jīvanmuktigītā · Chapter 1
asato mā sadgamaya/
tamaso mā jyotirgamaya/
mṛtyormā amṛtaṃgamaya//
sarvabhūtāntarasthyāya nityamuktacidātmane/
pratyaccaitanyarūpāya mahyameva namo namaḥ//
sarvabhūtānarvartine nityamuktacidsvarūpiṇe sarvasākṣiṇe mahyameva
svātmana eva namaḥ/ nama iti dviruktiḥ ādarārtham//
jīvanmuktiś \mukto\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) ca yā muktiḥ sā muktiḥ piṇḍapātane/
yā muktiḥ piṇḍapātane sā muktiḥ śuniśūkare \sūkare\ (srota 'ka'/ ṭippaṇī dekheṃ)
jīvanmuktiriti yā muktirucyate sā yadi piṇḍapātana parā tarhi
sā muktiḥ sūkarādiṣvapi prasaktā bhavatītyarthaḥ/
piṇḍapātanaṃ na jīvanmuktiriti bhāvaḥ//
jīvaḥ śivaḥ sarvameva bhūteṣvevaṃ \bhūte bhūte\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) vyavasthitaḥ/
evamevābhipaśyan hi \evameva paśyati yo\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
jīva iti yaḥ saḥ sarvabhūteṣvapi śivatvenaiva vyavasthitaḥ śiva eva/
tajjñānī jīvanmukta ityarthaḥ//
evaṃ brahma jagatsarvamakhilaṃ bhāsate raviḥ/
saṃsthitaṃ sarvabhūtānāṃ jīvanmuktaḥ sa ucyate
yathā raviḥ sarvaṃ jagadbhāsate evaṃ brahma sarvabhūtānāmātmatvena
saṃsthitaṃ sadakhilaṃ bhāsate prakāśyati/ evamevānhipaśyan ityanuvartate/
saḥ tādṛśaḥ jñānī jīvanmukta ityucyate ityarthaḥ//
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat/
ātmajñānī tathaivaiko jīvanmuktaḥ sa ucyate
jalacandravajjale candraḥ yathānekadhā dṛśyate tathaiva ekaḥ ātma/
upādhibhedena ityadhyāhāraḥ. . . . ekadhā bahudhā caiva dṛśyate/ evamātmānaṃ
yo jānāti saḥ ātmajñānī jīvanmukta ityucyate//
sarvabhūte sthitaṃ brahma bhedābhedo na vidyate/
ekamevābhipaśyaṃśca \paśyati\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
brahma sarvabhūtasthitam/ yatra bhedo'bhedaḥ bhedābhedo na vidyate/
tadekameva/ evamabhipaśyaṃśca yaḥ sa jīvanmukta ityucyate//
tattvaṃ kṣetraṃ vyomātītamahaṃ kṣetrajña ucyate/
ahaṃ kartā ca bhoktā ca \ahaṃ kartā ahaṃ bhoktā\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
tattvasvarūpamevāsti/ kṣetramākāśātītaṃ, paramātma kṣetrajñaḥ/
kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca tasyaiva/ evaṃ yo vijānāti saḥ jīvanmukta ucyate//
karmendriyaparityāgī dhyānavarjitacetasaḥ \cetasam\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ)/
atmajñānī tathaiveko jīvanmuktaḥ sa ucyate
karmendriyaparityāgī svasvavyāpārarahitāni jñānendriyāṇi karmendriyāṇi
cakurvan tāni parityajatītyarthaḥ/ tathhā ceto'pi viṣayadhyānavarjitaṃ
karotyevamadvayaṃ jānāti yaḥ saḥ jīvanmuktaḥ//
tattvaṃ kevalaṃ karma \karmo\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) śokamohādivarjitam/
śubhāśubhaparityāgī jīvanmuktaḥ sa ucyate
jñāninā yatkarma kriyate tacchokamohādivarjitam/ tacca kevalaṃ
śārīraparirakṣaṇāyaiva/ evaṃ tena śubhāśubhādikaṃ
parityaktaṃ bhavati/ sa jīvanmukta ucyate//
karmasarvatra ādiṣṭaṃ na jānāmi ca kiṃcana/
karma brahma vijānāti jīvanmuktaḥ sa ucyate
yaḥ ādiṣṭaṃ vidhyuktam karma na jānāti kartṛtvāropeṇa karmana
karotītyarthaḥ/ ata eva karma brahmasvarūpameveti
vijānāti saḥ jīvanmuktaḥ//
cinmayaṃ vyāpitaṃ sarvamākāśaṃ jagadīśvaram/
sahitaṃ \saṃsthitam\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) sarvabhūtānāṃ jīvanmuktaḥ sa ucyate
yaḥ jagadīśvaraṃ citsvarūpamityākāśavyāpinamiti sarvabhūtasahitamityapi
jānāti saḥ jīvanmukta ucyate//
anādivarti bhūtānāṃ \anādya vyaktabhūtānāṃ\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvaḥ śivo na hanyate/
nirvairaḥ sarvabhūteṣu \sarvabhūtānāṃ\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
sarveṣu bhūteṣu yaḥ anādiḥ jīvaḥ saḥ śiva eva/ ata eva saḥ na hanyate/
ataḥ sarveṣu bhūteṣu nirvairo yaḥ jīvanmukta ucyate//
ātmā gurustvaṃ viśvaṃ \gurustvadviśvaṃca cidākāśo na lipyate/
gatāgataṃ \yatāgataḥ\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) dvayornāsti jīvanmuktaḥ sa ucyate
yaḥ guruḥ ātmā saḥ tvaṃ eva/ sa eva nirliptaḥ cidākāśaḥ/ tad eva
sarvam/ ata eva tasya gatāgataṃ gatamāgatamāgataṃ gataṃ vā na vidyate/
evaṃ yaḥ ātmānaṃ saḥ jīvanmukta ityucyate//
garbha \antar\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) dhyānena paśyanti jñānīnāṃ mana ucyate/
so'haṃ mano vilīyante jīvanmuktaḥ sa ucyate
garbhadhyānena antardhyānena ityarthaḥ/ etādṛśadhyānena jñāninaḥ yatpaśyanti
tadeva jñānināṃ mana ucyate/ idameva so'haṃ manaḥ/ etādṛśamanoviśiṣṭāḥ
jñāninaḥ/ cidākāśa ityanuvartate/ tatra vilīyante/ te tatra vilayaṃ
yāntītyarthaḥ/ evaṃ sthitasya ātmatattvasya jñānītyanuvartate/
saḥ jīvanmukta ityucyate//
ūrdhvadhyānena paśyanti vijñānaṃ mana ucyate/
śūnyaṃ layaṃ ca vilayaṃ jīvanmuktaḥ sa ucyate
jñāninaḥ ūrdhvadhyānena samādhinā yatpaśyanti tadvijñānam/ tatteṣāṃ mana
ucyate/ tadeva śūnyaṃ layam/ tadeva vijñānam/ tathātmajñānyātmānaṃ jānāti
yaḥ saḥ jīvanmukta ucyate//
abhyāse \ābhāṣe\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) ramate nityaṃ mano dhyānalayaṃ gatam/
bandhamokṣadvayaṃ nāsti jīvanmuktaḥ sa ucyate
yasya jñāninaḥ manaḥ nityamabhyāse śravaṇamanananididhyāsanākhyatapasi
ramate krīḍati/ yasya manaḥ dhyānalayaṃ dhhyāne layaṃ gataṃ; yasya
bandhamokṣadvandvaṃ nāsti saḥ jivanmukta ucyate//
ekakī ramate nityaṃ svabhāvaguṇavarjitam/
brahmajñānarasāsvādī \rasāsvādo\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
yasya jñāninaḥ manaḥ ityanuvartate/ nityaṃ svabhāvaguṇavarjitaṃ
prakṛti guṇātītaṃ, saḥ jñānī ekākī ramate ātmanyeva krīḍati/
brahmajñānarasāsvādī brahmākhyajñānarasāsvādī saḥ jīvanmukta ityucyate//
hṛdi dhyānena paśyanti prakāśaṃ kriyate manaḥ/
so'haṃ haṃseti paśyanti jīvanmuktaḥ sa ucyate
ye jñāninaḥ hṛdi dhyānena prakāśaṃ paśyanti taiḥ manaḥ kriyate teṣāṃ
mano'bhivyaktaṃ bhavatīti yāvat/ tadā te so'haṃ haṃsaḥ iti paśyanti/
evamātmatattvaṃ paśyan jīvanmukta ityucyate//
śivaśaktisamātmānaṃ piṇḍabrahmāṇḍam \śivaśaktirmamātmāno piṇḍani brahmāṇḍam\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) eva ca/
cidākāśaṃ hṛdaṃ mohaṃ \kṛtaṃ so'haṃ\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
jñāninaḥ śivaśaktisamātmānaṃ śivaśaktisamaḥ yaḥ ātmā tamātmānaṃ
mahātmānam/ piṇḍaḥ śārīram/ tena sahitaṃ brahmāṇḍaṃ hṛdaṃ hṛtsthaṃ
bandhakaṃ mohaṃ ca cidākāśamiti caitanyameva paśyanti, ya
evamātmatattvajñānī saḥ jīvanmukta ityucyate//
jāgratsvapnasuṣuptiṃ ca turīyāvasthitaṃ sadā/
so'haṃ mano vilīyeta \vilīyate\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
yasya jñāninaḥ so'haṃ manaḥ so'hamiti dhyānaikāparaṃ manaḥ
jāgratsvapnasuṣuptimatītya sadā turīyāvasthitaṃ saccidākāśaparamātmani
vilīyeta saḥ jñānī jīvanmukta ityucyate//
so'haṃ sthitaṃ jñānamidaṃ sūtreṣu maṇivatparam \jyotirūpaṃ nirmalaṃ\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) sūtramabhita uttaram\ (srota 'ga'/ ṭippaṇī dekheṃ)/
so'haṃ brahma nirākāraṃ jīvanmuktaḥ sa ucyate
idaṃ so'haṃ sthitaṃ jñānaṃ sūtreṣu maṇivaccidākāśe sthitamityanvayaḥ/
so'haṃ paraṃ brahma nirākāram/ evamātmajñānī yaḥ saḥ
jīvanmukta ityucyate//
mana eva manuṣyāṇāṃ bhedābhedasya kāraṇam/
vikalpanaiva saṃkalpaṃ \saṃkalpo\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
vikalpanā idamitthamevetyādi tattvaviruddhā kalpanā sa eva saṃkalpa iti
prasiddhaḥ/ tadeva manorūpaṃ sanmanuṣyānāmahaṃ mametyādi
bhedābhedavyavahārakāraṇam/ evaṃ yo jānāti jñānaphalaṃ ca
saṃkalparāhityaṃ tathā ca yaḥ sarvathā saṃkalparahitaḥ/
saḥ jīvanmukta ityucyate//
mana eva viduḥ prājñāḥ siddhasiddhānta \viduḥprājñāsiddhasiddhānta\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) eva ca/
yadā \sadā\ (srota 'ka'/ ṭippaṇī dekheṃ) dṛḍhaṃ tadā mokṣo \mokṣa\ (srota 'kha'/ ṭippaṇī dekheṃ) jīvanmuktaḥ sa ucyate
yatprājñāḥ jñāninaḥ viduḥ kimiti/ yadā manaḥ sadā dṛḍhaṃ bhavati tadaiva
mokṣa iti/ sa eva ca siddhasiddhāntaḥ/ ya evaṃ siddhāntaṃ
veda saḥ jīvanmukta ucyate//
yogābhyāsī manaḥ śreṣṭho'ntastyāgī bahirjaḍaḥ/
antastyāgī bahistyāgī jīvanmuktaḥ sa ucyate
yo yo yogābhyāsī yogamabhyasati sa so manaḥ śreṣṭhaḥ manasā śreṣṭhaḥ/
evaṃ vidho'yamantastyāgī antasthaṃ sarvamapi māyāsaṃbhūtaṃ
tyajatītyantastyāgī/ ata eva saḥ bahiḥ jaḍavadācarati/ evaṃ ca
so'ntastyāgī bahistyāgī ca/ sa eva jīvanmukta ityucyate//
iti vedāntakesariṇā śrīdattātreya viracitā jīvanmuktagītā samāptā//
iti śrījayacāmarājendraviracitā jīvanmuktagītāvyākhyā samāptā//
saṃbaṃdhita kaḍiyām̐
bhagavad gītā Bhagavad Gita (Sanskrit)
gītā A List of various versions of Gita by different poets
bāharī kaḍiyām̐
Original text: jīvanmuktigītā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0