īśvarasiddhiḥ · Chapter 1

atha
īśvarasiddhiḥ
śrīmadācāryotpaladevaviracitā /
..........................................
...................................... /
karoti tamahaṃ deva-
mekaṃ naumi maheśvaram

tanukaraṇādikāryaṃ buddhimatkartṛpūrvakaṃ saṃniveśaviśeṣavattvāt, yadyatsaṃniveśaviśeṣavat tattadbuddhimatkartṛnirmitaṃ yathā ghaṭaḥ, buddhimatkartṛpūrvakaṃ yanna bhavati na tat saṃniveśaviśeṣavatkāryaṃ yathā paramāṇvākāśaśaśaviṣāṇādi, tathā ca bhavati saṃniveśaviśeṣavat tanvādikāryaṃ, tasmādbuddhimatkartṛpūrvakamiti / tadāha
tanvādi buddhimaddhetu
saṃniveśaviśeṣavat /
pṛ० २) ghaṭa....................
.........paramāṇuvat

iti //
atra ca dharmisaṃbandhabalāt............................. hetubhūtārthakriyopayogitā ca kathyate / ghaṭasya hi mṛdupādānakāraṇatvena siddhā / tatra ca na pṛthubudhnodarākārasaṃniveśaviśeṣasaṃbhavaḥ, lokayātrāyāśca tathā saṃniveśaviśeṣavatā vicitreṇa vastunā vinā mahatī khaṇḍanā, sahakārī ca tathā saṃniveśavata eva rūparasādyanyathātve vyāpriyeta / yathā svacchasarasyūṣmasaṃparkaḥ / vāyusaṃbandhavaśādapi kāryasya saṃsthānāntaraṃ syādapi kadācit na tu niyamena bhavet anantapadārthasārthasya samānajātīyatotthāpananimittamanyathāpi vāyuprasarasya saṃbhavāt, ekarūpa.............................. utthāpakatve vā vāyureva buddhimānastu............kiṃ saṃvidā..........................................................
buddhimatprorito vā.............
............................. /
...............................
..............tato ghaṭo yathā

iti //
ghaṭajātīya eva dṛṣṭāntadharmī....................................... rapi tadākāraniyataḥ sādhyadharmitayā jātiprādhānyenaivopādīyate / taditthaṃ dharmaviśeṣasaṃniveśaviśeṣo lokayātrā nirvāhakaheturupādānakāraṇāsaṃbhavī ca na svatantrecchāvatkā-
pṛ० ३) raṇasaṃbandhamantareṇa niyamāt upādānadeśaparihāreṇāparadeśagamanenopapadyate / karmāṇyapi sahakāritāmāpadyamānāni tadavasthāsaṃsthāne rūpamātravaicitryaṃ vidadhyuḥ, na tvekaikasādhanā deśakramākramaṇalakṣaṇā saṃniveśanāpadeśā sadṛśārthakriyākārisajātīyārthajātotthāpananiyatā kriyā tatkāryā bhavitumarhati / yadyapyādhārasaṃyogabhaṅgotpātalakṣaṇā kriyā syāt tathāpi ādhārasyaikasaṃsthānāvasthānāt bhaṅga eva nopapanno yāvatsākṣāt pāraṃparyeṇa vāpi avayavānāmasya prekṣāpūrvakāriṇā buddhimatā deśāntarasaṃcaraṇaṃ na kṛtaṃ, vātādikṛta............mayamaprasaṅgaḥ prāgukta eva / ..............nirupākhyatāmādhāramāpādayannādheyamadhaḥ pātayati, tadāpyagneḥ prāktanadeśaparihāre nimittāntaramicchāvadvācyam / ................pārthivadravyasaṃgharṣajatve'pi pūrvavanniyamoddhoṣaṇadūṣaṇam / yadā punarniyamenāgneḥ svedapākadāhādinā dravyamanyasaṃniveśaṃ karoti, yena viśiṣṭajātibhāñji bhāvāntarāṇyucchūnatādiracanāviśeṣavanti uttiṣṭhanti, tadā buddhimatpreraṇopapāditatathākṛtīni tāni, nānyathā pūrvoktanayena niyamayogaḥ / tadevamupādānāsaṃbhavī deśāntaropasarpaṇātmā lokasthitihetuḥ saṃniveśo niyamena tajjātīyatāpādako buddhimatkāraṇābhāve sarvathānupapadyamāno buddhimatkartṛnirmito dṛṣṭaḥ / .........
............................
.........ksaṃsthānavarjitaḥ /
niścito'rtho'sya saṃsthāne
tasminnarthakriyācite

pṛ० ४) vicitre buddhimāneva
ghaṭādiṣviva lakṣyate /
kartā vijño vicitraita-
dupayogābhisaṃdhimān

iti //
vyāptisiddhaye na cāpyeṣa saṃniveśaviśeṣastanvādiṣvasiddhaḥ / tathā hi śarīre tāvadupādānakāraṇaṃ śukraśoṇitādi siddhaṃ / na cāsya tatsaṃniveśayogaḥ / cakṣuḥśrotrapāṇipādāderapi tadevopādānamatatsaṃniveśi, bhuvanānāmapi pārthivādyartharacanātmakānāṃ mṛdādyupādānamatatsaṃniveśyeva siddhaṃ, nātra kiṃciddurupapādam / lokayātrātrāṇahetutāpi śarīrādeḥ sarvavādisiddhaiva pratyakṣata eva / nātrāsthāne vistaropanyāsaḥ saphalaḥ / tataḥ siddha eva hetuḥ // tadāha
asti cārthakriyāyoge
śarīrabhuvanādiṣu /
saṃniveśaviśeṣo'ya-
manupādānasaṃbhavī

iti //
īśvarasiddhiparyavasānaścāyaṃ sādhanārthaḥ / tanvādiṣu hi viśvāparaparyāyeṣu parasparānuguṇeṣu sarveṣu yāvajjñānaṃ nāsti tāvatkathaṃ nirmitsā syāt,-iti sarvajñatā tāvatsthitā, tathā nirmāṇasāmarthyācca anekatve pramāṇābhāvācca ekasya sarva-
pṛ० ५) kartṛtvam,-iti dharmiviśeṣasaṃbandhaucityāt īśvara eva buddhimān paryavasyati // tadāha
tadatra buddhimatkartṛ-
siddhyā siddheśvarakriyā /
na hi tādṛśavaicitrya-
viduṣaḥ syādanīśitā

iti //
tathā hi saṃniveśaviśeṣasya buddhimanmātreṇa anvayaḥ pradarśyate, na tu buddhimadviśeṣeṇa kumbhakāreṇa īśvareṇa vā; tattu sāmānyarūpaṃ na viśeṣasaṃbandhaṃ vinā sthitiṃ labhate,-iti pakṣasaṃbandhaucityānusāreṇa vyaktiviśeṣaṃ kulālaṃ kuvindamīśvaramanyaṃ vāpyāśrayaviśeṣamāśrayatvenāvalambate / yathā dhūmamātreṇa dūrāt khadiravane'gnimātre'pi anumīyamāne khādiratvaviśeṣo dhūmaviśeṣānapekṣayāpi āśrayavaśātprasiddhyati / yathā vā sāṃkhyenaiva ātmasiddhyarthaṃ cakṣurādau dharmiṇi saṃghātavattvalakṣaṇe hetāvupanyaste tasya pārārthyamātreṇa anyatra śayanāsanādau anvayadarśane'pi asaṃhata evātmā paro dharmisaṃbandhabalāllabhyate, na hi cakṣurāderbuddhiparyantāddharmiṇaḥ paro'saṃhatarūpamātmatattvaṃ vihāya aparaḥ saṃbhavati,-iti tathābhūtapakṣasāmarthyādeva tasyātmatattvasyaiva tatra siddhiḥ / na tu tenaiva śayanāsanādāvanvayaḥ pradarśanīyaḥ, yena sādhyavikalatvāt dṛṣṭāntasyāsiddhānvayatā hetudoṣaḥ syāt / nāpi vyavahartṛpuruṣākāraparārthatvenānvayaḥ, yenātmaviruddha-
pṛ० ६) saṃhatārthasādhanādviruddhatā syāt / evamihāpi neśvareṇa buddhimatā kumbhakāreṇa vā anvayapradarśanaṃ, yato'siddhānvayatādidoṣodbhāvanaṃ kriyate / tathoktaṃ paraiḥ
kumbhakārādyadhiṣṭhānaṃ ghaṭādau yadi veṣyate /
neśvarādhiṣṭhitatvaṃ syādasti cetsādhyahīnatā //
yathāsiddhe ca dṛṣṭānte bhaveddhetorviruddhatā / [ślokavārtike saṃbandhākṣepa० ७९ ślo० /]
iti / kiṃ tu buddhimanmātreṇaiva anvayādi pradarśyate, tanvādiṣu ca buddhimanmātrarūpa eva kartāsmābhiḥ prasādhyate, tasya tu tatra siddhyato viśvakartṛtārūpamaiśvaryamīśvaraśabdavyavahāryamāpatati / kvaciddhaṭādau kartā kulālaśabdavyapadeśyaḥ phalataḥ saṃpadyate na tu īśvaratvaṃ tanukaraṇāderviśvasya kartuḥ saṃniveśaviśeṣānumitādbuddhimato'nyatkiṃcit, yatsādhanāya yasya hetoratrāvyāpārāt pramāṇāntaramanviṣyeta / anyonyopayogitanukaraṇādisarvakriyaiva īśvaratvaṃ yathā mṛtsaṃniveśaviśeṣakartṛtaiva kulālatvam / pakṣasaṃbandhaśca dharmo yadi pramāṇāntarasādhyaḥ syādanumānasya, tarhi tadā ko viśeṣo dharmamātrasya aniyatadeśāditvena apramāṇaviṣayatvādasya vyāptimātraviṣayatvaṃ na tu trairūpyaphalatvaṃ / tena yathā dhūmenāgniḥ sāmānyena kvacitpradeśe sādhyamānastatpradeśādhāraviśiṣṭaḥ sāmarthyātsidhyati na tu tatra pramāṇāntaramupayujyate, tathā īśvarasādhane'pi / na ca śakyaṃ vaktuṃ pradeśāyogavyavacchedenāgniṃ viśeṣayatyeva, sa tu viśeṣaḥ kevalaṃ dharmisaṃbandhabalātsidhyati na tu pramāṇāntarāpekṣasiddhikaḥ, tathaiveha buddhimānapi viśvanirmāṇaśaktiḥ siddhyet; kiṃ tva-
pṛ० ७) gnipradeśāvacchede'gnirityeva vyavahriyate, tanvādikartā punarbuddhimān īśvaraśabdenā'pi,-itīyāneva viśeṣaḥ, tato na kiṃcit viruddhatādidoṣāvakāśaḥ // tadāha
na kulālena neśenā-
pyanvayo'tra pradarśyate /
yato viruddhatāsya syā-
dasiddhānvayatāpi vā

kevalaṃ buddhimanmātra-
vyāptisaṃdarśanādapi /
pakṣadharmabalāddhīmā-
nkvacitkaścitpratīyate

yathā pārārthyamātreṇa
saṃghātatve'nvitekṣite [kṣate iti pāṭhāntaram /] /
cakṣurādau tadaucityā-
dātmeṣṭo'saṃhataḥ paraḥ

yathā vā dūrato dhūmā-
tsiddhiḥ khadirakānane /
vahnistatpratipattyaiva
khādiratvena siddhyati

iti //
pṛ० ८) na cāpi ghaṭādisvalakṣaṇo viśiṣṭa eva saṃniveśaḥ pramāṇena siddhaḥ-iti sa evānyatra dharmiṇi adṛṣṭakartṛke dṛṣṭasajātīyakameva kartāraṃ sādhayati na tu saṃniveśanāmātraṃ, tasya sāmānyarūpasya kāryatvāsiddheriti vācyam; yataḥ svalakṣaṇameva / yadyapi svalakṣaṇāpekṣayā darśanādarśanābhyāṃ kāryaṃ pratīyate, tathāpi tattathā svalakṣaṇaṃ kāryatvena tathā siddhaṃ sajātīyasvalakṣaṇāntarāṇyapi tatkāraṇasajātīyasvalakṣaṇāntarakāryatvena vyavasthāpayati / yathā sakṛdapyeko dhūmo'gnikāryatayā siddho dhūmāntarāṇyapi agnikāryatve siddhānyeva karoti / tacca kāryasvalakṣaṇamanekasahakārijanyatayānekavidhasvalakṣaṇāntaraiḥ sajātīyaṃ / tathā ca ghaṭasvalakṣaṇaṃ mṛṇmayatvena valmīkādibhiḥ, saṃniveśena paṭādibhiḥ, parivartulatvena piṣṭādimayaśarāvādibhirvicchinnatvena cchinnavṛkṣādibhirityevamādinā krameṇa ekaikajātiyuktāni svalakṣaṇāni ekaikakāraṇakāryāṇi vyavasthāpyante / tajjātīyārthitāyāstajjātīyakāraṇopādānāya saugatairapīyaṃ vyavasthā kṛtā, na mṛdaḥ saṃsthānaṃ na kulālānmṛdrūpatā ityevaṃ vadadbhiḥ / vastusthitiścedṛśyeva, na hi yathā ghaṭaḥ saṃsthānavān buddhimatā puruṣeṇa niyatena tathā paṭo'pi / tathaiva ca pratītirubhayatrāpi prājñakṛtatvapratīterupayogāya ca pravṛttirityevaṃvyavasāyaiva / kevalaṃ teṣāṃ pareṣāṃ saugatānāṃ yathā sajātīyatvaṃ jātyā vinaiva avaśyābhyupagantavyam ekapratyayakāritvaṃ svalakṣaṇaniṣṭhameva tathaiva etadapīti,
siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat /
saṃniveśādi tadyuktaṃ yasmāttadanumīyate //
pṛ० ९) anyathā kumbhakārasya mṛdvikārasya kasyacit /
ghaṭādeḥ kāraṇātsiddhyedvalmīkasyāpi tatkṛtiḥ //
ityādi teṣāṃ pūrvoktahetuvibhāgakārisvavacanānusaṃdhānaśūnyamabhidhānam / sāmānyānāṃ guṇānāṃ kriyāṇāmanyeṣāmapi vā dharmāṇāmarthakriyākārisvalakṣaṇaniṣṭhatayaiva pṛthakkāraṇopayogasya siddheranavadyatvādityavyabhicāryeva saṃniveśaḥ strīpuṃsāderiva anyonyasādhyārthakriyānuguṇyādiviśeṣitastanvāderīśvarakartṛtāsādhana iti // tadāha
evaṃ ca hetuḥ saṃsthāna-
mātramatra viśeṣitam /
tathā vaicitryamātreṇa
na svalakṣaṇalakṣmaṇā

paraistairapi hetūnāṃ
ghaṭātmapravivecane /
saṃsthānamātra eva....
hetutvaṃ buddhiśālinaḥ

anyonyārthakriyāyogya-
saṃniveśaviśeṣitam /
tadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ
yuktamīśvaranirmitam

iti //
pṛ० १०) atra sāṃkhyāḥ pratyavatiṣṭhante / bhavedapyetadevaṃ yadi kiṃcidekaikameva kasyacit kāraṇaṃ syāt, yāvatānekameva tattadekakāryābhivyaktinimittatāṃ saṃtatāviviktadeśakālādiyogena upayāti / tataśca ye te sahabhāvamāpannāḥ kāryabhāvirbhāvayanti te parasparayoge vicitravṛttayo dṛśyante / tathā hi bījāntargamanena bījabhūtā jalabhūmyādayo rasādipariṇāmāt dīrghapracitasaṃniveśamaṅkuraṃ sahakāritayā kurvanti / kriyāpi deśāntarākramaṇalakṣaṇā na taddeśapariṇāmavadrūpātiriktā kācidupalabhyate / tena yathaikopādānadeśe eva pratikṣaṇaṃ pariṇāmastathā deśāntarasthitarūpatayā yadi syāt tatko virodhaḥ / kūṭasthanityatābhyupagame bhāvānāmeṣa doṣo na tu kṣaṇapariṇāmanaye, vāyuvahniprabhṛtīnāmapi bhāvānāṃ digantarākramaṇamaniyamena yathā bhāve, tathā tathāvidhasahakārikāraṇaviśeṣasāhityāt niyamena / sajātīyatāyogyakāryotthāpanasamarthā api te yadi syustanna kiṃcidduṣyet / na ca dṛśyamānārthayogitopapannaṃ vastu adṛṣṭakalpanāya aṅgatāmupanayati, īśvaropagame'pyanavasthāprasaṅgāt / arthānāṃ svabhāvavaicitryamabhyupagamanīyaṃ sarvavādibhiḥ, yena bījādevāṅkuro mṛda eva ghaṭaḥ, tataḥ sahakārisāmarthyātiśayāveśitaviśeṣādeva deśāntarākramaṇena upādānavilakṣaṇasaṃsthānatayā udbhavanto bhāvā na vācyatābhājaḥ / yatra punaḥ sahakāriṇo bahiḥ svadeśasaṃniviṣṭā eva kāryeṣu upayujyante yathā mṛtpiṇḍacakrādayaḥ, tatropādānasaṃniveśavaisādṛśye syādavasaro buddhimataḥ kumbhakārasyeva, upādānamātrasya hi deśāntaragamanasamarthāvayavatve pūrvamapi tathā-
pṛ० ११) bhāvaḥ syāt / na punaratra buddhimadupayogamātreṇa sarvatra sahakāriṇāmiyameva vyavasthā sthāpitā prāmāṇikatāṃ puṣṇāti // tadāha
atrocyate gatiścitrā
dṛśyate sahakāriṇām /
kecitkathaṃcideveyu-
rupādānaiḥ samāgamam

hetumantaḥpraviśyānye
prāpyopādānarūpatām /
citrayanti hi kāryāṇi
bhaumodakarasā iva

anye punarupādāne
bahirviparivartinaḥ /
rūpavaicitryayogāya
kāryeṣu na tathā kṣamāḥ

tatra buddhimato nāma
prasaro yadi kalpyate /
na tāvataiva sarvatra
vyavasthā ghaṭate tathā

iti //
pṛ० १२) evaṃ kāraṇānāmekatra kāryātmanā vyāpriyamāṇānāṃ pravṛttiprakāravaicitrye vyavasthāpite, prastutatanukaraṇādisakalabhāgalakṣaṇakāryakāri pradhānasaṃjñaṃ tāvanmūlakāraṇaṃ pradhānasiddhau samanvayādivītopanyāsena nirbādhameva sādhitameva,-iti neha tatprameyam / na hi pradhānasiddhimātreṇaiva īśvaranirākṛtiḥ syāt upādānakāraṇatayā paramāṇusthāna eva pradhānasya mūlakāraṇatvena samarthanāt / tacca pradhānena paramāṇuvāda eva yadi paraṃ nirākriyeta, tataḥ pradhānavyavasthā viśvasya upādānakāraṇavicāraprastāve prameyībhavati, na tu nimittakāraṇopapādanaprakrame / tadevaṃ mūlaprakṛtiḥ sattvarajastamaḥsaṃjñaguṇatrayasāmyātmikā prakṛtitayaiva prasavadharmiṇī guṇānāmevāṅgāṅgibhāvagamanena yāvanmahadādivikārātmanā pariṇamate, tāvatpuruṣārthatvameva tatra tasyāḥ svabhāvabhūtaṃ nimittam / na hi yadṛcchayā vartamānāyāḥ kāryavargasya devamānuṣatiryagyonirūpasya tadavāntarajātivaicitryavato niyamena strīpuṃsasaṃsthānadvayasya vā anyonyānuguṇyamupapadyate / tadetatsaṃniveśaviśeṣarūpatayā abhyupetamīśvaravādināpi / tadetadapyeṣāṃ saprakṛtikānāṃ vyūhavibhavabhāvenāvasthitānāmaśeṣavikārāṇām itaretarāṅgāṅgibhāvagamanaṃ lokayātropayogitayā tāvatsaṃniveśaviśeṣaphalaṃnirarthakam / yaduktaṃ
na syātkriyāvyūhavidhistathāyaṃ
yādṛcchikā................... /
ityādi / arthavattvaṃ ca sukhaduḥkhopalambhasaṃpādanārthatayaiva sarvasyaiva artharūpasya paramparayā paryavasyati / santo'pi hi savidhamupayānto'rthāḥ śaśaviṣāṇakalpāḥ prakalpante / a-
pṛ० १३) taḥ saṃvidautsukyena tadarthatayaiva tadbhogyasvabhāvā eva,-iti bhogyādapi bhoktuḥ saṃvitsvabhāvasya ātmatattvasya siddheranupapannameva pramāṇam / yadyapi bhāvāścittabhūmau bhāsamānāḥ pratyakṣeṇāpi saṃvittattvamavabhāsamānamāvedayanti, tathāpi tadarthātmoparāgakaluṣamavabhāsyamānaṃ bhogyabhūtamaviśuddhaṃ bhoktṛtābhinnalakṣaṇaṃ tata eva kevalamekacinmātrarūpasākṣimātramātmatattvamanumīyate bhogyabhoktṛbhāvāparaparyāyasvasvāmisaṃbandhavaśāt, na tu sākṣātkāryatāṃ tadupayāti / taduktam
vijñātāramare kena vijānīyāt (bṛ० ā० ४/५/१५)
iti / tatsaṃnidhānamātra eva ca yataścittopārohiviṣayākāraprakāśanaṃ bhavet anyathā jaḍātmanaḥ svaśaktyā tathābhāvāyogāt / tato'tadarthamapi vastutaḥ prakṛtipariṇāmakarma tadadhīnaṃ citrāvabhāsanārthatvāttadarthamupavarṇyate / parasparārthatve guṇapariṇāmasyaikatama eṣāṃ paryāyeṇa citsvabhāvaḥ syāccidupayogaparisamāpteḥ sarvapariṇāmānām / na caitadatyantabhinnajātīyaṃ cidacidrūpamekasya ghaṭate / tadeva kadācidupakārakatāyāṃ jaḍam, ajaḍasya tu cidātmanaḥ paropakārakriyāpariṇāmāyogāt, anyadā copakāryatāyāmajaḍam, na caivamekatvaṃ virodhe sati upapadyate na cāpyupakāryatā cinmātravapuṣaḥ kramate / tadaṅgabhūtārthopakārasaṃsparśena cidrūpādādhikyaprasaṅgājjaḍatāpattiḥ / tadādhikyameva hi jaḍatvaṃ / tadevaṃ yāvadaṅgāṅgitopakāryopakārakabhāvena tāvajjaḍatāmupeyuṣī bhogyabhūmireva, puruṣasya tūpakāryopacārastatsaṃnidhāne cittasyārthākāravataḥ prakāśamānatvāt /
pṛ० १४) evaṃ ca guṇānāmabhyupagamena cidrūpatāpattiprasaṅgena guṇatāhāneḥ / ata evaiṣāṃ svārthatā na yuktā / tasyaivaikasya viruddhobhayabhoktṛbhogyarūpatāpatteriti sarvametatprakṛticalaṃ guṇavṛttamacalācittattvasākṣikacittagataviṣayasaṃvitprayojanameva / yāvāṃśca viṣayabhedaḥ saṃvedanakṣamastatsaṃvedanaṃ sarvameva puruṣārthasaṃjñaṃ guṇapariṇāmapravṛttinimittaṃ, viṣayaśca saṃvedanasya susūkṣmādibhāvāvasthitā guṇāstathā guṇapuruṣāntaramapi / tato yathā sukhaduḥkhamohamayaparārthasaṃvedanaṃ puruṣārthastathā śāstropadiṣṭānumānopamānādinā guṇapuruṣāntaropalabdhirapi / tadubhayamapi prayojanaṃ bhogāpavargarūpaguṇapravṛtteḥ / tatprayojanasaṃpādanayogyasvabhāvatā ca nimittakāraṇamucyate / na tu bhāviprayojanamanāgatameva nimittatāṃ gacchet / tatra ca vivekajñānaparyantapuruṣārthaprayojane parisamāpte pravṛttinimittakāraṇābhāvāt na guṇāstamuddiśya puruṣārthaṃ pravartante,-iti kaivalyaṃ puṃsa ucyate nityakevalasyāpi / itthamavasthite mṛddaṇḍādeḥ svato ghaṭādivyaktyaśaktasya sahakārī buddhimān kumbhakāro'stu, tantvādeśca tantravāyastathā nāmādṛśyaḥ / na tāvatā śarīrāderutpādasamaye kaścitprasiddhakāraṇātirikto'pi kalpanīyo bhavati / mā bhūdatiprasaṅgaḥ,-iti dṛṣṭopādānādikāraṇasāmarthyaviśeṣādapi ca upapadyate eva kāryāṇāṃ ghaṭāṅkurādīnāṃ rūpādibhedaḥ, tathā saṃsthānaviśeṣaprathāpi tatsāmarthyādeva syāt, ko doṣaḥ, kimarthamadṛṣṭakalpanaṃ / yāvatā hi rūpeṇa saṃniveśena vā puruṣārtho'vasthitiṃ labhate, tatra tāvati guṇasvabhāva eva nimittaṃ tathaivopapatteḥ / tatsvabhāvānugrahādeva ca śarīraviṣayendriyādika-
pṛ० १५) cetaḥpūrvāparabhūmikāvasthāyini kāryavarge dharmādikarmāpi nimittakāraṇatayā prabhavet / ataḥ paraṃ parikalpayannītimārgātigo'vadhīraṇīya eva syādapi / etāvanmātramaṣṭaguṇaṃ cittavarti dharmādivadaiśvaryaṃ kadācidabhivyaktaṃ yadguṇānāmeva sahabhāvi bhavadyogitāvyapadeśamāvahet / yattu tato'dhikaṃ nityaṃ kasyacitpuruṣaviśeṣasya tanukaraṇabhuvanādividhau sargasthitipralayeṣu ca kāraṇatāmupeyāt tatprakṛtisvabhāvasadbhāvamanatiriktamanekavaicitryopakalpyamānapuruṣārthaprayojanamanādṛtya pṛthagbhūtamāśrīyamāṇaṃ bhaktimātrasādhanameva // tadāha
asti cāsya pradhānasya
prasiddhasyānvayādinā /
svārthatādiniṣedhena
sādhitā puruṣārthatā

tenāsya bhogasaṃsiddhiḥ
puruṣasya yathā yathā /
tathā tathā pariṇatiḥ
syānna kiṃcana durghaṭam

ata eva pradhānasya
mahattvapariṇāminaḥ /
nimittakāraṇaṃ nānya-
tpuruṣārthodyamādṛte

pṛ० १६) svabhāva eva caiṣo'sya
mūlahetostathekṣaṇāt /
cittabhūmeradharataḥ
śarīrādividhiṃ prati

nimittakāraṇaṃ karma
syādapyādyasvabhāvataḥ /
tato'tra kutra vyāpāra
īśvarasyopakalpyatām

cetasyaṣṭaguṇe jātu
jātādaiśvaryato'dhikaḥ /
iti //
uktanītyā ca cinmātrasya adhikaviśeṣānupapatteḥ / tathā hi jaḍatāpatteraiśvaryābhāvāt dharmādivaccittabhūmibhāgino'syeśvarasya kathamivābhivyaktacittāvasthe mūlakāraṇe mahadādikāryapariṇāmāya nimittakāraṇatvamupakalpyeta / tadatra pūrvatra pariṇāme cetpuruṣārthocitottarottaravikārakāriṇi nimittakāraṇaṃ puruṣārthatāsvabhāvaḥ prakṛtestatsakalaviśeṣaparyante'pi vikārarāśau sa evāstu kimardhajaratīyanyāyābhiniveśena // tadāha
raha[natva]sya mūlaprakṛtā-
vantaḥ karaṇacāriṇaḥ

pṛ० १७) īśvarasyopakalpyeta
pariṇāmanimittatā /
iti //
evaṃ cātra prayogaḥ-pradhānaṃ mahadādipariṇāme nimittāntarānapekṣaṃ puruṣārthopayogitayā bhūtavikārapariṇāmaikasvabhāvatvāt / yadyathā pariṇāmaikasvabhāvaṃ tattatra pariṇāme'nyanimittā[na]pekṣaṃ tataḥ svabhāvādeva tathā bhavati yathā bījādikāraṇakalāpo'ṅkurapariṇāme / yaccānyānapekṣaṃ na tathā bhavati na tattatra tathāsvabhāvaṃ yathā śālibījaṃ yavāṅkure jalādirahitaṃ vā bījam / tathā ca pradhānaṃ puruṣārthopayogimahadādivikārapariṇāmaikasvabhāvaṃ na tu śālibījaṃ yavāṅkura iva / tasmādanyeśvarādinimittakāraṇānapekṣaṃ svabhāvādeva mahadādipariṇāmavatpradhānamiti / atra pradhānaṃ tāvatsamanvayādihetubhiḥ siddhameva / svārthatādiniṣedhena ca puruṣārthasvabhāvatvamasyopapāditam / dṛṣṭāntasyāpi bījādikāraṇakalāpasya na ca paraṃ prati saṃdigdhasādhyatve pakṣakṛtatvameva / sā ca tadaṅkurakaraṇasvabhāvaiva,-iti na taṃ pratyapi tasyāstāvatyāstathā svakāryakaraṇena nyāyā[ananyā]pekṣasvabhāvatvaṃ saṃdigdhamiti // tadāha
yadyathā pariṇāmaika-
svabhāvaṃ tatra tattataḥ

ananyāpekṣi bījādi-
sāmagrī yadvadaṅkure /
pṛ० १८) mahadādivikāraugha-
pariṇāmasvabhāvakam

triguṇātma pradhānaṃ ca
tena sāṃkhyamanīśvaram /
iti //
tatraitānsāṃkhyānpratyucyate,-yathā nāvagato bhavadbhiḥ sādhanārtha iti / yadi hi sarvavicitrasaṃsthānakāryotpādaneṣu pradhānasyaiva yā puruṣabhogārthatā saiva nimittakāraṇaṃ kimīśvareṇeti ucyate tatkumbhakāreṇāpi kiṃ ghaṭakaraṇe / tatrāpi prādhānikasya mṛtpiṇḍādeḥ puruṣārthasvabhāvatāvaśādeva tathābhūtasaṃniveśavaddhaṭakaraṇasāmarthyaṃ syāt / nahi pṛthubudhnodarākārasaṃniveśaṃ vinā bhokturudakāharaṇalabhyo bhogaḥ siddhyet / tṛṇavāriṇādyarthināṃ vā karmabhireva? tadākāravattā ghaṭasya bhavet kiṃ tatra kulālena / atha pradhānasyāyamapi svabhāvaviśeṣa eva, yadghaṭasaṃniveśādau daṇḍacakravadbuddhimadapekṣā, tāvatā prādhānikena kāraṇakalāpena puruṣārthopayogitatsaṃniveśavadghaṭavastusiddheḥ / tadevameva tanukaraṇādikāraṇasyāpi prādhānikāttathāsvabhāvayogāt kathaṃ tathākaraṇayogyabuddhimadapekṣā neṣyate / eṣa hi tāvannyāyo'sti yadekatraikadā dhūmāgnyoḥ saṃbandhe'vagate'nyadā anyatra anyayoreva dhūmāgnyostathaiva saṃbandho'vaśyabhāvī, yena dhūmāntarādadṛṣṭo'pi agnirniścīyate / tadanenaiva nyāyenaikatra saṃniveśaviśeṣe buddhimatsaṃbandhapratītyā sarvatraiva tathā saṃniveśa-
pṛ० १९) sya buddhimadavinābhāvasiddherdehādisaṃniveśādapyadṛṣṭasya tādṛśo buddhimataḥ kathaṃ nānumatiḥ // tadāha
puruṣārthasvabhāvatvaṃ
samastārthakriyāsu cet

nimittakāraṇatvena
pradhānasyopakalpyate /
tadvinā kumbhakāreṇa
ghaṭo'pi na bhavetkatham

pradhānamayamṛtpiṇḍā-
deva tādṛksvabhāvataḥ /
atha svabhāva eṣo'sya
yatkulālādyapekṣaṇam

tatheśvaravyapekṣāstu
dehahetoḥ svabhāvataḥ /
iti //
na cāpi sahakāriṇāmupādānakāraṇasyāntaḥ praveśamātrādupayogaviśeṣānusaṃdhānavataḥ kasyacidavyāpāre'pi vicitrā puruṣārthopayoginī racanā upakalpyate / tathāhi yāvadidamito bhavati kiṃcidadhikaviśeṣātpunarata evānena viśeṣeṇa saviśeṣamidameva bhavati, aparaviśeṣayuktātpunarasmādeva anyadeva anyajātīyameva kāryaṃ jāyate, tataḥ saṃprati
pṛ० २०) evaṃvidhamupayujyate tathaiva karomītyevaṃ vicāracaturā matirna syāt, tāvatkathaṃ tathābhūtaviśeṣakaraṇāya hānopādāne syātām / tathā vijñatve ca sarvadā tathābhūtakāryasaṃbhavo na bhavati, tasya prajñāvataḥ sarvadā tatkaraṇecchāyā abhāvāt, tataḥ sāpi tasyāpekṣaṇīyā; icchānusaṃdhānaśūnyena tu jalabhūmyādirasena upādānāntaḥpraviṣṭenāpi kāryasya sthūlatāmātramavicitrameva syāt, na tūpayogavibhāgaprayojitā avayavasaṃsthānabhaṅgyaḥ / vilakṣaṇā dṛśyante etāḥ sarvāstathā / na cāpyetā ekāntavilakṣaṇā eva, yāvadekārthakriyopayoginyaḥ, sajātīyā api prājñakṛtatattatsahakārisaṃyojanaviyojanavaśādupalakṣyante / buddhiśūnyasahakārimātrasāmarthye saṃśayarūpatā kevalakāryasyocitā; kākatālīyo'vayavavibhāga ekatraiva sā..................danyatrānyādṛśataiva bhavet / yatpunaranugāmitvamavaśyamupayogaviśeṣānugāmitānuvidhāyi sarvakāryeṣūpalabhyate, tattathā niyamena na syāt / tasmānmṛtpiṇḍāyātaghaṭaśarāvodañcaneṣṭakādisaṃniveśavibhāgakārī prayojanabhedānusāritayā dṛśyate buddhimata icchādivyāpāraḥ prajñāviśeṣamayo, na tu jaḍavijātīyatāpātratayā sahakāritvena / tathā sati hi sa kumbhakārasaṃbandhādghaṭa eva vā syāt śarāva eva vā, na tu kuṇḍamapīṣṭakānya[dya]pi vā / tato yathābhūtamicchati jānāti ca kartuṃ tādṛgevātra kāryaviśeṣodgamaḥ / ata eva saṃniveśasya viśeṣaḥ puruṣārthopayogitvenārthanīyatvāt na tu pṛthubudhnodarākāratvādi, yena siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāva........... ityādi codyeta / icchayā saha saṃniveśasyāpi hi punarhastādyapekṣayānavasthānāt / tataśca
pṛ० २१) tanukaraṇabhuvanānāmanyonyānuguṇyavida ekasyaiva kartustathecchāmātrasaṃniveśaviśeṣavattvam / rathādau takṣṇo yadyapyayaḥsaṃniveśavijñatāpi syāt tathāpi tasya hastādivyāpārānabhyāsādayoyojane'yaskāra eva kartā / bhinnadeśakālagatavivartitatvādyanusaṃdhānavatastu saṃhatecchāmātrātkāryasya siddhau na siddhā viśvabhāge kartrantarāpekṣā, ayaskāra iva hastābhyāsānapekṣaṇādityeka eva tanvādiviśvakartā puruṣārthopayogitvena / taccārthisārthairarthanīyatvaṃ na ghaṭamātrāśrayeṇa, kuṇḍapaṭaśakaṭādigatatvena prājñaśaktakartṛkatayā ca tādṛśa evānumitādhikṛto na tu ghaṭakumbhakāramātradarśī, yathā tārṇapārṇacāndanādyanekāgnidhūmagatapratyakṣānupalambhapravṛttimānagnimātrānumāne / anekaviśeṣadarśane hi sāmānyaniṣṭhakāryakāraṇabhāvapratiṣṭhāyāṃ viśeṣavyabhicāraḥ siddhyati; ekaviśeṣavyabhicārācca sarvaviśeṣavyabhicāraniścayena atyantādṛṣṭapūrvaśāṃśapādiviśeṣānirākaraṇāt na sarvaviśeṣadarśanamupayujyate / evamihāpi saṃniveśaviśeṣamātrasya tathābhūtacikīrṣāyāśca anekasaṃniveśadarśanāt sāmānyena kāryakāraṇatāsiddhau kulālānīśvarādiviśeṣavyabhicāraniścaye'tyantādṛṣṭatanukaraṇādicikīrṣāviśeṣānirākaraṇena saṃniveśaviśeṣāt tathā cikīrṣāmātrānumānam; icchākāryeṣu anaṅgabhūte'pyanīśvaratve sahadarśanamātrādapekṣopagamena kiṃcidapīcchākāryamupadeśādyamīśvarasya anīśvarasya vā siddhyet; deharāgādisahabhāvadarśane ca rūpyadhātvādau icchāvatāṃ tatkāryaṃ na syāt / tadevaṃ tanukaraṇabhuvanānāṃ saṃsthānabhaṅgīvaicitryaṃ tadanuguṇaprajñā-
pṛ० २२) mahimānaṃ vinā kathaṃ prādhānikajaḍavastusvabhāvamātrādupayogavibhāganiyatamanugāmi cārthitāspadamupapadyeta // tadāha
naivopādanahetvantaḥ-
praveśātsahakāribhiḥ

saṃniveśaviśeṣo'pi
śakyaḥ kartumiti kṣamam /
lokayātrānusaṃdhāna-
vatīṃ prajñāṃ vinā nahi

tathā cikīrṣāṃ ca vinā
vicitraracanodbhavaḥ /
sthūlatāmātrameva syā-
nna tu lokopayoginī

racanā niyamena syā-
dvicitrā jātirūpiṇī /
kulālasahakāritva-
mātrāccejjāyate ghaṭaḥ

na syājjātu śarīrādi
dīrghamṛtpiṇḍa eva vā /
ata evārthanīyatvā-
tsaṃniveśo viśiṣyate

pṛ० २३) na ghaṭāditayā siddhaḥ
so'rthitāparipūrakaḥ /
na ceśvaro'nīśvaro vā
prakṛto'trāṇulakṣaṇaḥ

vaicitryakārī yo yatra
sa tatreśvara iṣyate /
iti //
na ca pradhānasyaiva mūlakāraṇasya vyavasāyādibhirvyaktirasti tatkathaṃ tasyecchādiyogaḥ puruṣārthoddeśānītaḥ syāt yataḥ pravṛttirbhavet / yadyapi ca buddherastīcchānusaṃdhānaṃ ca vyāpārastathāpi puruṣasaṃnidhānādyāvanna cetyamānaḥ prakāśamāno'sau saṃpannastāvannecchādirūpatāṃ dhatte tathālakṣaṇatvādicchānusaṃdhānādīnām / anyathārthāntarameva tatsyāt / tathā ca sati na buddhipravṛttireva puruṣārthā yāvatpuruṣasya saṃvedanavyāpāro'pi puruṣārthaḥ syāt na tu kevalaṃ pradhānameva saṃvedanameva ca puruṣasyārthaḥ, tasmātpuruṣanairapekṣyeṇa pradhānabuddhyādivyāpārasya puruṣārthatā na vācyā, tādṛśasya ceṣṭānusaṃdhānarūpatvābhāvāt na sā yuktā,-iti yuktameva / atha sarvapuruṣasādhāraṇasya ekasyāpi buddhitattvasya mahatsaṃjñakasya pratipuruṣamadhyavasāyalakṣaṇavṛttiḥ satyaṃ bhidyate, mahatkāraṇāsmitājanmano vā manaḥsaṃjñakaraṇasya / eṣā adhyavasāyādivṛttiḥ pratyekapuruṣaniyatāstu, na tayā uttarakālabhāvinyā pradhānasya mahato vā puruṣārthānusaṃdhānecchāvattā yujyate kiṃ tu pradhānasyaiva
pṛ० २४) prathamavikārakaraṇa eva sarvapuruṣoddeśena sāmānyānusaṃdhānecchā vyavasāyādivṛttiḥ prathamā buddhisaṃjñā astyeva, yena tasyāpi buddhipūrvakāritā syāt / tadaiva tadapi na yuktam, pradhānya[nasya]sarvathaiva avyaktarūpatvenānupalakṣaṇīyavṛttitvāt / na ca vṛttau puruṣeṇāsaṃviditāyāmicchānusaṃdhānādirūpatvaṃ saṃbhavati, puruṣeṇāpi pradhānavṛtteḥ kena saṃvedyamānatā sarvapuruṣoddeśena sāmānyapravṛtteḥ, ekaikena cet tattasya sarvajñatvaṃ syāt, puruṣārthatvaṃ ca pūrvavatsarvapuruṣopayogi svakāryānusaṃdhānavattvāt, prakāśyadharmabhūtā[yā]śca prakāśasthānatāyā anantapuruṣasaṃnidhānānītatvādānantye'pi āśrayaikyena anyonyonmūlanātpuruṣabahutvāsiddhiḥ / atha sāmānyarūpeṇaiva sarvajñena ca puruṣaviśeṣeṇa sāmānyapradhānavṛtteḥ saṃvedyamānatā tatsa eveśvaro'stu, tasyaiva viśvanirmitsā saṃvedyā satī saṃbandhinī bhavati,-iti pradhānavat tasyāpi nimittakāraṇatāyogātsarvajñatvātsarvakartṛtvācca // tadāha
na ca pradhānasyecchādi-
saṃbhavaḥ puruṣārthatā

yataḥ syādasya buddhestu
saṃbhavannapyasaṃbhavī /
vinā saṃvedyatāṃ puṃsa-
stathātve puruṣārthatā

puṃso'pi syātpradhānasyā-
vācyā sā kevalasya tu /
pṛ० २५) athāpi manaso vṛtti-
rbuddhervaikaikasaṃskṛtā

icchā nāma kathaṃ sarva-
puruṣārthopayoginī /
syātkiṃ tu sā pradhānasya
sāmānyasyākhilānprati

puṃsaḥ syātsāpyasaṃvedyā
necchā vedyā ca kasya sā /
sarveṣāṃ yadi sārvajñya-
mekaikasya prasajyate

saṃkīryeranprakāśaikyā-
dbhinnāścābhāsamānatāḥ /
athāpi sarvapuruṣā-
bhinnenaikena kenacit

vedyā sā vaiṣa tarhyekaḥ
kartā jñātā sa ceśvaraḥ /
iti //
atha na puruṣasyopayogi karomi ityevamanusaṃdhānavata eva puruṣārthatvaṃ yena pradhānasya tadabhāvānna syāt, api tu pradhānaṃ mahadvā tanmātrāṇi vā yadi vā śukraśoṇitādyapi ta-
pṛ० २६) tsvabhāvatvādeva tādṛkkāryamabhinirva[rta]yati, yajjātaṃ sadvicitrasaṃniveśādikaṃ parato'rthakriyāviśeṣārthī pramātā dṛṣṭvā strīpuṃsādivadanyonyaṃ yojayati / kvacitpunaḥ karmavaśācca vyāghātakādīnāṃ kākatālīyena anyathā vā saṃnipāto bhavettataḥ puruṣabhogārthamiva kāraṇānāṃ pravṛttirityupacāreṇa puruṣārthatā ucyate, tadetadapi na yuktaṃ / yata evaṃ sati vastuto nimittakāraṇābhāvāt svātantryeṇa svabhāvādeva kāraṇānāṃ tathāvidhakāryaviśeṣakāriteti dṛṣṭe prakṛtipuruṣāntare tameva puruṣaṃ pratyapi teṣāṃ kathaṃ kāryakaraṇāya pravṛttirna bhavati / atha bhavatyeva prakṛtyaikasya / nanu ekasya prakṛtipuruṣāntarajñānādeva sā nirudhyate, sarvapuruṣasādhanatvaṃ kasya[syāḥ]prakṛterekarūpatvāt aṣṭānāṃ prakṛtīnāṃ, tadastvāsāṃ; śukraśoṇitādestu muktābhimataṃ puruṣaṃ prati kasmāddehātmakakāryajananaṃ na bhavet / atha tasyāpi tadbhavatyeva kiṃ tu puruṣasya kṛtārthatvāt na tadutpannamatisaṃvedyatāṃ yāti / tadetadevaṃ syāt, yadi puruṣasya buddhisaṃvedanāya svarūpātiśayalakṣaṇaḥ kaścidudyamaḥ syāt, sa cedānīṃ kṛtakāryatvāt tasya nivṛttaḥ,-iti yāvatā sarvadā nirabhiprāyo nirudyama eva caikarūpa udāsīnaḥ puruṣo na tasyaikadātiśayayogo'nyadā tannivṛttiḥ kūṭasthatāhāniprasaṅgāt / kevalaṃ buddheḥ karmavaśāt pratipuruṣaṃ vṛttiviśeṣo'ntaḥkaraṇasya vā niyato, yena muktapuruṣasyāparabuddhivṛttiḥ saṃvedanamanubhavati, anyathā ekātmīyābhimatabuddhivṛttibhogānivṛtteḥ, tataḥ puruṣasya arthitvānarthitvavibhāgābhāvāt nityanirmuktasvabhāvasya antaḥkaraṇamātmakarmaniyataṃ kevalaṃ baddhāvasthāyāṃ karmabhiḥ saṃvedyaṃ bhavet
pṛ० २७) mokṣadaśāyāṃ tu notpadyata eva, anyathā karmaṇāṃ tādavasthyāt kathaṃ na niyataprastutapuruṣasaṃvedyatā syādeva, na hi puruṣāṇāṃ karma niyāmakam api tu antaḥkaraṇasyaiva / tadevaṃ svakāraṇasvātantryādevotpanne sāntaḥkaraṇe dehe nānarthitvāt tasya puruṣasaṃvedyatā syādeva, na bhavatīti nopapannaṃ tasya saṃvedyasvabhāvatvāt / atha kṣīṇakarmaṇo'ntaḥkaraṇasya na saṃvedyatāsvabhāva ucyate, tadatra kiṃ pramāṇam / karma[bhāvā] bhāvābhyāṃ ca tadānīṃ bandhamokṣābhyupagamaḥ syāt, na saṃyogaviyogābhyāṃ, tataśca darśanakṣatiḥ / na cāpi karmāṇi karuṇayāpi dānādīni jñātapuruṣāntarasya viramanti, rāgadveṣaprayuktānāṃ karmaṇāṃ bandhakatvābhyupagame rāgādibhāvābhāvakṛtabandhamokṣavādidarśanāśrayaṇameva syāt,-iti svābhāvikapuruṣavāde jñātapuruṣavivekasyāpi buddhisaṃbandhaparihārāyogādanirmokṣāpattiḥ,-ityaparabuddhimatpuruṣapreraṇayaiva sā mūlakāraṇasya saṃsāropayogisaṃniveśaviśeṣakaraṇe pravṛttirupapannā,-iti niravadya eva prāktanahetūpanyāsaḥ // tadāha
na lokayātrābhiprāyā-
jjanayedbījamaṅkuram

kiṃ tu svabhāvātsā tasya
sāmagrī heturīdṛśaḥ /
yajjātaṃ yogyamanyonyaṃ
yojayedbuddhimāñjanaḥ

pṛ० २८) asya tenopacāreṇa
puruṣārthatvamucyate /
iti cettatsamāpte'pi
puruṣārthe'pi taṃ prati

svakāryapariṇāmānna
viramenmūlakāraṇam /
āho na viramatyeta-
tparaṃ prakṛtisaptake

pariṇāmāttadekaṃ hi
sarvānpuṃsaḥ pratīṣyate /
tathāpi [tayeti pāṭhāntaram /] dehabhūtādeḥ
pariṇāmaḥ svabhāvataḥ

pūrvavanna bhavetkasmā-
ttaṃ muktābhimataṃ prati /
athāpi sa bhavatyeva
kiṃ tu tena na yujyate

muktapuṃsā kṛtārthatvā-
danarthitvātsa kevalaḥ /
naitannārthitvamasyāsti
jātu puṃso'tha cetasaḥ

pṛ० २९) arthitvavigamānna syā-
dbhūyaḥ puṃsā samāgamaḥ /
tadetadapi na nyāyayaṃ
jāte dehasthacetasi

saṃvedyaikasvabhāvatvā-
ttasya karmakṣayānna cet /
tatsvabhāvatvameva syā-
nmokṣaḥ karmakṣayāśrayaḥ

syurjñātapuṃvivekānāṃ
karmāṇyapi kṛpāditaḥ /
na rāgāttāni cedevaṃ
mokṣo rāgakṣayādbhavet

tathā ca darśanatyāga-
stanna yuktā svabhāvadṛk /
tasmātprasiddhaṃ tanvādi
buddhimatkartṛpūrvakam

saṃsthānabhedādityeta-
nniravadyaṃ prasādhanam

iti //
sa eṣa hetuḥ parameśvaraṃ prati
prayujyamānaḥ svaniveśitātmanā /
pṛ० ३०) na hetudoṣaiḥ paribhūyate manāk
paro'pi vā kevalametaducyate

samujjvalannyāyasahasrasādhito'-
pyupaiti siddhiṃ na vimūḍhacetasām /
maheśvaraḥ pāṇitalasthito'pi san
palāyate daivahatasya sanmaṇiḥ

svātmaivāyaṃ sphurati sakala-
prāṇināmīśvaro'ntaḥ
kartā jñātāpi ca yadi paraṃ
pratyabhijñāsya sādhyā /
sā cāsmābhirvihitaghaṭanā-
nyatra kiṃ tvīśasiddhi-
rdvaite'pyastītyucitamadhikaṃ
bhāti vahnirniśīthe

iti śrīmanmahāmāheśvarācāryotpaladevenodayākarasūnunā viracitā īśvarasiddhiḥ samāptā //
śrīmatkaśmīrabhūbharturājñayā prītaye satām /
madhusūdanakaulena saṃpādyeyaṃ prakāśitā //