Jayakhya Samhita · Chapter 24
paṭalaḥ - 24
atha saṃskārākhyānaṃ nāma caturviṃśaḥ paṭalaḥ/ 24-1
nārada :---
kāmyaṃ (kavyaṃ ?) pretaṃ pitṛśrāddhaṃ tvatprasādānmayā śrutam/
idānīṃ śrotumicchāmi gatāsūnāṃ ca saṃskṛtim
tvacchāsanaprapannānāṃ kathayasva samāsataḥ/
udīritaṃ tvayā pūrvaṃ noditaṃ ca parisphuṭam
bhagavān ---
vipannaṃ dīkṣitaṃ jñātvā prārthanīyo mahāguruḥ/
snehena kṛpayā vā'tha saha śiṣyaiḥ kṛtātmabhiḥ
yāyātkṛtāhnikaḥ śaśvadabhuktānno viśeṣataḥ/
[śavasaṃskāravidhānam]
prāguktayā purā dṛṣṭyā avalokya ca taṃ dvija
[śavasya snapanālaṅkaraṇe] 24-2
datvā''jñāṃ tu samutthāpya snāpayettu mṛtaṃ purā/
astramantrābhijaptena gomayena mṛdambhasā
sugandhāmalakaiḥ snāpya sarvauṣadhyudakena ca/
candanena samālipya sabāhlīkena nārada
sakaṣāye site vā'tha vāsasī hyadharottare/
paridhāpyopavītaṃ ca sottarīyaṃ tathā navam
pavitrakadvayaṃ tatra yojyāṅgulyoḥ kuśaiḥ kṛtam/
puṣpasragbhūṣitaṃ kṛtvā sthāpya yantre paṭāvṛte
[śavasya saṃskārasthānanayanam] 24-3
gṛhītvā'tha svajātīyairdīkṣitairvā'pyadīkṣitaiḥ/
tannayetsaṃskṛtisthānamasthyaṅgārādivarjitam
[saṃskṛtisthānasamīkaraṇam] 24-4
upalipya purā tadvai samīkṛtya yathāvidhi/
[bhaikṣapātrādidravyāṇāṃ tadīyānāṃ tacchavena saha nayanam] 24-5
bhaikṣapātraṃ tathā daṇḍaṃ sruksruvau cākṣasūtrakam
pāduke āsanaṃ caiva yogapaṭṭaṃ tathaiva ca/
dāravaṃ bhadrapīṭhaṃ ca sārghyapātraṃ kamaṇḍalum
māṃtropakaraṇaṃ sarvaṃ padīyaṃ munisattama/
[tatra varjyadravyāṇi] 24-6
hiraṇyavastraśāstraiśca ghaṇṭayā ca vivarjitam
tacchrāddhakāle dātavyaṃ tatprītyarthaṃ hi kasyacit/
[pretasaṃskāropakaraṇadravyāṇāmagrato nayanam] 24-7
nayettasyāgrataḥ puṣpamarghyāmbukusumādikam
upayojyaṃ ca yattatra arcane homakarmaṇi/
aśvatthatarusaṃbhūtā aṣṭau tīkṣṇā hi śaṅkavaḥ
ayatnalabdhā viprendra anyasmādyatinaḥ svayam/
chindyādaśvatthavṛkṣaṃ tu pālāśādyamabhāvataḥ
pītaṃ vā susitaṃ sūtraṃ kṣaumaṃ kārpāsajaṃ tu vā/
samastadhānyāni tilāḥ kṛṣṇāssiddhārthakairyutāḥ
prabhūtamindhanaṃ śuṣkaṃ pālāśādyaṃ ca pāvanam/
tatra caiśānadigbhāgamāsādyopaviśedguruḥ
[guruṇā''pyayakrameṇa svāṅganyāsasya kartavyatā] 24-8
samalaṅkṛtya cātmānamāpādācca śirontimam/
mantreṇāpyayayuktyā vai ṣaḍaṅgavidhinā purā
[mṛtena yo'nuṣṭhito mantrastena prathamaṃ pūjanasya kartavyatā] 24-9
tadanuṣṭhānasaṃjñena prārambhe pūjayeddvija/
pariśiṣṭasya vā'nyasya ācāryasyāpi kasyacit
śāsanasthasya bhaktasya mantre cāvidite sati/
[tadaparijñāne nārasihmamantreṇa pūjanavidhiḥ] 24-10
praṇavādyantaruddhena sāmānyena mahātmanā
nārasihmeṇa cogreṇa tasyoṅkāraḥ purā bhavet/
namo bhagavate kṛtvā nārasihmāya vai tata
dvādaśākṣaramantro'yaṃ sarvaiḥ sarvatra śasyate/
tannāmapūrvavarṇaṃ tu dīrghaiḥ ṣaḍbhirvibheditam
teṣāmādyāvasāne tu praṇavañcāpi yojayet/
prakalpya cāṅgaṣaṭkaṃ tu sāmānaysya ca saṃjñayā
[kumbhasthāpanatatpūjanavidhiḥ] 24-11
antaḥsthaṃ pūjayitvā''dau bahistadanu pūjayet/
praṇavena purā pīṭhaṃ sādhāraṃ parikalpayet
tatrārcite nyasetpṛṣṭhe kalaśaṃ vāripūritam/
samāyaṃ (sāmayaṃ ?) vinyasenmantraṃ vilomoccārayogataḥ
astrādyamaṅgaṣaṭkaṃ tadvaiparītyena vinyaset/
hṛdyastraṃ hṛdayaṃ cāstre yathā bhavati nārada
kṛtvaivaṃ kalaśe nyāsaṃ taṃ yajedvidhinā tataḥ/
tatrāstrakalaśaṃ kuryādāsanaṃ tatra kalpayet
phaṭkāreṇa tu cakrākhyaṃ kevalaṃ raktarūpadhṛk/
nābhinemivihīnaṃ tu tadūrdhve kalaśaṃ nyaset
puṣpārghyadhūpairliptvā ca astramantraṃ tadantare/
visargaphaṭpadādyaṃ tu vaiparītyena coccaret
balidānāvasānaṃ tatpūjayitvā tato dvija/
[atha maṇḍale (sthaṃḍile) pūjanavidhānam] 24-12
tadagre bhadrapīṭhaṃ tu yojayettadabhāvataḥ
bhūmāvupari vinyasya ādhāraṃ praṇavena tu/
aiśvaryādyaṃ tadūrdhve tu dharmāntaṃ cātha vinayset
hṛnmantreṇa tadūrdhve tu śeṣaṃ sapraṇavena tu/
kalpayenmuniśārdūla ratnapuñjanibhaṃ mahata
hṛdayāccaiva tatpṛṣṭhe mantramāvāhya vinyaset/
kevalaṃ layadehaṃ tu pūrvoccārakrameṇa tu
[kuṇḍe havanavidhānam] 24-13
pūjayitvā yathānyāyaṃ tadagre'tha prakalpayet/
pramāṇarahitaṃ kuṇḍamekaṃ mekhalayā'nvitam
tatsaṃskṛtyaṃ purā tatra gaganādavatārya ca/
sūryakāntena maṇinā vaiṣṇavaṃ jātavedasam
laukikaṃ tadabhāvācca ānāyya tu tathā smaret/
tatra darbhāstaraṃ dadyātridhā dikṣvantarā graham(?)
saṃskṛtya pāvakaṃ prāgvannamo'ntaṃ juhuyāttataḥ/
[homaḥ]
mūlamantraṃ śataṃ sāṣṭaṃ tilairājyena vai tathā
saṃhārakramayogena smṛtvā mantraṃ tato'ntagam/
dadyātpūrṇāhutiṃ vipra tataścārghyāmbunā tu vai
[atha śavasya prokṣaṇādi] 24-14
taṃ śavaṃ prokṣaṇīyaṃ ca tāḍayitvā'valokya ca/
cakṣuṣā jñānapūrṇena karuṇānugatena ca
datvā'rghyapuṣpe śirasi dūrasthaścāspṛśaṃśca tam/
ānāyya pṛṣṭhadeśaṃ tu kalaśābhyāṃ dvijottama
āsane tvapakṛṣṭe tu kāyaṃ sandhāya kenacit/
taṃ vīkṣamāṇaḥ kuṇḍastho gurustūpaviśettataḥ
prākkarmapariśuddhaṃ tu mṛtaṃ saṃskāravarjitam/
[āhvānapūrvakaṃ jīvasya śavaśarīre yojanavidhānam] 24-15
jīvaṃ ca kevalībhūtaṃ sāmīpyapadavīgatam
mantreṇāhūya dehasthaṃ kṛtvā tadanu yojayet/
pūrvavacchavapiṇḍe tu ratnadīpojjvalaprabham
[jīvāhvānamantraḥ] 24-16
praṇavāntaṃ (nte ?) śikhābījaṃ saṃjñāṃ tadanu yojayet/
tadante tu śikhābījaṃ prabhā(ṇa ?)vāntaṃ nyasetpunaḥ
āgaccha .... netasya praviśyā(śā ?)tha niyojayet/
evaṃ svasthānagaṃ kṛtvā jīvaṃ śukragataṃ tviha
[svasthānaṃ gamitasya jīvasya paratattve saṃyojanavidhānam] 24-17
vyāpāraśaktisaṃyuktaṃ kāṣṭhasthamiva pāvakam/
dīkṣākhyena krameṇāsya layahomastu kevalaḥ
kartavyo guruṇā samyak prathivyādikrameṇa tu/
pare tattve tu saṃyojya pūrṇāhutyā tu pūrvavat
[atha citākalpanavidhānam] 24-18
dakṣiṇenātmanaścātha prokṣya kṣmāmastravāriṇā/
tilaiḥ siddhārthakairdhānyairmiśrībhūtaistu nārada
nābhinemivihīnaṃ ca kālacakraṃ samāpayet/
vāmāvartadviṣaṭkāraṃ trikoṇaṃ tadbahiḥ puraḥ
taddehavarṇajvālāḍhyaṃ svastikatritayānvitam/
tadbahiścaturaśraṃ ca pañcaraṅgojjvalaṃ puram
pañcarekhānvitaṃ kuryādvajrāṣṭakavibhūṣitam/
vilomagatyā vāmena pāṇinā pātayedrajaḥ
vimānavaccitiṃ kāṣṭhairvicinvīyātpurā''hṛtaiḥ/
gomayairvā dvijāraṇyasaṃprāptaiḥ kuśamiśritaiḥ
antakāśāditaścātha nairṛtyāntaṃ tu śaṅkavaḥ/
ropaṇīyā hi sūtreṇa trirāvṛttena veṣṭayet
[sarvasya pūjādravyasyopasaṃhṛtasya kuṇḍāgnau prakṣepaḥ] 24-19
pūjādravyaṃ samastaṃ ca naivedyāntaṃ hi nārada/
upasaṃhṛtya juhuyādagnau kuṇḍagate tataḥ
[kumbhādisthānānmantrasyotsarjanam]
visarjya mantraṃ kumbhasthaṃ bhadrapīṭhāgnimadhyagam/
khātvā tu secayedbhūmiṃ kalaśasthena cāmbhasā
[śavasya citāyāmāropaṇam] 24-20
sāsanaṃ ca tataḥ śāvaṃ dakṣiṇābhimukhaṃ tataḥ/
citopari sthitaṃ kuryāt
[yogapaṭṭādīnāṃ śavasya kaṇṭhādisthānaviśeṣe sthāpanam] 24-21
tasya kaṇṭhe vinikṣipet
vitataṃ yogapaṭṭaṃ ca dakṣiṇe cākṣasūtrakam/
vāmahaste'rdhyapātraṃ tu praṇītāṃ ca kamaṇḍalum
vāmataḥ pāduke chatraṃ uṣṇīṣaṃ dakṣiṇe nyaset/
agrato bhadrapīṭhaṃ ca śaṅkhamudrādikaṃ ca yat
saṃpūjya puṣpadhūpādyaiścandanena tu tāṃ citām/
[citāprajjvālanaṃ pūrṇāhutiśca] 24-22
prajjvālya darbhapuñjīlaṃ kuṇḍasthena tu vahninā
jvālayeddakṣiṇāśāṃ ca vīkṣamāṇastu tāṃ citām/
guruścābhimukhaḥ sthitvā tasya pūrṇāhutiṃ kṣipet
mūrdhni vā vaktravivare tyajettatraiva sruksruvau/
[citāparibhramaṇapūrvakamastrakalaśasya viyati prakṣepavidhiḥ] 24-23
tato'strakumbhamādāya varuṇāśādito dvija
vikṣipannaudakīṃ dhārāṃ vāmataśca paribhramet/
diśi kṣipeddakṣiṇasyāṃ kalaśaṃ gaganopari
[atha snānavidhānam] 24-24
tatra saṃrakṣakāndatvā gururyāyājjalāśayam/
sacelaṃ jalamāviśya manasā copasaṃharet
pūrvoktaṃ vigrahanyāsaṃ snātvā'tha vidhinā tataḥ/
snānamācamanādyaṃ tu kṛtvā dadyājjalāñjalim
uttīrya paridhāyānyadambaraṃ śuci nirmalam/
[gurvādibhiḥ kartavyo japavidhiḥ] 24-25
prāṅmukhastvāsane sthitvā manasā nṛhariṃ mune
japedaṣṭādhikaṃ bhaktyā sahasraṃ dhyānasaṃyutam/
voḍhārastu tadardhaṃ ca tadardhaṃ bhāṇḍavāhakāḥ
[naktaṃ bhagavato yajanasya kartavyatā] 24-26
prāpte naktaṃ japānte vā viśeṣādacyutaṃ yajet/
japahomāvasāne ca samaśnīyāttato guruḥ
tadbāndhavaiḥ svaśiṣyaistu (1)saṃvṛtaḥ śokaśāntaye/
[asthisañcayanam] 24-27
asthisaṅghaṭanaṃ kuryāttṛtīye'hni samāgate
(1. atra-vṛtaḥśokaṃ praśāntayet iti pāṭho yuktaḥ pratibhāti/)
iṣṭā(ṣṭvā?)pūrvīśvīraṃ(?)pūrvaṃ pūṣpārghyabalidhūpakaiḥ/
vimalāmbhasi nikṣipya agādhe vā nadījale
bhūmāvatha kṛte khāte hyadhastādviniveśayet/
na dīkṣitānāṃ viprendra kṣipedasthi tatastataḥ
ityeṣa vaiṣṇavānāṃ ca sadbhaktānāṃ mayoditaḥ/
[śavasaṃskārasya sarvairavaśyakartavyatā] 24-28
dehapātikasaṃskāro hyapavargaphalapradaḥ
anuṣṭheyastatastasmācchiṣyāṇāṃ guruṇā sadā/
sacchiṣyairvā gurūṇāṃ tu strīṇāmatha mahāmate
dīkṣitānāṃ mahāyāge mātropakaraṇaṃ vinā/
saṃskārāścākhilā mantrāḥ pitrā'tha guruṇā'thavā
ātmajenātha patnyā vā kāryaścādīkṣitairapi/
kṛpayā'ghavighātārthamasandigdhatayā dhiyā
[yatidharrāśrayāṇāṃ dāhe viśeṣaḥ] 24-29
yatidharmāśrayāṇāṃ tu karmasanyāsināṃ ca vai/
dāhamātraṃ tu vihitaṃ mantrapūjāvivarjitam
[parokṣato mṛtānāṃ saṃskāravidhānaprakāraḥ] 24-30
parokṣato vipannānāṃ vidhānamadhunocyate/
yena yāti padaṃ viṣṇoḥ padaṃ yo'nyatarasthitaḥ
yadaiva dīkṣitastiṣṭhecchāsane'sminmayodite/
tadaivāptaṃ muniśreṣṭha taiḥ padaṃ vimalaṃ mama
kiṃ tu ye dīkṣitāḥ pūrvaṃ na nirvyūḍhāssadā'rcane/
mriyante cākṛtārthāśca samayajñāstu putrakāḥ
te svakarmavaśaṃ yānti kiñcitsthānamaśāśvatam/
bhūyastasmāccireṇaiva kenacidvigrahātmanā
kāle śubhe śubhe deśe utpadyante'śubhe'thavā/
puṇyaṃ kurvanti vā pāpaṃ deśe kāle tayorvaśāt
śubhena karmaṇā svargamaśubhenāpnuvantyadhaḥ/
evamasthitimāpnoti upasaṃhṛtya dīkṣitaḥ
mṛtaścāpi parokṣe tu yadā vai guruṇā tadā/
kṛpātmanā samarthena kāryamuddharaṇaṃ mahat
śarīradharmasaṃsthena yathā tadavadhāraya/
vidhivanmaraṇaṃ jñātvā purā bhaktasya kasyacit
svakāhnikāvasāne tu yajedarcādiṣu prabhum/
viśeṣavihitenaiva karmaṇā homapaścimam
śvetāṃ mṛdamathāloḍya pañcagavyena cāmbhasā/
dvādaśāṅgulamātraṃ tu mūrtiṃ kṛtvā tadākṛtim
āpādāccūlikāntaṃ ca sarvāṅgāvayavānvitām/
palāśāśvatthavalkotthadāruṇā pallavena vā
tāmagneḥ kuṇḍadeśasthāṃ kṛtvā yantrakṛtāṃ purā/
praṇavena tu sāstreṇa prokṣayetsaptadhā'mbunā
arghyapātroddhṛtenaiva tridhā'tha dvādaśātmanā/
phaḍantena dvidhā tāḍyaṃ tryakṣareṇārghyataṇḍulaiḥ
kusumairatha patrairvā darbhakāṇḍayutena tu/
tato'valokanaṃ kuryānmantravit jñānacakṣuṣā
sādhibhūtamathādhyātmasvarūpaṃ tattvasaṃgraham/
tataḥ sṛṣṭikrameṇaiva viniveśya yathā purā
sthānalakṣyakrameṇāpi dhyānamārgeṇa deśikaḥ/
homaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ tridvyekāhutibhistu vā
tattvārṇamabhidhāyuktaṃ mūlasaṃpuṭayogataḥ/
āyāhipadasaṃmiśraṃ jñātvā dehi(hya?)bhisandhaye
tattvaṃ tattvaṃ krameṇaiva prāguktavidhinā mune/
tato hṛtpuṇḍarīkasthaṃ mantraṃ dhyāyecca sarvagam
tajjīvānayane samyak bandhakakṣyasamanvitam/
karuṇānandasaṃpūrṇaṃ mahāmāṇikkadīdhitim
vijñāpya manasā tūrṇaṃ tridhā smṛtvā purā'malam/
mahāvibhūte ṣāḍguṇyaśarīra parameśvara
tadante mūlamantrastu saṃsmarenmūrtisaṃyutam/
yatra kutracidādāya padañcāvasthitaṃ tataḥ
tadante'mṛtabījaṃ tu vyomeśe bhūṣitaṃ smaret/
ānayeti dvidhā yojyaṃ tatsaṃjñāṃ tadanu dvija
namaskārānvitaṃ mantramidaṃ vai rocayedbahiḥ/
smaretsaṃpūritaṃ tena yadūrdhve yacca vidyate
tiryak pṛṣṭhe purastācca ābrahmabhavanāntimam/
svatejasā samākṛṣya jīvaṃ dūrasthitaṃ tvapi
kṣipraṃ dvija svasāmarthyātpataṅgaṃ pāvake yathā/
tatastamātmasātkuryānmantraṃ jīvasamanvitam
mantramātmani saṃśodhya jīvaṃ pratikṛtau nyaset/
prāgvatsandhānayogena pratiṣṭhoktena nārada
tatastasya vidhānena tattvadīkṣāṃ samāpayet/
prāguktenātha yogena yojayecchāśvate pade
pūrṇāhutipradānena tataḥ pratikṛtiṃ dahet/
tasmāccaivāgnikuṇḍāttu mantre cotthāpite sati
paścātsnānādikaṃ sarvaṃ pūrvoktaṃ tu samācaret/
samastadoṣaśāntyarthaṃ prāyaścittaṃ carettataḥ
svastho'nyasmindine vipra samartho vā'tha taddine/
iti śrīpāñcarātre jayākhyasaṃhitāyāṃ saṃskārākhyānaṃ nāma caturviṃśaḥ paṭalaḥ/
* * * * *
Original text: jayākhyasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0