કલ્પઃ · અધ્યાય 1

શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
પૃ.

ઇન્દ્રો મહેન્દ્રો વા દેવતાત્વેન વિહિતઃ તત્ર સત્યપિ પુરોડાશદ્રવ્યે અધિકં દ્રવ્યદ્વયં વિહિતં તત્રૈકં પયઃ દ્વિતીયં દધિ તદેતદ્ દ્વયં હોમાર્થં સમ્યગ્ નયતીતિ કર્તૃત્યુત્પત્ત્યા તાદૃશો યજમાનઃ સન્નયન્નિત્યભિધીયતે ।
૭૮ દધિપયસી ચ પાયસાન્નાય્યેતિ સૂત્રેણ નિપાતનાત્ કર્મવ્યુત્પત્ત્યા સાન્નાય્યપદાભિધેયે ॥
૭૯ સાનાય્યદધિપયસોઃ સંપાદને ગવાં સંખ્યા અશક્તત્વાત્ ન્યૂના ક્રિયતે ચેત્ ષટ્ત્વસંખ્યાતો ન્યૂના ન કાર્યા ષડ્ભ્યો ગોભ્યો ન્યનસંખ્યાકા ગાવો ન કર્તવ્યાઃ તતો ઽધિકાશ્ચેદિષ્ટાપત્તિરેવ । પૂર્વમાહૂતયા શાખયા એતાસાં ગવાં વત્સાનાં દૂરીકરણં સમન્ત્રકં વત્સાપાકરણમિત્યુચ્યતે ।
૮૦ તતસ્તસ્યાઃ શાખાયાઃ પર્ણાનિ છિત્ત્વા યં મૂલભાગં પ્રાદેશમાત્રં છિત્ત્વા ધૃષ્ટ્યાકારં કરોતિ સોન્નાય્યસંસ્કારકાલે ગાર્હપત્યાઙ્ગારાણામુદગ્દિશિ નિરૂહણાદૌ ઉપયોગી સ ઉપવેષ ઇતિ ગીયતે ॥
૮૧ અગ્રભાગસ્તુ ત્રિભિર્દર્ભવેણ્યાકારણ નિબદ્ધઃ શાખાપવિત્રપદવાચ્યસ્તસ્ય સાયંદોહાદાવુપયોગઃ ॥
૮૨ અસન્નયતસ્તુ યજમાનસ્ય શાખાહરણાભાવાત્ વ્રતોપાયનાનન્તરં અધ્વર્યુઃ ગાર્હપત્યસ્યોત્તરતો વિદ્યમાનમસિદં શ્વપરશું વાદત્તે મન્ત્રેણ । લોહમયક્ષુરઃ છેદનોપયોગી અસિદ ઇત્યુચ્યતે ॥
૮૩ એવં બર્હિશ્છેદનાદ્યુપયોગી શ્વસદૃશઃ કુઠારઃ શ્વપરશુરિત્યુચ્યતે ॥
૮૪ તયોરન્યતરદ્ ગૃહીત્વા મન્ત્રેણાહવનીયદેશં ગત્વા મન્ત્રેણ વેદિમવેક્ષ્ય દર્ભદેશં ગત્વા પ્રસ્તરપર્યાપ્તં દર્ભમુષ્ટિં પરિગ્રહ્ણાતિ અસિદાદિના છેદનીયદર્ભમુષ્ટેઃ આસમન્તાત્ ભેદાય ભ્રામણં પરિગ્રહણપદવાચ્યમ્ ॥
૮૫ છિન્ને દર્ભમુષ્ટૌ ભૂમૌ યો મૂલભાગો દૃશ્યતે સ છેદનક્રિયાયા આધારત્વાત્ અધિકરણે લ્યુટા છેદનપદવાચ્યઃ ।
૮૬ છેદને ભેદને ચૈવ ખનને પિતૃરક્ષસોઃ। રૌદ્રાભિચારણીયેષુ ઉદકસ્યાભિમન્ત્રણમિતિ વચનાત્ છેદનભેદનખનનપૈતૃકરાક્ષસરૌદ્રાભિચારણકર્મસુ કૃતેષુ શુદ્ધ્યર્થં વિહિતં દક્ષિણકરસ્ય જલેન પ્રક્ષાલનં ઉદકોપસ્પર્શનમુચ્યતે ।
૮૭ તત્ર પ્રકૃતીષ્ટૌ ચતસ્રો દર્ભમુષ્ટયશ્છિદ્યન્તે પ્રથમા દર્ભમુષ્ટિર્મન્ત્રૈઃ સંસ્કૃતા વેદ્યાં જુહૂર્યસ્યાન્નિધીયતે વિધૃતિસંજ્ઞકયોઃ ઉદગગ્રયોર્દર્ભયોરુપરિ યા ચ પ્રાગગ્રા સ્થાપિતા ભવતિ સા પ્રસ્તર ઇત્યુચ્યતે ।
પૃ.

૮૮ અન્યાસ્તિસ્ર અમન્ત્રકસકલક્રિયામાત્રસાધ્યાઃ વેદ્યાસ્તરણાર્થાઃ હવિષાં પાત્રાણાં સ્થાપનયોગ્યા બર્હિઃપદવાચ્યાઃ ॥
૮૯ દર્ભત્રયં ગૃહીત્વા પ્રદક્ષિણમાવેષ્ટ્ય અગ્રભાગે અન્યદ્દર્ભત્રયં મૂલેન સંયોજ્ય વેષ્ટનેન ગ્રથિતમિવ કૃત્વા તદપિ તથૈવાવેષ્ય્ તદગ્રભાગે અન્યદ્દર્ભત્રયં તથૈવં કૃત્વા પુનસ્તદગ્રભાગે તથા કરોતિ એવં કૃતે સન્ધિત્રયં મધ્યે સંપદ્યતે તદ્દર્ભસૂત્રં દ્વિગુણં કૃત્વા અન્તે ગ્રન્થિઃ કાર્યઃ અનેન બર્હિર્બધ્યતે અત એતદ્ બર્હિઃસંનહનં નામ શુલ્બનામકમ્ ॥
૯૦ એવમિધ્મબન્ધનાર્થં ઇધ્મસંનહનં નામ શુલ્બનામકમ્ ।
૯૧ બર્હિઃ સંભરણાનન્તરં અધ્વર્યુરિધ્મદેશં ગત્વા અસિદેન શ્વપરશુના વા ઇધ્મં છિનત્તિ તૂષ્ણીં તસ્મિન્નેકવિંશતિસંખ્યાકાનિ કાષ્ઠાનિ ભવન્તિ તત્ર ત્રિતયં કાષ્ઠાનામાહવનીયસ્ય પશ્ચાદ્ દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ચ પ્રથમમેખલાયા ઉપરિ સ્થાપનાર્થં મેખલાપારમિતાયામં પરિત આહવનીયસ્ય નિધાનાત પુરસ્તાત્સૂર્યસ્ય મનસા પરિધિત્વકલ્પનાત્પરિધિસંજ્ઞકં ભવતિ ।
૯૨ અન્યાનિ કાષ્ઠાનિ પ્રાદેશમાત્રાણિ તત્ર પઞ્ચદશસામિધેન્યર્થાનિ એકમનુયાજાર્થં દ્વે આહવનીયાયતનસ્યાન્તરૂર્ધ્વાગ્રે દક્ષિણોત્તરયોર્ભાગયો રોપણાર્થે એતાન્યષ્ટાદશ કાષ્ઠાનિ સમિત્પદવાચ્યાનિ ॥
૯૩ ક્વચિદ્વિકૃતીષ્ટ્યાદિષુ અધિકા અપિ સમિધઃ સામિધેનીવૃદ્ધા ગૃહ્યન્તે એવમેકવિંશતિદારુકઃ સંઘ ઇધ્મપદવાચ્યઃ ।
૯૪ ઇધ્મસ્ય છેદનકાલે યાનિ કાષ્ઠશકલાનિ ઇતસ્તતઃ પતન્તિ તાનિ કરણવ્યુત્પત્ત્યા ઇધ્મપ્રવ્રશ્ચનપદેનાભિધીયન્તે ॥
૯૫ ચતુર્ણામપ્યૃત્વિજાં ભોજને પર્યાપ્તઃ દક્ષિણાગ્નૌ સુશૃત ઓદનઃ અનુ પશ્ચાત્ યાગાનન્તરમૃત્વિગ્ભોજનાર્થમાહ્રિયતે ઇતિ કર્મવ્યુત્પત્યા અન્વાહાર્યપદવાચ્યઃ ॥
૯૬ અન્વાહાર્ય ઓદનો યસ્યાં સ્થાલ્યાં શ્રપ્યતે સા અન્વાહાર્યસ્થાલીત્યુચ્યતે ॥
૯૭ મદન્તીનામિકા આપો યસ્મિન્પાત્રે સંતાપ્યન્તે તત્પાત્રમપિ મદન્તીપદેન વ્યવહ્રિયતે ॥
૯૮ પુરોડાશચરુસંબન્ધિવ્રીહ્યાદીન્ ઉલૂખલે મુસલેનાવહૃત્ય યવ
પૃ

શૂર્પેણ નિસ્તુષકરણરૂપં ફલીકરણં કરોતિ તત્ર યે તુષાદયઃ પતન્તિ તે કરણવ્યુત્પત્ત્યા ફલીકરણપદવાચ્યાઃ ।
૯૯ તેષાં યાગાનન્તરં દક્ષિણાગ્નૌ જુહ્વા ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન સહ હોમો વિહિતઃ અતઃ યાગસમાપ્તિપર્યન્તં તેષાં સ્થાપનાય નિર્મિતં અશ્વત્થમયં પાત્રં ફલીકરણપાત્રમિત્યુચ્યતે ॥
૧૦૦ યદા ગાર્હપત્યે અધ્વર્યુઃ પત્નીસંયાજૈઃ પ્રચરતિ તદા દેવાનાં પત્નીયાગકાલે સ્ત્રીયહવિર્ભાગગ્રહણાર્થમાગતાનાં દેવાનાં પત્નીનાં સ્ત્રીત્વાલ્લજ્જયા તિરોધાનાય અશ્વત્થ કાષ્ઠનિર્મિતં તિરોધાનકરણયોગ્યં કટાકારત્વાત્ અન્તર્ધાનકટમિત્યુચ્યતે ॥
૧૦૧ અધ્વર્યુસ્તીર્થપ્રવેશાનન્તરં ગાર્હપત્યસ્યોત્તરત ઉપવિશ્ય ઇડાજપં કૃત્વા દેવા ગાતુવિદ્ ઇત્યૃચં જપતિ તસ્યામૃચિ યતો વાતશબ્દો વર્તતે શ્રુતૌ વાતશબ્દેન યાગારમ્ભસમાપ્તયોર્વર્ણનાત્ ઇડા દેવહૂરિતિ યજુર્મન્ત્રજપ ઇડાજપપદેનોચ્યતે ॥
૧૦૨ તત આહવનીયસ્યોતરતસ્તિષ્ઠન્ હસ્તૌ મન્ત્રેણ સંમૃશતે એતત્કર્મ પાણ્યોઃ સાવધાનત્વાય કરિષ્યમાણકર્મસુપ્રેરણારૂપં પાણિસંમર્શનમિત્યુચ્યતે ॥
૧૦૩ તત આહવનીયદક્ષિણાગ્નિગાર્હપત્યાન્ ક્રમેણ દર્ભૈઃ પરિસ્તૃણાતિ અગ્નેઃ ષોડશભિર્દર્ભૈઃ પ્રાચ્યાદિષુ પરિસ્તૃતિરિતિ વચનાત પ્રાચ્યાં પ્રથમમેખલોપરિ ચતુર્ભિદર્ભૈસ્તથૈવ દક્ષિણસ્યાં પ્રતીચ્યામુદીચ્યાં ચ ક્રમેણ સ્તરણં પરિસ્તરણપદાર્થઃ ॥ ૧૦૪ તતો ગાર્હપત્યસ્ય પુરસ્તાદ્ વેદ્યાં પરિભોજનીયદર્ભાનાસ્તીર્ય તેષુ દ્વન્દ્વં ન્યઞ્ચિ પ્રક્ષાલિતાનિ યજ્ઞપાત્રાણિ પ્રાક્સંસ્થાન્યુદગપવર્ગાણિ સ્થાપયતિ તદેતત્કર્મ પાત્રાસાદનપદાર્થઃ ॥
૧૦૫ તતો બ્રહ્મણિ સ્વાયતને ઉપવિષ્ટે યજમાનેન ચ સમન્ત્રકદ્વિતીયવરણેન વૃતે પરિભોજનીયદર્ભઃ સંતતાં પૃષ્ટ્યાં ગાર્હપત્યમધ્યાદારભ્યાહવનીયમધ્યપર્યન્તં સ્તૃણાતિ મન્ત્રેણ એતત્ કર્મ પૃષ્ટ્યાસ્તરણમિત્યુચ્યતે ॥
પૃ.

૨૫૧ અધ્વર્યુઃ પ્રયાજૈરિષ્ટ્વા ઉદઙ્ઙુત્યાક્રમ્ય જુહૂસ્થ્નાજ્યશેષેણ ધ્રુવામભિઘાર્ય ક્રમેણ હવીંષ્યભિઘાર્ય ઉપભૃતમભિઘારયતિ તદેતત્પ્રયાજશેષાભિઘારણમુચ્યતે ।
૨૫૨ અધ્વર્યુઃ ધ્રુવાજ્યાત્ સ્રુવેણ જુહ્વાં એકવારમાજ્યં ગૃહીત્વા અનુવાક્યાપઠનાર્થં હોતારં અનુબ્રૂહીત્યન્તેન મન્ત્રેણ સંપ્રેષ્ય પુસ્ત્રિવારં ગૃહ્ણાતિ તદેતત્ ચતુરવત્તમિત્યુચ્યતે॥
૨૫૩ યસ્યૈવ ભવતિ સ યજમાનશ્ચતુરવત્તી ભવતિ । .
૨૫૪ જામદગ્ન્યા વત્સવિદાવાર્ષ્ટિષેણાસ્તથૈવ ચ। ભાર્ગવાશ્ચ્યાવના ઔર્વાઃ પઞ્ચાવત્તિન ઈરિતા ઇતિ વચનાત્ એતદ્વચનોક્તગોત્રાણાં યજમાનાનાં પઞ્ચવારમવદ્યતિ એતત્પઞ્ચાવત્તમિત્યુચ્યતે ॥
૨૫૫ યજમાનશ્ચ પઞ્ચાવત્તી ભવતિ ।
૨૫૬ દો અવખણ્ડને ઇતિ પઠિતત્વાત્ સ્થાપિતહવિષઃ હોમપરિમિતસ્ય ભાગસ્ય ગ્રહણાર્થં ખણ્ડનં અવદાનમિત્યુચ્યતે ॥
૨૫૭ અનયા રીત્યા અવદાય ગૃહીત્વા અત્યાક્રમ્ય દક્ષિણાભિમુખ્યા સ્રુચા આહવનીયસ્યૈશાનભાગે આગ્નેયમાજ્યભાગં હુત્વા ઉદઙ્ઙુત્યાક્રમ્ય પૂર્વવદવદાય ગૃહીત્વા અત્યાક્રમ્ય ઉદઙ્મુખ્યા સ્રુચા આગ્નેયદેશે સૌમ્યમાજ્યભાગં જુહોતિ તત્ર આજ્યં ભાગો યયોરિતિ વ્યુત્પત્ત્યા તદ્દેવતે અગ્નીષોમૌ આજ્યભાગપદાર્થૌ ।
૨૫૮ આજ્યભાગાનન્તરં જુહ્વામુપસ્તીર્ય મન્ત્રેણ દક્ષિણહસ્તનમસ્કારેણ પુરોડાશાદિરૂપં હવિરુપસ્થાય ઉપવિશ્ય મન્ત્રેણ હવિરભિમૃશ્ય પઞ્ચભિરઙ્ગુલિભિઃ અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાનામિકાભિર્વા પ્રથમપુરોડાશાદેઃ પૂર્વાર્ધાત્ અવદાય ચર્વાવિદ્રવ્યસ્ય તુ મેક્ષણેનૈવાવદાય દ્વિતીયં પશ્ચાર્ધાદવદાય પઞ્ચાવત્તિનસ્તુ મધ્યાત્પૂર્વાર્ધાત્પશ્ચાર્ધાદિતિ ત્રિરવદાય અભિઘારયતિ એવં રીત્યા ક્રિયમાણં ચરુપુરોડાશાદ્યવદાનમુચ્યતે ।
૨૫૯ અવત્તં હવિરભિઘાર્ય આજ્યસ્થાલ્યાજ્યેન મન્ત્રેણ અવદાનસ્થાનાન્યાપ્યાયતિ તદેતત્ પ્રત્યઞ્જનમિત્યુચ્યતે ॥ .
૨૬૦ એવં રીત્યા અવદાય અત્યાક્રમ્ય વષટ્કૃતે પ્રાક્સંસ્થા ઉદક્સંસ્થા વા પ્રધાનાહુતીર્જુ હોતિ સોઽયં પ્રધાનયાગ ઇત્યુચ્યતે ॥
પૃ.

૨૬૧ પ્રધાનયાગે અવદાનાનન્તરં અત્યાક્રમણાત્પૂર્વં ધ્રૌવાજ્યેન સ્રુવેણ તૂષ્ણીં કરિષ્યમાણતત્તત્પ્રધાનહોમદેશે સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમદેશે ચ એકામાહુતિં જુહોતિ સા પુરસ્તાદાહુતિરિત્યુચ્યતે ॥
૨૬૨ એવં પ્રત્યાક્રમણાનન્તરં પ્રક્ષિપ્તસ્ય હવિષ ઉપરિ અન્યામાહુતિં જુહોતિ સા ઉપરિષ્ટાદાહુતિરિત્યુચ્યતે ॥
૨૬૩ પ્રધાનહોમાનન્તરં ઉપસ્તીર્ય સર્વેષાં હવિષાં ઉત્તરાર્ધાત્ સકૃત્સકૃદવદાનં પઞ્ચાવત્તિનસ્તુ દ્વિરવદાનં ભવતિ એવં તતો દ્વિરભિઘારયતિ અવત્તે સ્વિષ્ટકૃતિ સ્રુવેણ દર્શે અમાવાસ્યાદેવતાકાં પૌર્ણમાસે પૌર્ણમાસીદેવતાકામાહુતિં જુહોતિ સ પાર્વણહોમ ઇત્યુચ્યતે ॥
૨૬૪ અત્ર પુરોડાશાદેરુપસ્થાનાભિમર્શને ન ભવતઃ અવદાનદેશાનાં પ્રત્યઞ્જનં ચ ન ભવતિ એવમવદાય અત્યાક્રમ્ય વષટ્શતે અગ્નૌ ઐશાનદેશે જુહોતિ સોઽયં સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમ ઇત્યુચ્યતે ॥
૨૬૫ હોતા આજ્યભાગપ્રભૃતિ સ્વિષ્ટકૃત્પર્યન્તં યાજ્યાપાઠે આગુરં ઉચ્ચાર્ય સંહિતયા દ્વિતીયાન્તં દેવતાનામ ઉચ્ચાર્ય યાજ્યાં સંહિતયા પતિ તદેતત્ દેવતાનામોચ્ચારણં દેવતાદેશ ઇત્યુચ્યતે ॥ .
૨૬૬ સ્વિષ્ટકૃતં યજેતિ શ્રુત્વા આગુરમુચ્ચાર્ય દેવતામાદિશ્ય નિગદં પઠિત્વા યાજ્યાસંજ્ઞામૃચં પઠતિ સ સ્વિષ્ટકૃન્નિગદ ઇત્યુચ્યતે ॥
૨૬૭ અધ્વર્યુઃ સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમાનન્તરં પ્રત્યાક્રમ્ય ઉપરિષ્ટાદાહુતિં હુત્વા જુહ્વાં જલં ગૃહીત્વા સંક્ષાલ્ય તત્જલં મધ્યપરિધેરન્તર્દેશે મન્ત્રેણ ઉદક્સંસ્થં પ્રક્ષિપતિ તત્ અન્તઃ પરિધિનિનયમિત્યુચ્યતે ॥
૨૬૮ પુનર્જુહૂં જલેન પ્રક્ષાલ્ય વહ્નૌ નિષ્ટપ્ય પૂરયિત્વા મન્ત્રેણ પરિધેર્બહિઃ જલં પૂર્વવત્ પ્રક્ષિપતિ તત્ બહિઃપરિધિનિનયનમિત્યુચ્યતે ।
૨૬૯ તત ઉપભૃતિ વિદ્યમાનમાજ્યં જુહ્વાં કૃત્વા યથાયતનં જુહૂપભૃતૌ સાદયિત્વા મન્ત્રેણ પ્રાશિત્રહરણે પ્રથમપ્રધાનદ્રવ્યસંબન્ધિનં પ્રાશિત્રમવદ્યતિ સ્રુવદણ્ડેનાભિઘાર્ય પ્રણીતાનાં પશ્ચિમતઃ સાદયતિ સ ભાગઃ પ્રાશિતુઃ બહ્મણ: અયમિતિ વિગ્રહેણ પ્રાશિત્રપદવાચ્યઃ ।
૨૦૦ તત ઇડાપાત્રં વેદ્યાં ઉદગગ્રં નિધાય તસ્મિન્ યાવન્તિ પ્રધાનદ્રવ્યાણિ તાવદર્થં સકૃદેવ ઉદકસંસ્થં આજ્યસ્થાલ્યાજ્યેનોપસ્તીર્ય પ્રથ
૨૪૬ શ્રીતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
શતિ । વિરાડસિ સપત્નહા સમ્રાડસિ ભ્રાતૃવ્યહા સ્વરાડસ્યભિમાતિહા વિશ્વરાડસિ વિશ્વાસાન્નાષ્ટ્રાણા99 હન્તા । ઇતિ । સર્વત્રમન્ત્રાવૃત્તિઃ। ક્રમેણોપરવાન્ પ્રોક્ષતિ। રક્ષોહણો વલગહનઃ પ્રોક્ષામિ વૈષ્ણવાન્ । ઇતિ । મન્ત્રાવૃત્ત્યા, સર્વાન્ પ્રોક્ષતિ । રક્ષોહણો વલગહનો ઽવનયાતિ વૈષ્ણવાન્ । ઇતિ । તથૈવ સર્વેષ્વપો ઽવનિનયતિ યવોસિ યવયાસ્મદ્દ્વેષો યવયારાતીઃ । ઇતિ ક્રમેણ સર્વેષુ યવાન્ પ્રસ્કન્દયતિ । રક્ષોહણો વલગહનો ઽવસ્તૃણામિ વૈષ્ણવાન્ । ઇતિ સર્વેષૂપરવેષુ બર્હિષા ઽવસ્તૃણાનિ । રક્ષોહણો વલગહનો ઽભિજુહોતિ। વૈષ્ણવાન્ સ્વાહા । ઇતિ સર્વેષૂપરવેષુ હિરણ્યં નિધાય તદુપરિ ક્રમેણ સ્રુવાહુત્યા અભિજુહોતિ । વૈષ્ણવેભ્ય ઉપરવેભ્ય ઇદમિતિ યજમાનઃ । અયમુપરવસંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ॥
૧૭૯ પ્રત્યેકં સાર્ધપ્રાદેશવિસ્તારે પ્રાદેશત્રયદીર્ઘે મિલિતે સમચતુરસ્રે અધિષવણફલકે આદાય । રક્ષોહણૌ વલગહનાવુપદધામિ વૈષ્ણવી ઇતિ સંસૃષ્ટે ફલકે તેષામુપરવાણામુપરિ દધાતિ । તયોરનવસર્પણાય દ્વાભ્યાં શઙ્કુભ્યાં પુરસ્તાત્પરિણિહન્તિ । દ્વાભ્યાં પશ્ચાત્ । દ્વાભ્યામભિતઃ। એવં ષડ્ભિઃ શઙ્કુભિઃ પરિણિહત્ય । રક્ષોહણૌ વલગહનૌ પર્યૂહામિ વૈષ્ણવી । પ્રદક્ષિણં પુરીષેણ પર્યૂહતિ રક્ષોહણૌ વલગહનૌ પરિસ્તૃણામિ વૈષ્ણવી । ઇતિ તયોરુપરિ બર્હિષા ઽવસ્તૃણાતિ । રક્ષોહણૌ બલગહનૌ વૈષ્ણવી । ઇત્યભિમૃશતિ । એતાવત્કર્મ ઉપરવેષુ ફલકપ્રતિષ્ઠાપનમુચ્યતે ॥
૧૮૦ તતો યજ્ઞપ્રતિષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ તૂષ્ણીં વા ફલકયોરાનડુહં ચર્માસ્તીર્ય તિરશ્ચર્મન્ ફલકે ગ્રાવણોદ્વાદયતિ । બૃહન્નસિ બૃહદ્ગ્રાવા બૃહતીમિન્દ્રાય વાચં વદ । ઇતિ । નીડે ચર્મોત્સાદયતિ । ગ્રાવસુગ્રાવાણમ્ । દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યાગ્રે
શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્

સ્તોત્રોપાકરણાય બર્હિર્મુષ્ટીન્ બધ્નાતિ । તતઃ એહિ યજમાનેતિ યજમાનમામન્ત્ર્ય આગ્નીધ્રીયમધ્યે સ્ફ્યેનોદ્ધૃત્યાવોક્ષ્ય તત્ર ચાત્વાલપુરીષસિકતા ન્યુપ્ય અરત્નિમાત્રં પરિમણ્ડલે ખરં કરોતિ । વિભૂરસિ પ્રવાહણો રૌદ્રેણાનીકેન પાહિ માગ્ને પિપૃહિ મામાહિ99સીઃ । એતન્મન્ત્રપાઠસ્તૂભયોરધ્વર્યુયજમાનયોઃ । એતદાગ્નીધ્રીયખર કરણમુચ્યતે ॥
૧૮૯ અન્તઃ સદસં પ્રાક્ પદદ્વયમવશેષ્ય પૃષ્ઠ્યાયાન્તથૈવ હોતુઃ ખરં કરોતિ । વહ્નિરસિ હવ્યવાહનો રૌદ્રેણા૦ હિ99સીઃ .ઇતિ । અયં હોતૃખરો હોતૃધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥
૧૮૨ અગ્રેણાહવનીયં પર્યાહૃત્ય હોતૃધિષ્ણ્યાદ્દક્ષિણતો ઽરત્નિમાત્રે મૈત્રાવરુણસ્ય ખરં કરોતિ । શ્વાત્રોસિ પ્રચેતા રૌદ્રેણા૦સોઃ । ઇતિ અયં ખરો મૈત્રાવરુણધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥
.૧૮૩ તસ્ય ધિષ્ણયસ્યોત્તરતો ઽરત્નિમાત્રે બ્રાહ્મણાચ્છંસિનઃ । તુથોઽસિ વિશ્વાવેદા રૌદ્રેણા૦સીઃ । અયં ખરો બ્રાહ્મણાચ્છંસિધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥
૧૮૪ તસ્યોત્તરતો ઽરત્નિમાત્રે પોતુઃ ખરં કરોતિ । ઉશિગસિ કવી રૌદ્રેણા૦સી: । ઇતિ । અયં ખરઃ પોતૃખર ઇત્યુચ્યતે ॥ .
૧૮૫ તદુત્તરતો ઽરત્નિમાત્ર નેષ્ટુ: ખરં કરોતિ । અઙ્ઘારિરસિ બમ્ભારી રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ । અયં ખરો નેષ્ટુધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥ . .
૧૮૬ તદુત્તરતો ઽરત્નિમાત્રે અચ્છાવાકસ્ય। અવસ્યૂરસિ દુવસ્વાન્ રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ અયં ખરો ઽચ્છાવાકધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥
૧૮૭ આગ્નીધ્રીયવન્માર્જાલીયે ખરં કરોતિ । શુન્ધ્યૂરસિ
૨૪૮ શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
માર્જાલીયો રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ અયં ખરો માર્જાલીયધિષ્ણ્યમિત્યુચ્યતે ॥
૧૮૮ અવશિષ્ટચાત્વાલપુરીષસિકતા આગ્નીધ્રીયે તૂષ્ણીં નિવપતિ । તતો ઽધ્વર્યુરૌત્તરવેદિકમગ્નિમુપતિષ્ઠતે । સમ્રાડસિ કૃશાનૂ રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ । તત આસ્તાવમુપતિષ્ઠતે । પરિષદ્યો ઽસિ પવમાનો રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ । તતશ્ચાત્વાલમ્ પ્રતક્વા ઽસિ નભસ્વાન્ રૌદ્રેણા૦સીઃ। ઇતિ । પશુશ્રપણમગ્નિં તત ઉપતિષ્ઠતે । અસમ્મૃષ્ટો ઽસિ હવ્યસૂદો રૌદ્રેણાસીઃ । ઇતિ । સદસઃ પશ્ચિમદ્વારે તિષ્ઠન્ ઔદુમ્બરીમુપતિષ્ઠતે । ઋતધામા ઽસિ સુવર્જ્યોતી રૌદ્રેણા૦સીઃ। ઇતિ । તતો બ્રહ્મસદનમુપતિષ્ઠતે । બ્રહ્મજ્યોતિરસિ સુવર્ધામા રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ । તત્રસ્થ એવ શાલામુખીયમ્ । ઽઅજોસ્યેકપાદ્રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ । તતો ગાર્હપત્યમ્ । અહિરસિ બુધ્નિયો રૌદ્રેણા૦સીઃ । ઇતિ। ઇદં ઔત્તરવેદિકાદ્યુપસ્થાનમિત્યુચ્યતે ।
૧૮૯ ઇતઃ પ્રભૃત્યધ્વર્યુઃ પ્રત્યક્ સદો નાતીયાત્ । તત્રસ્થ એવ સમ્પ્રેષ્યતિ । સ્તૃણત બર્હિઃ પ્રબ્રતં યચ્છત સમપિવ્રતાહ્વયધ્વમાસ્તાવં બહુલં સ્તૃણીતોન્નેતર્ગ્રાવ્ણો વાયવ્યાનિ દ્રોણકલશે દશાપવિત્રે સમવધાય પત્નીશાલે પત્નીꣳસꣳસાદયાગ્નીદાજ્યમધિશ્રય પ્રતિપ્રસ્થાતઃ સ્રુચઃ સમ્મૃડ્ઢ્યાજ્યેનોદેહિ પૃષદાજ્યાય દધ્યાઽઽહર । ઇતિ । અયં પ્રૈષો મહાવેદ્યાં બર્હિરાસાદનાદિપ્રૈષ ઇત્યુચ્યતે ॥
૧૯૦ દક્ષિણે વેદ્યન્તે મહાબર્હિષો મુષ્ટિં સ્તૃણાતિ દેવ બર્હિરૂર્ણામ્રદસન્ત્વેતિ પ્રાકૃતમન્ત્રેણ । મહાવેદિં બહુલાં પુરસ્તાત્પ્રતીચીꣳ સ્તૃણાતિ । તૂષ્ણીમર્ધસ્તનવ્રતં પ્રદદાતિ । ઉન્નેતા પઞ્ચ ગ્રાવ્ણઃ સપ્તદશ વાયવ્યાનિ પ્રાદેશમાત્રાણિ ઉલૂખલાકારાણિ એકતોમુખાનિ દશ ચમસાન્ પરિપ્લુપાત્રં અદ
શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્

રહં સ્રુગાકારં દ્રોણકલશં દશાપવિત્રે ચતસ્રઃ સ્થાલી: ઉપગ્રહાદિ યદન્યદુપયુક્તં તત્સર્વં પ્રક્ષાલ્ય દ્રોણકલશે દશાપવિત્રે વિન્યસ્ય એતત્સર્વં પ્રાગ્વંશે સાદયતિ। વાયવ્યાનાં મધ્યે ઔદુમ્બરં ચતુઃસ્રક્તિ યત્તદ્દધિગ્રહપાત્રમુચ્યતે ।
૧૯૧ રાસ્નાચિહ્નિતં પાત્રમૈન્દ્રવાયમિત્યુચ્યતે ।
૧૯૨ પિલકાચિહ્નિતં મૈત્રાવરુણમિત્યુચ્યતે
૧૯૩ દ્વિકોણં પાત્રમાશ્વિનમિત્યુચ્યતે।
૧૯૪ બૈલ્વં પાત્રં શુક્રપાત્રમિત્યુચ્યતે ।
૧૯૫ વૈકઙ્કતં શ્લક્ષ્ણં મન્થિપાત્રમિત્યુચ્યતે ।
૧૯૬ ઔદુમ્બરં શ્લક્ષ્ણં અદાભ્યસંજ્ઞકમ્ ॥
૧૯૭..
૧૯૮ ન્યગ્રોધકાષ્ઠનિર્મિતાનિ અતિગ્રાહ્યાણીત્યુચ્યન્તે ।
૧૯૯ ઉભયતોમુખે દ્વે પાત્રે ઋતુપાત્રસઞ્જ્ઞકે ।
૨૦૦ ઇતરાણિ પાત્રાણિ નૈયગ્રોધાન્યૌદુમ્બરાણિ વા ભવન્તિ । ચમસા નૈયગ્રોધાઃ। ચતુરસ્રો ઽલ્પદવણ્ડો બ્રહ્મચમસ ઇત્યુચ્યતે।
૨૦૧ મણ્ડલાકારઃ સ દણ્ડો હોતૃચમસ ઉચ્યતે ।
૨૦૨ વિસ્તીર્ણાગ્રઃ સ દણ્ડો યજમાનચમસો ભવતિ ॥
૨૦૩ ત્રિકોણઃ સ દણ્ડ ઉદ્ગાતૃચમસપદવાચ્યઃ।
૨૦૪ અધોભાગે વક્રઃ સ દણ્ડઃ પ્રશાસ્તૃચમસ ઉચ્યતે ।
૨૦૫ ઉપરિ વક્ર: સ દણ્ડો બ્રાહ્મણાચ્છંસિચમસો ભવતિ।
૨૦૬ તથૈવ રાસ્નાયુક્તઃ સ, દરડો ઽચ્છાવાકચમસો ભવતિ।
૨૦૭. તીક્ષણાગ્રઃ સ દણ્ડ આગ્નીધ્રચમસો ભવતિ ।
૨૦૮ અધ્વર્યુઃ અગ્નીષોમીયપશુશાખાયા: પશુવત્પવિત્રં કરોતિ । તતઃ પશુકુમ્ભી શાખાપવિત્રં વપાશ્રપણ્યૌ રશને શૂલં મૈત્રાવરુણદણ્ડં, શાલામુખીયસ્યોત્તરતો દર્ભેષુ સાદયતિ ।
૨૫૦ શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
શુન્ધધ્વમિતિ પ્રાકૃતમન્ત્રેણ પ્રોક્ષતિ । આગ્નીધ્રઃ પાણી સમ્મૃશ્યાગ્નીન્ પ્રજ્વાલ્ય પરિસ્તીર્ય શાલામુખીયસ્યાગ્રે દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તેષુ સ્ફ્યમગ્નિહોત્રહવણીં જુહૂમિત્યાદિ પશુવત્પાત્રાણ્યાસાદ્ય ગાર્હપત્ય આજ્યં વિલાપયતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા પાણિસમ્મર્શનં કૃત્વા બ્રહ્માણં દક્ષિણત ઉપવેશ્ય શાલામુખીયાદારભ્યોત્તરવેદિપર્યન્તં પૃષ્ઠ્યાં સ્તીર્ત્વા પવિત્રે કૃત્વા યજમાન વાચં યચ્છેતિ યજમાનં સમ્પ્રેષ્યાગ્નિહોત્રહવણીં પ્રાકૃતમન્ત્રેણાદાય તથૈવ પ્રતિતપ્ય પ્રોક્ષણીસંસ્કારં કૃત્વા પાત્રાણિ પ્રાકૃતમન્ત્રેણ પ્રોક્ષ્ય આજ્યં દધિ ચ તથૈવ નિરુપ્ય અધિશ્રિત્યોભયં પર્યગ્નિ કરોતિ ।તતો ઽધ્વર્યુઃ પાણી સમ્મૃશ્ય મન્ત્રેણ પ્રાકૃતેન સ્ફ્યાદાનાદિ કૃત્વા ખરદેશે સ્ફ્યં સ્તબ્ધ્વા સમ્પ્રૈષમાહ । પ્રોક્ષણીરાસાદયેત્યાદિ પશુવત્ । આગ્નીધ્રઃ પ્રોક્ષણી: સાદયતિ । અધ્વર્યુઃ સ્ફ્યં પ્રકૃતિવદ્દદાતિ । પ્રતિપ્રસ્થાતોત્તરવેદિસમીપે ઇધ્માબર્હિષી ઉપસાદયતિ । આગ્નીધ્રઃ દક્ષિણેન સ્રુવં રચાધિતિં સવ્યેન હસ્તેન વેદાગ્રાણ્યાદાય શાલામુખીયે અગ્નેર્વામિતિ મન્ત્રેણ પ્રતિતપ્ય સ્રુવમન્ત્રેણૈવોભયં સમ્મૃજ્ય પ્રતિપ્રસ્થાત્રે પ્રયચ્છતિ। પ્રતિપ્રસ્થાતા જુહ્વાદીન્ પશુવત્પ્રતિતપ્ય સમ્મૃજ્ય વેદાગ્રાણિ શાલામુખીયે પ્રક્ષિપ્ય પાત્રાણિ અગ્રેણોત્કરં તૃણેષુ સાદયિત્વા પુનરાદાય શાલામુખીયસકાશે નિદધાતિ । પત્ની શાલામુખીયમાજ્યં ચાવેક્ષ યિત્વા યજમાનમાજ્યમવેક્ષયતિ । અધ્વર્યુઃ પ્રોક્ષણીનામુત્તરત આનીયાજ્યં સ્વયમવેક્ષ્યોત્પૂય પ્રોક્ષણીશ્ચોત્પૂયાજ્યં દધિ ચાદાય બ્રહ્મયજમાનાભ્યાં સહ પ્રાગ્વંશં ગત્વા વેદ્યાં સ્રુક્ષુ પશુવદાજ્યાનિ ગૃહીત્વા પરિકર્મિભ્યઃ પ્રદાયાઽપ ઉપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મણે સોમં રાજાનં દદાતિ । બ્રહ્મા રાજાનમાદાય શાલામુખીયમગ્રેણ પરિશ્રિત્યોત્તરતો વસ્થાયાન્વગગ્નિં નયતિ ।
શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્

અધ્વર્યુઃ શાલામુખીયે પ્રણયનીયમિધ્મમાધાય ચાત્વાલાદુપયમનીઃ કલ્પયિત્વા પુરાણગાર્હપત્ય આજ્યં વિલાપ્યોત્પૂય અધ્વર્યુ યજમાનસ્તં પત્ની તાં પુત્રાઃ તાન્ પૌત્રાસ્તાન્ જ્ઞાતયશ્ચેતિ જ્યેષ્ઠાનુક્રમેણ સમન્વારબ્ધેષુ સત્સુ પ્રચરણ્યાંઽ ચતુર્ગૃહીતં ગૃહીત્વા શાલામુખીયે જુહોતિ । ત્યꣳ સોમ તનૂકૃદ્ભ્યો દ્વષોભ્યોન્યકૃતેભ્ય , ઉરુયન્તાસિ વરૂથꣳ સ્વાહા ઇતિ । સોમાયેદમિતિ યજમાનઃ । તતઃ સ્રુવેણ જુહોતિ । જુષાણ અપ્તુરાજ્યસ્યા વેતુ સ્વાહા । ઇતિ । અગ્નય ઇદમિતિ યજમાનઃ । પુનશ્ચતુર્ગૃહીતં ગૃહીત્વા સમપ્રૈષમાહ । અગ્નીષોમાભ્યાં પ્રણીયમાનાભ્યામનુબ્રૂ૩હિ । ઇતિ । અયમગ્નીષોમપ્રણયનપ્રૈષ ઉચ્યતે ॥
૨૦૯ હોત્રા પ્રથમાયામૃચિ ત્રિરુક્તાયામિધ્મં શાલામુખીયાદુદ્યમ્ય પૂર્વયા દ્વારોપનિષ્કામન્તિ । અન્વગ્રાજ્ઞા ચાજ્યૈશ્ચાન્વક્ ગ્રાવ્ણો વાયવ્યાનિ । અયં નો અગ્નિર્વરિવઃ કૃણોત્વયં મૃધઃ પુર એતુ પ્રભિન્દન્ । અયꣳ શત્રૂન્ જયતુ જર્હૃષાણો ઽયં વાજં જયતુ વાજસાતૌ । ઇતિમન્ત્રેણ । તતઃ ઉત્તરેણ સદઃ પરીત્યાગ્નીધ્રાગારે અગ્નિં નિધાય પરિસ્તીર્ય પરિષિચ્ય ચતુર્ગૃહીતેનાભિજુહોતિ । અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાન્તે નમ ઉક્તિં વિધેમ સ્વાહા । ઇતિ । અગ્નય ઇદમિતિ યજમાનઃ । અત્રૈવૈતત્ ગ્રાવ્ણો વાયવ્યાનિ સાદયિત્વા ઉત્તરેણાગ્નીધ્રીય ધિષ્ણ્યં રાજ્ઞા ચાન્યૈશ્ચ ગત્વા । આહવનીયે સ્રુવાહુતિં જુહોતિ । ઉરુવિષ્ણોવિક્રમસ્વસ્વાહા । ઇતિ વિષ્ણવ ઇદમિતિ યજમાનઃ । બ્રહ્મા રાજાનમન્યસ્મૈ પ્રદાય મન્ત્રેણોપવિશતિ । યજમાનશ્ચ સ્વાયતને । અધ્વર્યુઃ પ્રોક્ષણીરુન્મધ્યન્નિત્યાદિ યન્મે અગ્ન ઇત્યન્તં પશુષત્કરોતિ । ખરે પ્રોક્ષણાદીનિ કરોતિ ।
૨૫૨ શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
મહાવેદિશ્રોણ્યાં પ્રોક્ષણીર્નિનયતિ । બ્રહ્માયથાગતમાગત્ય રાજાનમુપાદત્ત । યજમાન: અપિ ઉપસ્પૃશ્ય યથેતમેત્ય બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્રાજાનમાદાય પૂર્વયા દ્વારા હવિર્ધાનં પ્રપાદયતિ । સોમો જિગાતુ ગાતુવિદ્દેવાનામેતિ નિષ્કૃતમૃતસ્ય યોનિમાસદમ્ । ઇતિ । અધ્વર્યુઃ અપ ઉપસ્પૃશ્ય દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય નીડે કૃષ્ણાજિનમાસ્તૃણાતિ । અદિત્યાઃ સદો ઽસિ । ઇતિ । યજમાનસ્તસ્મિન્ કષ્ણાજિને રાજાનં સાદયતિ । અદિત્યાઃ સદ આસીદ । ઇતિ । એષ વો દેવ સવિતઃ સોમસ્તꣳ રક્ષધ્વં મા વો ઽદભન્ । ઇતિ રાજાનં દેવતાભ્યઃ, પ્રયચ્છતિ । એતત્ત્વં દેવ સોમ દેવો દેવાનુપાગા ઇદમહં મનુષ્યો મનુષ્યાન્ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણ । ઇતિ તં સોમમુપતિષ્ઠતે । નમો દેવભ્યઃ ઇતિ સમસ્યોપરિ પ્રાઞ્ચમઞ્જલિં કરોતિ । સ્વધા પિતૃભ્યઃ ઇતિ તસ્ય દક્ષિણતો ન્યઞ્ચમઞ્જલિમ્ । અપ ઉપસ્પૃશ્ય । ઇદમહં નિર્વરુણસ્ય પાશાત્ । ઇતિ તતો નિષ્ક્રમ્ય । સુવરભિવિખ્યેષં વૈશ્વાનરં જ્યોતિઃ । ઇત્યાહવનીયમુપતિષ્ઠતે । અધ્વર્યુઃ । અવાન્તરદીક્ષાં વિસૃજ । ઇતિ પ્રેષ્યતિ । તતો યજમાનઃ । અગ્ને વ્રતપતે ત્વં વ્રતાનાં વ્રતપતિરસિ યા મમ તનૂસ્ત્વય્યભૂદિયꣳ સા મયિ યા તવ તનૂર્મય્યભૂદેષા સા ત્વયિ યથાયથં નૌ વ્રતપતે વ્રતિનોર્વ્રતાનિ । ઇત્યાહવનીયમુપતિષ્ઠતે । અધ્વર્યુઃ । સ્રસ્ત્રીષ્વમેખલાં પ્રમુષ્ટીન્ સારય યજમાન ઇતિ ત્વાચક્ષતાં નામગ્રાહં તે પિતૃભિઃ પિતામહૈઃ પ્રપિતામહૈઃ પુત્રૈઃ પૌત્રૈઃ સુબ્રહ્મણ્યઃ સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયતુ । ઇતિ સમ્પ્રેષ્યતિ । વપાયાગાન્તે સુબ્રહ્મણ્યઃ પિતા પુત્રીયાહ્વાનં કરોતિ । યૂપાવટાન્તમિદાનીમેવ વા કરોતિ। તતો યાચતિ યવમતીરિત્યાદિ યૂપપ્રક્ષાલનાદિ વપામાર્જનાન્તં પશુવત્ । પ્રકૃતૌ નિરૂઢપશૌ યત્રેન્દ્રાગ્નિપદં
શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્

તત્રાગ્નીષોમપદસ્યોહઃ કાર્યં ઇતિ વિશેષઃ । આહૂતાયાં પિતાપુત્રીયાયાં દૃઢં કુમ્ભમાદાયાન્તરેણ ચાત્વાલાત્કરાવુદઙ્ ઉપનિષ્ક્રમ્ય સ્રોતોભિમુખં સ્થિત્વા છાયાતપસોઃ સન્ધૌ વસતીવરીસંજ્ઞા અપો ગૃહ્ણાતિ । હવિષ્મતીરિમા આપો હવિષ્માન્ દેવો અધ્વરો હવિષ્માꣳ આવિવાસતિ હવિષ્માꣳ અસ્તુ સૂર્યઃ । ઇતિ । સૂર્યે ત્વસ્તઙ્ગતે હિરણ્યમન્તર્ધાય ગૃહ્ણાતિ । આતપચ્છાયાયાં સ્વદેહચ્છાયાયાં વૃક્ષચ્છાયાયાં વા ગૃહ્ણાતિ । ઇદં વસતીવરીગ્રહણમિત્યુચ્યતે ॥
૨૧૦ તતઃ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય વસતીવરીકુમ્ભં સવ્યે નિધાયાન્તરેણ ચાત્વાલોત્કરાવુત્તરેણાગ્નીધ્રીયં સદશ્ચ ગત્વા પૂર્વયાદ્વારા શાલાં પ્રપાદ્ય શાલામુખીયસ્ય પશ્ચાત્સંસૃષ્ટાઃ સાદયતિ । અગ્નેર્વોપન્નગૃહસ્ય સદસિ સાદયામિ સુમ્નાય સુમ્નિનીઃ સુમ્ને મા ધત્ત । ઇતિ એતદ્વસતીવરીસાદનમુચ્યતે ।
૨૧૧ તતો ઽગ્નીન્પુરોડાશમિત્યાદિ સ્વરુહોમવર્જમાજ્યેડાન્તં પશુવત્ । ઔપયાજાઽઙ્ગારહરણમાગ્નીધ્રીયાદિતિ વિશેષઃ । વૃત્રહાભૂયાસમિતિ પુરોડાશયાગે યજમાનસ્યાનુમન્ત્રણમ્ । ઇન્દ્રિયાવી ભૂયાસમિત્યઙ્ગયાગે। આજ્યેડામાર્જનાન્તે ઉલૂખલે મુસલ ઇત્યેવ હુત્વા ધ્રુવામાપ્યાય્ય પ્રાયશ્ચિત્તાનિ જુહોતિ ન વા। અથાગ્નીષોમીય ઇત્યત આરભ્ય એતદન્તં કર્મ અગ્નીષોમીયપશુરિતિ ગીયતે।
૨૧૨.હૃદયશૂલં પ્રક્ષાલ્ય સ્થાપયિત્વા સમ્પ્રેષ્યતિ। વ્યપક્રામતં મા વોઽભિપરિષમ્ । ઇતિ । અયં બહિર્વેદિભવનપ્રૈષ ઉચ્યતે ।
૨૧૩ તતઃ સર્વૈ બહિર્વેદિ ભવન્તિ । વસતીવરીરાદાય ગાર્હપત્યસ્ય પશ્ચાન્માર્ગેણ નીત્વા દક્ષિણયા દ્વારોપનિષ્ક્ર
૨૫૪ શ્રૌતપદાર્થનિર્વચનમ્ ।
મ્ય સવ્યેંસે નિધાય દક્ષિણેન માર્જાલીયં સદશ્ચ પર્યાહૃત્યોદઙ્મુખો દક્ષિણતો યૂપેન સંસૃષ્ટાઃ સાદયતિ ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ભાગથેયી સ્થ । ઇતિ પુનરાદાયોદઙ્ઙાવૃત્ય દક્ષિણેંસે નિધાય યથેતમેત્ય શાલામુખીયસ્ય પશ્ચાત્સંસૃષ્ટા સાદયતિ મિત્રાવરુણયોર્ભાગધેયી સ્થ ઇતિ । પુનરાદાય દક્ષિણેંસે નિધાય પૂર્વયા દ્વારોપનિષ્ક્રમ્ય ઉત્તરેણ સદ આગ્નીયં ચ પરીત્યોત્તરતો યૂપેન સંસૃષ્ટાઃ સાદયતિ । વિશ્વેષાં દેવાનાં ભાગધેયી સ્થ। ઇતિ પુનરાદાય પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય સવ્યેંસે નિધાય પુનસ્તેનૈવ માર્ગેણાગત્યાગ્નીધ્રીયસ્ય નિષ્ણયસ્ય પશ્ચાત્સંસૃષ્ટાઃ સાદયતિ । યજ્ઞે જાગૃત । ઇતિ । ઇદં વસતીવરીસ્થાપનમુચ્યતે।
૨૧૪ અથ સમ્પ્રેષ્યતિ । યા સમ્રાડ્ ધુક્ તસ્યૈ દધિ ઘર્માય દધિ કુરુત યા યજમાનસ્ય તસ્યા આમિક્ષાયૈ યા પત્ન્યૈ તસ્યા આશિરેપયશ્ચ સક્તૂꣳશ્ચ કુરુત શૃતાતઙ્ક્યમાદિત્યગ્રહાય દધિ કુરુત પુરોડાશીયાનિ પિષ્ટાનિ કુરુત ધાના હારિયોજનીઃ કુરુત ચતુરોમ્ભ્રણાꣳસ્ત્રીનુદઞ્ચનાનયુજ એકધનાꣳસ્ત્ર્યવમાનેકાદશ પરમાન્ દ્વે રશને દ્વે વપાશ્રપણ્યૌ એકતયમિધ્માબર્હિરૌદુમ્બરાન્મહાપરિધીન્ કુરુત સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયતુ । ઇતિ । અયં સુત્યાસામગ્રીસમ્પાદનપ્રૈષ ઉચ્યતે।
૨૧૫ અધ્વર્યુ પુરુષેષ્વન્યતમઃ સવનીયાતિરિક્તાનાં શાખાનાં ક્રમેણ પર્ણાનિ છિત્વા અગ્રેણ શાલામુખીયં નિધાય મૂલતઃ પરિવાસ્યોપવેષાન્ કૃત્વા શાલામુખીયસ્ય પશ્ચાત્ પ્રજ્ઞાતાન્નિધાય દ્વિતીયમન્ત્યં ચ શાખાપવિત્રં મન્ત્રેણ પ્રાકૃતેન કૃત્વાન્યાનિ ષટ્ શાખાપવિત્રાણિ તૂષ્ણીં કૃત્વા ગાર્હપત્યાદુત્તરતઃ ષટ્ દોહનાનિ ષટ્ શાખાપવિત્રાણ્યષ્ટૌ સ્થાલીશ્ચ સાદયિત્વા પ્રાકૃતમન્ત્રેણ પ્રોક્ષ્ય તત્તદુપવેષેણાઙ્ગારાન્નિરૂહ્ય તત્તત્પવિત્ર નિધાય તેન તેન દોહનેન દોહયિત્વા તપ્ત્વા ઉદગુદ્વાસ્યાત