ઇતિહાસોપનિષત્ · અધ્યાય 1

ઇતિહાસોપનિષત્
ૐ વૃષાદર્વિકુલઁ હ વૈ શિબિકુલં બભૂવ । તસ્યાયમિતિહાસઃ કુલ- વિદ્યા બભૂવ । તદ્યો હ સ્મેમમધીતે સ હ સ્મૈ રાજા ભવતિ । સ કિંચિત્પ્રાપ્યાન્તર્હિતઃ । સોઽબ્રવીત । યો મામિતિહાસં ગ્રાહયેત્ । વરમસ્મૈ દદ્યામિતિ । તતો બ્રાહ્મણઃ સંયોગં સંયુયુજે । તમાદિત્યાત્ પુરુષો ભાસ્કરવર્ણો નિષ્ક્રમ્ય સ એનં ગ્રાહયાઞ્ચકાર । તમપૃચ્છત્ । કોઽસીતિ વા વૃષાદર્વિરિતિ । તસ્માદ્ય ઇમમિતિહાસમધીતે । આદિત્યલોકે સ કામચારો ભવતિ । તસ્માદ્ય ઇમમિતિહાસમુપનીતો માણવકો ગૃહ્ણીયાત્ । ગૃહીત્વાઽથ બ્રાહ્મણાઞ્છ્રાવયેત્ । મેધાવી ભવેત્ । વર્ષશતં ચ જીવેત્ । ષડઙ્ગં ચ વેદમવાપ્નુયાત્ । તસ્માદ્ય ઇમમિતિહાસં પઠન્ પિતૃભ્ય ઉદકાઞ્જલિં દદ્યાત્ । અપૂપકૂલા નદ્યઃ સર્પિષ્પાયસકર્દમા ઉપતિષ્ઠેરન્ । તસ્માદ્ય ઇમમિતિહાસં પઠન્ પિતૃભ્યઃ શ્રાદ્ધં દદ્યાત્ । તદ્યથા સ્થૂલયા ગયાશ્રાદ્ધં કૃતં ભવેત્ । સ્વધા સહ પિતૄણામ્ । એવમસ્ય પિતૄણામનન્તા તૃપ્તિર્ભવતિ । ય એવં વેદ । સોઽયમિતિહાસઃ ધન્યઃ પુણ્યઃ પુત્રીયઃ પશવ્ય આયુપ્યઃ સ્વર્ગ્યઃ । સાર્વકાલિકસર્વભય- પ્રમોક્ષણઃ । નાધિભ્યો ભયં ભવતિ । ન ચોરેભ્યઃ । ન રક્ષોભ્યઃ । નાધ્વનિ પ્રમીયતે । નાપ્સુ પ્રમીયતે. । નાગ્નૌ પ્રમીયતે । નાપ્સુ ન શસ્ત્રેણ વધ્યતે । નાનપત્યઃ પ્રમીયતે । સાયં પ્રયુઞ્જાનો દિવસકૃતં પાપં નાશયતિ । પ્રાતઃ પ્રયુઞ્જાનો રાત્રિકૃતં પાપં નાશયતિ । સાયંપ્રાતઃ પ્રયુઞ્જાનઃ પાપોઽપાપો ભવતિ । પાપભાજો હિ શ્રોતૄણામનસૂયાવતાં પાપાઁશ્ચાપક્રામન્તિ । એકશતં ચાન્યે સાધવ આગમાઃ । એતાવતી પરિભાષા । અત ઊર્ધ્વં વિદ્યાત્ ।
જિહ્વા રસં વિજાનાતિ હૃદયં વેદયત્ પ્રિયમ્ ।
ચક્ષુર્દિષ્ટઃ સાક્ષિભાગો મનસા સાધુ પશ્યતિ ॥
મનસા વાચં નયતિ ચક્ષુષા મીયતે જગત્ ।
ભૂતસ્ય કર્ણૌ શ્રોતારાવન્નં પ્રાણેન સંમિતમ્ ॥
અન્નં પ્રાણો વૃષાદર્વિઃ પર્જન્યો દત્તવાન્મહત્ ।
અગ્નિશ્ચ હવ્યવાહનસ્તદિદં ગાવ ઇદ્ધવિઃ ॥
વિત્તં બન્ધુઃ પ્રજાતન્તુઃ કર્મરૂપં બૃહત્સખા ।
પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા તન્તૂનામિષ્ટાપૂર્તે_ પરાયણન્ ॥
સત્યં વદન્ત્યનૃતમુદ્વહન્તિ ક્ષીરં પિબન્તિ મધુ તે પિબન્તિ ।
સોમં પિબન્ત્યમૃતેન સાર્ધં મૃત્યોઃ પરસ્તાદમૃતા ભવન્તિ ॥
યે બ્રાહ્મણા બ્રહ્મચર્યં ચરન્ત્યથો ખલ્વાહુર્વેદસંમિતોઽયમિતિહાસઃ ॥
ધર્મં ચરતિ નાધર્મં સત્યં વદતિ નાનૃતમ્ ।
દીર્ઘં પશ્યતિ મા હ્રસ્વં પરં પશ્યતિ માઽપરમ્ ॥
ઋચો હ યો વેદ સ વેદ દેવાન્ યજૂંષિ યો વેદ સ વેદ યજ્ઞમ્ ।
સામાનિ યો વેદ સ વેદ સર્વં યો માનસં વેદ સ વેદ બ્રહ્મ ॥
યઃ ક્રૌદ્ધવ્યેન ક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠતિ સોઽતિવાચં ચ દીક્ષયતિ ।
યોઽતિવાચં નયતિ સ વૈ સર્વં દ્વિજઃ ખલુ માનસં વેદેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
તપોઽવધિઃ પરમા બ્રાહ્મણસ્ય શ્રદ્ધા માતા પિતરં સત્યમાહુઃ ।
યોગ આત્મા ચરણમસ્ય બન્ધુર્દમઃ પ્રતિષ્ઠા વિદુષો ન ભૂમિમ્ ॥
દુઃખં જન્મ જરા દુઃખં દુઃખં મૃત્યુઃ પુનઃ પુનઃ ।
સંસારમણ્ડલં દુઃખં પચ્યન્તે યત્ર જન્તવઃ ॥
યો બ્રાહ્મણઃ પાપકૃત્ મન્ત્રકૃચ્ચ સ જીવતિ ।
બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મકૃચ્છશ્વત્ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥
તૃણાનિ હીચ્છન્તિ કુશત્વમેવ વૃક્ષા યૂપત્વં પશવશ્ચ ગોત્વમ્ ।
સર્વાઃ પ્રજા બ્રાહ્મણત્વં નરેન્દ્ર ન બ્રાહ્મણત્વાત્ પરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥
શતાહાવશતશરઃ શતશક્રઋજીષિણામ્ ।
શતં બ્રહ્મ તપસ્વિનાં કૂપોઽરણ્યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
ઋતેનાપિહિતા ગુહા શ્રુતેનાપિહિતા ગુહા ।
સ્મૃતેનાપિહિતા ગુહા શમેનાપિહિતા ગુહા ॥
દમેનાપિહિતા ગુહા સત્યેનાપિહિતા ગુહા ।
આત્મનાપિહિતા ગુહા બ્રહ્મણાપિહિતા ગુહા ॥
બ્રહ્મન્નિધિં મનસા વેદયન્તઃ પશ્યન્તો ગુહ્યમપરં પરં ચ ।
અનધ્વગા અધ્વસુ પારયિષ્ણવઃ બ્રાહ્મણાસ્તુ સદૃશાઃ સૂર્યેણ ॥
યઃ ચ્છ્રાદ્ધાનિ કુરુતેઽસંગતાનિ ન દેવયાનેન પથા સ યાતિ ।
પરિમુક્તં પિપ્પલં બન્ધનાદિવ સ્વર્ગાલ્લોકાચ્ચ્યવતેઽશ્રાદ્ધમિત્રઃ ॥
યો યજ્ઞસ્ય પ્રસાધનઃ તન્તુર્દેવેષ્વાહુતઃ ।
તમાહુતમશીમહિ ।
નાવેદવિન્મનુતેદં બૃહન્તમ્ ।
સર્વાનુભુમાત્માનઁ સંપરાયે ।
એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય ।
ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્ ।
તસ્યૈવાત્મા પદવિત્તં વિદિત્વા ।
ન કર્મણા લિપ્યતે પાપકેન ॥
અગ્નિહોત્રં બલીવૃદ્ધાઃ કાલે ચાતિથિરાગતઃ ।
બાલાશ્ચ કુલવૃદ્ધાશ્ચ નિર્દહન્ત્યવમાનિતાઃ ॥
સંભોજની નામ પિશાચભિક્ષા નૈષા પિતૄન્ ગચ્છતિ નોત દેવાન્ ।
ઇહૈવ સા ચરતિ ક્ષીણપુણ્યા શાલાન્તરે ગૌરિવ નષ્ટવત્સા ॥
શૂદ્રાયાં સૃજતે રેતઃ શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વાઽથ યો દ્વિજઃ ।
સ શૂદ્રયોનિસઞ્છિન્નં રેતસા સિઞ્ચતે પિતૄન્ ॥
યઃ કામમોહિતઃ શૂદ્ર્યાં પુત્રમુત્પાદ્યતે દ્વિજઃ ।
યાવદુત્પાદ્યતે ભૂમૌ તાવત્તિષ્ઠેત્ સુદારુણે ॥
અશ્રોત્રિયં બ્રાહ્મણં ભોજયાનસ્ય ષોડશ શ્રાદ્ધાનિ પિતરો ન ભુઞ્જતે ।
તતો નિરાશાઃ પિતરો ભવન્તિ સેન્દ્રાઃ સ્મ દેવાઃ પ્રહરન્તિ વજ્રમ્ ॥
યાવતઃ ખલુ પિણ્ડાન્ સ પ્રાશ્નન્તિ હવિષો નૃચઃ ।
તાવતઃ શૂલાન્ ગ્રસતિ પ્રાપ્ય વૈવસ્વતં યમમ્ । ।
છિન્દન્તિ દાતૃહસ્તં ચ જિહ્વાગ્રમિતરસ્ય ચ ।
મન્ત્રપૂતં તુ યચ્છ્રાદ્ધમમન્ત્રાય પ્રયચ્છતિ । ।
નિયુક્તસ્તુ યતિઃ શ્રાદ્ધં દેવે વા માંસમુત્સૃજેત્ ।
યાવન્તિ પશુરોમાણિ તાવન્નરકમૃચ્છતિ । ।
યથેરિણે બીજમુપ્તં નરેન્દ્ર નાસ્ય વપ્તા લભતે બીજભાગમ્ ।
એવં શ્રાદ્ધમપ્રતિષ્ઠિતં વિનશ્યતિ । ।
શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ સઙ્ગમં ન સમાચરેત્ ।
પિતરસ્તસ્ય તન્માસં ભવન્તે રેતભોજનાઃ । ।
શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ સપઙ્ક્તિઃ સહભોજનમ્ ।
ષણ્માસાન્ પિતરોઽશ્નન્તિ કર્તુરુચ્છિષ્ટભોજનમ્ । ।
શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા પુનઃ શ્રાદ્ધં ભુઞ્જીયાલ્લોભમોહિતઃ ।
નષ્ટં ભવતિ તચ્છ્રાદ્ધં રૌરવં નરકં વ્રજેત્ । ।
શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ ભારમુદ્વહતે દ્વિજઃ ।
પિતરસ્તસ્ય તન્માસં ભવન્તે ભારપીડિતાઃ । ।
શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ અધ્વાનં યોઽધિગચ્છતિ ।
પિતરસ્તસ્ય તન્માસં ભવન્તે પાંસુભોજનાઃ । ।
અનગ્નિકસ્ય વેદોઽગ્નિર્વેદહીનોઽપ્યનગ્નિકઃ ।
સાગ્નિકોઽપ્યનધીતઃ સ્યાત્ સ એષોઽનગ્નિકઃ સ્મૃતઃ ॥
સ્ત્રીશૂદ્રબાલિશાદિભ્ય ઉચ્છિષ્ટં ન પ્રદાપયેત્ ।
યદિ દદ્યાત્ પ્રમાદેન ન તદ્ગચ્છતિ તાન્ પિતૄન્ ॥
આહિતાગ્નિઃ સદા પાત્રં સદા પાત્રં તુ વેદવિત્ ।
પાત્રાણામુત્તમં પાત્રં શૂદ્રાન્નં યસ્ય નોદરે ॥
પુનર્ભોજનમધ્વાનં ભારાધ્યયનસઙ્ગમમ્ ।
દાનં પ્રતિગ્રહં હોમં શ્રાદ્ધભુક્ચાષ્ટ વર્જયેત્ ॥
દન્તધાવનતામ્બૂલં નખકેશનિકૃન્તનમ્ ।
કર્તા ચૈવ તુ પૂર્વેદ્યુર્ભોક્તા ચૈવ પરેઽહનિ ॥
દન્તધાવનતામ્બૂલં ક્ષૌરાભ્યઙ્ગનભોજનમ્ ।
રત્યૌષધપરાન્નં ચ શ્રાદ્ધકર્તા વિવર્જયેત્ ॥
શ્રાદ્ધકર્તા પરશ્રાદ્ધં યસ્તુ ભુઞ્જીત લોલુપઃ ।
નષ્ટં ભવતિ તચ્છ્રાદ્ધં રૌરવં નરકં વ્રજેત્ ॥
નિમન્ત્રિતેઽધ્વાનગતે પુનર્ભુક્ત્વા તુ વાયસમ્ ।
કરોતિ કર્મ યત્ ગૃધ્રઃ ગ્રામસૂકરસઙ્ગમાત્ ॥
પ્રતિગ્રહેષુ દારિદ્ર્યં દાનં નિષ્ફલમેવ ચ ।
હોમે તુ કુષ્ઠરોગી સ્યાત્ સ્વાધ્યાયૈર્મૃત્યુમાપ્નુયાત્ ॥
યસ્યાનૃચસ્તુ ભુઙ્ક્તે તસ્ય વિદ્ધિ બ્રહ્મૈવ વિત્તં પુરુષસ્ય કેવલમ્ ।
ધર્મઃ સ્વધાયાં ચરતે દદાતિ ચ સત્યં રસઃ સ્વાદુતમો રસાનામ્ ।
સત્યં શ્રૈષ્ઠ્યં વ્યાહૃતીનાં તથૈવ પ્રજ્ઞાનં સપ્તમં જીવનાનામ્ ॥
બ્રાહ્મણાતિક્રમો નાસ્તિ મૂર્ખો મન્ત્રં વિવર્જયેત્ ।
જ્વલન્તમગ્નિમુત્સૃજ્ય ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે ॥
યઃ શતં ચ સહસ્રાણાં સહસ્રં શ્રાદ્ધ આચરેત્ ।
એકસ્માન્મન્ત્રવિત્ પૂતઃ સર્વમર્હતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેષુ ભુક્ત્વા તુ નવ સપ્ત ચ ।
ભવન્તિ જ્ઞાયિકે ભૂત્વા ધ્યાયિકે ચ ન સંશયેત્ । ।
કુક્ષૌ તિષ્ઠતિ યસ્યાન્નં વેદાભ્યાસેન જીર્યતે ।
કુલં તારયતે તેષાં દશપૂર્વાં દશાપરામ્ ॥

બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં વરઃ । ચતુષ્પદાં ગૌરુત્તમા । લોહાનાં કાઞ્ચનં વરમ્ । તિલેષુ તૈલં દધિનીવ સર્પિઃ । દાપસ્સ્રોતસ્સરણ્યોરિવાગ્નિઃ । એવમાત્માત્મનિ જાયતે । ।
સત્યેનૈનં મનસા સાધુ પશ્યતિ સત્યેનૈનં મનસા વાચં નયતિ । ।
પ્રાઙ્મુખાશ્ચ સુરા હવ્યં પિતરશ્ચાપ્યુદઙ્મુખાઃ ।
પ્રતિગૃહ્ણન્તિ સંબાધમગ્નિના બ્રાહ્મણેન ચ ॥
વેદાધ્યાયીતિ યો વિપ્રઃ સતતં બ્રાહ્મણઃ સ્થિતઃ ।
સાચારઃ સાગ્નિહોત્રી ચ સોઽગ્નિર્વૈ કવ્યવાહનઃ । ।
વિકિરં પ્રકિરં દદ્યાદ્વિકિરં હ વૈ પ્રકિરં ભુઞ્જીત । તૃપ્તિરૂપાણિ દર્શયન્ । ।
પરિશ્રિતે ત્વેવ દદ્યાદ્ધ્લીકા હિ પિતરઃ સ્મૃતાઃ ।
ક્રવ્યાદાઃ પિતરસ્સર્વે તિલજ્યોતિર્ઘૃતપ્રિયાઃ ॥
દેશકાલપાત્રમન્ત્રાષ્ટશૌચેપ્સાઃ કૃષ્ણપક્ષક્ષયોત્સવાઃ । ।
ઉચ્છિષ્ટં શિવનિર્માલ્યં વમનં મૃતકર્પટમ્ ।
શ્રાદ્ધે સપ્ત પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ । ।
ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ।
ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસન્તિ શૌચમક્રોધમત્સરાઃ । ।
દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે યદા મન્દાયતે રવિઃ ।
સ કાલઃ કુતપો નામ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્ । ।
આરભ્ય કુતપે શ્રાદ્ધં કુર્યાદારોહણં બુધઃ ।
વિધિજ્ઞા વિધિમાસ્થાય રૌહિણીં નૈવ લઙ્ઘયેત્ ॥
રૌહિણીં લઙ્ઘયેદ્યસ્તુ જ્ઞાનાદજ્ઞાનતોઽપિ વા ।
આસુરં તદ્ભવેચ્છ્રાદ્ધં પિતૄણાં નોપતિષ્ઠતે ॥
યાતુધાનાશ્ચ રક્ષાંસિ પિશાચા અસુરાસ્તથા ।
એતે હરન્તિ વૈ શ્રાદ્ધં દૈવં યત્ર નિવર્તયેત્ ॥
રાક્ષસં ભવતિ શ્રાદ્ધં દૈવં યત્ર નિવર્તયેત્ ।
તત્ર રક્ષાંસિ પૈશાચા ન ચ વિદ્વેષ્ટિ યો જનઃ ॥
પુરો દેવાઃ પ્રપદ્યન્તે પશ્ચાદ્દેવં વિસર્જયેત્ ।
પક્ષૈસ્તુ કુક્કુટો હન્તિ નિકર્ષેણ તુ સૂકરઃ ।
આગતં ગતયા શ્વાનં ચક્ષુષા વૃષલીપતિઃ ॥
યસ્ય દેશં ન જાનાતિ નામગોત્રે ત્રિપૂરુષમ્ ।
કન્યાદાનં પિતૃશ્રાદ્ધં નમસ્કારં ચ વર્જયેત્ ॥
યસ્ય વેદશ્ચ વેદી ચ વિચ્છિદ્યેતે ત્રિપૂરુષમ્ ।
સ વૈ દુર્બ્રાહ્મણો નામ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
અષ્ટવર્ષા ભવેત્ કન્યા નવવર્ષા તુ રોહિણી ।
દશવર્ષા ભવેત્ ગૌરી હ્યત ઊર્ધ્વં રજસ્વલા ॥
પિતૃગેહેષુ યા કન્યા રજઃ પશ્યત્યસંસ્કૃતા ।
સા કન્યા વૃષલી નામ તત્પતિર્વૃષલીપતિઃ ॥
વૃષલીપતિભુક્તાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ હવીંષિ ચ ।
પિતરો ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ દાતા સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ॥
મહિષીત્યુચ્યતે ભાર્યા ભગેનોપાર્જિતં ધનમ્ ।
તદ્દ્રવ્યમુપજીવન્ યઃ સ વૈ માહિષિકઃ સ્મૃતઃ ॥
સમર્ઘં ધનમુદ્ધૃત્ય મહાર્ઘં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
સ વૈ વાર્ધુષિકો નામ બ્રહ્મવાદિષુ ગર્હિતઃ ॥.
અગ્રે માહિષિકં દૃષ્ટ્વા મધ્યે તુ વૃષલીપતિમ્ ।
અન્તે વાર્ધુષિકં દૃષ્ટ્વા નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ ॥
શ્વિત્રી કુષ્ઠી તથા ચૈવ કુનખી શ્યાવદન્તકઃ ।
રોગી હીનાતિરિક્તાઙ્ગઃ કાણઃ પંગુઃ પુનર્ભવઃ ॥
અવકીર્ણી કુણ્ડગોલાવાયુધી પરદારગઃ । -
ભૃતકાધ્યાપકઃ ક્લીબઃ કન્યાદૂષ્યભિશસ્તકઃ ॥
મિત્રધ્રુક્ પિશુનશ્ચૈવ વિક્રયી વેદનિન્દકઃ ।
માતાપિતૃગુરુત્યાગી કુણ્ડાશી વૃષલાત્મજઃ ॥
પરપૂર્વાપરસ્તેન શૂદ્રજઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
રજસ્સ્ત્રીસંગમી ચૈવ પરોપદ્રવકારિણઃ ॥
દેવબ્રાહ્મણઘાતી ચ તેષાં દ્રવ્યાપહારિણઃ ।
એતે ગુણા ન વક્તવ્યાઃ શ્રાદ્ધકર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
ભ્રાતૄન્વા ભોજયેચ્છ્રાદ્ધં પુત્રં વાઽપિ ગુણાન્વિતમ્ ।
આત્મા ચ વાઽપિ ભુઞ્જીત ન વિપ્રં વેદવર્જિતમ્ ॥
તેભ્યઃ શ્રાદ્ધં તુ દત્તં ચેત્તચ્છ્રાદ્ધં નિષ્ફલં ભવેત્ ।
નિરાશાઃ પિતરસ્તસ્ય યાન્તિ દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ॥
મદમોહેન યઃ શૂદ્ર્યાં પુત્રમુત્પાદ્યતે દ્વિજઃ ।
યાવત્તિષ્ઠેત્ સ વૈ ભૂમૌ તાવત્તિષ્ઠેત્ સુદારુણે ॥
ક્ષીરં વા દધિ વા તૈલં તક્રમાજ્યં મધૂનિ ચ ।
એતેષાં વિક્રયી વિપ્રો રૌરવં નરકં વ્રજેત્ ॥
યાવદુષ્ણં ભવત્યન્નં તાવદ્ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
પિતરસ્તાવદશ્નન્તિ યાવન્નોક્તા હવિર્ગુણાઃ ॥
હવિર્ગુણા ન વક્તવ્યાઃ પિતરો યાવદર્પિતાઃ ।
તૃપ્તૈસ્તુ પિતૃભિઃ પશ્ચાદ્વક્તવ્યં શોભનં હવિઃ ॥
ય ઇમાં દેવીમિહ વેદ સર્વં
સર્વેષુ ભૂતેષુ પ્રતિષ્ઠિતાનામ્ ।
સતી નૈનં પશ્યન્તિ હૃદયં ન શોકાઃ
ન પુત્રદારાઃ પશુચોદમાહિતમ્ ॥
અપાં રસો મધુનસ્સર્પિષશ્ચ ક્ષીરસ્ય ચાન્નસ્ય ચ સંસ્થિતસ્ય ।
એતે રસાનાં સરસેન શ્રાદ્ધં પ્રાપ્નુવન્તિ વાગ્યતાનાં સંયુતાનામ્ ।
ઉદેહિ સૂર્યં વરં વૃણીષ્વેતિ રાજોવાચ પઞ્ચેમાનિ રત્નાનિ ગૌર્મેઽજસ્રં દુહ્યતિ । હવિર્મેઽજસ્રં વિલૂહતિ । ત્વિષિર્મેઽજસ્રં પિનષ્ટિ । રથો મે સર્વાન્ સમુદ્રાન્ સંયાતિ । આદિત્યવર્ણે ઇમે મણિકુણ્ડલે ઇતિ । અથો હ્યેવમેવૈષામેકં વૃણીષ્વેતિ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ । યાવત્સંપૃચ્છસીતિ ભાર્યાં સમપૃચ્છત્ । હવિર્ગૃહાણેતિ ભાર્યોવાચ । પુત્રં સમપૃચ્છત્ । રથં ગૃહાણેતિ પુત્ર ઉવાચ । કન્યાં સમપૃચ્છત્ । મણિકુણ્ડલે ઇતિ કન્યોવાચ । દાસીં સમપૃચ્છત । દૃષદં ગૃહાણેતિ દાસ્યુવાચ । અનુપેત્યોવાચ હવિર્ભાર્યા રથં પુત્રઃ કન્યા મણિકુણ્ડલે દાસી દૃષદમિચ્છતિ । ગામહં શિબિસપ્તમે ઇતિ । સર્વાણ્યેવમેવૈનં દદામીતિ હોવાચ વૃષાદર્વિસ્તદિદમિતિહાસો બ્રહ્માદિત્યઃ પુરોગાય । પુરોગઃ કાશ્યપાય । કાશ્યપો ભરદ્વાજાય । ભરદ્વાજઃ બહુભિઃ અનેકમહારાજાય । તતઃ પ્રચ્ય.. ધનપતેર્દ્વિજઃ બ્રાહ્મણકુલે જાતસ્મ.. . ભવતિ ॥
સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે યસ્તુ પર્વભિઃ ।
કન્યાગતે યદા સૂર્યે તિષ્ઠન્તિ પિતરો ગૃહે ॥
દિને દિને ગયાતુલ્યં ભરણ્યાં ગયપઞ્ચકે ।
દશતુલ્યં વ્યતીપાતે પક્ષમધ્યે તુ વિંશતિઃ ॥
દ્વાદશ્યાં શતમિત્યાહુરમાવાસ્યાં સહસ્રકમ્ ।
આશ્વયુક્છુક્લપક્ષસ્ય દ્વિતીયામયુતં ફલમ્ ॥
અન્નેન વાઽથવા યેન શાકમૂલફલેન વા ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં મહાલયમ્ ॥
શૂન્યા પ્રેતપુરી તત્ર યાવદ્વૃશ્ચિકદર્શનાત્ ।
વૃશ્ચિકા દર્શનં યાન્તિ નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ ॥
તતઃ સ્વભવનં યાન્તિ શાપં દત્વા સુદારુણમ્ ।
અહોવન્નવાચ્યમિતિ કેચિત્ પિતરો વદન્તિ ॥
અપુત્રાશ્ચૈવાપશવો લોકે સન્તિ ચ નિન્દિતાઃ ।
રૌરવે નરકે ઘોરે યાવદાભૂતસંપ્લવાત્ ॥
એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્ ।
યજેત બાઽશ્વમેધં વા લીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ॥
શ્વેતઃ સુરવિષાણાભ્યાં મુખે પુચ્છે ચ પાણ્ડુરમ્ ।
રોહિતો યસ્તુ વર્ણેન સ લીલો વૃષ ઉચ્યતે ॥
ગૌરીં વા વરયેત્ કન્યાં ચરેદ્વા શ્રવણે.... ન્તિ જપતિ ॥
અથ સંહિતાયાં ફલમવાપ્નોતીત્યાહ ભગવાન્ બ્રહ્મા । અષ્ટૌ બ્રાહ્મણાન્ સમ્યક્ ગ્રાહયેન્મેધાવી ભવેત્ । વર્ષશતં ચ જીવેત । ષડઙ્ગં ચ વેદમવાપ્નુયાત્ ॥
વૃદ્ધો વસૂનિ પુરોવાચ પુત્રેભ્યઃ પરમં નિધિમ્ ।
એતદ્વો ધનમાર્યાણાં મન્ત્રાશ્ચૈવ વ્રતાનિ ચ ॥
નમો નમશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ વ્રતાનિ ચ નમો નમઃ ।
એતત્ સકલં બ્રહ્મપ્રણવસ્તુતિઃ કાણ્વશાખે પારયેતિ ॥
ઇતિ ઇતિહાસોપનિષત્ સંપૂર્ણા
શ્રાદ્ધકાલે વિશેષેણ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્ ।
મનોજવ આયમાનો આયા.... તરત્પરમ્ ॥
દિવં સુપર્ણં ગત્વા યા સોમં વ.... મહત્ ।
સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્દિવં ગચ્છ સુવઃ પત ॥
યસ્તિલજ્યોતિસ્ત્રિંશત્ વૃષાદર્વિસુવઃ પત ॥
-