somamupatiṣṭhate / namo devabhyaḥ iti samasyopari prāñcamañjaliṃ karoti / svadhā pitṛbhyaḥ iti tasya dakṣiṇato nyañcamañjalim / apa upaspṛśya / idamahaṃ nirvaruṇasya pāśāt / iti tato niṣkramya / suvarabhivikhyeṣaṃ vaiśvānaraṃ jyotiḥ / ityāhavanīyamupatiṣṭhate / adhvaryuḥ / avāntaradīkṣāṃ visṛja / iti preṣyati / tato yajamānaḥ / agne vratapate tvaṃ vratānāṃ vratapatirasi yā mama tanūstvayyabhūdiyaꣳ sā mayi yā tava tanūrmayyabhūdeṣā sā tvayi yathāyathaṃ nau vratapate vratinorvratāni / ityāhavanīyamupatiṣṭhate / adhvaryuḥ / srastrīṣvamekhalāṃ pramuṣṭīn sāraya yajamāna iti tvācakṣatāṃ nāmagrāhaṃ te pitṛbhiḥ pitāmahaiḥ prapitāmahaiḥ putraiḥ pautraiḥ subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayatu / iti sampreṣyati / vapāyāgānte subrahmaṇyaḥ pitā putrīyāhvānaṃ karoti / yūpāvaṭāntamidānīmeva vā karoti/ tato yācati yavamatīrityādi yūpaprakṣālanādi vapāmārjanāntaṃ paśuvat / prakṛtau nirūḍhapaśau yatrendrāgnipadaṃ
śrautapadārthanirvacanam

tatrāgnīṣomapadasyohaḥ kāryaṃ iti viśeṣaḥ / āhūtāyāṃ pitāputrīyāyāṃ dṛḍhaṃ kumbhamādāyāntareṇa cātvālātkarāvudaṅ upaniṣkramya srotobhimukhaṃ sthitvā chāyātapasoḥ sandhau vasatīvarīsaṃjñā apo gṛhṇāti / haviṣmatīrimā āpo haviṣmān devo adhvaro haviṣmāꣳ āvivāsati haviṣmāꣳ astu sūryaḥ / iti / sūrye tvastaṅgate hiraṇyamantardhāya gṛhṇāti / ātapacchāyāyāṃ svadehacchāyāyāṃ vṛkṣacchāyāyāṃ vā gṛhṇāti / idaṃ vasatīvarīgrahaṇamityucyate //
२१० tataḥ pradakṣiṇamāvṛtya vasatīvarīkumbhaṃ savye nidhāyāntareṇa cātvālotkarāvuttareṇāgnīdhrīyaṃ sadaśca gatvā pūrvayādvārā śālāṃ prapādya śālāmukhīyasya paścātsaṃsṛṣṭāḥ sādayati / agnervopannagṛhasya sadasi sādayāmi sumnāya sumninīḥ sumne mā dhatta / iti etadvasatīvarīsādanamucyate /
२११ tato 'gnīnpuroḍāśamityādi svaruhomavarjamājyeḍāntaṃ paśuvat / aupayājā'ṅgāraharaṇamāgnīdhrīyāditi viśeṣaḥ / vṛtrahābhūyāsamiti puroḍāśayāge yajamānasyānumantraṇam / indriyāvī bhūyāsamityaṅgayāge/ ājyeḍāmārjanānte ulūkhale musala ityeva hutvā dhruvāmāpyāyya prāyaścittāni juhoti na vā/ athāgnīṣomīya ityata ārabhya etadantaṃ karma agnīṣomīyapaśuriti gīyate/
२१२.hṛdayaśūlaṃ prakṣālya sthāpayitvā sampreṣyati/ vyapakrāmataṃ mā vo'bhipariṣam / iti / ayaṃ bahirvedibhavanapraiṣa ucyate /
२१३ tataḥ sarvai bahirvedi bhavanti / vasatīvarīrādāya gārhapatyasya paścānmārgeṇa nītvā dakṣiṇayā dvāropaniṣkra
२५४ śrautapadārthanirvacanam /
mya savyeṃse nidhāya dakṣiṇena mārjālīyaṃ sadaśca paryāhṛtyodaṅmukho dakṣiṇato yūpena saṃsṛṣṭāḥ sādayati indrāgniyorbhāgatheyī stha / iti punarādāyodaṅṅāvṛtya dakṣiṇeṃse nidhāya yathetametya śālāmukhīyasya paścātsaṃsṛṣṭā sādayati mitrāvaruṇayorbhāgadheyī stha iti / punarādāya dakṣiṇeṃse nidhāya pūrvayā dvāropaniṣkramya uttareṇa sada āgnīyaṃ ca parītyottarato yūpena saṃsṛṣṭāḥ sādayati / viśveṣāṃ devānāṃ bhāgadheyī stha/ iti punarādāya pradakṣiṇamāvṛtya savyeṃse nidhāya punastenaiva mārgeṇāgatyāgnīdhrīyasya niṣṇayasya paścātsaṃsṛṣṭāḥ sādayati / yajñe jāgṛta / iti / idaṃ vasatīvarīsthāpanamucyate/
२१४ atha sampreṣyati / yā samrāḍ dhuk tasyai dadhi gharmāya dadhi kuruta yā yajamānasya tasyā āmikṣāyai yā patnyai tasyā āśirepayaśca saktūꣳśca kuruta śṛtātaṅkyamādityagrahāya dadhi kuruta puroḍāśīyāni piṣṭāni kuruta dhānā hāriyojanīḥ kuruta caturombhraṇāꣳstrīnudañcanānayuja ekadhanāꣳstryavamānekādaśa paramān dve raśane dve vapāśrapaṇyau ekatayamidhmābarhiraudumbarānmahāparidhīn kuruta subrahmaṇyāmāhvayatu / iti / ayaṃ sutyāsāmagrīsampādanapraiṣa ucyate/
२१५ adhvaryu puruṣeṣvanyatamaḥ savanīyātiriktānāṃ śākhānāṃ krameṇa parṇāni chitvā agreṇa śālāmukhīyaṃ nidhāya mūlataḥ parivāsyopaveṣān kṛtvā śālāmukhīyasya paścāt prajñātānnidhāya dvitīyamantyaṃ ca śākhāpavitraṃ mantreṇa prākṛtena kṛtvānyāni ṣaṭ śākhāpavitrāṇi tūṣṇīṃ kṛtvā gārhapatyāduttarataḥ ṣaṭ dohanāni ṣaṭ śākhāpavitrāṇyaṣṭau sthālīśca sādayitvā prākṛtamantreṇa prokṣya tattadupaveṣeṇāṅgārānnirūhya tattatpavitra nidhāya tena tena dohanena dohayitvā taptvā udagudvāsyāta