જીવન્મુક્તિગીતા · અધ્યાય 1

અસતો મા સદ્ગમય।
તમસો મા જ્યોતિર્ગમય।
મૃત્યોર્મા અમૃતંગમય॥
સર્વભૂતાન્તરસ્થ્યાય નિત્યમુક્તચિદાત્મને।
પ્રત્યચ્ચૈતન્યરૂપાય મહ્યમેવ નમો નમઃ॥
સર્વભૂતાનર્વર્તિને નિત્યમુક્તચિદ્સ્વરૂપિણે સર્વસાક્ષિણે મહ્યમેવ
સ્વાત્મન એવ નમઃ। નમ ઇતિ દ્વિરુક્તિઃ આદરાર્થમ્॥
જીવન્મુક્તિશ્ \મુક્તો\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) ચ યા મુક્તિઃ સા મુક્તિઃ પિણ્ડપાતને।
યા મુક્તિઃ પિણ્ડપાતને સા મુક્તિઃ શુનિશૂકરે \સૂકરે\ (સ્રોત ઽકઽ। ટિપ્પણી દેખેં)

જીવન્મુક્તિરિતિ યા મુક્તિરુચ્યતે સા યદિ પિણ્ડપાતન પરા તર્હિ
સા મુક્તિઃ સૂકરાદિષ્વપિ પ્રસક્તા ભવતીત્યર્થઃ।
પિણ્ડપાતનં ન જીવન્મુક્તિરિતિ ભાવઃ॥
જીવઃ શિવઃ સર્વમેવ ભૂતેષ્વેવં \ભૂતે ભૂતે\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) વ્યવસ્થિતઃ।
એવમેવાભિપશ્યન્ હિ \એવમેવ પશ્યતિ યો\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

જીવ ઇતિ યઃ સઃ સર્વભૂતેષ્વપિ શિવત્વેનૈવ વ્યવસ્થિતઃ શિવ એવ।
તજ્જ્ઞાની જીવન્મુક્ત ઇત્યર્થઃ॥
એવં બ્રહ્મ જગત્સર્વમખિલં ભાસતે રવિઃ।
સંસ્થિતં સર્વભૂતાનાં જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યથા રવિઃ સર્વં જગદ્ભાસતે એવં બ્રહ્મ સર્વભૂતાનામાત્મત્વેન
સંસ્થિતં સદખિલં ભાસતે પ્રકાશ્યતિ। એવમેવાન્હિપશ્યન્ ઇત્યનુવર્તતે।
સઃ તાદૃશઃ જ્ઞાની જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે ઇત્યર્થઃ॥
એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્।
આત્મજ્ઞાની તથૈવૈકો જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

જલચન્દ્રવજ્જલે ચન્દ્રઃ યથાનેકધા દૃશ્યતે તથૈવ એકઃ આત્મ।
ઉપાધિભેદેન ઇત્યધ્યાહારઃ. . . . એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે। એવમાત્માનં
યો જાનાતિ સઃ આત્મજ્ઞાની જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
સર્વભૂતે સ્થિતં બ્રહ્મ ભેદાભેદો ન વિદ્યતે।
એકમેવાભિપશ્યંશ્ચ \પશ્યતિ\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

બ્રહ્મ સર્વભૂતસ્થિતમ્। યત્ર ભેદોઽભેદઃ ભેદાભેદો ન વિદ્યતે।
તદેકમેવ। એવમભિપશ્યંશ્ચ યઃ સ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
તત્ત્વં ક્ષેત્રં વ્યોમાતીતમહં ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે।
અહં કર્તા ચ ભોક્તા ચ \અહં કર્તા અહં ભોક્તા\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

તત્ત્વસ્વરૂપમેવાસ્તિ। ક્ષેત્રમાકાશાતીતં, પરમાત્મ ક્ષેત્રજ્ઞઃ।
કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ તસ્યૈવ। એવં યો વિજાનાતિ સઃ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
કર્મેન્દ્રિયપરિત્યાગી ધ્યાનવર્જિતચેતસઃ \ચેતસમ્\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં)।
અત્મજ્ઞાની તથૈવેકો જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

કર્મેન્દ્રિયપરિત્યાગી સ્વસ્વવ્યાપારરહિતાનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ
ચકુર્વન્ તાનિ પરિત્યજતીત્યર્થઃ। તથ્હા ચેતોઽપિ વિષયધ્યાનવર્જિતં
કરોત્યેવમદ્વયં જાનાતિ યઃ સઃ જીવન્મુક્તઃ॥
તત્ત્વં કેવલં કર્મ \કર્મો\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) શોકમોહાદિવર્જિતમ્।
શુભાશુભપરિત્યાગી જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

જ્ઞાનિના યત્કર્મ ક્રિયતે તચ્છોકમોહાદિવર્જિતમ્। તચ્ચ કેવલં
શારીરપરિરક્ષણાયૈવ। એવં તેન શુભાશુભાદિકં
પરિત્યક્તં ભવતિ। સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
કર્મસર્વત્ર આદિષ્ટં ન જાનામિ ચ કિંચન।
કર્મ બ્રહ્મ વિજાનાતિ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યઃ આદિષ્ટં વિધ્યુક્તમ્ કર્મ ન જાનાતિ કર્તૃત્વારોપેણ કર્મન
કરોતીત્યર્થઃ। અત એવ કર્મ બ્રહ્મસ્વરૂપમેવેતિ
વિજાનાતિ સઃ જીવન્મુક્તઃ॥
ચિન્મયં વ્યાપિતં સર્વમાકાશં જગદીશ્વરમ્।
સહિતં \સંસ્થિતમ્\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) સર્વભૂતાનાં જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યઃ જગદીશ્વરં ચિત્સ્વરૂપમિત્યાકાશવ્યાપિનમિતિ સર્વભૂતસહિતમિત્યપિ
જાનાતિ સઃ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
અનાદિવર્તિ ભૂતાનાં \અનાદ્ય વ્યક્તભૂતાનાં\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવઃ શિવો ન હન્યતે।
નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ \સર્વભૂતાનાં\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

સર્વેષુ ભૂતેષુ યઃ અનાદિઃ જીવઃ સઃ શિવ એવ। અત એવ સઃ ન હન્યતે।
અતઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ નિર્વૈરો યઃ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
આત્મા ગુરુસ્ત્વં વિશ્વં \ગુરુસ્ત્વદ્વિશ્વંચ ચિદાકાશો ન લિપ્યતે।
ગતાગતં \યતાગતઃ\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) દ્વયોર્નાસ્તિ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યઃ ગુરુઃ આત્મા સઃ ત્વં એવ। સ એવ નિર્લિપ્તઃ ચિદાકાશઃ। તદ્ એવ
સર્વમ્। અત એવ તસ્ય ગતાગતં ગતમાગતમાગતં ગતં વા ન વિદ્યતે।
એવં યઃ આત્માનં સઃ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
ગર્ભ \અન્તર્\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) ધ્યાનેન પશ્યન્તિ જ્ઞાનીનાં મન ઉચ્યતે।
સોઽહં મનો વિલીયન્તે જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

ગર્ભધ્યાનેન અન્તર્ધ્યાનેન ઇત્યર્થઃ। એતાદૃશધ્યાનેન જ્ઞાનિનઃ યત્પશ્યન્તિ
તદેવ જ્ઞાનિનાં મન ઉચ્યતે। ઇદમેવ સોઽહં મનઃ। એતાદૃશમનોવિશિષ્ટાઃ
જ્ઞાનિનઃ। ચિદાકાશ ઇત્યનુવર્તતે। તત્ર વિલીયન્તે। તે તત્ર વિલયં
યાન્તીત્યર્થઃ। એવં સ્થિતસ્ય આત્મતત્ત્વસ્ય જ્ઞાનીત્યનુવર્તતે।
સઃ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
ઊર્ધ્વધ્યાનેન પશ્યન્તિ વિજ્ઞાનં મન ઉચ્યતે।
શૂન્યં લયં ચ વિલયં જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

જ્ઞાનિનઃ ઊર્ધ્વધ્યાનેન સમાધિના યત્પશ્યન્તિ તદ્વિજ્ઞાનમ્। તત્તેષાં મન
ઉચ્યતે। તદેવ શૂન્યં લયમ્। તદેવ વિજ્ઞાનમ્। તથાત્મજ્ઞાન્યાત્માનં જાનાતિ
યઃ સઃ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
અભ્યાસે \આભાષે\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) રમતે નિત્યં મનો ધ્યાનલયં ગતમ્।
બન્ધમોક્ષદ્વયં નાસ્તિ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યસ્ય જ્ઞાનિનઃ મનઃ નિત્યમભ્યાસે શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાખ્યતપસિ
રમતે ક્રીડતિ। યસ્ય મનઃ ધ્યાનલયં ધ્હ્યાને લયં ગતં; યસ્ય
બન્ધમોક્ષદ્વન્દ્વં નાસ્તિ સઃ જિવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
એકકી રમતે નિત્યં સ્વભાવગુણવર્જિતમ્।
બ્રહ્મજ્ઞાનરસાસ્વાદી \રસાસ્વાદો\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યસ્ય જ્ઞાનિનઃ મનઃ ઇત્યનુવર્તતે। નિત્યં સ્વભાવગુણવર્જિતં
પ્રકૃતિ ગુણાતીતં, સઃ જ્ઞાની એકાકી રમતે આત્મન્યેવ ક્રીડતિ।
બ્રહ્મજ્ઞાનરસાસ્વાદી બ્રહ્માખ્યજ્ઞાનરસાસ્વાદી સઃ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
હૃદિ ધ્યાનેન પશ્યન્તિ પ્રકાશં ક્રિયતે મનઃ।
સોઽહં હંસેતિ પશ્યન્તિ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યે જ્ઞાનિનઃ હૃદિ ધ્યાનેન પ્રકાશં પશ્યન્તિ તૈઃ મનઃ ક્રિયતે તેષાં
મનોઽભિવ્યક્તં ભવતીતિ યાવત્। તદા તે સોઽહં હંસઃ ઇતિ પશ્યન્તિ।
એવમાત્મતત્ત્વં પશ્યન્ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
શિવશક્તિસમાત્માનં પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડમ્ \શિવશક્તિર્મમાત્માનો પિણ્ડનિ બ્રહ્માણ્ડમ્\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) એવ ચ।
ચિદાકાશં હૃદં મોહં \કૃતં સોઽહં\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

જ્ઞાનિનઃ શિવશક્તિસમાત્માનં શિવશક્તિસમઃ યઃ આત્મા તમાત્માનં
મહાત્માનમ્। પિણ્ડઃ શારીરમ્। તેન સહિતં બ્રહ્માણ્ડં હૃદં હૃત્સ્થં
બન્ધકં મોહં ચ ચિદાકાશમિતિ ચૈતન્યમેવ પશ્યન્તિ, ય
એવમાત્મતત્ત્વજ્ઞાની સઃ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિં ચ તુરીયાવસ્થિતં સદા।
સોઽહં મનો વિલીયેત \વિલીયતે\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યસ્ય જ્ઞાનિનઃ સોઽહં મનઃ સોઽહમિતિ ધ્યાનૈકાપરં મનઃ
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિમતીત્ય સદા તુરીયાવસ્થિતં સચ્ચિદાકાશપરમાત્મનિ
વિલીયેત સઃ જ્ઞાની જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
સોઽહં સ્થિતં જ્ઞાનમિદં સૂત્રેષુ મણિવત્પરમ્ \જ્યોતિરૂપં નિર્મલં\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) સૂત્રમભિત ઉત્તરમ્\ (સ્રોત ઽગઽ। ટિપ્પણી દેખેં)।
સોઽહં બ્રહ્મ નિરાકારં જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

ઇદં સોઽહં સ્થિતં જ્ઞાનં સૂત્રેષુ મણિવચ્ચિદાકાશે સ્થિતમિત્યન્વયઃ।
સોઽહં પરં બ્રહ્મ નિરાકારમ્। એવમાત્મજ્ઞાની યઃ સઃ
જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
મન એવ મનુષ્યાણાં ભેદાભેદસ્ય કારણમ્।
વિકલ્પનૈવ સંકલ્પં \સંકલ્પો\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

વિકલ્પના ઇદમિત્થમેવેત્યાદિ તત્ત્વવિરુદ્ધા કલ્પના સ એવ સંકલ્પ ઇતિ
પ્રસિદ્ધઃ। તદેવ મનોરૂપં સન્મનુષ્યાનામહં મમેત્યાદિ
ભેદાભેદવ્યવહારકારણમ્। એવં યો જાનાતિ જ્ઞાનફલં ચ
સંકલ્પરાહિત્યં તથા ચ યઃ સર્વથા સંકલ્પરહિતઃ।
સઃ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
મન એવ વિદુઃ પ્રાજ્ઞાઃ સિદ્ધસિદ્ધાન્ત \વિદુઃપ્રાજ્ઞાસિદ્ધસિદ્ધાન્ત\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) એવ ચ।
યદા \સદા\ (સ્રોત ઽકઽ। ટિપ્પણી દેખેં) દૃઢં તદા મોક્ષો \મોક્ષ\ (સ્રોત ઽખઽ। ટિપ્પણી દેખેં) જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યત્પ્રાજ્ઞાઃ જ્ઞાનિનઃ વિદુઃ કિમિતિ। યદા મનઃ સદા દૃઢં ભવતિ તદૈવ
મોક્ષ ઇતિ। સ એવ ચ સિદ્ધસિદ્ધાન્તઃ। ય એવં સિદ્ધાન્તં
વેદ સઃ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે॥
યોગાભ્યાસી મનઃ શ્રેષ્ઠોઽન્તસ્ત્યાગી બહિર્જડઃ।
અન્તસ્ત્યાગી બહિસ્ત્યાગી જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યો યો યોગાભ્યાસી યોગમભ્યસતિ સ સો મનઃ શ્રેષ્ઠઃ મનસા શ્રેષ્ઠઃ।
એવં વિધોઽયમન્તસ્ત્યાગી અન્તસ્થં સર્વમપિ માયાસંભૂતં
ત્યજતીત્યન્તસ્ત્યાગી। અત એવ સઃ બહિઃ જડવદાચરતિ। એવં ચ
સોઽન્તસ્ત્યાગી બહિસ્ત્યાગી ચ। સ એવ જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે॥
ઇતિ વેદાન્તકેસરિણા શ્રીદત્તાત્રેય વિરચિતા જીવન્મુક્તગીતા સમાપ્તા॥
ઇતિ શ્રીજયચામરાજેન્દ્રવિરચિતા જીવન્મુક્તગીતાવ્યાખ્યા સમાપ્તા॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ભગવદ્ ગીતા ભગવદ્ ગિત (સન્સ્ક્રિત્)
ગીતા અ લિસ્ત્ ઓf વરિઓઉસ્ વેર્સિઓન્સ્ ઓf ગિત બ્ય્ દિffએરેન્ત્ પોએત્સ્
બાહરી કડિયાઁ