ઈશ્વરસિદ્ધિઃ · અધ્યાય 1

અથ
ઈશ્વરસિદ્ધિઃ
શ્રીમદાચાર્યોત્પલદેવવિરચિતા ।
..........................................
...................................... ।
કરોતિ તમહં દેવ-
મેકં નૌમિ મહેશ્વરમ્

તનુકરણાદિકાર્યં બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકં સંનિવેશવિશેષવત્ત્વાત્, યદ્યત્સંનિવેશવિશેષવત્ તત્તદ્બુદ્ધિમત્કર્તૃનિર્મિતં યથા ઘટઃ, બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકં યન્ન ભવતિ ન તત્ સંનિવેશવિશેષવત્કાર્યં યથા પરમાણ્વાકાશશશવિષાણાદિ, તથા ચ ભવતિ સંનિવેશવિશેષવત્ તન્વાદિકાર્યં, તસ્માદ્બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકમિતિ । તદાહ
તન્વાદિ બુદ્ધિમદ્ધેતુ
સંનિવેશવિશેષવત્ ।
પૃ૦ ૨) ઘટ....................
.........પરમાણુવત્

ઇતિ ॥
અત્ર ચ ધર્મિસંબન્ધબલાત્............................. હેતુભૂતાર્થક્રિયોપયોગિતા ચ કથ્યતે । ઘટસ્ય હિ મૃદુપાદાનકારણત્વેન સિદ્ધા । તત્ર ચ ન પૃથુબુધ્નોદરાકારસંનિવેશવિશેષસંભવઃ, લોકયાત્રાયાશ્ચ તથા સંનિવેશવિશેષવતા વિચિત્રેણ વસ્તુના વિના મહતી ખણ્ડના, સહકારી ચ તથા સંનિવેશવત એવ રૂપરસાદ્યન્યથાત્વે વ્યાપ્રિયેત । યથા સ્વચ્છસરસ્યૂષ્મસંપર્કઃ । વાયુસંબન્ધવશાદપિ કાર્યસ્ય સંસ્થાનાન્તરં સ્યાદપિ કદાચિત્ ન તુ નિયમેન ભવેત્ અનન્તપદાર્થસાર્થસ્ય સમાનજાતીયતોત્થાપનનિમિત્તમન્યથાપિ વાયુપ્રસરસ્ય સંભવાત્, એકરૂપ.............................. ઉત્થાપકત્વે વા વાયુરેવ બુદ્ધિમાનસ્તુ............કિં સંવિદા..........................................................
બુદ્ધિમત્પ્રોરિતો વા.............
............................. ।
...............................
..............તતો ઘટો યથા

ઇતિ ॥
ઘટજાતીય એવ દૃષ્ટાન્તધર્મી....................................... રપિ તદાકારનિયતઃ સાધ્યધર્મિતયા જાતિપ્રાધાન્યેનૈવોપાદીયતે । તદિત્થં ધર્મવિશેષસંનિવેશવિશેષો લોકયાત્રા નિર્વાહકહેતુરુપાદાનકારણાસંભવી ચ ન સ્વતન્ત્રેચ્છાવત્કા-
પૃ૦ ૩) રણસંબન્ધમન્તરેણ નિયમાત્ ઉપાદાનદેશપરિહારેણાપરદેશગમનેનોપપદ્યતે । કર્માણ્યપિ સહકારિતામાપદ્યમાનાનિ તદવસ્થાસંસ્થાને રૂપમાત્રવૈચિત્ર્યં વિદધ્યુઃ, ન ત્વેકૈકસાધના દેશક્રમાક્રમણલક્ષણા સંનિવેશનાપદેશા સદૃશાર્થક્રિયાકારિસજાતીયાર્થજાતોત્થાપનનિયતા ક્રિયા તત્કાર્યા ભવિતુમર્હતિ । યદ્યપ્યાધારસંયોગભઙ્ગોત્પાતલક્ષણા ક્રિયા સ્યાત્ તથાપિ આધારસ્યૈકસંસ્થાનાવસ્થાનાત્ ભઙ્ગ એવ નોપપન્નો યાવત્સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ વાપિ અવયવાનામસ્ય પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણા બુદ્ધિમતા દેશાન્તરસંચરણં ન કૃતં, વાતાદિકૃત............મયમપ્રસઙ્ગઃ પ્રાગુક્ત એવ । ..............નિરુપાખ્યતામાધારમાપાદયન્નાધેયમધઃ પાતયતિ, તદાપ્યગ્નેઃ પ્રાક્તનદેશપરિહારે નિમિત્તાન્તરમિચ્છાવદ્વાચ્યમ્ । ................પાર્થિવદ્રવ્યસંઘર્ષજત્વેઽપિ પૂર્વવન્નિયમોદ્ધોષણદૂષણમ્ । યદા પુનર્નિયમેનાગ્નેઃ સ્વેદપાકદાહાદિના દ્રવ્યમન્યસંનિવેશં કરોતિ, યેન વિશિષ્ટજાતિભાઞ્જિ ભાવાન્તરાણ્યુચ્છૂનતાદિરચનાવિશેષવન્તિ ઉત્તિષ્ઠન્તિ, તદા બુદ્ધિમત્પ્રેરણોપપાદિતતથાકૃતીનિ તાનિ, નાન્યથા પૂર્વોક્તનયેન નિયમયોગઃ । તદેવમુપાદાનાસંભવી દેશાન્તરોપસર્પણાત્મા લોકસ્થિતિહેતુઃ સંનિવેશો નિયમેન તજ્જાતીયતાપાદકો બુદ્ધિમત્કારણાભાવે સર્વથાનુપપદ્યમાનો બુદ્ધિમત્કર્તૃનિર્મિતો દૃષ્ટઃ । .........
............................
.........ક્સંસ્થાનવર્જિતઃ ।
નિશ્ચિતોઽર્થોઽસ્ય સંસ્થાને
તસ્મિન્નર્થક્રિયાચિતે

પૃ૦ ૪) વિચિત્રે બુદ્ધિમાનેવ
ઘટાદિષ્વિવ લક્ષ્યતે ।
કર્તા વિજ્ઞો વિચિત્રૈત-
દુપયોગાભિસંધિમાન્

ઇતિ ॥
વ્યાપ્તિસિદ્ધયે ન ચાપ્યેષ સંનિવેશવિશેષસ્તન્વાદિષ્વસિદ્ધઃ । તથા હિ શરીરે તાવદુપાદાનકારણં શુક્રશોણિતાદિ સિદ્ધં । ન ચાસ્ય તત્સંનિવેશયોગઃ । ચક્ષુઃશ્રોત્રપાણિપાદાદેરપિ તદેવોપાદાનમતત્સંનિવેશિ, ભુવનાનામપિ પાર્થિવાદ્યર્થરચનાત્મકાનાં મૃદાદ્યુપાદાનમતત્સંનિવેશ્યેવ સિદ્ધં, નાત્ર કિંચિદ્દુરુપપાદમ્ । લોકયાત્રાત્રાણહેતુતાપિ શરીરાદેઃ સર્વવાદિસિદ્ધૈવ પ્રત્યક્ષત એવ । નાત્રાસ્થાને વિસ્તરોપન્યાસઃ સફલઃ । તતઃ સિદ્ધ એવ હેતુઃ ॥ તદાહ
અસ્તિ ચાર્થક્રિયાયોગે
શરીરભુવનાદિષુ ।
સંનિવેશવિશેષોઽય-
મનુપાદાનસંભવી

ઇતિ ॥
ઈશ્વરસિદ્ધિપર્યવસાનશ્ચાયં સાધનાર્થઃ । તન્વાદિષુ હિ વિશ્વાપરપર્યાયેષુ પરસ્પરાનુગુણેષુ સર્વેષુ યાવજ્જ્ઞાનં નાસ્તિ તાવત્કથં નિર્મિત્સા સ્યાત્,-ઇતિ સર્વજ્ઞતા તાવત્સ્થિતા, તથા નિર્માણસામર્થ્યાચ્ચ અનેકત્વે પ્રમાણાભાવાચ્ચ એકસ્ય સર્વ-
પૃ૦ ૫) કર્તૃત્વમ્,-ઇતિ ધર્મિવિશેષસંબન્ધૌચિત્યાત્ ઈશ્વર એવ બુદ્ધિમાન્ પર્યવસ્યતિ ॥ તદાહ
તદત્ર બુદ્ધિમત્કર્તૃ-
સિદ્ધ્યા સિદ્ધેશ્વરક્રિયા ।
ન હિ તાદૃશવૈચિત્ર્ય-
વિદુષઃ સ્યાદનીશિતા

ઇતિ ॥
તથા હિ સંનિવેશવિશેષસ્ય બુદ્ધિમન્માત્રેણ અન્વયઃ પ્રદર્શ્યતે, ન તુ બુદ્ધિમદ્વિશેષેણ કુમ્ભકારેણ ઈશ્વરેણ વા; તત્તુ સામાન્યરૂપં ન વિશેષસંબન્ધં વિના સ્થિતિં લભતે,-ઇતિ પક્ષસંબન્ધૌચિત્યાનુસારેણ વ્યક્તિવિશેષં કુલાલં કુવિન્દમીશ્વરમન્યં વાપ્યાશ્રયવિશેષમાશ્રયત્વેનાવલમ્બતે । યથા ધૂમમાત્રેણ દૂરાત્ ખદિરવનેઽગ્નિમાત્રેઽપિ અનુમીયમાને ખાદિરત્વવિશેષો ધૂમવિશેષાનપેક્ષયાપિ આશ્રયવશાત્પ્રસિદ્ધ્યતિ । યથા વા સાંખ્યેનૈવ આત્મસિદ્ધ્યર્થં ચક્ષુરાદૌ ધર્મિણિ સંઘાતવત્ત્વલક્ષણે હેતાવુપન્યસ્તે તસ્ય પારાર્થ્યમાત્રેણ અન્યત્ર શયનાસનાદૌ અન્વયદર્શનેઽપિ અસંહત એવાત્મા પરો ધર્મિસંબન્ધબલાલ્લભ્યતે, ન હિ ચક્ષુરાદેર્બુદ્ધિપર્યન્તાદ્ધર્મિણઃ પરોઽસંહતરૂપમાત્મતત્ત્વં વિહાય અપરઃ સંભવતિ,-ઇતિ તથાભૂતપક્ષસામર્થ્યાદેવ તસ્યાત્મતત્ત્વસ્યૈવ તત્ર સિદ્ધિઃ । ન તુ તેનૈવ શયનાસનાદાવન્વયઃ પ્રદર્શનીયઃ, યેન સાધ્યવિકલત્વાત્ દૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધાન્વયતા હેતુદોષઃ સ્યાત્ । નાપિ વ્યવહર્તૃપુરુષાકારપરાર્થત્વેનાન્વયઃ, યેનાત્મવિરુદ્ધ-
પૃ૦ ૬) સંહતાર્થસાધનાદ્વિરુદ્ધતા સ્યાત્ । એવમિહાપિ નેશ્વરેણ બુદ્ધિમતા કુમ્ભકારેણ વા અન્વયપ્રદર્શનં, યતોઽસિદ્ધાન્વયતાદિદોષોદ્ભાવનં ક્રિયતે । તથોક્તં પરૈઃ
કુમ્ભકારાદ્યધિષ્ઠાનં ઘટાદૌ યદિ વેષ્યતે ।
નેશ્વરાધિષ્ઠિતત્વં સ્યાદસ્તિ ચેત્સાધ્યહીનતા ॥
યથાસિદ્ધે ચ દૃષ્ટાન્તે ભવેદ્ધેતોર્વિરુદ્ધતા । [શ્લોકવાર્તિકે સંબન્ધાક્ષેપ૦ ૭૯ શ્લો૦ ।]
ઇતિ । કિં તુ બુદ્ધિમન્માત્રેણૈવ અન્વયાદિ પ્રદર્શ્યતે, તન્વાદિષુ ચ બુદ્ધિમન્માત્રરૂપ એવ કર્તાસ્માભિઃ પ્રસાધ્યતે, તસ્ય તુ તત્ર સિદ્ધ્યતો વિશ્વકર્તૃતારૂપમૈશ્વર્યમીશ્વરશબ્દવ્યવહાર્યમાપતતિ । ક્વચિદ્ધટાદૌ કર્તા કુલાલશબ્દવ્યપદેશ્યઃ ફલતઃ સંપદ્યતે ન તુ ઈશ્વરત્વં તનુકરણાદેર્વિશ્વસ્ય કર્તુઃ સંનિવેશવિશેષાનુમિતાદ્બુદ્ધિમતોઽન્યત્કિંચિત્, યત્સાધનાય યસ્ય હેતોરત્રાવ્યાપારાત્ પ્રમાણાન્તરમન્વિષ્યેત । અન્યોન્યોપયોગિતનુકરણાદિસર્વક્રિયૈવ ઈશ્વરત્વં યથા મૃત્સંનિવેશવિશેષકર્તૃતૈવ કુલાલત્વમ્ । પક્ષસંબન્ધશ્ચ ધર્મો યદિ પ્રમાણાન્તરસાધ્યઃ સ્યાદનુમાનસ્ય, તર્હિ તદા કો વિશેષો ધર્મમાત્રસ્ય અનિયતદેશાદિત્વેન અપ્રમાણવિષયત્વાદસ્ય વ્યાપ્તિમાત્રવિષયત્વં ન તુ ત્રૈરૂપ્યફલત્વં । તેન યથા ધૂમેનાગ્નિઃ સામાન્યેન ક્વચિત્પ્રદેશે સાધ્યમાનસ્તત્પ્રદેશાધારવિશિષ્ટઃ સામર્થ્યાત્સિધ્યતિ ન તુ તત્ર પ્રમાણાન્તરમુપયુજ્યતે, તથા ઈશ્વરસાધનેઽપિ । ન ચ શક્યં વક્તું પ્રદેશાયોગવ્યવચ્છેદેનાગ્નિં વિશેષયત્યેવ, સ તુ વિશેષઃ કેવલં ધર્મિસંબન્ધબલાત્સિધ્યતિ ન તુ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષસિદ્ધિકઃ, તથૈવેહ બુદ્ધિમાનપિ વિશ્વનિર્માણશક્તિઃ સિદ્ધ્યેત્; કિં ત્વ-
પૃ૦ ૭) ગ્નિપ્રદેશાવચ્છેદેઽગ્નિરિત્યેવ વ્યવહ્રિયતે, તન્વાદિકર્તા પુનર્બુદ્ધિમાન્ ઈશ્વરશબ્દેનાઽપિ,-ઇતીયાનેવ વિશેષઃ, તતો ન કિંચિત્ વિરુદ્ધતાદિદોષાવકાશઃ ॥ તદાહ
ન કુલાલેન નેશેના-
પ્યન્વયોઽત્ર પ્રદર્શ્યતે ।
યતો વિરુદ્ધતાસ્ય સ્યા-
દસિદ્ધાન્વયતાપિ વા

કેવલં બુદ્ધિમન્માત્ર-
વ્યાપ્તિસંદર્શનાદપિ ।
પક્ષધર્મબલાદ્ધીમા-
ન્ક્વચિત્કશ્ચિત્પ્રતીયતે

યથા પારાર્થ્યમાત્રેણ
સંઘાતત્વેઽન્વિતેક્ષિતે [ક્ષતે ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ।] ।
ચક્ષુરાદૌ તદૌચિત્યા-
દાત્મેષ્ટોઽસંહતઃ પરઃ

યથા વા દૂરતો ધૂમા-
ત્સિદ્ધિઃ ખદિરકાનને ।
વહ્નિસ્તત્પ્રતિપત્ત્યૈવ
ખાદિરત્વેન સિદ્ધ્યતિ

ઇતિ ॥
પૃ૦ ૮) ન ચાપિ ઘટાદિસ્વલક્ષણો વિશિષ્ટ એવ સંનિવેશઃ પ્રમાણેન સિદ્ધઃ-ઇતિ સ એવાન્યત્ર ધર્મિણિ અદૃષ્ટકર્તૃકે દૃષ્ટસજાતીયકમેવ કર્તારં સાધયતિ ન તુ સંનિવેશનામાત્રં, તસ્ય સામાન્યરૂપસ્ય કાર્યત્વાસિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્; યતઃ સ્વલક્ષણમેવ । યદ્યપિ સ્વલક્ષણાપેક્ષયા દર્શનાદર્શનાભ્યાં કાર્યં પ્રતીયતે, તથાપિ તત્તથા સ્વલક્ષણં કાર્યત્વેન તથા સિદ્ધં સજાતીયસ્વલક્ષણાન્તરાણ્યપિ તત્કારણસજાતીયસ્વલક્ષણાન્તરકાર્યત્વેન વ્યવસ્થાપયતિ । યથા સકૃદપ્યેકો ધૂમોઽગ્નિકાર્યતયા સિદ્ધો ધૂમાન્તરાણ્યપિ અગ્નિકાર્યત્વે સિદ્ધાન્યેવ કરોતિ । તચ્ચ કાર્યસ્વલક્ષણમનેકસહકારિજન્યતયાનેકવિધસ્વલક્ષણાન્તરૈઃ સજાતીયં । તથા ચ ઘટસ્વલક્ષણં મૃણ્મયત્વેન વલ્મીકાદિભિઃ, સંનિવેશેન પટાદિભિઃ, પરિવર્તુલત્વેન પિષ્ટાદિમયશરાવાદિભિર્વિચ્છિન્નત્વેન ચ્છિન્નવૃક્ષાદિભિરિત્યેવમાદિના ક્રમેણ એકૈકજાતિયુક્તાનિ સ્વલક્ષણાનિ એકૈકકારણકાર્યાણિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તજ્જાતીયાર્થિતાયાસ્તજ્જાતીયકારણોપાદાનાય સૌગતૈરપીયં વ્યવસ્થા કૃતા, ન મૃદઃ સંસ્થાનં ન કુલાલાન્મૃદ્રૂપતા ઇત્યેવં વદદ્ભિઃ । વસ્તુસ્થિતિશ્ચેદૃશ્યેવ, ન હિ યથા ઘટઃ સંસ્થાનવાન્ બુદ્ધિમતા પુરુષેણ નિયતેન તથા પટોઽપિ । તથૈવ ચ પ્રતીતિરુભયત્રાપિ પ્રાજ્ઞકૃતત્વપ્રતીતેરુપયોગાય ચ પ્રવૃત્તિરિત્યેવંવ્યવસાયૈવ । કેવલં તેષાં પરેષાં સૌગતાનાં યથા સજાતીયત્વં જાત્યા વિનૈવ અવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ એકપ્રત્યયકારિત્વં સ્વલક્ષણનિષ્ઠમેવ તથૈવ એતદપીતિ,
સિદ્ધં યાદૃગધિષ્ઠાતૃભાવાભાવાનુવૃત્તિમત્ ।
સંનિવેશાદિ તદ્યુક્તં યસ્માત્તદનુમીયતે ॥
પૃ૦ ૯) અન્યથા કુમ્ભકારસ્ય મૃદ્વિકારસ્ય કસ્યચિત્ ।
ઘટાદેઃ કારણાત્સિદ્ધ્યેદ્વલ્મીકસ્યાપિ તત્કૃતિઃ ॥
ઇત્યાદિ તેષાં પૂર્વોક્તહેતુવિભાગકારિસ્વવચનાનુસંધાનશૂન્યમભિધાનમ્ । સામાન્યાનાં ગુણાનાં ક્રિયાણામન્યેષામપિ વા ધર્માણામર્થક્રિયાકારિસ્વલક્ષણનિષ્ઠતયૈવ પૃથક્કારણોપયોગસ્ય સિદ્ધેરનવદ્યત્વાદિત્યવ્યભિચાર્યેવ સંનિવેશઃ સ્ત્રીપુંસાદેરિવ અન્યોન્યસાધ્યાર્થક્રિયાનુગુણ્યાદિવિશેષિતસ્તન્વાદેરીશ્વરકર્તૃતાસાધન ઇતિ ॥ તદાહ
એવં ચ હેતુઃ સંસ્થાન-
માત્રમત્ર વિશેષિતમ્ ।
તથા વૈચિત્ર્યમાત્રેણ
ન સ્વલક્ષણલક્ષ્મણા

પરૈસ્તૈરપિ હેતૂનાં
ઘટાત્મપ્રવિવેચને ।
સંસ્થાનમાત્ર એવ....
હેતુત્વં બુદ્ધિશાલિનઃ

અન્યોન્યાર્થક્રિયાયોગ્ય-
સંનિવેશવિશેષિતમ્ ।
તદિદં સકલં વિશ્વં
યુક્તમીશ્વરનિર્મિતમ્

ઇતિ ॥
પૃ૦ ૧૦) અત્ર સાંખ્યાઃ પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે । ભવેદપ્યેતદેવં યદિ કિંચિદેકૈકમેવ કસ્યચિત્ કારણં સ્યાત્, યાવતાનેકમેવ તત્તદેકકાર્યાભિવ્યક્તિનિમિત્તતાં સંતતાવિવિક્તદેશકાલાદિયોગેન ઉપયાતિ । તતશ્ચ યે તે સહભાવમાપન્નાઃ કાર્યભાવિર્ભાવયન્તિ તે પરસ્પરયોગે વિચિત્રવૃત્તયો દૃશ્યન્તે । તથા હિ બીજાન્તર્ગમનેન બીજભૂતા જલભૂમ્યાદયો રસાદિપરિણામાત્ દીર્ઘપ્રચિતસંનિવેશમઙ્કુરં સહકારિતયા કુર્વન્તિ । ક્રિયાપિ દેશાન્તરાક્રમણલક્ષણા ન તદ્દેશપરિણામવદ્રૂપાતિરિક્તા કાચિદુપલભ્યતે । તેન યથૈકોપાદાનદેશે એવ પ્રતિક્ષણં પરિણામસ્તથા દેશાન્તરસ્થિતરૂપતયા યદિ સ્યાત્ તત્કો વિરોધઃ । કૂટસ્થનિત્યતાભ્યુપગમે ભાવાનામેષ દોષો ન તુ ક્ષણપરિણામનયે, વાયુવહ્નિપ્રભૃતીનામપિ ભાવાનાં દિગન્તરાક્રમણમનિયમેન યથા ભાવે, તથા તથાવિધસહકારિકારણવિશેષસાહિત્યાત્ નિયમેન । સજાતીયતાયોગ્યકાર્યોત્થાપનસમર્થા અપિ તે યદિ સ્યુસ્તન્ન કિંચિદ્દુષ્યેત્ । ન ચ દૃશ્યમાનાર્થયોગિતોપપન્નં વસ્તુ અદૃષ્ટકલ્પનાય અઙ્ગતામુપનયતિ, ઈશ્વરોપગમેઽપ્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । અર્થાનાં સ્વભાવવૈચિત્ર્યમભ્યુપગમનીયં સર્વવાદિભિઃ, યેન બીજાદેવાઙ્કુરો મૃદ એવ ઘટઃ, તતઃ સહકારિસામર્થ્યાતિશયાવેશિતવિશેષાદેવ દેશાન્તરાક્રમણેન ઉપાદાનવિલક્ષણસંસ્થાનતયા ઉદ્ભવન્તો ભાવા ન વાચ્યતાભાજઃ । યત્ર પુનઃ સહકારિણો બહિઃ સ્વદેશસંનિવિષ્ટા એવ કાર્યેષુ ઉપયુજ્યન્તે યથા મૃત્પિણ્ડચક્રાદયઃ, તત્રોપાદાનસંનિવેશવૈસાદૃશ્યે સ્યાદવસરો બુદ્ધિમતઃ કુમ્ભકારસ્યેવ, ઉપાદાનમાત્રસ્ય હિ દેશાન્તરગમનસમર્થાવયવત્વે પૂર્વમપિ તથા-
પૃ૦ ૧૧) ભાવઃ સ્યાત્ । ન પુનરત્ર બુદ્ધિમદુપયોગમાત્રેણ સર્વત્ર સહકારિણામિયમેવ વ્યવસ્થા સ્થાપિતા પ્રામાણિકતાં પુષ્ણાતિ ॥ તદાહ
અત્રોચ્યતે ગતિશ્ચિત્રા
દૃશ્યતે સહકારિણામ્ ।
કેચિત્કથંચિદેવેયુ-
રુપાદાનૈઃ સમાગમમ્

હેતુમન્તઃપ્રવિશ્યાન્યે
પ્રાપ્યોપાદાનરૂપતામ્ ।
ચિત્રયન્તિ હિ કાર્યાણિ
ભૌમોદકરસા ઇવ

અન્યે પુનરુપાદાને
બહિર્વિપરિવર્તિનઃ ।
રૂપવૈચિત્ર્યયોગાય
કાર્યેષુ ન તથા ક્ષમાઃ

તત્ર બુદ્ધિમતો નામ
પ્રસરો યદિ કલ્પ્યતે ।
ન તાવતૈવ સર્વત્ર
વ્યવસ્થા ઘટતે તથા

ઇતિ ॥
પૃ૦ ૧૨) એવં કારણાનામેકત્ર કાર્યાત્મના વ્યાપ્રિયમાણાનાં પ્રવૃત્તિપ્રકારવૈચિત્ર્યે વ્યવસ્થાપિતે, પ્રસ્તુતતનુકરણાદિસકલભાગલક્ષણકાર્યકારિ પ્રધાનસંજ્ઞં તાવન્મૂલકારણં પ્રધાનસિદ્ધૌ સમન્વયાદિવીતોપન્યાસેન નિર્બાધમેવ સાધિતમેવ,-ઇતિ નેહ તત્પ્રમેયમ્ । ન હિ પ્રધાનસિદ્ધિમાત્રેણૈવ ઈશ્વરનિરાકૃતિઃ સ્યાત્ ઉપાદાનકારણતયા પરમાણુસ્થાન એવ પ્રધાનસ્ય મૂલકારણત્વેન સમર્થનાત્ । તચ્ચ પ્રધાનેન પરમાણુવાદ એવ યદિ પરં નિરાક્રિયેત, તતઃ પ્રધાનવ્યવસ્થા વિશ્વસ્ય ઉપાદાનકારણવિચારપ્રસ્તાવે પ્રમેયીભવતિ, ન તુ નિમિત્તકારણોપપાદનપ્રક્રમે । તદેવં મૂલપ્રકૃતિઃ સત્ત્વરજસ્તમઃસંજ્ઞગુણત્રયસામ્યાત્મિકા પ્રકૃતિતયૈવ પ્રસવધર્મિણી ગુણાનામેવાઙ્ગાઙ્ગિભાવગમનેન યાવન્મહદાદિવિકારાત્મના પરિણમતે, તાવત્પુરુષાર્થત્વમેવ તત્ર તસ્યાઃ સ્વભાવભૂતં નિમિત્તમ્ । ન હિ યદૃચ્છયા વર્તમાનાયાઃ કાર્યવર્ગસ્ય દેવમાનુષતિર્યગ્યોનિરૂપસ્ય તદવાન્તરજાતિવૈચિત્ર્યવતો નિયમેન સ્ત્રીપુંસસંસ્થાનદ્વયસ્ય વા અન્યોન્યાનુગુણ્યમુપપદ્યતે । તદેતત્સંનિવેશવિશેષરૂપતયા અભ્યુપેતમીશ્વરવાદિનાપિ । તદેતદપ્યેષાં સપ્રકૃતિકાનાં વ્યૂહવિભવભાવેનાવસ્થિતાનામશેષવિકારાણામ્ ઇતરેતરાઙ્ગાઙ્ગિભાવગમનં લોકયાત્રોપયોગિતયા તાવત્સંનિવેશવિશેષફલંનિરર્થકમ્ । યદુક્તં
ન સ્યાત્ક્રિયાવ્યૂહવિધિસ્તથાયં
યાદૃચ્છિકા................... ।
ઇત્યાદિ । અર્થવત્ત્વં ચ સુખદુઃખોપલમ્ભસંપાદનાર્થતયૈવ સર્વસ્યૈવ અર્થરૂપસ્ય પરમ્પરયા પર્યવસ્યતિ । સન્તોઽપિ હિ સવિધમુપયાન્તોઽર્થાઃ શશવિષાણકલ્પાઃ પ્રકલ્પન્તે । અ-
પૃ૦ ૧૩) તઃ સંવિદૌત્સુક્યેન તદર્થતયૈવ તદ્ભોગ્યસ્વભાવા એવ,-ઇતિ ભોગ્યાદપિ ભોક્તુઃ સંવિત્સ્વભાવસ્ય આત્મતત્ત્વસ્ય સિદ્ધેરનુપપન્નમેવ પ્રમાણમ્ । યદ્યપિ ભાવાશ્ચિત્તભૂમૌ ભાસમાનાઃ પ્રત્યક્ષેણાપિ સંવિત્તત્ત્વમવભાસમાનમાવેદયન્તિ, તથાપિ તદર્થાત્મોપરાગકલુષમવભાસ્યમાનં ભોગ્યભૂતમવિશુદ્ધં ભોક્તૃતાભિન્નલક્ષણં તત એવ કેવલમેકચિન્માત્રરૂપસાક્ષિમાત્રમાત્મતત્ત્વમનુમીયતે ભોગ્યભોક્તૃભાવાપરપર્યાયસ્વસ્વામિસંબન્ધવશાત્, ન તુ સાક્ષાત્કાર્યતાં તદુપયાતિ । તદુક્તમ્
વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ (બૃ૦ આ૦ ૪।૫।૧૫)
ઇતિ । તત્સંનિધાનમાત્ર એવ ચ યતશ્ચિત્તોપારોહિવિષયાકારપ્રકાશનં ભવેત્ અન્યથા જડાત્મનઃ સ્વશક્ત્યા તથાભાવાયોગાત્ । તતોઽતદર્થમપિ વસ્તુતઃ પ્રકૃતિપરિણામકર્મ તદધીનં ચિત્રાવભાસનાર્થત્વાત્તદર્થમુપવર્ણ્યતે । પરસ્પરાર્થત્વે ગુણપરિણામસ્યૈકતમ એષાં પર્યાયેણ ચિત્સ્વભાવઃ સ્યાચ્ચિદુપયોગપરિસમાપ્તેઃ સર્વપરિણામાનામ્ । ન ચૈતદત્યન્તભિન્નજાતીયં ચિદચિદ્રૂપમેકસ્ય ઘટતે । તદેવ કદાચિદુપકારકતાયાં જડમ્, અજડસ્ય તુ ચિદાત્મનઃ પરોપકારક્રિયાપરિણામાયોગાત્, અન્યદા ચોપકાર્યતાયામજડમ્, ન ચૈવમેકત્વં વિરોધે સતિ ઉપપદ્યતે ન ચાપ્યુપકાર્યતા ચિન્માત્રવપુષઃ ક્રમતે । તદઙ્ગભૂતાર્થોપકારસંસ્પર્શેન ચિદ્રૂપાદાધિક્યપ્રસઙ્ગાજ્જડતાપત્તિઃ । તદાધિક્યમેવ હિ જડત્વં । તદેવં યાવદઙ્ગાઙ્ગિતોપકાર્યોપકારકભાવેન તાવજ્જડતામુપેયુષી ભોગ્યભૂમિરેવ, પુરુષસ્ય તૂપકાર્યોપચારસ્તત્સંનિધાને ચિત્તસ્યાર્થાકારવતઃ પ્રકાશમાનત્વાત્ ।
પૃ૦ ૧૪) એવં ચ ગુણાનામભ્યુપગમેન ચિદ્રૂપતાપત્તિપ્રસઙ્ગેન ગુણતાહાનેઃ । અત એવૈષાં સ્વાર્થતા ન યુક્તા । તસ્યૈવૈકસ્ય વિરુદ્ધોભયભોક્તૃભોગ્યરૂપતાપત્તેરિતિ સર્વમેતત્પ્રકૃતિચલં ગુણવૃત્તમચલાચિત્તત્ત્વસાક્ષિકચિત્તગતવિષયસંવિત્પ્રયોજનમેવ । યાવાંશ્ચ વિષયભેદઃ સંવેદનક્ષમસ્તત્સંવેદનં સર્વમેવ પુરુષાર્થસંજ્ઞં ગુણપરિણામપ્રવૃત્તિનિમિત્તં, વિષયશ્ચ સંવેદનસ્ય સુસૂક્ષ્માદિભાવાવસ્થિતા ગુણાસ્તથા ગુણપુરુષાન્તરમપિ । તતો યથા સુખદુઃખમોહમયપરાર્થસંવેદનં પુરુષાર્થસ્તથા શાસ્ત્રોપદિષ્ટાનુમાનોપમાનાદિના ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરપિ । તદુભયમપિ પ્રયોજનં ભોગાપવર્ગરૂપગુણપ્રવૃત્તેઃ । તત્પ્રયોજનસંપાદનયોગ્યસ્વભાવતા ચ નિમિત્તકારણમુચ્યતે । ન તુ ભાવિપ્રયોજનમનાગતમેવ નિમિત્તતાં ગચ્છેત્ । તત્ર ચ વિવેકજ્ઞાનપર્યન્તપુરુષાર્થપ્રયોજને પરિસમાપ્તે પ્રવૃત્તિનિમિત્તકારણાભાવાત્ ન ગુણાસ્તમુદ્દિશ્ય પુરુષાર્થં પ્રવર્તન્તે,-ઇતિ કૈવલ્યં પુંસ ઉચ્યતે નિત્યકેવલસ્યાપિ । ઇત્થમવસ્થિતે મૃદ્દણ્ડાદેઃ સ્વતો ઘટાદિવ્યક્ત્યશક્તસ્ય સહકારી બુદ્ધિમાન્ કુમ્ભકારોઽસ્તુ, તન્ત્વાદેશ્ચ તન્ત્રવાયસ્તથા નામાદૃશ્યઃ । ન તાવતા શરીરાદેરુત્પાદસમયે કશ્ચિત્પ્રસિદ્ધકારણાતિરિક્તોઽપિ કલ્પનીયો ભવતિ । મા ભૂદતિપ્રસઙ્ગઃ,-ઇતિ દૃષ્ટોપાદાનાદિકારણસામર્થ્યવિશેષાદપિ ચ ઉપપદ્યતે એવ કાર્યાણાં ઘટાઙ્કુરાદીનાં રૂપાદિભેદઃ, તથા સંસ્થાનવિશેષપ્રથાપિ તત્સામર્થ્યાદેવ સ્યાત્, કો દોષઃ, કિમર્થમદૃષ્ટકલ્પનં । યાવતા હિ રૂપેણ સંનિવેશેન વા પુરુષાર્થોઽવસ્થિતિં લભતે, તત્ર તાવતિ ગુણસ્વભાવ એવ નિમિત્તં તથૈવોપપત્તેઃ । તત્સ્વભાવાનુગ્રહાદેવ ચ શરીરવિષયેન્દ્રિયાદિક-
પૃ૦ ૧૫) ચેતઃપૂર્વાપરભૂમિકાવસ્થાયિનિ કાર્યવર્ગે ધર્માદિકર્માપિ નિમિત્તકારણતયા પ્રભવેત્ । અતઃ પરં પરિકલ્પયન્નીતિમાર્ગાતિગોઽવધીરણીય એવ સ્યાદપિ । એતાવન્માત્રમષ્ટગુણં ચિત્તવર્તિ ધર્માદિવદૈશ્વર્યં કદાચિદભિવ્યક્તં યદ્ગુણાનામેવ સહભાવિ ભવદ્યોગિતાવ્યપદેશમાવહેત્ । યત્તુ તતોઽધિકં નિત્યં કસ્યચિત્પુરુષવિશેષસ્ય તનુકરણભુવનાદિવિધૌ સર્ગસ્થિતિપ્રલયેષુ ચ કારણતામુપેયાત્ તત્પ્રકૃતિસ્વભાવસદ્ભાવમનતિરિક્તમનેકવૈચિત્ર્યોપકલ્પ્યમાનપુરુષાર્થપ્રયોજનમનાદૃત્ય પૃથગ્ભૂતમાશ્રીયમાણં ભક્તિમાત્રસાધનમેવ ॥ તદાહ
અસ્તિ ચાસ્ય પ્રધાનસ્ય
પ્રસિદ્ધસ્યાન્વયાદિના ।
સ્વાર્થતાદિનિષેધેન
સાધિતા પુરુષાર્થતા

તેનાસ્ય ભોગસંસિદ્ધિઃ
પુરુષસ્ય યથા યથા ।
તથા તથા પરિણતિઃ
સ્યાન્ન કિંચન દુર્ઘટમ્

અત એવ પ્રધાનસ્ય
મહત્ત્વપરિણામિનઃ ।
નિમિત્તકારણં નાન્ય-
ત્પુરુષાર્થોદ્યમાદૃતે

પૃ૦ ૧૬) સ્વભાવ એવ ચૈષોઽસ્ય
મૂલહેતોસ્તથેક્ષણાત્ ।
ચિત્તભૂમેરધરતઃ
શરીરાદિવિધિં પ્રતિ

નિમિત્તકારણં કર્મ
સ્યાદપ્યાદ્યસ્વભાવતઃ ।
તતોઽત્ર કુત્ર વ્યાપાર
ઈશ્વરસ્યોપકલ્પ્યતામ્

ચેતસ્યષ્ટગુણે જાતુ
જાતાદૈશ્વર્યતોઽધિકઃ ।
ઇતિ ॥
ઉક્તનીત્યા ચ ચિન્માત્રસ્ય અધિકવિશેષાનુપપત્તેઃ । તથા હિ જડતાપત્તેરૈશ્વર્યાભાવાત્ ધર્માદિવચ્ચિત્તભૂમિભાગિનોઽસ્યેશ્વરસ્ય કથમિવાભિવ્યક્તચિત્તાવસ્થે મૂલકારણે મહદાદિકાર્યપરિણામાય નિમિત્તકારણત્વમુપકલ્પ્યેત । તદત્ર પૂર્વત્ર પરિણામે ચેત્પુરુષાર્થોચિતોત્તરોત્તરવિકારકારિણિ નિમિત્તકારણં પુરુષાર્થતાસ્વભાવઃ પ્રકૃતેસ્તત્સકલવિશેષપર્યન્તેઽપિ વિકારરાશૌ સ એવાસ્તુ કિમર્ધજરતીયન્યાયાભિનિવેશેન ॥ તદાહ
રહ[નત્વ]સ્ય મૂલપ્રકૃતા-
વન્તઃ કરણચારિણઃ

પૃ૦ ૧૭) ઈશ્વરસ્યોપકલ્પ્યેત
પરિણામનિમિત્તતા ।
ઇતિ ॥
એવં ચાત્ર પ્રયોગઃ-પ્રધાનં મહદાદિપરિણામે નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષં પુરુષાર્થોપયોગિતયા ભૂતવિકારપરિણામૈકસ્વભાવત્વાત્ । યદ્યથા પરિણામૈકસ્વભાવં તત્તત્ર પરિણામેઽન્યનિમિત્તા[ન]પેક્ષં તતઃ સ્વભાવાદેવ તથા ભવતિ યથા બીજાદિકારણકલાપોઽઙ્કુરપરિણામે । યચ્ચાન્યાનપેક્ષં ન તથા ભવતિ ન તત્તત્ર તથાસ્વભાવં યથા શાલિબીજં યવાઙ્કુરે જલાદિરહિતં વા બીજમ્ । તથા ચ પ્રધાનં પુરુષાર્થોપયોગિમહદાદિવિકારપરિણામૈકસ્વભાવં ન તુ શાલિબીજં યવાઙ્કુર ઇવ । તસ્માદન્યેશ્વરાદિનિમિત્તકારણાનપેક્ષં સ્વભાવાદેવ મહદાદિપરિણામવત્પ્રધાનમિતિ । અત્ર પ્રધાનં તાવત્સમન્વયાદિહેતુભિઃ સિદ્ધમેવ । સ્વાર્થતાદિનિષેધેન ચ પુરુષાર્થસ્વભાવત્વમસ્યોપપાદિતમ્ । દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ બીજાદિકારણકલાપસ્ય ન ચ પરં પ્રતિ સંદિગ્ધસાધ્યત્વે પક્ષકૃતત્વમેવ । સા ચ તદઙ્કુરકરણસ્વભાવૈવ,-ઇતિ ન તં પ્રત્યપિ તસ્યાસ્તાવત્યાસ્તથા સ્વકાર્યકરણેન ન્યાયા[અનન્યા]પેક્ષસ્વભાવત્વં સંદિગ્ધમિતિ ॥ તદાહ
યદ્યથા પરિણામૈક-
સ્વભાવં તત્ર તત્તતઃ

અનન્યાપેક્ષિ બીજાદિ-
સામગ્રી યદ્વદઙ્કુરે ।
પૃ૦ ૧૮) મહદાદિવિકારૌઘ-
પરિણામસ્વભાવકમ્

ત્રિગુણાત્મ પ્રધાનં ચ
તેન સાંખ્યમનીશ્વરમ્ ।
ઇતિ ॥
તત્રૈતાન્સાંખ્યાન્પ્રત્યુચ્યતે,-યથા નાવગતો ભવદ્ભિઃ સાધનાર્થ ઇતિ । યદિ હિ સર્વવિચિત્રસંસ્થાનકાર્યોત્પાદનેષુ પ્રધાનસ્યૈવ યા પુરુષભોગાર્થતા સૈવ નિમિત્તકારણં કિમીશ્વરેણેતિ ઉચ્યતે તત્કુમ્ભકારેણાપિ કિં ઘટકરણે । તત્રાપિ પ્રાધાનિકસ્ય મૃત્પિણ્ડાદેઃ પુરુષાર્થસ્વભાવતાવશાદેવ તથાભૂતસંનિવેશવદ્ધટકરણસામર્થ્યં સ્યાત્ । નહિ પૃથુબુધ્નોદરાકારસંનિવેશં વિના ભોક્તુરુદકાહરણલભ્યો ભોગઃ સિદ્ધ્યેત્ । તૃણવારિણાદ્યર્થિનાં વા કર્મભિરેવ? તદાકારવત્તા ઘટસ્ય ભવેત્ કિં તત્ર કુલાલેન । અથ પ્રધાનસ્યાયમપિ સ્વભાવવિશેષ એવ, યદ્ઘટસંનિવેશાદૌ દણ્ડચક્રવદ્બુદ્ધિમદપેક્ષા, તાવતા પ્રાધાનિકેન કારણકલાપેન પુરુષાર્થોપયોગિતત્સંનિવેશવદ્ઘટવસ્તુસિદ્ધેઃ । તદેવમેવ તનુકરણાદિકારણસ્યાપિ પ્રાધાનિકાત્તથાસ્વભાવયોગાત્ કથં તથાકરણયોગ્યબુદ્ધિમદપેક્ષા નેષ્યતે । એષ હિ તાવન્ન્યાયોઽસ્તિ યદેકત્રૈકદા ધૂમાગ્ન્યોઃ સંબન્ધેઽવગતેઽન્યદા અન્યત્ર અન્યયોરેવ ધૂમાગ્ન્યોસ્તથૈવ સંબન્ધોઽવશ્યભાવી, યેન ધૂમાન્તરાદદૃષ્ટોઽપિ અગ્નિર્નિશ્ચીયતે । તદનેનૈવ ન્યાયેનૈકત્ર સંનિવેશવિશેષે બુદ્ધિમત્સંબન્ધપ્રતીત્યા સર્વત્રૈવ તથા સંનિવેશ-
પૃ૦ ૧૯) સ્ય બુદ્ધિમદવિનાભાવસિદ્ધેર્દેહાદિસંનિવેશાદપ્યદૃષ્ટસ્ય તાદૃશો બુદ્ધિમતઃ કથં નાનુમતિઃ ॥ તદાહ
પુરુષાર્થસ્વભાવત્વં
સમસ્તાર્થક્રિયાસુ ચેત્

નિમિત્તકારણત્વેન
પ્રધાનસ્યોપકલ્પ્યતે ।
તદ્વિના કુમ્ભકારેણ
ઘટોઽપિ ન ભવેત્કથમ્

પ્રધાનમયમૃત્પિણ્ડા-
દેવ તાદૃક્સ્વભાવતઃ ।
અથ સ્વભાવ એષોઽસ્ય
યત્કુલાલાદ્યપેક્ષણમ્

તથેશ્વરવ્યપેક્ષાસ્તુ
દેહહેતોઃ સ્વભાવતઃ ।
ઇતિ ॥
ન ચાપિ સહકારિણામુપાદાનકારણસ્યાન્તઃ પ્રવેશમાત્રાદુપયોગવિશેષાનુસંધાનવતઃ કસ્યચિદવ્યાપારેઽપિ વિચિત્રા પુરુષાર્થોપયોગિની રચના ઉપકલ્પ્યતે । તથાહિ યાવદિદમિતો ભવતિ કિંચિદધિકવિશેષાત્પુનરત એવાનેન વિશેષેણ સવિશેષમિદમેવ ભવતિ, અપરવિશેષયુક્તાત્પુનરસ્માદેવ અન્યદેવ અન્યજાતીયમેવ કાર્યં જાયતે, તતઃ સંપ્રતિ
પૃ૦ ૨૦) એવંવિધમુપયુજ્યતે તથૈવ કરોમીત્યેવં વિચારચતુરા મતિર્ન સ્યાત્, તાવત્કથં તથાભૂતવિશેષકરણાય હાનોપાદાને સ્યાતામ્ । તથા વિજ્ઞત્વે ચ સર્વદા તથાભૂતકાર્યસંભવો ન ભવતિ, તસ્ય પ્રજ્ઞાવતઃ સર્વદા તત્કરણેચ્છાયા અભાવાત્, તતઃ સાપિ તસ્યાપેક્ષણીયા; ઇચ્છાનુસંધાનશૂન્યેન તુ જલભૂમ્યાદિરસેન ઉપાદાનાન્તઃપ્રવિષ્ટેનાપિ કાર્યસ્ય સ્થૂલતામાત્રમવિચિત્રમેવ સ્યાત્, ન તૂપયોગવિભાગપ્રયોજિતા અવયવસંસ્થાનભઙ્ગ્યઃ । વિલક્ષણા દૃશ્યન્તે એતાઃ સર્વાસ્તથા । ન ચાપ્યેતા એકાન્તવિલક્ષણા એવ, યાવદેકાર્થક્રિયોપયોગિન્યઃ, સજાતીયા અપિ પ્રાજ્ઞકૃતતત્તત્સહકારિસંયોજનવિયોજનવશાદુપલક્ષ્યન્તે । બુદ્ધિશૂન્યસહકારિમાત્રસામર્થ્યે સંશયરૂપતા કેવલકાર્યસ્યોચિતા; કાકતાલીયોઽવયવવિભાગ એકત્રૈવ સા..................દન્યત્રાન્યાદૃશતૈવ ભવેત્ । યત્પુનરનુગામિત્વમવશ્યમુપયોગવિશેષાનુગામિતાનુવિધાયિ સર્વકાર્યેષૂપલભ્યતે, તત્તથા નિયમેન ન સ્યાત્ । તસ્માન્મૃત્પિણ્ડાયાતઘટશરાવોદઞ્ચનેષ્ટકાદિસંનિવેશવિભાગકારી પ્રયોજનભેદાનુસારિતયા દૃશ્યતે બુદ્ધિમત ઇચ્છાદિવ્યાપારઃ પ્રજ્ઞાવિશેષમયો, ન તુ જડવિજાતીયતાપાત્રતયા સહકારિત્વેન । તથા સતિ હિ સ કુમ્ભકારસંબન્ધાદ્ઘટ એવ વા સ્યાત્ શરાવ એવ વા, ન તુ કુણ્ડમપીષ્ટકાન્ય[દ્ય]પિ વા । તતો યથાભૂતમિચ્છતિ જાનાતિ ચ કર્તું તાદૃગેવાત્ર કાર્યવિશેષોદ્ગમઃ । અત એવ સંનિવેશસ્ય વિશેષઃ પુરુષાર્થોપયોગિત્વેનાર્થનીયત્વાત્ ન તુ પૃથુબુધ્નોદરાકારત્વાદિ, યેન સિદ્ધં યાદૃગધિષ્ઠાતૃભાવ........... ઇત્યાદિ ચોદ્યેત । ઇચ્છયા સહ સંનિવેશસ્યાપિ હિ પુનર્હસ્તાદ્યપેક્ષયાનવસ્થાનાત્ । તતશ્ચ
પૃ૦ ૨૧) તનુકરણભુવનાનામન્યોન્યાનુગુણ્યવિદ એકસ્યૈવ કર્તુસ્તથેચ્છામાત્રસંનિવેશવિશેષવત્ત્વમ્ । રથાદૌ તક્ષ્ણો યદ્યપ્યયઃસંનિવેશવિજ્ઞતાપિ સ્યાત્ તથાપિ તસ્ય હસ્તાદિવ્યાપારાનભ્યાસાદયોયોજનેઽયસ્કાર એવ કર્તા । ભિન્નદેશકાલગતવિવર્તિતત્વાદ્યનુસંધાનવતસ્તુ સંહતેચ્છામાત્રાત્કાર્યસ્ય સિદ્ધૌ ન સિદ્ધા વિશ્વભાગે કર્ત્રન્તરાપેક્ષા, અયસ્કાર ઇવ હસ્તાભ્યાસાનપેક્ષણાદિત્યેક એવ તન્વાદિવિશ્વકર્તા પુરુષાર્થોપયોગિત્વેન । તચ્ચાર્થિસાર્થૈરર્થનીયત્વં ન ઘટમાત્રાશ્રયેણ, કુણ્ડપટશકટાદિગતત્વેન પ્રાજ્ઞશક્તકર્તૃકતયા ચ તાદૃશ એવાનુમિતાધિકૃતો ન તુ ઘટકુમ્ભકારમાત્રદર્શી, યથા તાર્ણપાર્ણચાન્દનાદ્યનેકાગ્નિધૂમગતપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભપ્રવૃત્તિમાનગ્નિમાત્રાનુમાને । અનેકવિશેષદર્શને હિ સામાન્યનિષ્ઠકાર્યકારણભાવપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષવ્યભિચારઃ સિદ્ધ્યતિ; એકવિશેષવ્યભિચારાચ્ચ સર્વવિશેષવ્યભિચારનિશ્ચયેન અત્યન્તાદૃષ્ટપૂર્વશાંશપાદિવિશેષાનિરાકરણાત્ ન સર્વવિશેષદર્શનમુપયુજ્યતે । એવમિહાપિ સંનિવેશવિશેષમાત્રસ્ય તથાભૂતચિકીર્ષાયાશ્ચ અનેકસંનિવેશદર્શનાત્ સામાન્યેન કાર્યકારણતાસિદ્ધૌ કુલાલાનીશ્વરાદિવિશેષવ્યભિચારનિશ્ચયેઽત્યન્તાદૃષ્ટતનુકરણાદિચિકીર્ષાવિશેષાનિરાકરણેન સંનિવેશવિશેષાત્ તથા ચિકીર્ષામાત્રાનુમાનમ્; ઇચ્છાકાર્યેષુ અનઙ્ગભૂતેઽપ્યનીશ્વરત્વે સહદર્શનમાત્રાદપેક્ષોપગમેન કિંચિદપીચ્છાકાર્યમુપદેશાદ્યમીશ્વરસ્ય અનીશ્વરસ્ય વા સિદ્ધ્યેત્; દેહરાગાદિસહભાવદર્શને ચ રૂપ્યધાત્વાદૌ ઇચ્છાવતાં તત્કાર્યં ન સ્યાત્ । તદેવં તનુકરણભુવનાનાં સંસ્થાનભઙ્ગીવૈચિત્ર્યં તદનુગુણપ્રજ્ઞા-
પૃ૦ ૨૨) મહિમાનં વિના કથં પ્રાધાનિકજડવસ્તુસ્વભાવમાત્રાદુપયોગવિભાગનિયતમનુગામિ ચાર્થિતાસ્પદમુપપદ્યેત ॥ તદાહ
નૈવોપાદનહેત્વન્તઃ-
પ્રવેશાત્સહકારિભિઃ

સંનિવેશવિશેષોઽપિ
શક્યઃ કર્તુમિતિ ક્ષમમ્ ।
લોકયાત્રાનુસંધાન-
વતીં પ્રજ્ઞાં વિના નહિ

તથા ચિકીર્ષાં ચ વિના
વિચિત્રરચનોદ્ભવઃ ।
સ્થૂલતામાત્રમેવ સ્યા-
ન્ન તુ લોકોપયોગિની

રચના નિયમેન સ્યા-
દ્વિચિત્રા જાતિરૂપિણી ।
કુલાલસહકારિત્વ-
માત્રાચ્ચેજ્જાયતે ઘટઃ

ન સ્યાજ્જાતુ શરીરાદિ
દીર્ઘમૃત્પિણ્ડ એવ વા ।
અત એવાર્થનીયત્વા-
ત્સંનિવેશો વિશિષ્યતે

પૃ૦ ૨૩) ન ઘટાદિતયા સિદ્ધઃ
સોઽર્થિતાપરિપૂરકઃ ।
ન ચેશ્વરોઽનીશ્વરો વા
પ્રકૃતોઽત્રાણુલક્ષણઃ

વૈચિત્ર્યકારી યો યત્ર
સ તત્રેશ્વર ઇષ્યતે ।
ઇતિ ॥
ન ચ પ્રધાનસ્યૈવ મૂલકારણસ્ય વ્યવસાયાદિભિર્વ્યક્તિરસ્તિ તત્કથં તસ્યેચ્છાદિયોગઃ પુરુષાર્થોદ્દેશાનીતઃ સ્યાત્ યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભવેત્ । યદ્યપિ ચ બુદ્ધેરસ્તીચ્છાનુસંધાનં ચ વ્યાપારસ્તથાપિ પુરુષસંનિધાનાદ્યાવન્ન ચેત્યમાનઃ પ્રકાશમાનોઽસૌ સંપન્નસ્તાવન્નેચ્છાદિરૂપતાં ધત્તે તથાલક્ષણત્વાદિચ્છાનુસંધાનાદીનામ્ । અન્યથાર્થાન્તરમેવ તત્સ્યાત્ । તથા ચ સતિ ન બુદ્ધિપ્રવૃત્તિરેવ પુરુષાર્થા યાવત્પુરુષસ્ય સંવેદનવ્યાપારોઽપિ પુરુષાર્થઃ સ્યાત્ ન તુ કેવલં પ્રધાનમેવ સંવેદનમેવ ચ પુરુષસ્યાર્થઃ, તસ્માત્પુરુષનૈરપેક્ષ્યેણ પ્રધાનબુદ્ધ્યાદિવ્યાપારસ્ય પુરુષાર્થતા ન વાચ્યા, તાદૃશસ્ય ચેષ્ટાનુસંધાનરૂપત્વાભાવાત્ ન સા યુક્તા,-ઇતિ યુક્તમેવ । અથ સર્વપુરુષસાધારણસ્ય એકસ્યાપિ બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય મહત્સંજ્ઞકસ્ય પ્રતિપુરુષમધ્યવસાયલક્ષણવૃત્તિઃ સત્યં ભિદ્યતે, મહત્કારણાસ્મિતાજન્મનો વા મનઃસંજ્ઞકરણસ્ય । એષા અધ્યવસાયાદિવૃત્તિઃ પ્રત્યેકપુરુષનિયતાસ્તુ, ન તયા ઉત્તરકાલભાવિન્યા પ્રધાનસ્ય મહતો વા પુરુષાર્થાનુસંધાનેચ્છાવત્તા યુજ્યતે કિં તુ પ્રધાનસ્યૈવ
પૃ૦ ૨૪) પ્રથમવિકારકરણ એવ સર્વપુરુષોદ્દેશેન સામાન્યાનુસંધાનેચ્છા વ્યવસાયાદિવૃત્તિઃ પ્રથમા બુદ્ધિસંજ્ઞા અસ્ત્યેવ, યેન તસ્યાપિ બુદ્ધિપૂર્વકારિતા સ્યાત્ । તદૈવ તદપિ ન યુક્તમ્, પ્રધાન્ય[નસ્ય]સર્વથૈવ અવ્યક્તરૂપત્વેનાનુપલક્ષણીયવૃત્તિત્વાત્ । ન ચ વૃત્તૌ પુરુષેણાસંવિદિતાયામિચ્છાનુસંધાનાદિરૂપત્વં સંભવતિ, પુરુષેણાપિ પ્રધાનવૃત્તેઃ કેન સંવેદ્યમાનતા સર્વપુરુષોદ્દેશેન સામાન્યપ્રવૃત્તેઃ, એકૈકેન ચેત્ તત્તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સ્યાત્, પુરુષાર્થત્વં ચ પૂર્વવત્સર્વપુરુષોપયોગિ સ્વકાર્યાનુસંધાનવત્ત્વાત્, પ્રકાશ્યધર્મભૂતા[યા]શ્ચ પ્રકાશસ્થાનતાયા અનન્તપુરુષસંનિધાનાનીતત્વાદાનન્ત્યેઽપિ આશ્રયૈક્યેન અન્યોન્યોન્મૂલનાત્પુરુષબહુત્વાસિદ્ધિઃ । અથ સામાન્યરૂપેણૈવ સર્વજ્ઞેન ચ પુરુષવિશેષેણ સામાન્યપ્રધાનવૃત્તેઃ સંવેદ્યમાનતા તત્સ એવેશ્વરોઽસ્તુ, તસ્યૈવ વિશ્વનિર્મિત્સા સંવેદ્યા સતી સંબન્ધિની ભવતિ,-ઇતિ પ્રધાનવત્ તસ્યાપિ નિમિત્તકારણતાયોગાત્સર્વજ્ઞત્વાત્સર્વકર્તૃત્વાચ્ચ ॥ તદાહ
ન ચ પ્રધાનસ્યેચ્છાદિ-
સંભવઃ પુરુષાર્થતા

યતઃ સ્યાદસ્ય બુદ્ધેસ્તુ
સંભવન્નપ્યસંભવી ।
વિના સંવેદ્યતાં પુંસ-
સ્તથાત્વે પુરુષાર્થતા

પુંસોઽપિ સ્યાત્પ્રધાનસ્યા-
વાચ્યા સા કેવલસ્ય તુ ।
પૃ૦ ૨૫) અથાપિ મનસો વૃત્તિ-
ર્બુદ્ધેર્વૈકૈકસંસ્કૃતા

ઇચ્છા નામ કથં સર્વ-
પુરુષાર્થોપયોગિની ।
સ્યાત્કિં તુ સા પ્રધાનસ્ય
સામાન્યસ્યાખિલાન્પ્રતિ

પુંસઃ સ્યાત્સાપ્યસંવેદ્યા
નેચ્છા વેદ્યા ચ કસ્ય સા ।
સર્વેષાં યદિ સાર્વજ્ઞ્ય-
મેકૈકસ્ય પ્રસજ્યતે

સંકીર્યેરન્પ્રકાશૈક્યા-
દ્ભિન્નાશ્ચાભાસમાનતાઃ ।
અથાપિ સર્વપુરુષા-
ભિન્નેનૈકેન કેનચિત્

વેદ્યા સા વૈષ તર્હ્યેકઃ
કર્તા જ્ઞાતા સ ચેશ્વરઃ ।
ઇતિ ॥
અથ ન પુરુષસ્યોપયોગિ કરોમિ ઇત્યેવમનુસંધાનવત એવ પુરુષાર્થત્વં યેન પ્રધાનસ્ય તદભાવાન્ન સ્યાત્, અપિ તુ પ્રધાનં મહદ્વા તન્માત્રાણિ વા યદિ વા શુક્રશોણિતાદ્યપિ ત-
પૃ૦ ૨૬) ત્સ્વભાવત્વાદેવ તાદૃક્કાર્યમભિનિર્વ[ર્ત]યતિ, યજ્જાતં સદ્વિચિત્રસંનિવેશાદિકં પરતોઽર્થક્રિયાવિશેષાર્થી પ્રમાતા દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીપુંસાદિવદન્યોન્યં યોજયતિ । ક્વચિત્પુનઃ કર્મવશાચ્ચ વ્યાઘાતકાદીનાં કાકતાલીયેન અન્યથા વા સંનિપાતો ભવેત્તતઃ પુરુષભોગાર્થમિવ કારણાનાં પ્રવૃત્તિરિત્યુપચારેણ પુરુષાર્થતા ઉચ્યતે, તદેતદપિ ન યુક્તં । યત એવં સતિ વસ્તુતો નિમિત્તકારણાભાવાત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વભાવાદેવ કારણાનાં તથાવિધકાર્યવિશેષકારિતેતિ દૃષ્ટે પ્રકૃતિપુરુષાન્તરે તમેવ પુરુષં પ્રત્યપિ તેષાં કથં કાર્યકરણાય પ્રવૃત્તિર્ન ભવતિ । અથ ભવત્યેવ પ્રકૃત્યૈકસ્ય । નનુ એકસ્ય પ્રકૃતિપુરુષાન્તરજ્ઞાનાદેવ સા નિરુધ્યતે, સર્વપુરુષસાધનત્વં કસ્ય[સ્યાઃ]પ્રકૃતેરેકરૂપત્વાત્ અષ્ટાનાં પ્રકૃતીનાં, તદસ્ત્વાસાં; શુક્રશોણિતાદેસ્તુ મુક્તાભિમતં પુરુષં પ્રતિ કસ્માદ્દેહાત્મકકાર્યજનનં ન ભવેત્ । અથ તસ્યાપિ તદ્ભવત્યેવ કિં તુ પુરુષસ્ય કૃતાર્થત્વાત્ ન તદુત્પન્નમતિસંવેદ્યતાં યાતિ । તદેતદેવં સ્યાત્, યદિ પુરુષસ્ય બુદ્ધિસંવેદનાય સ્વરૂપાતિશયલક્ષણઃ કશ્ચિદુદ્યમઃ સ્યાત્, સ ચેદાનીં કૃતકાર્યત્વાત્ તસ્ય નિવૃત્તઃ,-ઇતિ યાવતા સર્વદા નિરભિપ્રાયો નિરુદ્યમ એવ ચૈકરૂપ ઉદાસીનઃ પુરુષો ન તસ્યૈકદાતિશયયોગોઽન્યદા તન્નિવૃત્તિઃ કૂટસ્થતાહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । કેવલં બુદ્ધેઃ કર્મવશાત્ પ્રતિપુરુષં વૃત્તિવિશેષોઽન્તઃકરણસ્ય વા નિયતો, યેન મુક્તપુરુષસ્યાપરબુદ્ધિવૃત્તિઃ સંવેદનમનુભવતિ, અન્યથા એકાત્મીયાભિમતબુદ્ધિવૃત્તિભોગાનિવૃત્તેઃ, તતઃ પુરુષસ્ય અર્થિત્વાનર્થિત્વવિભાગાભાવાત્ નિત્યનિર્મુક્તસ્વભાવસ્ય અન્તઃકરણમાત્મકર્મનિયતં કેવલં બદ્ધાવસ્થાયાં કર્મભિઃ સંવેદ્યં ભવેત્
પૃ૦ ૨૭) મોક્ષદશાયાં તુ નોત્પદ્યત એવ, અન્યથા કર્મણાં તાદવસ્થ્યાત્ કથં ન નિયતપ્રસ્તુતપુરુષસંવેદ્યતા સ્યાદેવ, ન હિ પુરુષાણાં કર્મ નિયામકમ્ અપિ તુ અન્તઃકરણસ્યૈવ । તદેવં સ્વકારણસ્વાતન્ત્ર્યાદેવોત્પન્ને સાન્તઃકરણે દેહે નાનર્થિત્વાત્ તસ્ય પુરુષસંવેદ્યતા સ્યાદેવ, ન ભવતીતિ નોપપન્નં તસ્ય સંવેદ્યસ્વભાવત્વાત્ । અથ ક્ષીણકર્મણોઽન્તઃકરણસ્ય ન સંવેદ્યતાસ્વભાવ ઉચ્યતે, તદત્ર કિં પ્રમાણમ્ । કર્મ[ભાવા] ભાવાભ્યાં ચ તદાનીં બન્ધમોક્ષાભ્યુપગમઃ સ્યાત્, ન સંયોગવિયોગાભ્યાં, તતશ્ચ દર્શનક્ષતિઃ । ન ચાપિ કર્માણિ કરુણયાપિ દાનાદીનિ જ્ઞાતપુરુષાન્તરસ્ય વિરમન્તિ, રાગદ્વેષપ્રયુક્તાનાં કર્મણાં બન્ધકત્વાભ્યુપગમે રાગાદિભાવાભાવકૃતબન્ધમોક્ષવાદિદર્શનાશ્રયણમેવ સ્યાત્,-ઇતિ સ્વાભાવિકપુરુષવાદે જ્ઞાતપુરુષવિવેકસ્યાપિ બુદ્ધિસંબન્ધપરિહારાયોગાદનિર્મોક્ષાપત્તિઃ,-ઇત્યપરબુદ્ધિમત્પુરુષપ્રેરણયૈવ સા મૂલકારણસ્ય સંસારોપયોગિસંનિવેશવિશેષકરણે પ્રવૃત્તિરુપપન્ના,-ઇતિ નિરવદ્ય એવ પ્રાક્તનહેતૂપન્યાસઃ ॥ તદાહ
ન લોકયાત્રાભિપ્રાયા-
જ્જનયેદ્બીજમઙ્કુરમ્

કિં તુ સ્વભાવાત્સા તસ્ય
સામગ્રી હેતુરીદૃશઃ ।
યજ્જાતં યોગ્યમન્યોન્યં
યોજયેદ્બુદ્ધિમાઞ્જનઃ

પૃ૦ ૨૮) અસ્ય તેનોપચારેણ
પુરુષાર્થત્વમુચ્યતે ।
ઇતિ ચેત્તત્સમાપ્તેઽપિ
પુરુષાર્થેઽપિ તં પ્રતિ

સ્વકાર્યપરિણામાન્ન
વિરમેન્મૂલકારણમ્ ।
આહો ન વિરમત્યેત-
ત્પરં પ્રકૃતિસપ્તકે

પરિણામાત્તદેકં હિ
સર્વાન્પુંસઃ પ્રતીષ્યતે ।
તથાપિ [તયેતિ પાઠાન્તરમ્ ।] દેહભૂતાદેઃ
પરિણામઃ સ્વભાવતઃ

પૂર્વવન્ન ભવેત્કસ્મા-
ત્તં મુક્તાભિમતં પ્રતિ ।
અથાપિ સ ભવત્યેવ
કિં તુ તેન ન યુજ્યતે

મુક્તપુંસા કૃતાર્થત્વા-
દનર્થિત્વાત્સ કેવલઃ ।
નૈતન્નાર્થિત્વમસ્યાસ્તિ
જાતુ પુંસોઽથ ચેતસઃ

પૃ૦ ૨૯) અર્થિત્વવિગમાન્ન સ્યા-
દ્ભૂયઃ પુંસા સમાગમઃ ।
તદેતદપિ ન ન્યાયયં
જાતે દેહસ્થચેતસિ

સંવેદ્યૈકસ્વભાવત્વા-
ત્તસ્ય કર્મક્ષયાન્ન ચેત્ ।
તત્સ્વભાવત્વમેવ સ્યા-
ન્મોક્ષઃ કર્મક્ષયાશ્રયઃ

સ્યુર્જ્ઞાતપુંવિવેકાનાં
કર્માણ્યપિ કૃપાદિતઃ ।
ન રાગાત્તાનિ ચેદેવં
મોક્ષો રાગક્ષયાદ્ભવેત્

તથા ચ દર્શનત્યાગ-
સ્તન્ન યુક્તા સ્વભાવદૃક્ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધં તન્વાદિ
બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકમ્

સંસ્થાનભેદાદિત્યેત-
ન્નિરવદ્યં પ્રસાધનમ્

ઇતિ ॥
સ એષ હેતુઃ પરમેશ્વરં પ્રતિ
પ્રયુજ્યમાનઃ સ્વનિવેશિતાત્મના ।
પૃ૦ ૩૦) ન હેતુદોષૈઃ પરિભૂયતે મનાક્
પરોઽપિ વા કેવલમેતદુચ્યતે

સમુજ્જ્વલન્ન્યાયસહસ્રસાધિતોઽ-
પ્યુપૈતિ સિદ્ધિં ન વિમૂઢચેતસામ્ ।
મહેશ્વરઃ પાણિતલસ્થિતોઽપિ સન્
પલાયતે દૈવહતસ્ય સન્મણિઃ

સ્વાત્મૈવાયં સ્ફુરતિ સકલ-
પ્રાણિનામીશ્વરોઽન્તઃ
કર્તા જ્ઞાતાપિ ચ યદિ પરં
પ્રત્યભિજ્ઞાસ્ય સાધ્યા ।
સા ચાસ્માભિર્વિહિતઘટના-
ન્યત્ર કિં ત્વીશસિદ્ધિ-
ર્દ્વૈતેઽપ્યસ્તીત્યુચિતમધિકં
ભાતિ વહ્નિર્નિશીથે

ઇતિ શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યોત્પલદેવેનોદયાકરસૂનુના વિરચિતા ઈશ્વરસિદ્ધિઃ સમાપ્તા ॥
શ્રીમત્કશ્મીરભૂભર્તુરાજ્ઞયા પ્રીતયે સતામ્ ।
મધુસૂદનકૌલેન સંપાદ્યેયં પ્રકાશિતા ॥