itihāsopaniṣat · Chapter 1

itihāsopaniṣat
ॐ vṛṣādarvikulam̐ ha vai śibikulaṃ babhūva / tasyāyamitihāsaḥ kula- vidyā babhūva / tadyo ha smemamadhīte sa ha smai rājā bhavati / sa kiṃcitprāpyāntarhitaḥ / so'bravīta / yo māmitihāsaṃ grāhayet / varamasmai dadyāmiti / tato brāhmaṇaḥ saṃyogaṃ saṃyuyuje / tamādityāt puruṣo bhāskaravarṇo niṣkramya sa enaṃ grāhayāñcakāra / tamapṛcchat / ko'sīti vā vṛṣādarviriti / tasmādya imamitihāsamadhīte / ādityaloke sa kāmacāro bhavati / tasmādya imamitihāsamupanīto māṇavako gṛhṇīyāt / gṛhītvā'tha brāhmaṇāñchrāvayet / medhāvī bhavet / varṣaśataṃ ca jīvet / ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt / tasmādya imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhya udakāñjaliṃ dadyāt / apūpakūlā nadyaḥ sarpiṣpāyasakardamā upatiṣṭheran / tasmādya imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ dadyāt / tadyathā sthūlayā gayāśrāddhaṃ kṛtaṃ bhavet / svadhā saha pitṝṇām / evamasya pitṝṇāmanantā tṛptirbhavati / ya evaṃ veda / so'yamitihāsaḥ dhanyaḥ puṇyaḥ putrīyaḥ paśavya āyupyaḥ svargyaḥ / sārvakālikasarvabhaya- pramokṣaṇaḥ / nādhibhyo bhayaṃ bhavati / na corebhyaḥ / na rakṣobhyaḥ / nādhvani pramīyate / nāpsu pramīyate. / nāgnau pramīyate / nāpsu na śastreṇa vadhyate / nānapatyaḥ pramīyate / sāyaṃ prayuñjāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati / prātaḥ prayuñjāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati / sāyaṃprātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo bhavati / pāpabhājo hi śrotṝṇāmanasūyāvatāṃ pāpām̐ścāpakrāmanti / ekaśataṃ cānye sādhava āgamāḥ / etāvatī paribhāṣā / ata ūrdhvaṃ vidyāt /
jihvā rasaṃ vijānāti hṛdayaṃ vedayat priyam /
cakṣurdiṣṭaḥ sākṣibhāgo manasā sādhu paśyati //
manasā vācaṃ nayati cakṣuṣā mīyate jagat /
bhūtasya karṇau śrotārāvannaṃ prāṇena saṃmitam //
annaṃ prāṇo vṛṣādarviḥ parjanyo dattavānmahat /
agniśca havyavāhanastadidaṃ gāva iddhaviḥ //
vittaṃ bandhuḥ prajātantuḥ karmarūpaṃ bṛhatsakhā /
prajñā pratiṣṭhā tantūnāmiṣṭāpūrte_ parāyaṇan //
satyaṃ vadantyanṛtamudvahanti kṣīraṃ pibanti madhu te pibanti /
somaṃ pibantyamṛtena sārdhaṃ mṛtyoḥ parastādamṛtā bhavanti //
ye brāhmaṇā brahmacaryaṃ carantyatho khalvāhurvedasaṃmito'yamitihāsaḥ //
dharmaṃ carati nādharmaṃ satyaṃ vadati nānṛtam /
dīrghaṃ paśyati mā hrasvaṃ paraṃ paśyati mā'param //
ṛco ha yo veda sa veda devān yajūṃṣi yo veda sa veda yajñam /
sāmāni yo veda sa veda sarvaṃ yo mānasaṃ veda sa veda brahma //
yaḥ krauddhavyena kruddhastiṣṭhati so'tivācaṃ ca dīkṣayati /
yo'tivācaṃ nayati sa vai sarvaṃ dvijaḥ khalu mānasaṃ vedeti naḥ śrutam //
tapo'vadhiḥ paramā brāhmaṇasya śraddhā mātā pitaraṃ satyamāhuḥ /
yoga ātmā caraṇamasya bandhurdamaḥ pratiṣṭhā viduṣo na bhūmim //
duḥkhaṃ janma jarā duḥkhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuḥ punaḥ punaḥ /
saṃsāramaṇḍalaṃ duḥkhaṃ pacyante yatra jantavaḥ //
yo brāhmaṇaḥ pāpakṛt mantrakṛcca sa jīvati /
brahmaṇyo brahmakṛcchaśvat brahmaloke mahīyate //
tṛṇāni hīcchanti kuśatvameva vṛkṣā yūpatvaṃ paśavaśca gotvam /
sarvāḥ prajā brāhmaṇatvaṃ narendra na brāhmaṇatvāt paramasti kiñcit //
śatāhāvaśataśaraḥ śataśakraṛjīṣiṇām /
śataṃ brahma tapasvināṃ kūpo'raṇyasya tiṣṭhati //
ṛtenāpihitā guhā śrutenāpihitā guhā /
smṛtenāpihitā guhā śamenāpihitā guhā //
damenāpihitā guhā satyenāpihitā guhā /
ātmanāpihitā guhā brahmaṇāpihitā guhā //
brahmannidhiṃ manasā vedayantaḥ paśyanto guhyamaparaṃ paraṃ ca /
anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ brāhmaṇāstu sadṛśāḥ sūryeṇa //
yaḥ cchrāddhāni kurute'saṃgatāni na devayānena pathā sa yāti /
parimuktaṃ pippalaṃ bandhanādiva svargāllokāccyavate'śrāddhamitraḥ //
yo yajñasya prasādhanaḥ tanturdeveṣvāhutaḥ /
tamāhutamaśīmahi /
nāvedavinmanutedaṃ bṛhantam /
sarvānubhumātmānam̐ saṃparāye /
eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya /
na karmaṇā vardhate no kanīyān /
tasyaivātmā padavittaṃ viditvā /
na karmaṇā lipyate pāpakena //
agnihotraṃ balīvṛddhāḥ kāle cātithirāgataḥ /
bālāśca kulavṛddhāśca nirdahantyavamānitāḥ //
saṃbhojanī nāma piśācabhikṣā naiṣā pitṝn gacchati nota devān /
ihaiva sā carati kṣīṇapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā //
śūdrāyāṃ sṛjate retaḥ śrāddhaṃ bhuktvā'tha yo dvijaḥ /
sa śūdrayonisañchinnaṃ retasā siñcate pitṝn //
yaḥ kāmamohitaḥ śūdryāṃ putramutpādyate dvijaḥ /
yāvadutpādyate bhūmau tāvattiṣṭhet sudāruṇe //
aśrotriyaṃ brāhmaṇaṃ bhojayānasya ṣoḍaśa śrāddhāni pitaro na bhuñjate /
tato nirāśāḥ pitaro bhavanti sendrāḥ sma devāḥ praharanti vajram //
yāvataḥ khalu piṇḍān sa prāśnanti haviṣo nṛcaḥ /
tāvataḥ śūlān grasati prāpya vaivasvataṃ yamam / /
chindanti dātṛhastaṃ ca jihvāgramitarasya ca /
mantrapūtaṃ tu yacchrāddhamamantrāya prayacchati / /
niyuktastu yatiḥ śrāddhaṃ deve vā māṃsamutsṛjet /
yāvanti paśuromāṇi tāvannarakamṛcchati / /
yatheriṇe bījamuptaṃ narendra nāsya vaptā labhate bījabhāgam /
evaṃ śrāddhamapratiṣṭhitaṃ vinaśyati / /
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca saṅgamaṃ na samācaret /
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante retabhojanāḥ / /
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca sapaṅktiḥ sahabhojanam /
ṣaṇmāsān pitaro'śnanti karturucchiṣṭabhojanam / /
śrāddhaṃ bhuktvā punaḥ śrāddhaṃ bhuñjīyāllobhamohitaḥ /
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet / /
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca bhāramudvahate dvijaḥ /
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante bhārapīḍitāḥ / /
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca adhvānaṃ yo'dhigacchati /
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante pāṃsubhojanāḥ / /
anagnikasya vedo'gnirvedahīno'pyanagnikaḥ /
sāgniko'pyanadhītaḥ syāt sa eṣo'nagnikaḥ smṛtaḥ //
strīśūdrabāliśādibhya ucchiṣṭaṃ na pradāpayet /
yadi dadyāt pramādena na tadgacchati tān pitṝn //
āhitāgniḥ sadā pātraṃ sadā pātraṃ tu vedavit /
pātrāṇāmuttamaṃ pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare //
punarbhojanamadhvānaṃ bhārādhyayanasaṅgamam /
dānaṃ pratigrahaṃ homaṃ śrāddhabhukcāṣṭa varjayet //
dantadhāvanatāmbūlaṃ nakhakeśanikṛntanam /
kartā caiva tu pūrvedyurbhoktā caiva pare'hani //
dantadhāvanatāmbūlaṃ kṣaurābhyaṅganabhojanam /
ratyauṣadhaparānnaṃ ca śrāddhakartā vivarjayet //
śrāddhakartā paraśrāddhaṃ yastu bhuñjīta lolupaḥ /
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet //
nimantrite'dhvānagate punarbhuktvā tu vāyasam /
karoti karma yat gṛdhraḥ grāmasūkarasaṅgamāt //
pratigraheṣu dāridryaṃ dānaṃ niṣphalameva ca /
home tu kuṣṭharogī syāt svādhyāyairmṛtyumāpnuyāt //
yasyānṛcastu bhuṅkte tasya viddhi brahmaiva vittaṃ puruṣasya kevalam /
dharmaḥ svadhāyāṃ carate dadāti ca satyaṃ rasaḥ svādutamo rasānām /
satyaṃ śraiṣṭhyaṃ vyāhṛtīnāṃ tathaiva prajñānaṃ saptamaṃ jīvanānām //
brāhmaṇātikramo nāsti mūrkho mantraṃ vivarjayet /
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate //
yaḥ śataṃ ca sahasrāṇāṃ sahasraṃ śrāddha ācaret /
ekasmānmantravit pūtaḥ sarvamarhati brāhmaṇaḥ //
brāhmaṇānāṃ sahasreṣu bhuktvā tu nava sapta ca /
bhavanti jñāyike bhūtvā dhyāyike ca na saṃśayet / /
kukṣau tiṣṭhati yasyānnaṃ vedābhyāsena jīryate /
kulaṃ tārayate teṣāṃ daśapūrvāṃ daśāparām //

brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ / catuṣpadāṃ gauruttamā / lohānāṃ kāñcanaṃ varam / tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpiḥ / dāpassrotassaraṇyorivāgniḥ / evamātmātmani jāyate / /
satyenainaṃ manasā sādhu paśyati satyenainaṃ manasā vācaṃ nayati / /
prāṅmukhāśca surā havyaṃ pitaraścāpyudaṅmukhāḥ /
pratigṛhṇanti saṃbādhamagninā brāhmaṇena ca //
vedādhyāyīti yo vipraḥ satataṃ brāhmaṇaḥ sthitaḥ /
sācāraḥ sāgnihotrī ca so'gnirvai kavyavāhanaḥ / /
vikiraṃ prakiraṃ dadyādvikiraṃ ha vai prakiraṃ bhuñjīta / tṛptirūpāṇi darśayan / /
pariśrite tveva dadyāddhlīkā hi pitaraḥ smṛtāḥ /
kravyādāḥ pitarassarve tilajyotirghṛtapriyāḥ //
deśakālapātramantrāṣṭaśaucepsāḥ kṛṣṇapakṣakṣayotsavāḥ / /
ucchiṣṭaṃ śivanirmālyaṃ vamanaṃ mṛtakarpaṭam /
śrāddhe sapta pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ / /
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ /
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatsarāḥ / /
divasasyāṣṭame bhāge yadā mandāyate raviḥ /
sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattamakṣayam / /
ārabhya kutape śrāddhaṃ kuryādārohaṇaṃ budhaḥ /
vidhijñā vidhimāsthāya rauhiṇīṃ naiva laṅghayet //
rauhiṇīṃ laṅghayedyastu jñānādajñānato'pi vā /
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate //
yātudhānāśca rakṣāṃsi piśācā asurāstathā /
ete haranti vai śrāddhaṃ daivaṃ yatra nivartayet //
rākṣasaṃ bhavati śrāddhaṃ daivaṃ yatra nivartayet /
tatra rakṣāṃsi paiśācā na ca vidveṣṭi yo janaḥ //
puro devāḥ prapadyante paścāddevaṃ visarjayet /
pakṣaistu kukkuṭo hanti nikarṣeṇa tu sūkaraḥ /
āgataṃ gatayā śvānaṃ cakṣuṣā vṛṣalīpatiḥ //
yasya deśaṃ na jānāti nāmagotre tripūruṣam /
kanyādānaṃ pitṛśrāddhaṃ namaskāraṃ ca varjayet //
yasya vedaśca vedī ca vicchidyete tripūruṣam /
sa vai durbrāhmaṇo nāma sarvakarmabahiṣkṛtaḥ //
aṣṭavarṣā bhavet kanyā navavarṣā tu rohiṇī /
daśavarṣā bhavet gaurī hyata ūrdhvaṃ rajasvalā //
pitṛgeheṣu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā /
sā kanyā vṛṣalī nāma tatpatirvṛṣalīpatiḥ //
vṛṣalīpatibhuktāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca /
pitaro na pratigṛhṇanti dātā svargaṃ na gacchati //
mahiṣītyucyate bhāryā bhagenopārjitaṃ dhanam /
taddravyamupajīvan yaḥ sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ //
samarghaṃ dhanamuddhṛtya mahārghaṃ yaḥ prayacchati /
sa vai vārdhuṣiko nāma brahmavādiṣu garhitaḥ //.
agre māhiṣikaṃ dṛṣṭvā madhye tu vṛṣalīpatim /
ante vārdhuṣikaṃ dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ //
śvitrī kuṣṭhī tathā caiva kunakhī śyāvadantakaḥ /
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paṃguḥ punarbhavaḥ //
avakīrṇī kuṇḍagolāvāyudhī paradāragaḥ / -
bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣyabhiśastakaḥ //
mitradhruk piśunaścaiva vikrayī vedanindakaḥ /
mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣalātmajaḥ //
parapūrvāparastena śūdrajaḥ śrāddhakarmaṇi /
rajasstrīsaṃgamī caiva paropadravakāriṇaḥ //
devabrāhmaṇaghātī ca teṣāṃ dravyāpahāriṇaḥ /
ete guṇā na vaktavyāḥ śrāddhakarmabahiṣkṛtāḥ //
bhrātṝnvā bhojayecchrāddhaṃ putraṃ vā'pi guṇānvitam /
ātmā ca vā'pi bhuñjīta na vipraṃ vedavarjitam //
tebhyaḥ śrāddhaṃ tu dattaṃ cettacchrāddhaṃ niṣphalaṃ bhavet /
nirāśāḥ pitarastasya yānti devāḥ saharṣibhiḥ //
madamohena yaḥ śūdryāṃ putramutpādyate dvijaḥ /
yāvattiṣṭhet sa vai bhūmau tāvattiṣṭhet sudāruṇe //
kṣīraṃ vā dadhi vā tailaṃ takramājyaṃ madhūni ca /
eteṣāṃ vikrayī vipro rauravaṃ narakaṃ vrajet //
yāvaduṣṇaṃ bhavatyannaṃ tāvadbhuñjīta vāgyataḥ /
pitarastāvadaśnanti yāvannoktā havirguṇāḥ //
havirguṇā na vaktavyāḥ pitaro yāvadarpitāḥ /
tṛptaistu pitṛbhiḥ paścādvaktavyaṃ śobhanaṃ haviḥ //
ya imāṃ devīmiha veda sarvaṃ
sarveṣu bhūteṣu pratiṣṭhitānām /
satī nainaṃ paśyanti hṛdayaṃ na śokāḥ
na putradārāḥ paśucodamāhitam //
apāṃ raso madhunassarpiṣaśca kṣīrasya cānnasya ca saṃsthitasya /
ete rasānāṃ sarasena śrāddhaṃ prāpnuvanti vāgyatānāṃ saṃyutānām /
udehi sūryaṃ varaṃ vṛṇīṣveti rājovāca pañcemāni ratnāni gaurme'jasraṃ duhyati / havirme'jasraṃ vilūhati / tviṣirme'jasraṃ pinaṣṭi / ratho me sarvān samudrān saṃyāti / ādityavarṇe ime maṇikuṇḍale iti / atho hyevamevaiṣāmekaṃ vṛṇīṣveti / brāhmaṇa uvāca / yāvatsaṃpṛcchasīti bhāryāṃ samapṛcchat / havirgṛhāṇeti bhāryovāca / putraṃ samapṛcchat / rathaṃ gṛhāṇeti putra uvāca / kanyāṃ samapṛcchat / maṇikuṇḍale iti kanyovāca / dāsīṃ samapṛcchata / dṛṣadaṃ gṛhāṇeti dāsyuvāca / anupetyovāca havirbhāryā rathaṃ putraḥ kanyā maṇikuṇḍale dāsī dṛṣadamicchati / gāmahaṃ śibisaptame iti / sarvāṇyevamevainaṃ dadāmīti hovāca vṛṣādarvistadidamitihāso brahmādityaḥ purogāya / purogaḥ kāśyapāya / kāśyapo bharadvājāya / bharadvājaḥ bahubhiḥ anekamahārājāya / tataḥ pracya.. dhanapaterdvijaḥ brāhmaṇakule jātasma.. . bhavati //
saptajanmakṛtātpāpānmucyate yastu parvabhiḥ /
kanyāgate yadā sūrye tiṣṭhanti pitaro gṛhe //
dine dine gayātulyaṃ bharaṇyāṃ gayapañcake /
daśatulyaṃ vyatīpāte pakṣamadhye tu viṃśatiḥ //
dvādaśyāṃ śatamityāhuramāvāsyāṃ sahasrakam /
āśvayukchuklapakṣasya dvitīyāmayutaṃ phalam //
annena vā'thavā yena śākamūlaphalena vā /
tasmāt sarvaprayatnena kuryācchrāddhaṃ mahālayam //
śūnyā pretapurī tatra yāvadvṛścikadarśanāt /
vṛścikā darśanaṃ yānti nirāśāḥ pitaro gatāḥ //
tataḥ svabhavanaṃ yānti śāpaṃ datvā sudāruṇam /
ahovannavācyamiti kecit pitaro vadanti //
aputrāścaivāpaśavo loke santi ca ninditāḥ /
raurave narake ghore yāvadābhūtasaṃplavāt //
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet /
yajeta bā'śvamedhaṃ vā līlaṃ vā vṛṣamutsṛjet //
śvetaḥ suraviṣāṇābhyāṃ mukhe pucche ca pāṇḍuram /
rohito yastu varṇena sa līlo vṛṣa ucyate //
gaurīṃ vā varayet kanyāṃ caredvā śravaṇe.... nti japati //
atha saṃhitāyāṃ phalamavāpnotītyāha bhagavān brahmā / aṣṭau brāhmaṇān samyak grāhayenmedhāvī bhavet / varṣaśataṃ ca jīveta / ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt //
vṛddho vasūni purovāca putrebhyaḥ paramaṃ nidhim /
etadvo dhanamāryāṇāṃ mantrāścaiva vratāni ca //
namo namaśca mantrāśca vratāni ca namo namaḥ /
etat sakalaṃ brahmapraṇavastutiḥ kāṇvaśākhe pārayeti //
iti itihāsopaniṣat saṃpūrṇā
śrāddhakāle viśeṣeṇa pitṝṇāṃ dattamakṣayam /
manojava āyamāno āyā.... taratparam //
divaṃ suparṇaṃ gatvā yā somaṃ va.... mahat /
suparṇo'si garutmāndivaṃ gaccha suvaḥ pata //
yastilajyotistriṃśat vṛṣādarvisuvaḥ pata //
-