hiraṇyakeśigṛhyasūtram · Chapter 1
atha hiraṇyakeśigṛhyasūtram
upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ १ saptavarṣaṃ brāhmaṇamupanayīta २ ekādaśavarṣaṃ rājanyaṃ dvādaśavarṣaṃ vaiśyam ३ vasanto brāhmaṇaṃ grīṣme rājanyaṃ śaradi vaiśyam ४ āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre viśeṣeṇa puṃnāmadheye ५ yugmānbrāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā ६ āśitasya kumārasya keśānvāpayitvā snātamalaṃkṛtam ७ ahataṃ vāsaḥ paridhāya ८ prācīnapravaṇa udīcīnapravaṇe prāgudakpravaṇe same vā deśa uddhatyāvokṣya ९ agniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya nyupyopasamādadhāti ९० prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti ११ api vodagagrāḥ paścātpurastācca bhavanti १२ dakṣiṇānuttarānkarotyuttarānadharānyadi prāgudagagrāḥ १३ dakṣiṇenāgniṃ brahmāyatane darbhānsaṃstīrya १४ mayi gṛhṇāmi / yo no agniḥ / iti dvābhyāmātmannagniṃ gṛhītvā १५ uttareṇāgniṃ darbhānsaṃstīrya yathārthaṃ dra vyāṇi prayunakti १६ aśmānamahataṃ vāsojinaṃ mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtāṃ brāhmaṇasya jyāṃ rājanyasyāvīsūtraṃ vaiśyasya bailvaṃ pālāśaṃ vā daṇḍaṃ brāhmaṇasya naiyyagrodhaṃ rājanyasyaudumbaraṃ vaiśyasya १७ ekaviṃśatidārumidhmaṃ saṃnahyatyāhutiparimāṇaṃ vā १८ tasmiñchamyāḥ paridhīnidhma upasaṃnahyati १९ darvīṃ kūrcamāṃjyasthālīṃ praṇītāpraṇayanaṃ yena cārthaḥ २० sakṛdeva sarvāṇi yathopapadaṃ vā २१ etasminkāle brahmā yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyāpareṇāgniṃ dakṣiṇātikramya brahmasadanāttṛṇaṃ nirasyāpa upaspṛśyāgnimabhimukha upaviśati २२ samāvapracchinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre kṛtvānyena nakhācchittvādbhiranumṛjya pavitrāntarhite pātrepa ānīyopabilaṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyottareṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā darbhairapidadhāti २३ tiraḥpavitraṃ prokṣaṇīḥ saṃskṛtya yathā purastādbilavantyuttānāni kṛtvā viṣāyedhmaṃ triḥ sarvābhiḥ prokṣati २४ darvīṃ niṣṭapya saṃmṛjya punarniṣṭapya nidadhāti २५ saṃmārgānabhyukṣyāgnāvādadhāti २६ ājyaṃ vilāpya pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirūpyodīcoṅgārānnirūhya teṣvadhiśrityāvadyotya darbhataruṇābhyāṃ pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārānpratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāramājyaṃ trirutpūya pavitregnāvādhāya २७
śamyābhiḥ paridadhāti १ apareṇāgnimudīcīnakumbāṃ madhyamāṃ nidadhāti २ dakṣiṇenāgniṃ saṃspṛṣṭāṃ madhyamayā prācīnakumbām ३ uttareṇāgniṃ saṃspṛṣṭāṃ madhyamayā prācīnakumbām ४ apareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśati ५ dakṣiṇato yajñopavītyācāntaḥ kumāra upaviśyānvārabhate ६ atha pariṣiñcati ७ aditenumanyasva / iti dakṣiṇataḥ prācīnam ८ anumatenumanyasva / iti paścādudīcīnam / sarasvatenumanyasva / ityuttarataḥ prācīnam ९ deva savitaḥ prasuva / iti sarvataḥ pradakṣiṇam १० pariṣicyedhmamaṅktvābhyādadhāti / ayaṃ ta idhma ātmā jātavedastenedhyasva vardhasva cenddhi / vardhaya cāsmānprajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya / svāhā / iti ११ atha darvyā juhoti १२ uttaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya darvīm / prajāpataye manave svāhā / iti manasā dhyāyandakṣiṇāprāñcamṛjuṃ dīrghaṃ saṃtataṃ juhoti १३ dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya / indrā ya svāhā / iti prāñcamudañcamṛjum १४ āghārāvāghāryājyabhāgau juhoti १५ agnaye svāhā / ityuttarārdhapūrvārdhe / somāya svāhā / iti dakṣiṇārdhapūrvārdhe १६ tāvantareṇetarā juhoti १७ yukto vaha jātavedaḥ purastādagne viddhi karma kriyamāṇaṃ yathedam / tvaṃ bhiṣagbheṣajasyāsi kartā tvayā gā aśvānpuruṣānsanema / svāhā / yā tiraścī nipadyasehaṃ vidharaṇī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayāgnau saṃrādhanīṃ yaje / svāhā / saṃrādhanyai devyai svāhā / prasādhanyai devyai svāhā / iti १८
sarvadarvihomāṇāmeṣa kalpaḥ १ mantrānte nityaḥ svāhākāraḥ २ amantrāsu / amuṣmai svāhā / iti yathādevatam ३ bhūḥ / bhuvaḥ / suvaḥ / iti vyāhṛtibhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca ४ āyurdā agne / ityeṣā / āyurdā deva jarasaṃ gṛṇāno ghṛtapratīko ghṛtapṛṣṭho agne / ghṛtaṃ pibannamṛtaṃ cāru gavyaṃ piteva putraṃ jarase nayemam / svāhā ५ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsyayā sanmanasā hitaḥ / ayā sanhavyamūhiṣeyā no dhehi bheṣajam / svāhā / prajāpate / ityeṣā ६ yadasya karmaṇītyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvānsarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu me / agnaye sviṣṭakṛte suhutahute sarvahuta āhutīnāṃ kāmānāṃ sa mardhayitre svāhā / ityuttarārdhapūrvārdhesaṃsaktāmitarābhirāhutībhirjuhoti ७ atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati purastātsviṣṭakṛtaḥ ८ cittaṃ ca svāhā / cittiśca svāhā / iti jayāñjuhoti / cittāya svāhā / cittaye svāhā / iti vā ९ agnirbhūtānāmadhipatiḥ sa māvatu / ityabhyātānān १० asminbrahmannasminkṣatre / ityabhyātāneṣvanuṣajati ११ pitaraḥ pitāmahāḥ / iti prācīnāvītī juhotyupatiṣṭhate vā १२ ṛtāṣāḍṛtadhāmā / iti rāṣṭrabhṛtaḥ / paryāyamanudrutya / tasmai svāhā / iti pūrvāmāhutiṃ juhoti / tābhyaḥ svāhā / ityuttarām १३ agreṇottaraṃ paridhisaṃdhimaśmānaṃ nidhāya dakṣiṇena pādena १४
kumāramāsthāpayati / ātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthiro bhava / pramṛṇīhi durasyūnsahasva pṛtanāyataḥ / iti १ athainamahataṃ vāsaḥ paridhāpayati pūrvaṃ nidhāya / yā akṛntannavayanyā atanvata yāśca devīrantānabhitodadanta / tāstvā devīrjarasā saṃvyayantvāyuṣmānidaṃ paridhatsva vāsaḥ / paridhatta dhatta vāsasainaṃ śatāyuṣaṃ kṛṇuta dīrghamāyuḥ / bṛhaspatiḥ prāyacchadvāsa etatsomāya rājñe paridātavā u / jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāso bhavā kṛṣṭīnāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarcā rāyaśca poṣamupasaṃvyayasva / iti २ paridhāpyābhimantrayate / parīdaṃ vāso adhidhāḥ svastayebhūrāpīṇāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīrvasūni cāyyo vibhajā sa jīvan / iti ३ athainaṃ mekhalayā nābhideśe triḥ pradakṣiṇaṃ parivyayati / dvirityeke / yā duritā paribādhamānā śarmavarūthe punatī na āgāt / prāṇāpānābhyāṃ balamāvahantī svasā devānāṃ subhagā mekhaleyam / iti ४ uttarato nābhestrivṛtaṃ granthiṃ kṛtvā dakṣiṇato nābheḥ parikarṣati ५ athāsmā ajinamuttarīyaṃ karoti / mitrasya cakṣurdharuṇaṃ dharīyastejoyaśasvi sthaviraṃ samiddham / anāhanasyaṃ vasanaṃ jariṣṇu parīdaṃ vājyajinaṃ dhatsvāsau / aditiste kakṣāṃ badhnātu vedasyānuvaktavai medhāyai śraddhāyā anūktasyānirākaraṇāya brahmaṇe brahmavarcasāya / iti ६ kṛṣṇājinaṃ brāhmaṇasya rauravaṃ rājanyasya bastājinaṃ vaiśyasya ७ athainaṃ paridadāti / parīmamindra brahmaṇe mahe śrotrāya dadhmasi / athainaṃ jarimā ṇayejjyokśrotre adhijāgarat / iti brāhmaṇam / parīmamindra brahmaṇe mahe rāṣṭrāya dadhmasi / athainaṃ jarimā ṇayejjyogrāṣṭre adhijāgarat / iti rājanyam / parīmamindra brahmaṇe mahe poṣāya dadhmasi / athainaṃ jarimā ṇayejjyokpoṣe adhijāgarat / iti vaiśyam ८ tamapareṇāgnimudañcamupaveśya hutoccheṣaṇaṃ prāśayati / tvayi medhāṃ tvayi prajām / ityetaiḥ saṃnataiḥ ९ pṛṣadājyameke prāśayanti १० yoge yoge tavastaram / imamagna āyuṣe varcase kṛdhi / iti dvābhyāṃ prāśnantaṃ samīkṣate ११ prāśayantyeke १२ ācāntamupasparśayitvābhimantrayate / śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām / putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ / iti १३
prathamaḥ paṭalaḥ
āgantrā samaganmahi pra sa mṛtyuṃ yuyotana / ariṣṭāḥ saṃcaremahi svasti caratādiha / svastyā gṛhebhyaḥ / iti pradakṣiṇamagniṃ parikrāmantamabhimantrayate १ athainamabhivyāhārayati / brahmacaryamāgāmupa mā nayasva brahmacārī bhavāni devena savitrā prasūtaḥ / iti २ taṃ pṛcchati ३ ko nāmāsi / iti ४ asau / ityācaṣṭe yathānāmā bhavati ५ svasti deva savitarahamanenāmunodṛcamaśīya / iti nāmanī gṛhṇāti ६ śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye / śaṃ yorabhisravantu naḥ / iti mārjayete ७ athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamanvārabhya savyena savyaṃ vyāhṛtibhiḥ sāvitryeti dakṣiṇaṃ bāhumabhyātmannupanayate / devasya tvā savituḥ prasaveśvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmupanayesau / iti ca ८ athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇāti / agniṣṭe hastamagrabhītsomaste hastamagrabhītsavitā te hastamagramītsarasvatī te hastamagrabhītpūṣā te hastamagrabhīdbṛhaspatiste hastamagrabhīnmitraste hastamagrabhīdvaruṇaste hastamagrabhīttvaṣṭā te hastamagrabhīddhātā te hastamagrabhīdviṣṇuste hastamagrabhītprajāpatiste hastamagrabhīt / iti ९ savitā tvābhirakṣatu mitrastvamasi dharmaṇā / agnirācāryastava / devena savitrā prasūto bṛhaspaterbrahmacārī bhavāsāvapośānaḥ samidha ādhehi karma kuru mā divā svāpsīḥ / ityenaṃ saṃśāsti १० athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamuparyuparyanvavamṛśya hṛdayadeśamabhimṛśati / mama hṛdaye hṛdayaṃ te astu mama cittaṃ cittenānvehi / mama vācamekamanā juṣasva bṛhaspatistvā niyunaktu mahyam / māmevānusaṃrabhasva mayi cittāni santu te / mayi sāmīcyamastu te mahyaṃ vācaṃ niyacchatāt / iti ११ prāṇānāṃ granthirasi sa mā visrasaḥ / iti nābhideśam १२ bhūrbhuvaḥ suvaḥ suprajāḥ prajayā bhūyāsaṃ suvīro vīraiḥ suvarcā varcasā supoṣaḥ poṣaiḥ sumedhā medhayā subrahmā brahmacāribhiḥ / ityenamabhimantrya / bhūrṛkṣu tvāgnau pṛthivyāṃ vāci brahmaṇi dadesau / bhuvo yajuḥṣu tvā vāyāvantarikṣe prāṇe brahmaṇi dadesau / suvaḥ sāmasu tvā sūrye divi cakṣuṣi brahmaṇi dadesau / iṣṭaste priyosānyasāvanalasya te priyosānyasau / idaṃ vatsyāvaḥ prāṇa āyuṣi vatsyāvaḥ prāṇa āyuṣi vasāsau / iti ca १३ athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇāti / agnirāyuṣmān / iti pañcabhiḥ paryāyaiḥ १४ āyuṣṭe viśvato dadhat / iti १५
dakṣiṇe karṇe japati १ āyurdā agne / ityuttare २ agnau pṛthivyāṃ pratitiṣṭha vāyāvantarikṣe sūrye divi / yāṃ svastimagnirvāyurādityaścandra mā āponusaṃcaranti tāṃ svastimanusaṃcarāsau / prāṇasya brahmacāryabhūrasau / ityubhayatrānuṣajati ३ medhāṃ ta indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī / medhāṃ te aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau / iti tasya mukhena mukhaṃ saṃnidhāya japati ४ athainaṃ paridadāti / kaṣakāya tvā paridadāmyantakāya tvā paridadāmyaghorāya tvā paridadāmi gadāya tvā paridadāmi yamāya tvā paridadāmi makhāya tvā paridadāmi vaśinyai tvā paridadāmi pṛthivyai tvā savaiśvānarāyai paridadāmyadbhyastvā paridadāmyoṣadhībhyastvā paridadāmi vanaspatibhyastvā paridadāmi dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmi subhūtāya tvā paridadāmi brahmavarcasāya tvā paridadāmi viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmi sarvābhyastvā devatābhyaḥ paridadāmi / iti ५ atra sāvitrīṃ vācayati yadi purastādupeto bhavati ६ yadyanupetastryahe paryavete ७ sadyaḥ puṣkarasādiḥ ८ apareṇāgnimudagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasminprāṅmukha upaviśati / rāṣṭrabhṛdasyācāryāsandī mā tvadyoṣam / iti ९ ādityāyāñjaliṃ kṛtvācāryāyopasaṃgṛhya dakṣiṇataḥ kumāra upaviśya / adhīhi bho / ityuttkāthāha / sāvitrīṃ bho anubrūhi / iti १० gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe / ityenamabhimantryāthāsmai pacchogrenvāhāthārdharcaśotha saṃtatām / bhūstatsaviturvareṇyam / bhuvo bhargo devasya dhīmahi / suvardhiyo yo naḥ pracodayāt / bhūrbhuvastatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi / suvardhiyo yo naḥ pracodayāt / bhūrbhuvaḥ suvastatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt / iti ११
atha sapta pālāśīḥ samidha ārdrāapracchinnāgrāḥ prādeśamātrīrghṛtānvaktā ābhyādhāpayati १ agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase / yathā tvamagne samidhā samidhyasa evaṃ māṃ medhayā prajñayā prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhā / ityekām २ agnaye samidhau / iti dve ३ agnaye samidhaḥ / iti catasraḥ ४ atha pariṣiñcati yathā purastāt ५ anvamaṃsthāḥ / prāsāvīḥ / iti mantrāntānsaṃnamati ६ atha devatā upatiṣṭhate ७ agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi / ityagnim / vāyo vratapate / iti vāyum / āditya vratapate / ityādityam / vratānāṃ vratapate / iti vratapatim ८ atra gurave varaṃ dadāti ९ udāyuṣā / ityutthāpya / sūryaiṣa te putrastaṃ te paridadāmi / iti paridāya / taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat / paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam / nandāma śaradaḥ śataṃ modāma śaradaḥ śatam / bhavāma śaradaḥ śataṃ śṛṇavāma śaradaḥ śatam / prabravāma śaradaḥ śatamajitāḥ syāma śaradaḥ śatam / jyok ca sūryaṃ dṛśe / ityādityamupatiṣṭhate १० agniṣṭa āyuḥ pratarāṃ kṛṇotvagniṣṭe puṣṭiṃ pratarāṃ dadhātu / indro marudbhiriha te dadhātvādityaste vasubhirādadhātu / iti daṇḍaṃ pradāyāmatraṃ prayacchati ११ athāha / bhikṣācaryaṃ cara / iti १२ sa mātaramevāgre bhikṣeta १३ atonyeṣu rātikuleṣu १४ āhṛtya / bhaikṣam / iti gurave prāha १५ tatsubhaikṣam / ityuktvā १६ yasya te prathamavāsyaṃ harāmastaṃ tvā viśve avantu devāḥ / taṃ tvā bhrātaraḥ suhṛdo vardhamānamanujāyantāṃ bahavaḥ sujātam / iti prathamavāsyamasyādatte १७ upasthitenna odanasyāpūpānāṃ saktūnāmiti samavadāya sarpirmiśrasya juhoti / agnaye svāhā / somāya svāhā / agnayennādāya svāhā / agnayennapataye svāhā / prajāpataye svāhā / viśvebhyo devebhyaḥ svāhā / sarvābhyo devatābhyaḥ svāhā / agnaye sviṣṭakṛte svāhā / iti १८ sarvatraivamanādiṣṭadevate १९ amuṣmai svāhā / iti yathādevatamādiṣṭadevate २० eteṣāmevānnānāṃ samavadāya prāgagreṣu darbheṣu baliṃ karoti / vāstupataye svāhā / iti २१ trivṛtānnena brāhmaṇānpariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā २२
tryahavrataṃ carati १ akṣāramalavaṇamaśamīdhānyaṃ bhuñjānodhaḥśāyyamṛnmayapāyyaśūdro cchiṣṭyamadhumāṃsāśyadivāsvāpyubhau kālau bhikṣācaryamudakumbhamityāharannaharahaḥ kāṣṭhakalāpamubhau kālau sāyaṃ sāyaṃ vā samidhobhyādadhāti २ purastātpariṣecanāt / yathā ha tadvasavo gauryam / iti pradakṣiṇamagniṃ parimṛjya pariṣiñcati yathā purastāt ३ vyāhṛtibhiḥ samidhobhyādadhātyekaikaśaḥ samastābhiśca / eṣā te agne samittayā vardhasva cā ca pyāyasva / vardhiṣīmahi ca vayamā ca pyāsiṣīmahi / svāhā / medhāṃ ma indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī / medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau / svāhā / apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ / daivīṃ medhā manuṣyajā sā māṃ medhā surabhirjuṣatām / svāhā / ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā / ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām / svāhā / iti ४ tathaiva parimṛjya pariṣiñcati yathā purastāt ५ yatte agne tejastenāham / ityetairmantrairupatiṣṭhate / mayi medhāṃ mayi prajām / iti ca ६ tryahe paryavete tathaiva trivṛtānnena brāhmaṇānpariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā vrataṃ visṛjate / agne vratapate vratamacāriṣam / ityetaiḥ saṃnataiḥ ७ etadvrata evāta ūrdhvam ८ ācāryakulavāsyaśnāti kṣāraṃ lavaṇaṃ śamīdhānyamiti ९ daṇḍī jaṭī mekhalī १० śikhājaṭo vā syāt ११ kāṣāyamajinaṃ vā vaste १२ na striyamupaiti १३ aṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi caturviṃśatiṃ dvādaśa yāvadgrahaṇaṃ vā १४ na tvevāvrataḥ syāt १५ kāṇḍopākaraṇe kāṇḍavisarge ca / sadasaspatimadbhutaṃ priyamindra sya kāmyam / saniṃ medhāmayāsiṣam / svāhā / iti kāṇḍarṣirdvitīyaḥ / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt १६
dvitīyaḥ paṭalaḥ
adhītya vedaṃ snānam १ tadvyākhyāsyāmaḥ २ udagayana āpūryamāṇapakṣe rohiṇyāṃ mṛgaśirasi tiṣya uttarayoḥ phalgunyorhaste citrāyāṃ viśākhayorvaiteṣu snāyāt ३ yatrāpastadgatvāgnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā pālāśīṃ samidhamādadhāti / imaṃ stomamarhate jātavedase sthamiva saṃmahemā manīṣayā / bhadrā hi naḥ pramatirasya saṃsadyagne sakhye mā riṣāmā vayaṃ tava / svāhā / iti ४ atha vyāhṛtibhirjuhoti yathā purastāt ५ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣam / yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tanme astu tryāyuṣam / svāhā ६ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt ७ brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā vrataṃ visṛjate / agne vratapate vratamacāriṣam / ityetaiḥ ८ vrataṃ visṛjya / udu tyam / citram / iti dvābhyāmādityamupatiṣṭhate ९ uduttamaṃ varuṇa pāśamasmat / ityuttarīyaṃ brahmacārivāso nidhāyānyatyaridhāya / avādhamam / ityantarīyam / vi madhyamam / iti mekhalām / athā vayamāditya vrate / iti daṇḍam / mekhalāṃ daṇḍaṃ kṛṣṇājinaṃ cāpsu praveśyāpareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśya kṣuraṃ saṃmṛśati / kṣuro nāmāsi svadhitiste pitā namaste astu mā mā hiṃsīḥ / iti १० vaptre pradāyondanīyā apobhimṛśati / śivā no bhavatha saṃspṛśe / iti ११ āpa undantu jīvase dīrghāyutvāya varcase / iti dakṣiṇaṃ godānamunatti १२ oṣadhe trāyasvainam / ityūrdhvāgrāmoṣadhimantardadhāti १३ svadhite mainaṃ hiṃsīḥ / iti kṣureṇābhinidadhāti १४ devaśrūretāni pravape / iti pravapati १५ yatkṣureṇa marcayatā supeśasā vaptarvapasi keśaśmaśru / varcayā mukhaṃ mā na āyuḥ pramoṣīḥ / iti vaptāraṃ samīkṣate १६ śmaśrūṇyagre vāpayatetthopapakṣāvatha keśānatha lomānyatha nakhāni १७ ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe saṃyamya keśaśmaśrulomanakhāni / idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya pāpmānamavagūhāmi / iti goṣṭha udumbare darbhastambe vā nikhanati yosya rātirbhavati १८ snāyanīyenotsādyaudumbareṇa dantānprakṣālayate १९
annādyāya vyūhadhvaṃ dīrghāyutvāya vyūhadhvaṃ brahmavarcasāya vyūhadhvaṃ dīrghāyurahamannādo brahmavarcasī bhūyāsamiti १ athoṣṇaśītābhiradbhiḥ snāpayati / āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ / iti tisṛbhiḥ / hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakāḥ / iti catasṛbhiḥ / pavamānaḥ suvarjanaḥ / iti caitenānuvākena २ goṣṭhe vāvacchādya saṃpariśritya purodayamādityasya praviśati / atra sarvaṃ kriyate / nainametadaharādityobhitapatītyekeṣām / snātānāṃ vā eṣa tejasā tapati ya eṣa tapati tasmātsnātakasya mukhaṃ rephāyatīva ३ āharantyasmai sarvasurabhi candanaṃ vā piṣṭam / tadabhyukṣya / namo grahāya cābhigrahāya ca namaḥ śākajañjabhābhyāṃ namastābhyo devatābhyo yā abhigrāhiṇīḥ / iti devebhyaḥ prācīnamañjaliṃ kṛtvā tenānulimpate / apsarāsu ca yo gandho gandharveṣu ca yadyaśaḥ / daivyo yo mānuṣo gandhaḥ sa māmāviśatādiha / iti ४ āharantyasmā ahate vāsasī / te abhyukṣya / somasya tanūrasi tanuvaṃ me pāhi / svā mā tanūrāviśa śivā mā tanūrāviśa / ityantarīyaṃ vāsaḥ paridhāyāpa upaspṛśya tathaivottarīyamapareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśati ५ āharantyasmai kuṇḍale cāndanamaṇiṃ bādaraṃ vā suvarṇābhicchādanam / tadubhayaṃ darbheṇa prabadhyoparyagnau dhārayannabhijuhoti / āyuṣyaṃ varcasyaṃ rāyaspoṣamaudbhidam / idaṃ hiraṇyamāyuṣe varcase jaitryāyāviśatāṃ mām / svāhā / uccairvāji pṛtanāsāhaṃ sabhāsāhaṃ dhanaṃjayam / sarvāḥ samagrā ṛddhayo hiraṇyesminsamābhṛtāḥ / svāhā / śunamahaṃ hiraṇyasya pituriva nāmāgrabhiṣam / taṃ mā hiraṇyavarcasaṃ karotu pūruṣu priyam / brahmavarcasinaṃ mā karotu svāhā / priyaṃ mā kuru deveṣu priyaṃ mā brahmaṇi kuru / priyaṃ viśyeṣu śūdre ṣu priyaṃ mā kuru rājasu / svāhā / iyamoṣadhe trāyamāṇā sahamānā sahasvatī / sā mā hiraṇyavarcasaṃ karotu pūruṣu priyam / brahmavarcasinaṃ mā karotu svāhā / iti ६ etaireva pañcabhirasvāhākāraistriḥ pradakṣiṇamudapātrenupariplāvya ७
virājaṃ ca svarājaṃ cābhiṣṭīryā ca no gṛhe / lakṣmī rāṣṭrasya yā mukhe tayā mā saṃsṛjāmasi / iti kuṇḍale pratiharate dakṣiṇe karṇe dakṣiṇaṃ savye savyam १ ṛtubhiṣṭvārtavairāyuṣe varcase / saṃvatsarasya dhāyasā tena sannanugṛhṇāsi / iti kuṇḍale saṃgṛhṇīte २ iyamoṣadhe trāyamāṇā sahamānā sahasvatī / sā mā hiraṇyavarcasaṃ karotu pūruṣu priyam / brahmavarcasinaṃ mā karotvapāśosi / iti grīvāyāṃ maṇiṃ pratimuñcate ३ śubhike śubhamāroha śobhayantī mukhaṃ mama / mukhaṃ ca mama śobhaya bhūyāṃsaṃ ca bhagaṃ kuru / yāmāharajjamadagniḥ śraddhāyai kāmāyāsyai / imāṃ tāṃ pratimuñcehaṃ bhagena saha varcasā / iti dvābhyāṃ srajaṃ pratimuñcate ४ yadāñjanaṃ traikakudaṃ jātaṃ himavata upari / tena vāmāñjehaṃ bhagena saha varcasā / mayi parvatapūruṣam / iti traikakudenāñjanenāṅkte tasminnavidyamāne yenaiva kenacit ५ yanme manaḥ parāgatam / ityādarśevekṣate ६ devasya tvā / iti vaiṇavaṃ daṇḍaṃ pratigṛhya / indra sya vajrosyaśvinau mā pātam / iti trirūrdhvamunmārṣṭi ७ vega vejayāsmaddviṣatastaskarānsarīsṛpāñchvāpadānrakṣāṃsi piśācānpauruṣeyādbhayānno daṇḍa rakṣa viśvasmādbhayādra kṣa sarvato jahi taskarān / anagnaḥ sarvavṛkṣeṣu jāyase tvaṃ sapatnahā / jahi śatrugaṇānsarvānsamantaṃ maghavāniva / iti triḥ pradakṣiṇamuparyupari śiraḥ pratiharate ८ pratiṣṭhe stho devate mā mā saṃtāptam / ityupānahāvadhyavarohati ९ prajāpateḥ śaraṇamasi brahmaṇaśchadiḥ / iti cchattraṃ pratigṛhṇāti १० yo me daṇḍaḥ parāpatadvihāyasodhi bhūmyām / imaṃ taṃ punarādadeyamāyuṣe ca balāya ca / iti daṇḍaṃ punarādatte yadyasya hastātpatati ११
tṛtīyaḥ paṭalaḥ
ānayantyasmai rathamaśvaṃ hastinaṃ vā १ rathaṃtaramasi vāmadevyamasi bṛhadasi / aṅkau nyaṅkāvabhitaḥ / ityeṣā ayaṃ vāmaśvinā ratho mā duḥkhe mā sukhe riṣat ariṣṭaḥ svasti gacchatu vivighnannabhidāsataḥ iha dhṛtiriha vidhṛtiriha rama iha ramatām / iti rathamātiṣṭhate yadi rathena praviśati २ aśvosi hayosi mayosi / ityekādaśabhiraśvanāmabhiraśvaṃ yadyaśvena ३ indra sya tvā vajreṇābhyupaviśāmi vaha kālaṃ vaha śriyaṃ mābhivaha hastyasi hastiyaśasamasi hastivarcasamasi hastiyaśasihastivarcasī bhūyāsam / iti hastinaṃ yadi tena ४ tadgacchati yatrāsmā apacitiṃ kariṣyanto bhavanti ५ saṃsravantu diśo mayi samāgacchantu sūnṛtāḥ / sarve kāmā abhiyantu naḥ priyā abhisravantu naḥ priyāḥ / iti diśa upatiṣṭhate ६ yaśosi yaśohaṃ tvayi bhūyāsam / iti yosyāpacitiṃ kariṣyanbhavati tamabhyāgacchansamīkṣate ७ athāsmā āvasathaṃ kalpayitvā / arghaḥ / iti prāha ८ kuruta / iti pratyāha ९ kurvantyasmai trivṛtaṃ pāṅktaṃ vā १० dadhi madhu ghṛtamiti trivṛt ११ dadhi madhu ghṛtamāpaḥ saktava iti pāṅktaḥ १२ kaṃse dadhyānīya madhvānayati १३ hrasīyasyānīya karṣīyasāpidhāyānūcīnāni pṛthagādāpayati kūrcaṃ pādyamarghyamācamanīyaṃ madhuparka iti १४ anvaṅṅanusaṃvṛjinā sonupakiṃcayā vācaikaikaṃ prāha १५ kūrcaḥ / iti kūrcam १६ tasminprāṅmukha upaviśati / rāṣṭrabhṛdasyācāryāsandī mā tvadyoṣam / iti १७ athāsmai / pādyam / iti prāha १८ tenāsya śūdraḥ śūdrā vā pādau prakṣālayati savyamagre brāhmaṇasya dakṣiṇamitarayoḥ १९
virājo dohosi / mayi dohaḥ padyāyai virājaḥ / iti yosya pādau prakṣālayati tasya hastāvabhimṛśyātmānaṃ pratyabhimṛśati / mayi teja indri yaṃ vīryamāyuḥ kīrtirvarco yaśo balam / iti १ athāsmai / arghyam / iti prāha २ tatpratigṛhṇāti / ā māganyaśasā saṃsṛja tejasā varcasā payasā ca / taṃ mā kuru priyaṃ prajānāmadhipatiṃ paśūnām / iti ३ samudraṃ vaḥ prahiṇomyakṣitāḥ svāṃ yonimapigacchata / acchidraḥ prajayā bhūyāsaṃ mā parāseci matpayaḥ / iti śeṣaṃ ninīyamānamanumantrayate ४ athāsmai / ācamanīyam / iti prāha ५ amṛtopastaraṇamasi / ityapa ācāmati ६ athāsmai / madhuparkaḥ / iti prāha ७ taṃ sāvitreṇobhābhyāṃ hastābhyāṃ pratigṛhya / pṛthivyāstvā nābhau sādayāmīḍāyāḥ pade / iti pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya / yanmadhuno madhavyaṃ paramamannādyaṃ rūpam / tenāhaṃ madhuno madhavyena parameṇa rūpeṇa paramo madhavyonnādo bhūyāsam / ityaṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā triḥ pradakṣiṇaṃ saṃyujya / tejase tvā śriyai yaśase balāyānnādyāya prāśnāmi / iti triḥ prāśya yosya rātirbhavati tasmā ucchiṣṭaṃ prayacchati ८ sarvaṃ vā prāśya / amṛtāpidhānamasi / ityapa ācāmati ९ athāsmai / gauḥ / iti prāha १० tasyāḥ karmotsargo vā ११ gaurdhenurbhavyā mātā rudrā ṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānāmamṛtasya nābhiḥ / pra ṇu vocaṃ cikituṣe janāya mā gāmanāgāmaditiṃ vadhiṣṭa / pibatūdakaṃ tṛṇānyattu / omutsṛjata / ityutsarge saṃśāsti १२ gaurasyapahatapāpmāpa pāpmānaṃ jahi mama cāmuṣya ca hataṃ me dviṣantaṃ hato me dviṣan / kuruta / iti dri yamāṇāyām १३ utsargenyena māṃsenānnaṃ saṃskṛtyāthāsmai / bhūtam / iti prāha १४ tatsubhūtaṃ virāḍannaṃ tanmā kṣāyi tanmeśīya tanma ūrjaṃ dhāstatsubhūtam / ityuttkāthāha / brāhmaṇānbhojayata / iti १५ teṣvasmai bhuktavatsvanusaṃvṛjinamannamāhārayati १६ tatpratigṛhṇāti / dyauste dadātu pṛthivī pratigṛhṇātu pṛthivī te dadātu prāṇaḥ pratigṛhṇātu prāṇastvāśnātu prāṇaḥ pibatu / iti १७ indrā gnī me varcaḥ kṛṇutām / iti yāvatkāmaṃ prāśya yosya rātirbhavati tasmā ucchiṣṭaṃ prayacchati १८ yaṃ kāmayeta na vicchidyeteti / yasminbhūtaṃ ca bhavyaṃ ca sarve lokā iha śritāḥ / tena tvāhaṃ pratigṛhṇāmi tvāmahaṃ brahmaṇā tvā mahyaṃ pratigṛhṇāmyasau / ityācamya १९
bhuktavato dakṣiṇaṃ hastaṃ gṛhṇīyāt १ yamamātyamantevāsinaṃ preṣyaṃ vā kāmayeta dhruvo menapāyī syāditi sa pūrvāhṇe snātaḥ prayatavastrohaḥkṣānto brāhmaṇasaṃbhāṣo niśāyāṃ tasyāvasathaṃ gatvā jīvaśṛṅge prasrāvya triḥ pradakṣiṇamāvasathaṃ pariṣiñcanparikrāmet / pari tvā gireriha pari bhrātuḥ pari ṣvasu / pari sarvebhyo jñātibhyaḥ pariṣīdaḥ kleṣyasi / śaśvatparikupilena saṃkrāmeṇāvicchidā / ūlena parimīḍhosi parimīḍhosyūlena / iti २ anigupte jīvaśṛṅgaṃ nidadhāti ३ yasmā amātyā antevāsinaḥ preṣyā voddraveyustānparikrośet / anupauhvadanupahvayennivarto yo nyavīvṛdhaḥ / aindro vaḥ parikrośaḥ parikrośatu sarvadā / yaditi māmatimanyadhvaṃ māyādevā avataran / indraḥ pāśena vaḥ siktvā mahyaṃ punarudājatu / iti ४ sotha svāgāraṃ praviśya saidhrakīṃ samidhamādhāya / a vartana vartaya / ityākarṣaṇena juhoti ५ athāto dāraguptim ६ sthūrā dṛḍhā jārī cūrṇāni kārayitvā suptāyai yonimupavapet / indrā yayāsya śephamalīkamanyebhyaḥ puruṣebhyonyatra mat / iti ७ athātaḥ paṇyasiddhiḥ ८ paṇyasyāpādāya juhoti ९
yadvo devāḥ prapaṇaṃ carāma devā dhanena dhanamicchamānāḥ / tasminsomo rucamādadhātvagnirindro bṛhaspatirīśānaśca / svāhā / iti १ athātaḥ krodhavinayanam २ yā ta eṣā rarāṭyā tanūrmanyormṛddhasya nāśinī tāṃ devā brahmacāriṇo vinayantu sumedhasaḥ / yatta etanmukhe mataṃ rarāṭamudiva vidhyasi / ava dyāmiva dhanvino hṛdo manyuṃ tanomi te / ahardyauśca pṛthivī ca vidhe krodhaṃ nayāmasi / garbhamaśvataryā iva / iti kruddhamabhimantrayate ३ athātaḥ saṃvādābhijayanam ४ niśāyāmantarāgāregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā kaṇairājyamiśrairjuhoti / avajihva nijihvikāva tvā haviṣā yaje / yathāhamuttaro vadāmyadharo vadasau vadā / svāhā / iti ५ athainaṃ saṃnidhāvabhijapati / ā te vācamāsyādade manasyāṃ hṛdayādadhi / aṅgādaṅgātte vācamādade yatra yatra nihitā vāktāṃ ta ādade / rudra nīlaśikhaṇḍa vīra karmaṇi karmaṇi / imaṃ me pratisaṃvādinaṃ vṛkṣamivāśaninā jahi / adho vadādharo vadādhastādbhūmyā vada / adhopratiriva kūṭena nijasya nihito mayā / tatsatyaṃ yadahaṃ bravīmyadharo matpadyasvāsau / iti ६ hiraṇyabāhuḥ subhagā jitākṣyalaṃkṛtā madhye / devānāmāsīnārthaṃ mahyamavocatsvāhā / iti sabhāmālabhya japati ७ mama pare mamāpare mameyaṃ pṛthivī mahī / mamāgniścendra śca divyamarthamasādhayanniva / iti pariṣadamabhivīkṣatebhyeva japati ८
caturthaḥ paṭalaḥ
darśe candra masaṃ dṛṣṭvāpa ācamyāpo dhārayamāṇaḥ / ā pyāyasva / saṃ te / navo navo bhavati jāyamānaḥ / yamādityā aṃśumāpyāyayanti / iti catasṛbhirupatiṣṭhate १ mayi dakṣakratū / iti jañjabhyamāno japati २ sigasi nasi vajro namaste astu mā mā hiṃsīḥ / iti sicādhikṣipto japati ३ tasya tantumācchidya mukhavātena pradhvaṃsayet ४ ye pakṣiṇaḥ patayanti bibhyato nirṛtaiḥ saha / te mā śivena śagmena tejasondantu varcasā / iti vayasādhikṣipto japati tadanyena hastātpramṛjyādbhiḥ prakṣālayīta ५ divo nu mā bṛhato antarikṣādapāṃ stoko abhyapatacchivāya / samindri yeṇa manasāhamāgāṃ brahmaṇā guptaḥ sukṛtā kṛtena / japedyadyenamavijñātopāṃ stokobhicchādayet ६ yadi vṛkṣāgrādabhyapatatphalaṃ yadvāntarikṣāttadu vāyureva / yatrā vṛkṣastanuvai yatra vāsa āpo bādhantāṃ nirṛtiṃ parācaiḥ / iti japedyadyenamavijñātaṃ phalamabhipatet ७ namaḥ pathiṣade vāteṣave rudrā ya namo rudrā ya pathiṣade / iti catuṣpathamavakramya japati ८ namaḥ paśuṣade vāteṣave rudrā ya namo rudrā ya paśuṣade / iti śakṛddhatau ९ namaḥ sarpasade vāteṣave rudrā ya namo rudrā ya sarpasade / iti sarpasṛpte १० namontarikṣasade vāteṣave rudrā ya namo rudrā yāntarikṣasade / iti japedyadyenaṃ saṃvartavāta āgacchet ११ namopsuṣade vāteṣave rudrā ya namo rudrā yāpsuṣade / iti nadīmudanvatīmavagāhya japati १२ namastatsade vāteṣave rudrā ya namo rudrā ya tatsade / iti citraṃ deśaṃ devayajanaṃ vanaspatiṃ vākramya japati १३ sūryābhyuditohani nāśnīyādvāgyatohastiṣṭhet १४ sūryābhinimrukto rātrāvevam १५ na yūpamupaspṛśet / yadyupaspṛśedduriṣṭaṃ yajñasya pratimuñcīta / yadyekamupaspṛśet / eṣa te vāyo / iti brūyādyadi dvau / etau te vāyū / iti yadi bahūn / ete te vāyavaḥ / iti १६ anihūtaṃ parihūtaṃ pariṣṭutaṃ śakunai ruditaṃ ca yat / mṛgasya śṛtamakṣṇayā taddviṣadbhyo bhayāmasi / ityadhvānamabhipravrajañjapati १७ udgāteva śakune sāma gāyasi brahmaputra iva savaneṣu śaṃsasi / svasti naḥ śakune astu śivo naḥ sumanā bhava / ityanabhipretaṃ śakunaṃ pratijapati १८ yadetadbhūtānyanvāviśya daivīṃ vācaṃ vadasi / dviṣato naḥ parāvada tānmṛtyo mṛtyave naya / ityekamṛkam १९ athāsmā ubhayata ādīptamulmukaṃ tāṃ diśaṃ prati nirasyati / agne agninā saṃvadasva mṛtyo mṛtyunā saṃvadasva / ityapa upaspṛśya २० athainamupatiṣṭhate / vibhūrasi pravāhaṇaḥ / ityetenānuvākena २१
yadīṣito yadi vā svakāmī bhayeḍako vadati vācametām / tāmindrā gnī brahmaṇā saṃvidānau śivāmasmabhyaṃ kṛṇutaṃ gṛheṣu / iti salāvṛkīm १ prasārya sakthyau patasi savyamakṣi nipepi ca / meha kasya canāmamat / iti śakunim २ hiranyapakṣaḥ śakunirdevānāṃ vasatiṃgamaḥ / grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā svasti no vada kauśika / iti piṅgalām ३ punarmāmaitvindri yaṃ punarāyuḥ punarbhagaḥ / punarbrāhmaṇamaitu mā punardra viṇamaitu mā / iti athaite dhiṣṇiyāso agnayo yathāsthānaṃ kalpantāmihaiva / svāhā / punarma ātmā punarāyurāgātpunaḥ prāṇaḥ punarākūtamāgāt / vaiśvānaro raśmibhirvāvṛdhānontastiṣṭhatu me manomṛtasya ketuḥ / svāhā / yadannamadyate sāyaṃ na tatprātaravati kṣudhaḥ / sarvaṃ tadasmānmā hiṃsīnna hi taddivā dadṛśe divaḥ / svāhā / ityanabhipretaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā tilairājyamiśrairjuhoti ४ athaitānyadbhutaprāyaścittāni bhavanti / kuptvā kapota upāvikṣat / madhvāgāra upāvikṣat / gaurgāmadhaiṣīt / sthūṇā vyaraukṣīt / valmīka udaikṣīdityevaṃrūpāṇi ५ sa pūrvāhṇe snātaḥ prayatavastrohaḥkṣānto brāhmaṇasaṃbhāṣontarāgāregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā ६
indrā gnī vaḥ prasthāpayatāmaśvināvabhirakṣatām / bṛhaspatirvo gopālaḥ pūṣā vaḥ punarudājatu / iti gāḥ pratiṣṭhamānā anumantrayate / pūṣā gā anvetu naḥ / iti ca १ imā yā gāva āgamannayakṣmā bahusūvarīḥ / nadya iva sravantu samudra iva niṣiñcantu / iti gā āyatīḥ pratīkṣate २ saṃsthā stha saṃsthā vo bhūyāsthācyutā stha mā mā cyoḍhvaṃ māhaṃ bhavatībhyaścauṣīḥ / iti saṃsthitāḥ ३ ūrjā vaḥ paśyāmyūrjā mā paśyata / iti goṣṭhagatāḥ / sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣyāsam / iti ca ४ ato gavāṃ madhyegnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā payasā juhoti / uddīpyasva jātavedopaghnannirṛtiṃ mama / paśūṃśca mahyamāvaha jīvanaṃ ca diśo diśa / svāhā / mā no hiṃsījjātavedo gāmaśvaṃ puruṣaṃ jagat / abibhradagna āgahi śriyā mā paripātaya / svāhā / apāmidaṃ nyayanam / namaste harase śociṣe / iti ca ५ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt ६
pañcamaḥ paṭalaḥ
samāvṛtta ācāryakulānmātāpitarau bibhṛyāt १ tābhyāmanujñāto bhāryāmupayacchetsajātāṃ nagnikāṃ brahmacāriṇīmasagotrām २ ahnaḥ pañcasu kāleṣu prātaḥ saṃgave madhyaṃdineparāhṇe sāyaṃ vaiteṣu yatkārī syātpuṇyāha eva kurute ३ agnimupasamādhāya paridhānāntaṃ kṛtvā vadhūmānīyamānāṃ samīkṣate / sumaṅgalīriyaṃ vadhūrimāṃ sameta paśyata / saubhāgyamasyai dattvāyāthāstaṃ viparetana / iti ४ dakṣiṇataḥ patiṃ bhāryopaviśati ५ ācāntasamanvārabdhāyāṃ pariṣiñcati yathā purastāt ६ vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / agniraitu prathamo devatānāṃ sau'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / tadayaṃ rājā varuṇonumanyatāṃ patheyaṃ strī pautramaghaṃ na rodāt / svāhā / imāmagnistrāyatāṃ gārhapatyaḥ prajāmasyai nayatu dīrghamāyuḥ / aśūnyopasthā jīvatāmastu mātā pautramānandamabhiprabudhyatāmiyam / svāhā / mā te gṛhe niśi ghoṣa unthādanyatra tvadrudatyaḥ saṃviśantu / mā tvaṃ vikeśyura āvidhiṣṭhā jīvapatnī patiloke virāja prajāṃ paśyantī sumanasyamānām / svāhā / dyauste pṛṣṭhaṃ rakṣatu vāyurūrū aśvinau ca stanaṃ dhayataste putrānsavitābhirakṣatu / ā vāsasaḥ paridhānādbṛhaspatirviśve devā abhirakṣantu paścāt / svāhā / aprajastāṃ pautramṛtyuṃ pāpmānamuta vāgham / śīrṣṇaḥ srajamivonmucya dviṣadbhyaḥ pratimuñcāmi pāpam / svāhā / devakṛtaṃ brāhmaṇaṃ kalpamānaṃ tena hanmi yoniṣadaḥ piśācān / kravyādo mṛtyūnadharānpādayāmi dīrghamāyustava jīvantu putrāḥ / svāhā / iti ७ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / iti hutvāśmānamāsthāpayati / ātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava / pramṛṇīhi durasyūnsahasva pṛtanāyataḥ / iti ८ apareṇāgniṃ dvayāndarbhānpūrvāparānudagagrānsaṃstīrya teṣu pūrvāparāvavatiṣṭhete ९
prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhyā hastaṃ gṛhṇīyātpratyaṅmukhaḥ prāṅmukhyā vā / yadi kāmayeta puṃso janayeyamityaṅguṣṭhaṃ gṛhṇīyāt / yadi kāmayeta strīrityaṅgulīḥ / yadi kāmayetobhayaṃ janayeyamityabhīva lomānyaṅguṣṭhaṃ sahāṅgulibhirgṛhṇīyāt /
sarasvati predamiva subhage vājinīvati
tāṃ tvā viśvasya bhūtasya prajāyāmasyagrataḥ
gṛhṇāmi te suprajāstvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭiryathāsat
bhago aryamā savitā puraṃdhirmahyaṃ tvādurgārhapatyāya devāḥ / iti
tāmagreṇa dakṣiṇamaṃsaṃ pratīcīmabhyāvṛtyābhimantrayate
aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ
jīvasūrvīrasūḥ syonā śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade
tāṃ naḥ pūṣañchivatamāmerayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti
yā na ūrū uśatī visrayātai yasyāmuśantaḥ praharema śepam
somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ
tṛtīyo agniṣṭe patisturīyohaṃ manuṣyajāḥ
somodadādgandharvāya gandharvognayedadāt
paśūṃśca mahyaṃ putrāṃścāgnirdadātyatho tvām
amūhamasmi sā tvaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ sāmāhamṛktvaṃ tāvehi saṃbhāvāva saha
reto dadhāvahai puṃse putrāya vettavai rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya // imāṃ tvamindra mīḍhvaḥ suputrāṃ subhagāṃ kuru / daśāsyāṃ putrānādhehi patimekādaśaṃ kuru / iti २ tāṃ yathāyatanamupaveśyāthāsyā añjalāvājyenopastīrya lājāndvirāvapati / imām̐ llājānāvapāmi samṛddhikaraṇānmama / tubhyaṃ ca saṃvananaṃ tadagniranumanyatāmayam / iti ३ abhighārya / iyaṃ nāryupabrūtegnau lājānāvapantī / dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mama / svāhā / iti tasyā añjalinā juhoti ४ udāyuṣā / ityutthāpya / viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva atigāhemahi dviṣaḥ / iti pradakṣiṇamagniṃ parikramya tathaiva lājānāvapati ५ dvitīyaṃ parikramya tathaiva lājānāvapati ६ tṛtīyaṃ parikramya sauviṣṭakṛtīṃ juhoti ७ atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt ८ tāmapareṇāgniṃ prācīmudīcīṃ vā viṣṇukramānkrāmayati ९ athaināṃ saṃśāsti / dakṣiṇena prakramya savyenānuprakrāma mā savyena dakṣiṇamatikrāmīḥ / iti १०
ekamiṣe viṣṇustvānvetu / dve ūrje viṣṇustvānvetu / trīṇi vratāya viṣṇustvānvetu / catvāri māyobhavāya viṣṇustvānvetu / pañca paśubhyo viṣṇustvānvetu / ṣaḍrāyaspoṣāya viṣṇustvānvetu / sapta saptabhyo hotrābhyo viṣṇustvānvetu / iti १ saptamaṃ padamavasthāpya japati / sakhāyau saptapadāvabhūva sakhyaṃ te gameyaṃ sakhyātte mā yoṣaṃ sakhyānme mā yoṣṭhāḥ iti २ athāsyā dakṣiṇena pādena dakṣiṇaṃ pādamavakramya dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamuparyuparyanvavamṛśya hṛdayadeśamabhimṛśati yathā purastāt ३ prāṇānāṃ granthirasi sa mā visrasaḥ / iti nābhideśam ४ tāmapareṇāgniṃ prācīmupaveśya purastātpratyaṅtiṣṭhannadbhiḥ prokṣati / āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ / iti tisṛbhiḥ / hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakāḥ / iti catasṛbhiḥ / pavamānaḥ suvarjanaḥ / iti caitenānuvākena ५ atra bījānyadhiśrayanti ६
ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
tāṃ tataḥ pravāhayanti pra vā hārayanti १ samopyaitamagnimanuharanti २ nityo dhāryaḥ ३ anugato manthyaḥ śrotriyāgārādvāhāryaḥ ४ upavāsaścānugate bhāryāyāḥ patyurvā ५ āgāraṃ prāpyāthaināṃ saṃśāsti / dakṣiṇaṃ pādamagretihara dehaliṃ mādhiṣṭhāḥ / iti ६ pūrvārdhe śālāyāṃ nyupyopasamādadhāti ७ apareṇāgniṃ lohitamānaḍuhaṃ carma prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti ८ tasminprāṅmukhāvudaṅmukhau vopaviśataḥ / paścātpatiṃ bhāryopaviśati / iha gāvo niṣīdantvihāśvā iha pūruṣāḥ / iho sahasradakṣiṇopi pūṣā niṣīdatu / iti ९ vācaṃniyamāvāsāte ā nakṣatrāṇāmudayāt १० uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya / devīḥ ṣaḍurvīḥ / iti diśa upatiṣṭhate ११ mā hāsmahi prajayā / iti nakṣatrāṇi १२ mā radhāma dviṣate soma rājan / iti candra masam १३ saptarṣayaḥ prathamāṃ kṛttikānāmarundhatīṃ ye dhruvatāṃ ha ninyuḥ / ṣaṭkṛttikāmukhyayogaṃ vahantīyamasmākaṃ bhrājatvaṣṭamī / iti saptarṣīnupasthāya dhruvamupatiṣṭhate / dhruvakṣitirdhruvayornidhruvamasi dhruvata sthitam / tvaṃ nakṣatrāṇāṃ methyasi sa mā pāhi pṛtanyataḥ / namo brahmaṇe dhruvāyācyutāyāstu namo brahmaṇaḥ putrāya prajāpataye namo brahmaṇaḥ putrebhyo devebhyastrayastriṃśebhyo namo brahmaṇaḥ putrapautrebhyoṅgirobhyaḥ / yastvā dhruvamacyutaṃ saputraṃ sapautraṃ brahma veda dhruvā asminputrāḥ pautrā bhavanti / preṣyāntevāsino vasanaṃ kambalāni kaṃsaṃ hiraṇyaṃ striyo rājānonnamabhayamāyuḥ kīrtirvarco yaśo balaṃ brahmavarcasamannādyamityetāni mayi sarvāṇi dhruvāṇyacyutāni santu १४
dhruvaṃ tvā brahma veda dhruvohamasmim̐ llokesmiṃśca janapade bhūyāsama / acyutaṃ tvā brahma veda māhamasmāllokādasmācca janapadāccyoṣi dviṣanme bhrātṛvyosmāllokādasmācca janapadāccyavatām / aceṣṭaṃ tvā brahma veda māhamasmāllokādasmācca janapadācceṣṭiṣi dviṣanme bhrātṛvyosmāllokādasmācca janapadācceṣṭatām / avyathamānaṃ tvā brahma veda māhamasmāllokādasmācca janapadādvyathiṣi dviṣanme bhrātṛvyosmāllokādasmācca janapadādvyathatām / nabhyaṃ tvā sarvasya veda nabhyamahamasya janapadasya bhūyāsam / madhyaṃ tvā sarvasya veda madhyamahamasya janapadasya bhūyāsam / tantiṃ tvā sarvasya veda tantirahamasya janapadasya bhūyāsam / methīṃ tvā sarvasya veda methyahamasya janapadasya bhūyāsam / nābhiṃ tvā sarvasya veda nābhirahamasya janapadasya bhūyāsam / yathā nābhiḥ prāṇānāṃ viṣūvānevamahaṃ viṣūvān / ekaśataṃ taṃ pāpmānamṛcchatu yosmāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo bhūyāṃsi māmekaśatātpuṇyānyāgacchantu / iti १ atra manojñena saṃbhāṣyāgāraṃ prāpyāthaināmāgneyena sthālīpākena yājayati २ patnyavahanti ३ śrapayitvābhighāryodvāsyāgnaye hutvāgnaye sviṣṭakṛte juhoti ४ tena brāhmaṇaṃ vidyāvantaṃ pariveveṣṭi ५ yosyāpacito bhavati tasmā ṛṣabhaṃ dadāti ६ nityamata ūrdhvaṃ parvasvāgneyena sthālīpākena yajate ७ nityaṃ sāyaṃ prātarvrīhibhiryavairvā hastenaite āhutī juhoti / agnaye svāhā / prajāpataye svāhā / iti ८ saurīṃ pūrvāṃ prātareke samāmananti ९ trirātramakṣārālavaṇāśināvadhaḥśāyināvalaṃkurvāṇau brahmacāriṇau vasataḥ १० caturthyāmapararātregnimupasamādhāya prāyaścittiparyantaṃ kṛtvā nava prāyaścittīrjuhoti ११
agne prāyaścitte tvaṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai ghorā tanūstāmito nāśaya svāhā / vāyo prāyaścitte tvaṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai ninditā tanūstāmito nāśaya svāhā / āditya prāyaścitte tvaṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai patighnī tanūstāmito nāśaya svāhā / āditya prāyaścitte vāyo prāyaścittegne prāyaścittegne prāyaścitte vāyo prāyaścitta āditya prāyaścitte / iti १ hutvāthāsyai mūrdhni saṃsrāvaṃ juhoti / bhūrbhagaṃ tvayi juhomi svāhā / bhuvo yaśastvayi juhomi svāhā / suvaḥ śriyaṃ tvayi juhomi svāhā / bhūrbhuvaḥ suvastviṣiṃ tvayi juhomi svāhā / iti २ atraivodapātraṃ nidhāya pradakṣiṇamagniṃ parikramyāpareṇāgniṃ prācīmudīcīṃ vā saṃveśyāthāsyai yonimabhimṛśati / abhi tvā pañcaśākhena śivenāvidviṣāvatā / sāhasreṇa yaśasvinā hastenābhimṛśāmasi suprajāstvāya / iti ३ athaināmupayacchate / saṃ nāmnaḥ saṃ hṛdayāni saṃ nābhiḥ saṃ tvacaḥ / saṃ tvā kāmasya yoktreṇa yuñjānyavimocanāya / iti ४ athaināṃ pariṣvajate / māmanuvratā bhava sahacaryā mayā bhava / yā te patighnī tanūrjāraghnīṃ tvetāṃ karomi / śivā tvaṃ mahyamedhi kṣurapavirjārebhyaḥ / iti ५ athāsyai mukhena mukhamīpsate / madhu he madhvidaṃ madhu jihvā me madhuvādinī / mukhe me sāraghaṃ madhu datsu saṃvananaṃ kṛtam / cākravākaṃ saṃvananaṃ yannadībhya udāhṛtam / yadyukto devagandharvastena saṃvaninau svake / iti ६ trirātraṃ malavadvāsasā brāhmaṇavyākhyātāni vratāni carati ७ caturthyāṃ snātāṃ prayatavastrāmalaṃkṛtāṃ brāhmaṇasaṃbhāṣāmācamyopahvayate ८
viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu
āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te
garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi sarasvati
garbhaṃ te aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau
hiraṇyayī araṇī yaṃ nirmanthato aśvinā
taṃ te garbhaṃ havāmahe daśamāsyāya sūtavai
yathāgnigarbhā pṛthivī dyauryathendre ṇa garbhiṇī
vāyuryathā diśāṃ garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te
yasya yoniṃ prati reto gṛhāṇa pumānputro jāyatāṃ garbho antaḥ
taṃ mātā daśa māso bibhartu sa jāyatāṃ vīratamaḥ svānām
ā te garbho yonimetu pumānbāṇa iveṣudhim
ā vīro atra jāyatāṃ putraste daśamāsyaḥ
karomi te prājāpatyamā garbho yonimetu te
anūnaḥ pūrṇo jāyatāmanandhośloṇopiśācadhīraḥ
yāni prabhūṇi vīryāṇyṛṣabhā janayantu naḥ
taistvaṃ garbhiṇī bhava sa jāyatāṃ vīratamaḥ svānām
yo vaśāyāṃ garbho yaśca vehatīndra staṃ nidadhe vanaspatau
tena tvaṃ garbhiṇī bhava sā prasūrdhenugā bhava
saṃ nāmnaḥ / cākravākam / iti ca
bhūḥ prajāpatinātyṛṣabheṇa skandayāmi vīraṃ dhatsvāsau
bhuvaḥ prajāpatinātyṛṣabheṇa skandayāmi vīraṃ dhatsvāsau
suvaḥ prajāpatinātyṛṣabheṇa skandayāmi vīraṃ dhatsvāsau
iti vīraṃ haiva janayati २ sarvāṇyupagamanāni mantravanti bhavantītyātreyaḥ
yaccādau yaccartāviti bādarāyaṇaḥ ४
pāṇigrahaṇādiragnistamaupāsanamityācakṣate १ tasmingṛhyāṇi karmāṇi kriyante २ tasyaupāsanenāhitāgnitvaṃ tathā pārvaṇena caruṇā darśapūrṇamāsayājitvaṃ ceti ३ dvādaśāhaṃ vicchinnaḥ punarādheyaḥ ४ pratisaṃkhyāya vā sarvānhomāñjuhuyāt ५ pariśrita uddhatevokṣite sikatopopte ६ udumbaraśākhābhiḥ plakṣaśākhābhirvā pracchādya yathālābhaṃ tūṣṇīṃ saṃbhārānsaṃbhṛtya yājñikātkāṣṭhādagniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya sate kṛtvā prajvalayitvābhyādadhāti ७ bhūrbhuvaḥ suvaraॐ pratiṣṭha / iti ८ athainamagnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā dve mindāhutī juhoti / yanma ātmano nindābhūt / punaragniścakṣuradāt / iti ९ tisrastantumatīrjuhoti / tantuṃ tanvan / udbudhyasvāgne / trayastriṃśattantavaḥ / iti १० catasrobhyāvartinīrjuhoti / agnebhyāvartin / agne aṅgiraḥ / punarūrjā / saha rayyā / iti ११ ekaikaśo vyāhṛtīḥ samastāśca १२ hutvā / ayāścāgnesyanabhiśastīśca satyamittvamayā asi / ayasā manasā dhṛtoyasā havyamūhiṣeyā no dhehi bheṣajam / svāhā / ityetāṃ manasvatīm १३ prājāpatyāṃ saptavatīṃ ca hutvā daśahotāraṃ manasānudrutya sagrahaṃ hutvā / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāmi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purustāt १४ brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā prasiddhamāgneyena sthālīpākena yajate १५ atra gurave varaṃ dadāti vāsasī dhenumanaḍvāhaṃ vā १६ yadi prayāyādvyākhyātamātmannaraṇyorvā samāropaṇam १७ samidhi vā samāropayet १८ araṇī kalpena khādiraḥ pālāśa audumbara āśvatthaśca १९ atraikatarasminyatrāvasyettasmiñchrotriyāgārādagnimāhṛtyājuhvānaḥ / udbudhyasva / iti dvābhyāṃ yasyāṃ samārūḍhastāmādadhāti २० vyākhyāto homakalpaḥ २१ yadi pārvaṇo vicchidyeta tasminpāthikṛtena yājayet / yadi dvau vaiśvānarapāthikṛtau / yadi bahūnpunarādheyaḥ / yadi nāśe vināśe vānyairagnibhiragnau saṃsṛṣṭe vā punarādheyaḥ २२
saptamaḥ paṭalaḥ
śālāṃ kārayiṣyannudagayana āpūryamāṇapakṣe rohiṇyāṃ triṣu cottareṣvagnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāmi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvāhataṃ vāsaḥ paridhāyāpa upaspṛśya / devasya tvā / ityabhrimādāya / parilikhitam / iti triḥ pradakṣiṇaṃ parilikhya yathārthamavaṭānkhātvābhyantaraṃpāṃsūnkaroti १ ihaiva dhruvāṃ niminomi śālāṃ kṣeme tiṣṭhati ghṛtamukṣamāṇā / tāṃ tvā śāle suvīrāḥ sarvavīrā ariṣṭavīrā anusaṃcarema / iti dakṣiṇāṃ dvārasthūṇāmucchrayati
ihaiva dhruvā pratitiṣṭha śāle aśvāvatī gomatī sūnṛtāvatī
ūrjasvatī payasā pinvamānocchrayasva mahate saubhagāya
ityuttarām
ā tvā kumārastaruṇa ā vatso jagatā saha
ā tvā hiraṇmayaḥ kumbha ā dadhnaḥ kalaśairayanniva
iti saṃmitāvabhimṛśati ४ evameva sthūṇārājāvucchrayati ५ evamabhimṛśati
६ ṛtena sthūṇāvadhiroha vaṃśordhvo virājannapasedha śatrūn / athāsmabhyaṃ sahavīrāṃ
rayiṃ dāḥ / iti pṛṣṭhavaṃśamāropayate
mā naḥ sapatnaḥ śaraṇaḥ syonā devo devebhirvimitāsyagre
tṛṇaṃ vasānāḥ sumanā asi tvaṃ śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade
iti cchannāmabhimṛśati ८ tatonūrādhairvāstuśamanam ९ niśāyāmantarāgāre
gnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti १०
vāstoṣpate / vāstoṣpate / iti dve / vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo / ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati no juṣasva / svāhā / apaitu mṛtyuramṛtaṃ na āganvaivasvato no abhayaṃ kṛṇotu / parṇaṃ vanaspaterivābhi naḥ śīyatāṃ rayiḥ sacatāṃ naḥ śacīpatiḥ / svāhā / paraṃ mṛtyo anuparehi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt / vāstoṣpate śṛṇvate te bravīmi mā naḥ prajāṃ rīriṣo mota vīrān / svāhā / idamū nu śreyo vasānamāganma yadgojiddhanajidaśvajidyat / parṇaṃ vanaspaterivābhi naḥ śīyatāṃ rayiḥ sacatāṃ naḥ śacīpatiḥ / svāhā / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāmi / prajāpate / yadasy karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā १ evaṃ vihitaṃ saṃvatsare saṃvatsare vāstuśamanam २ ṛtāvṛtāvityeke ३
gṛhā mā bibhīta mā vepiḍhvamūrjaṃ bibhrata emasi
ūrjaṃ bibhradvasuvaniḥ sumedhā gṛhānemi manasā modamānaḥ
yeṣāmadhyeti pravasanneti saumanaso babhuḥ
gṛhānupahvayāmahe te no jānantu jānataḥ
upahūtā iha gāva upahūtā ajāvayaḥ
atho annasya kīlāla upahūto gṛheṣu naḥ
upahūtā bhūrisakhāḥ sakhāyaḥ svādusaṃmudaḥ
ariṣṭāḥ sarvapūruṣā gṛhā naḥ santu sarvadā
ūrjasvantaḥ payasvanta irāvanto hasāmudaḥ
anaśyā atṛṣyā gṛhā māsmadbibhītana
iti gṛhānabhyeti
kṣemāya vaḥ śāntyai prapadye śivaṃ śagmaṃ śaṃ yoḥ śaṃ yoḥ
iti praviśati na tadaharāgataḥ kalahaṃ karoti
gṛhānahaṃ sumanasaḥ prapadye avīraghno vīratamaḥ suśevān
irāṃ vahantaḥ sumanasyamānāsteṣvahaṃ sumanāḥ saṃviśāmi
iti saṃviśati
viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva / atigāhemahi dviṣaḥ / iti bhāryāṃ
samīkṣate samīkṣate २
aṣṭamaḥ paṭalaḥ
prathamaḥ praśnaḥ samāptaḥ
athātaḥ sīmantonnayanam १ prathamagarbhāyāścaturthe māsyāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā dhātā dadātu no rayim / iti catasro dhātrīrjuhoti २ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā snātāṃ prayatavastrāmalaṃkṛtāṃ brāhmaṇasaṃbhāṣāmapareṇāgniṃ maṇḍalāgāre prācīmupaveśya treṇyā śalalyā śalālugrapsamupasaṃgṛhya purastātpratyaṅtiṣṭhanvyāhṛtībhiḥ / rākāmaham / yāste rāke / iti dvābhyāmūrdhvaṃ sīmantamunnīyābhimantrayate / soma eva no rājetyāhurbrāhmaṇīḥ prajāḥ / vivṛttacakrā āsīnāstīre tubhyaṃ gaṅge / viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva / atigāhemahi dviṣaḥ / iti ३
athātaḥ puṃsavanam १ tṛtīye māsyāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā / dhātā dadātu no rayim / iti catasro dhātrīrjuhoti / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotparīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā snātāṃ prayatavastrāmalaṃkṛtāṃ brāhmaṇasaṃbhāṣāmapareṇāgniṃ maṇḍalāgāre prācīmupaveśya / vṛṣāsi / iti tasyā dakṣiṇe pāṇau yavamādadhāti २ āṇḍau sthaḥ / ityabhito yavaṃ sarṣapau dhānyamāṣau vā ३ śvāvṛttat / iti dadhidra psam / tadenāṃ prāśayati ४ ācāntāyā udaramabhimṛśati / ābhiṣṭvāhaṃ daśabhirabhimṛśāmi daśamāsyāya sūtavai / iti ५ nyagrodhaśṛṅgaṃ vā ghṛtena kośakārīṃ vā praiyaṅgaveṇa saṃyāvena yūpaśakalaṃ vottarapūrvasyābhiṣṭeragniṃ vā nirmanthya mūrumūlopadhānāyai dakṣiṇe nāsikāchidre praṇayet ६ yadi garbhaḥ sravedārdreṇāsyāḥ pāṇinā trirūrdhvaṃ nābherunmārṣṭi / parāñcaṃ tvā nārvāñcaṃ tvaṣṭā badhnātu bandhane / sa ṛtūnupaveśya daśa māso avīrahā / iti ७ vijananakāle kṣipraprasavanam / śirasta udakumbhaṃ nidhāya pattastūryantīmathāsyā udaramabhimṛśati ८
yathaiva vāyuḥ pavate yathā samudra ejati
evaṃ te garbha ejatu saha jarāyuṇāvasarpatu
ityavāṅavamārṣṭi १ jāteśmani paraśuṃ nidhāyopariṣṭāddhiraṇyaṃ teṣūttarādhareṣūpa
riṣṭātkumāraṃ dhārayati
aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava
vedo vai putranāmāsi jīva tvaṃ śaradaḥ śatam
aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti
२ yadyaparā na patedañjalinodakamādāya mūrdhānamasyāvasiñcet /
tiladeva padyasva na māṃsamasi no dalam / avapadyasva svapathāt / iti ३ upanirharantyaupāsanamatiharanti sūtikāgnim ४ sa eṣa uttapanīya eva ५ nāsminkiṃcana karma kriyatenyatroddhūpanāt ६ athainaṃ kaṇaiḥ sarṣapamiśrairuddhūpayati / śaṇḍo marka upavīraḥ śāṇḍīkera ulūkhalaḥ / cyavano naśyatāditaḥ / svāhā / ālikhanvilikhannanimiṣankiṃvadanta upaśrutiḥ / svāhā / aryamṇaḥ kumbhī śatruḥ pātrapāṇirnipuṇiḥ / svāhā / āntrīmukhaḥ sarṣapāruṇo naśyatāditaḥ / svāhā / keśinī śvalominī bajābojopakāśinī / apeta naśyatāditaḥ / svāhā / kauberakā viśvavāso rakṣorājena preṣitāḥ / grāmānsajātayo yantīpsantaḥ parijākṛtān / svāhā / etānhataitānbadhnītetyayaṃ brahmaṇo dūtastānagniḥ paryasarat /
tānindra stānbṛhaspatistānahaṃ veda brāhmaṇaḥ
pramṛśataḥ kūṭadantānvikeśāllam̐ mbastanān / svāhā
naktaṃcāriṇa uraspeśāñchūlahastānkapālapān / svāhā
pūrva eṣām pitetyuccaiḥśrāvyakarṇakaḥ
mātā jaghanyā gachanti grāme vikhuramicchantī / svāhā
naktaṃcāriṇī svasā sandhinā prekṣate kulam
yā svapatsu jāgarti yasyai vijātāyāṃ manaḥ / svāhā
tāsāṃ tvaṃ kṛṣṇavartmane klomānaṃ hṛdayaṃ yakṛt / agneyakṣīṇi nirdaha /
svāhā / iti pratimantramaṅgāreṣvāvapati ७ tataḥ pāṇī prakṣālya bhūmimālabhate
yatte susīme hṛdayaṃ divi candra masi śritam
tasyāmṛtatvasya no dhehi māhaṃ pautramaghaṃ rudam
veda te bhūmi hṛdayaṃ divi candra masi śritam
tathāmṛtatvasyeśāno māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti
iti ८ athāto medhājananam / darbheṇa hiraṇyaṃ prabadhya tadantardhāyopariṣṭā
tprāñcaṃ kumāraṃ dhāryamāṇaṃ ghṛtaṃ prāśayati / bhūrṛcastvayi juhomi svāhā / bhuvo yajūṃṣi tvayi juhomi svāhā // suvaḥ sāmāni tvayi juhomi svāhā / bhūrbhuvaḥ suvaratharvāṅgirasastvayi juhomi svāhā / iti ९ athainamuṣṇaśītābhiradbhiḥ snāpayati / kṣetriyai tvā nirṛtyai tvā druho muñcāmi varuṇasya pāśāt / anāgasaṃ brahmaṇe tvā karomi śive te dyāvāpṛthivī ubhe ime / śaṃ te agniḥ sahādbhirastu śaṃ dyāvāpṛthivī sahauṣadhībhiḥ / śamantarikṣaṃ saha vātena te śaṃ te catasraḥ pradiśo bhavantu / sūryamṛtaṃ tamaso grāhyā yaddevā amuñcannasṛjanvyenasaḥ / evamahamimaṃ kṣetriyājjāmiśaṃsāddruho muñcāmi varuṇasya pāśāt / iti १० athainaṃ māturupastha ādadhāti ११
yā daivīścatasraḥ pradiśo vātapatnīrabhi sūryo vicaṣṭe
tāsāṃ tvā jarasa ādadhāmi pra yakṣma etu nirṛtiṃ parācaiḥ
iti १ ādhāyābhimantrayate / mā te putraṃ rakṣo hiṃsīnmā dhenuratisāriṇī /
priyā dhanasya bhūyā edhamānā sve vaśe / iti २ prakṣālya dakṣiṇaṃ stanamādhāpayati / ayaṃ kumāro jarāṃ dhayatu sarvamāyuretu / tasmai stanaṃ prapyāyasvāyuḥ kīrtirvarco yaśo balam / iti ३ evamuttaram ४ nāmayati na rudati yatra vayaṃ vadāmo yatra vābhimṛśāmasi / ityubhāvabhimṛśyāthāsyai śirasta udakumbhamapihitaṃ nidadhāti / āpo gṛheṣu jāgrata yathā deveṣu jāgratha / evamasyai suputrāyai jāgrata / iti ५ dvādaśyāṃ mātāputrau snātaḥ ६ śucyagāraṃ kurvanti ७ upanirharanti sūtikāgnimatiharantyaupāsanam ८ tamagnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā / dhātā dadātu no rayim / iti dvādaśāhutīrjuhoti / trayodaśetyekeṣām ९ imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca / atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā putrasya nāma dadhyāddvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ghoṣavadādyantarantasthaṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ yatra vā svityupasargaḥ syāt / taddhi pratiṣṭhitamiti vijñāyate १० pitā mātetyagrebhivyāhareyātām / vijñāyate ca mama nāma prathamaṃ jātaveda iti ११ dve nāmanī kuryāt / vijñāyate ca tasmāddvināmā brāhmaṇordhuka iti १२ nakṣatranāma dvitīyaṃ syādanyataradguhyaṃ syāt १३ anyatareṇainamāmantrayīran १४ somayājī tṛtīyaṃ nāma kurvīteti vijñāyate १५ pravāsādetyāgataṃ vā putramabhimṛśati / somasya tvā dyumnenābhimṛśāmyagnestejasā sūryasya varcasā / iti १६ paśūnāṃ tvā huṃkāreṇābhijighrāmyasāvāyuṣe varcase hum / iti mūryabhijighrya १७ athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇāti / agnirāyuṣmān / iti pañcabhiḥ paryāyaiḥ १८ āyuṣṭe viśvato dadhat / iti dakṣiṇe karṇe japati yathā purastāt १९
atha ṣaṣṭhe māsyannaprāśanam १ āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca atraike yajābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvāthainaṃ dadhi madhu ghṛtamiti trivṛtprāśayati / bhūstvayi dadhāmi bhuvastvayi dadhāmi suvastvayi dadhāmi / iti २ athainamannaṃ prāśayati / apāṃ tvauṣadhīnāṃ rasaṃ prāśayāmi śivāsta āpa oṣadhayaḥ santvanamīvāsta āpa oṣadhayo bhavantu / iti ३
tṛtīye varṣe cūḍākarma १ āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatregnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / imaṃ me varuṇa / tattvā yāmi / tvaṃ no agne / sa tvaṃ no agne / tvamagne ayāsi / prajāpate / yadasya karmaṇotyarīricam / iti ca atraike jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt / brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvāpareṇāgniṃ prāṅmukhaḥ kumāra upaviśati २ uttarato mātā brahmacārī vānaḍuhaṃ śakṛtpiṇḍaṃ dhārayati ३ tenāsya keśānpratigṛhṇāti ४ athoṣṇaśītā āpaḥ saṃsṛjati ५ śītāsūṣṇā ānīya / āpa undantu jīvase / iti dakṣiṇaṃ godānamunatti ६ oṣadhe trāyasvainam / ityūrdhvāgrāmoṣadhimantardadhāti ७ svadhite mainaṃ hiṃsīḥ / iti kṣureṇābhinidadhāti ८ devaśrūretāni pravape / iti pravapati ९ evamitarānpradakṣiṇam / yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān / tena brahmāṇo vapatedamasya ūrjemaṃ rayyā varcasā saṃsṛjātha paścāt / yena pūṣā bṛhaspateragnerindra sya cāyuṣevapat / tena tehaṃ vapāmyasau / ityuttarataḥ / yathā jyoksumanā asat / jyokca sūryaṃ dṛśe / iti purastāt १० uptvā yathocitaṃ cūḍāḥ kārayati yatharṣi vā ११ saṃyamya keśān / yatra pūṣā bṛhaspatiḥ savitā somo agniḥ / tebhyo nidhānaṃ bahudhā vyaicchannantarā dyāvāpṛthavī apaḥ suvaḥ / iti goṣṭha udumbare darbhastambe vā nikhanati yosya rātirbhavati १२ yathāśraddhaṃ brāhmaṇāya dadāti १३ sarpiṣmantamodanaṃ nāpitāya १४ evaṃ vihitaṃ ṣoḍaśe varṣe godānakarma १५ saśikhaṃ vāpayate १६ śikhāmantrāvaśinaṣṭītyekeṣām १७ agnigodāno vā bhavati १८ gurave gāṃ dadāti १९
prathamaḥ paṭalaḥ
athātaḥ śvagrahaprāyaścittam १ samupasṛte yajñopavītyācāntonāprītena śarāve
ṇodakamāhṛtya sabhāyāṃ madhyedhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnyupya vyūhya samūhya prathayitvopariṣṭātsabhāyāṃ vyūhya tṛṇāni tena kumāramabhyāhṛtyākṣeṣūttānaṃ nipā
tya dadhnā lavaṇodakamiśreṇābhyukṣati / āghnanti kaṃsaṃ dakṣiṇataḥ
kurkuraḥ sukurkuraḥ kurkuro nīlabandhanaḥ
aulava ittamupāhvayatārjima chambalaḥ
athorāma ulumbaraḥ sārameyo ha dhāvati
samudra miva cākaśadbibhranniṣkaṃ ca rukmaṃ ca
śunāmagraṃ suvīriṇaḥ suvīriṇaḥ sṛja sṛja
ekavrātya sṛja śunaka sṛja chat
ṭekaśca sasaramaṭaṅkaśca tūlaśca vitūlaścārjunaśca lohitaśca
utsṛja tvaṃ śitimra tvaṃ piśaṃka rohitaḥ
amī ye ke sarasyakā avadhāvati tṛtīyasyāmito divi
chadapehi sīsarama sārameya namaste astu sīsara
dūtyā ha nāma vo mātā maṇḍākako ha vaḥ pitā
chadapehi sīsarama sārameya namaste astu sīsara
dulā ha nāma vo mātā maṇḍākako ha vaḥ pitā
chadapehi sisarama sārameya namaste astu sīsara
samaśvā vṛṣaṇaḥ pado na sīsaridataḥ
chadapehi sīsarama sārameya namaste astu sīsara
saṃtakṣā hanti cakriṇo na sīsaridataḥ / chadapehi sīsarama sārameya namaste
astu sīsara / iti २ athāha / varaṃ vṛṇīṣva / iti ३ kumāramevāhaṃ varaṃ vṛṇe / iti ४ evaṃ samupasṛte triranhaḥ prātarmadhyaṃdine sāyaṃ ca kuryādyadi cāgataḥ syāt ५
dvitīyaḥ paṭalaḥ
athātaḥ śūlagavam १ āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatregnimupasamādhāya saṃparistīrya payasi sthālīpākaṃ śrapayitvābhighāryodvāsyāpareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtvā dakṣiṇasyāṃ śūlagavamāvāhayati / ā tvā vahantu harayaḥ sacetasaḥ śvetairaśvaiḥ saha ketumadbhiḥ / vātājirairbalavadbhirmanojavairāyāhi śīdhraṃ mama havyāya śarvom / iti २ uttarasyāṃ mīḍhuṣīm ३ madhye jayantam ४ yathoḍhumudakāni pradāyopastīrṇābhighāritāṃstrīnodanānkalpayitvā yathoḍhamevopasparśayati / upaspṛśatu mīḍhvānmīḍhuṣe svāhā / upaspṛśatu mīḍhuṣī mīḍhuṣyai svāhā / jayanta upaspṛśatu jayantāya svāhā / iti ५ vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvaudanānabhyāhṛtya juhoti / bhavāya devāya svāhā / rudrā ya devāya svāhā / śarvāya devāya svāhā / īśānāya devāya svāhā / paśupataye devāya svāhā / ugrāya devāya svāhā / bhīmāya devāya svāhā / mahate devāya svāhā / iti ६ atha patnyodanasya patnyai juhoti / bhavasya devasya patnyai svāhā / rudra sya devasya patnyai svāhā / śarvasya devasya patnyai svāhā / īśānasya devasya patnyai svāhā / paśupaterdevasya patnyai svāhā / ugrasya devasya patnyai svāhā / bhīmasya devasya patnyai svāhā / mahato devasya patnyai svāhā / iti ७ atha madhyamaudanasya juhoti / jayantāya svāhā / jayantāya svāhā / iti ८ atha sarvebhya odanebhyaḥ samavadāya sauviṣṭakṛtīṃ juhoti / agnaye sviṣṭakṛte svāhā / iti ९ abhita etamagniṃ gā sthāpayanti yathā hūyamānasya gandhamājighreyuḥ १० svasti naḥ pūrṇamukhaṃ parikrāmantu / iti sarvataḥ pradakṣiṇaṃ parikramya / namaste rudra manyave / ityetairanuvākairupatiṣṭhate prathamottamābhyāṃ vā ११
athāto bauḍhyavihāra eva १ gṛhapopaspṛśa gṛhapāya svāhā / gṛhapyupaspṛśa gṛhapyai svāhā / dvārapopaspṛśa dvārapāya svāhā / dvārapyupaspṛśa dvārapyai svāhā / iti catvāri palāśāni dadāti / ghoṣiṇa upaspṛśata ghoṣibhyaḥ svāhā / niṣaṅgiṇa upaspṛśata niṣaṅgibhyaḥ svāhā / anvāsāriṇa upaspṛśatānvāsāribhyaḥ svāhā / prayunvanta upaspṛśata prayunvadbhyaḥ svāhā / vicinvanta upaspṛśata vicinvadbhyaḥ svāhā / samaśnanta upaspṛśata samaśnadbhyaḥ svāhā / iti २ daśāthāparāṇi / devasenā upaspṛśata devasenābhyaḥ svāhā / iti ३ daśaivāthāparāṇi / yā ākhyātā devasenā yāścānākhyātā upaspṛśata tābhyaḥ svāhā / iti ४ atha parṇapuṭaṃ kṛtvā tasminnupastīrṇābhighāritamodanapiṇḍamavadāya paro gavyūtiṃ gatvā vṛkṣa āsajati / niṣaṅgiṇa upaspṛśata niṣaṅgibhyaḥ svāhā / iti ५ athopatiṣṭhate / namo niṣaṅgiṇa iṣudhimate taskarāṇāṃ pataye / iti ६ atha cāndanasurodakākṣatākṣatagomayadūrvāstambodumbarapalāśaśamīvaikaṅkatāśvatthena govāleneti gāḥ prokṣati vṛṣāṇamevāgre / śivo bhava śivo bhava / ityatha śivo haiva bhavati ७ athainaṃ kṣaitrapatyaṃ payasi sthālīpākaṃ śrapayitvābhighāryodvāsya gavāṃ mārgenagnau kṣetrasya patiṃ yajati ८ caturṣu saptasu vā palāśeṣu taṃ tathaivāvāhayati yathā śūlagavam ९ nūrte yajate / pāko devaḥ १० athopatiṣṭhate / kṣetrasya patinā vayaṃ / kṣetrasya pate / iti ११ athaitasya kṣaitrapatyasya ye sanābhayo bhavanti te prāśnanti yathaivaiṣāṃ kuladharmo bhavati १२
tṛtīyaḥ paṭalaḥ
amāvāsyāyāmaparāhṇe māsikamaparapakṣasya vāyukṣvahaḥsu १ pitṛbhyonnaṃ saṃskṛtya dakṣiṇāgrāndarbhānāsanāni kalpayitvā brāhmaṇāñchucīnmantravataḥ samaṅgānayuja āmantrayate yonigotramantrāsaṃbandhān २ nārthāpekṣo bhojayet ३ agnimupasamādhāya dakṣiṇāprāgagrairdarbhaiḥ paristīryaikapavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ saṃskṛtya prasavyaṃ pariṣicyaudumbaramidhmamabhyādhāyaudumbaryā darvyā juhoti ४ ājyabhāgāntaṃ kṛtvā prācīnāvītī pitṝnāvāhayati / āyāta pitaraḥ somyā gambhīraiḥ pathibhiḥ pūrvyaiḥ / prajāmasmabhyaṃ dadato rayiṃ ca dīrghāyutvaṃ ca śataśāradaṃ ca / iti ५ etāmeva diśamabhyapaḥ prasiñcati / āpo devīḥ prahiṇutāgnimetaṃ yajñaṃ pitaro no juṣantām / māsīmāmūrjamuta ye bhajante te no rayiṃ sarvavīraṃ niyacchantu / iti ६ yajñopavītī vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā prācīnāvītī juhoti / somāya pitṛmate svadhā namaḥ / yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā namaḥ / yāḥ prācīḥ saṃbhavantyāpa uttarataśca yā adbhirviśvasya bhuvanasya dhartrībhirantaranyaṃ piturdadhe svadhā namaḥ / antardadhe parvatairantarmahyā pṛthivyā divā digbhiranantābhirūtibhirantaranyaṃ pitāmahāddadhe svadhā namaḥ / antardadha ṛtubhirahorātraiḥ susandhibhirardhamāsaiśca māsaiścāntaranyaṃ prapitāmahāddadhe svadhā namaḥ / iti / atha nāmadheyairjuhoti / amuṣmai svadhā namaḥ / amuṣmai svadhā namaḥ / iti / yanme mātā pralulobha caratyananuvratā / tanme retaḥ pitā vṛṅktāmābhuranyopapadyatām / svadhā namaḥ / iti / evaṃ dvitīyāṃ tathā tṛtīyām / yanme pitāmahī / yanme prapitāmahī / iti mantraṃ saṃnamati ७
ye ceha pitaro ye ca neha yāṃśca vidma yām̐ u ca na pravidma / agne tānvettha yadi te jātavedastayā prattaṃ svadhayā madantu / svadhā namaḥ / yadvaḥ kravyādaṅgamadahallokānayaṃ praṇayañjātavedāḥ / tadvohaṃ punarāveśayāmyariṣṭāḥ sarvairaṅgaiḥ saṃbhavata pitaraḥ / svadhā namaḥ / vahājyaṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitānvettha nihitānparāke / ājyasya kūlyā upa tānkṣarantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmaiḥ / svadhā namaḥ / iti / evaṃ dvitīyāṃ tathā tṛtīyām / pitāmahebhyaḥ / prapitāmahebhyaḥ / iti mantraṃ saṃnamati १ evamannasya juhoti / vahānnam / iti mantraṃ saṃnamati २ atha sauviṣṭakṛtīṃ juhoti / agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ / iti ३ athānnamabhimṛśati / pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomi / akṣitamasi mā pitṝṇāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣmim̐ lloke / pṛthivī samā tasyāgnirupadra ṣṭā dattasyāpramādāya / pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomi / akṣitamasi mā pitāmahānāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣmim̐ lloke / antarikṣaṃ samaṃ tasya vāyurupadra ṣṭā dattasyāpramādāya / pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomi / akṣitamasi mā prapitāmahānāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣmim̐ lloke / dyauḥ samā tasyāditya upadra ṣṭā dattasyāpramādāya / iti brāhmaṇānupasparśayati ४ prāṇe niviśyāmṛtaṃ juhomi / iti ५
bhuñjānānsamīkṣate / brahmaṇi ma ātmāmṛtatvāya / iti १ bhuktavatonupravrajya śeṣamanujñāpyodakumbhaṃ darbhamuṣṭiṃ cādāya dakṣiṇapūrvamavāntaradeśaṃ gatvā dakṣiṇāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣvavācīnapāṇirdakṣiṇāpavargāṃstrīnudakāñjalīnninayati / mārjayantāṃ pitaraḥ somyāsaḥ / mārjayantāṃ pitāmahāḥ somyāsaḥ / mārjayantāṃ prapitāmahāḥ somyāsaḥ / iti / asāvavaneniṅkṣvāsāvavaneniṅkṣva / iti vā २ teṣvavācīnapāṇirdakṣiṇāpavargānpiṇḍāndadāti / etatte tatāsau / iti pitre piṇḍaṃ dadāti / etatte pitāmahāsau / iti pitāmahāya / etatte prapitāmahāsau / iti prapitāmahāya tūṣṇīṃ caturtham / sa kṛtākṛtaḥ ३ atha yadi nāmadheyāni na vindyāt / svadhā pitṛbhyaḥ pṛthiviṣadbhyaḥ / iti pitre piṇḍaṃ dadyāt / svadhā pitṛbhyontarikṣasadbhyaḥ / iti pitāmahāya / svadhā pitṛbhyo diviṣadbhyaḥ / iti prapitāmahāya ४ atrāñjanābhyañjane vāsaścānupiṇḍaṃ dadāti ५ āṅkṣvāsāvāṅkṣvāsau / iti trirāñjanam ६ abhyaṅkṣvāsāvabhyaṅkṣvāsau / iti trirabhyañjanam ७ etāni vaḥ pitaro vāsāṃsyato nonyatpitaro mā yūḍhvam / iti daśāmūrṇāstukānvā chittvā nyasyati pūrve vayasi ८ svaṃ lobhe cchittvottare ९ atha pātraṃ saṃkṣālya / putrānpautrānabhitarpayantīrāpo madhumatīrimāḥ svadhāṃ pitṛbhyo amṛtaṃ duhānāḥ / āpo devīrubhayāṃstarpayantu nadīrimā udanvatīrvetasvinīḥ sutīrthyāḥ / amuṣmim̐ lloka upa vaḥ kṣrarantu / iti prathavyaṃ pariṣicya nyubjapātraṃ pāṇī vyatyasya dakṣiṇamuttaramuttaraṃ ca dakṣiṇam / namo vaḥ pitaro rasāya / iti namaskārairupatiṣṭhate १० tata udakāntaṃ gatvā trīnudakāñjalīnninayati ११
eṣa te tata madhumām̐ ūrmiḥ sarasvānyāvānagniśca pṛthivī ca tāvatyasya mātrā tāvānasya mahimā tāvantamenaṃ bhūtaṃ dadāmi yathāgnirakṣitonupadasta evaṃ mahyaṃ pitrekṣitonupadastaḥ svadhā bhavatāṃ taṃ svadhāmakṣitaṃ taiḥ sahopajīvāsāvṛcaste mahimā / eṣa te pitāmaha madhumām̐ ūrmiḥ sarasvānyāvānvāyuścāntarikṣaṃ ca tāvatyasya mātrā tāvānasya mahimā tāvantamenaṃ bhūtaṃ dadāmi yathā vāyurakṣitonupadasta evaṃ mahyaṃ pitāmahāyākṣitonupadastaḥ svadhā bhavatāṃ taṃ svadhāmikṣitaṃ taiḥ sahopajīvāsau yajūṃṣi te mahimā / eṣa te prapitāmaha madhumām̐ ūrmiḥ sarasvānyāvānādityaśca dyauśca tāvatyasya mātrā tāvānasya mahimā tāvantamenaṃ bhūtaṃ dadāmi yathādityokṣitonupadasta evaṃ mahyaṃ prapitāmahāyākṣitonupadastaḥ svadhā bhavatāṃ taṃ svadhāmakṣitaṃ taiḥ sahopajīvāsau sāmāni te mahimā / iti १ pratyetya pratiṣṭhitamudapātreṇopapravartayati / parāyāta pitarah somyā gambhīraiḥ pathibhiḥ pūrvyaiḥ / atha māsi punarāyāta no gṛhānhavirattuṃ suprajasaḥ suvīrāḥ / iti २ etena mādhyāvarṣaṃ vyākhyātam ३ tatra māṃsaṃ niyatam ४ māṃsābhāve śākam ५
caturthaḥ paṭalaḥ
aṣṭakāṃ vyākhyāsyāmaḥ १ māghyāḥ paurṇamāsyā yoparapakṣastasyāṣṭamīmekāṣṭaketyācakṣate २ tataḥ pūrvedyuranūrādheṣvaparāhṇegnimupasamādhāya dakṣiṇāprāgagnairdarbhaiḥ paristīryaikapavitrāntarhitāni catvāri vrīhiśarāvāṇi nirvapati / imamapūpaṃ catuḥśarāvaṃ nirvapāmi kleśāvahaṃ pitṝṇāṃ sāṃparāye devena savitrā prasūtaḥ / devasya tvā savituḥ prasaveśvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyo vo juṣṭaṃ nirvapāmi / iti ३ etenaiva pavitreṇa tūṣṇīṃ prokṣaṇīḥ saṃskṛtya tūṣṇīṃ prokṣya tūṣṇīmavahatya yathāpuroḍāśamevaṃ caturṣu kapāleṣu tūṣṇīṃ śrapayitvābhighāryodvāsya prasavyaṃ pariṣicyaudumbaramidhmamabhyādhāyaudumbaryā darvyopastirṇābhighāritaṃ dakṣiṇāprācīsaṃtataṃ paraṃparamavadāya dakṣiṇāprācīsaṃtataṃ paraṃparaṃ juhoti / ulūkhalā grāvāṇo ghoṣamakrata haviḥ kṛṇvantaḥ parivatsarīṇām / ekāṣṭake suprajā vīravanto vayaṃ syāma patayo rayīṇām / svadhā namaḥ / apūpaṃ deva ghṛtavantamagne svadhāvantaṃ pitṝṇāṃ tarpaṇāya / yathātathaṃ vaha havyamagne putraḥ pitṛbhya āhutiṃ juhomi / svadhā namaḥ / ayaṃ catuḥśarāvo ghṛtavānapūpaḥ payasvānagne rayimānpuṣṭimāṃśca / pratinandantu pitaraḥ saṃvidānāḥ sviṣṭoyaṃ suhuto mamāstu / svadhā namaḥ / iti ४ athānnasya juhoti / iyameva sā yā prathamā vyauchat / ekāṣṭakā tapasā tapyamānā / yā prathamā vyauchat / iti ५ apūpasyānnasyeti samavadāya sarpirmiśrasya juhoti / agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ / iti ६ taṃ ghṛtavantaṃ madhumantamannavantaṃ śrāddhābhimarśanenābhimṛśya piṇḍānāmāvṛtā piṇḍāndadāti ७ tena brāhmaṇānvidyāvataḥ pariveveṣṭi ८ tebhyo yathāśraddhamannaṃ dhanaṃ ca dadāti ९ prasiddhamodakāñjalidānādyathā māsike १०
śvobhūte pitṛbhyo gāmālabhate १ agnimupasamādhāya dakṣiṇāprāgagrairdarbhaiḥ paristīrya / imāṃ pitṛbhyo gāmupākaromi tāṃ me sametāḥ pitaro juṣantām / medasvatīṃ ghṛtavatīṃ svadhāvatīṃ sā me pitṝnsāṃparāye dhinotu / svadhā namaḥ / ityupākaraṇīyāṃ hutvaikena barhiṣaikaśūlayā ca vapāśrapaṇyaudumbaryopākaroti / pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromi / iti २ athaināṃ prokṣati / pitṛbhyastvā juṣṭāṃ prokṣāmi / iti ३ tāṃ prokṣitāṃ paryagni kṛtvā tāmapareṇāgniṃ pratyakśirasaṃ dakṣiṇāpadīṃ saṃjñapayanti ४ sajñaptāyai tūṣṇīmadbhiḥ prāṇānāpyāyya tūṣṇīṃ vapāṃ hṛdayaṃ matasne uddharati ५ audumbaryā vapāśrapaṇyā vapāṃ śrapayatyaudumbareṣu śūleṣu pṛthagitarāṇi ६ śrapayitvābhighāryodvāsya prasavyaṃ pariṣicyaudumbaramidhmamabhyādhāyaudumbaryā darvyopastīrṇābhighāritāṃ vapāṃ juhoti / vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitānvettha nihitānparāke / medasaḥ kūlyā upa tānkṣarantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmaiḥ / svadhā namaḥ / iti ७ sarvahutāṃ vapāṃ juhoti śeṣamutkṛṣya brāhmaṇānbhojayet ८ upasthitenna odanasya māṃsānāmiti samavadāya sarpirmiśrasya juhoti /
ekāṣṭakāṃ paśyata dohamānāmannaṃ māṃsavadghṛtavatsvadhāvat
tadbrāhmaṇairatipūtamannaṃtamakṣitaṃ tanme astu svadhā namaḥ
ekāṣṭakā tapasā tapyamānā saṃvatsarasya patnī duduhe prapīnā / taṃ dohamupa
jīvātha pitaraḥ saṃvidānāḥ sviṣṭoyaṃ suhuto mamāstu / svadhā namaḥ / saṃvatsarasya pratimām / iti ९ hutvānnasya māṃsānāmiti samavadāya sarpirmiśrasya juhoti / agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ / iti १० prasiddhamodakāñjalidānādyathā māsike ११ annadhanadāne tvatrāniyate १२ śvobhūte māṃsaśeṣeṇa pitṛbhyonnaṃ saṃskṛtya / tvamagne ayāsi / prajāpate / iti
juhoti १३ prasiddhamodakāñjalidānādyathā māsike १४
pañcamaḥ paṭalaḥ
athātaḥ śravaṇākarma १ tadyā paurṇamāsī śravaṇena yuñjyāttasyāmupariṣṭātsāyamagnihotrasya dakṣiṇāgnimupasamādadhātyaupāsanamanāhitāgniḥ २ athopakalpayatekṣatadhānā akṣatalājānsaktūnkiṃśukānyāñjanābhyañjane ājyamiti ३ darvyāmupastīryaiteṣāmevānnānāṃ samavadāya sarpirmiśrasya juhoti / namognaye pārthivāya pārthivānāmadhipataye svāhā / namo vāyave vibhumata āntarikṣāṇāmadhipataye svāhā / namaḥ sūryāya rohitāya divyānāmadhipataye svāhā / namo viṣṇave gaurāya diśyānāmadhipataye svāhā / iti ४ kiṃśukānyājyena saṃyujya juhoti / jagdho maśako jagdhā vicaṣṭirjagdho vyadhvaraḥ / jagdho vyadhvaro jagdhā vicaṣṭirjagdho maśakaḥ / jagdhā vicaṣṭirjagdho maśako jagdho vyadhvaraḥ / iti ५ udakumbhaṃ darbhamuṣṭiṃ cādāya prāṅmukho niṣkramya prāco darbhānsaṃstīrya teṣu caturo balīnharati / ye pārthivāḥ sarpāstebhya imaṃ baliṃ harāmi / ya āntarikṣāḥ / ye divyaḥ / ye diśyāḥ / iti ६ atrāñjanābhyañjane dattvopatiṣṭhate / namo astu sarpebhyaḥ / ityetairmantraiḥ ७ udakumbhamādāya triḥ pradakṣiṇamāvasathaṃ pariṣiñcanparikrāmedyāvatā kāmayetaitāvatā me sarpā nāvakrāmeyuriti / apa śveta padā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca
sapta ca mānuṣīrimāstisraśca rājabandhavaiḥ
na vai śvetasyābhyācareṇāhirjaghāna kaṃ cana
śvetāya vaidarvāya namo namaḥ śvetāya vaidarvāya / iti ८ athopatiṣṭhate / samīcī
nāmāsi prācī dik / ityetairmantraiḥ pratidiśam ९ nityamata ūrdhvaṃ baliṃ haratyā mārgaśīrṣyāḥ १० nātra kiṃśukahomaḥ ११ na pariṣecanaṃ vidyate
niravadāsyanniravadāsyan / ityantato balīnharati १३
ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
āgrahāyaṇīṃ vyākhyāsyāmaḥ १ mārgaśīrṣyāṃ paurṇamāsyāmagnimupasamādhāya saṃparistīrya payasi sthālīpākaṃ śrapayitvābhighāryodvāsya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā juhoti / iḍāyai sṛptaṃ ghṛtavaccarācaraṃ jātavedo haviridaṃ juṣasva / ye grāmyāḥ paśavo viśvarūpāsteṣāṃ saptānāmiha rantirastu puṣṭiḥ / svāhā / yāṃ janāḥ pratinandanti rātriṃ dhenumivāyatīm / saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī svāhā / śivā paśubhyo dārebhyaḥ śivā naktaṃ śivā divā / saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī / svāhā / paurṇamāsī pūrayantyāyāntyaparāparān / māsārdhamāsānvibhajati sā naḥ pūrṇābhirakṣatu / svāhā / iti २ atha sauviṣṭakṛtīṃ juhoti / sviṣṭamagne abhi tatpṛṇāhi viśvā deva pṛtanā abhiṣya / uruṃ naḥ panthāṃ pradiśanvibhāhi jyotiṣmaddhehyajaraṃ na āyuḥ / iti ३ tataḥ pāṇī prakṣālya bhūmimālabhate / prati kṣatre pratitiṣṭhāmi rāṣṭre pratyaśveṣu pratitiṣṭhāmi goṣu / pratyaṅgeṣu pratitiṣṭhāmyātmanprati prāṇeṣu pratitiṣṭhāmi puṣṭe / prati dyāvāpṛthivyoḥ pratitiṣṭhāmi yajñe / trayā devā ekādaśa trayastriṃśāḥ surādhasaḥ / bṛhaspatipurohitā devasya savituḥ save / devā devairavantu mā / iti ४ teṣāṃ dakṣiṇā gṛhapatirupaviśati ५ uttarā uttare ६ prajotpattyānupūrvyeṇa ७ teṣāṃ mantravidaste mantrāñjapanti ८ syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī / yacchā naḥ śarma saprathāḥ / baḍitthā parvatānām / iti dvābhyāṃ dakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ saṃviśanti ९ udāyuṣā / ityuttiṣṭhanti १० udasthāmāmṛtā abhūma / ityutthāya japanti ११ evaṃ rātrestriḥ saṃjihate १२ brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvāthaitāṃ rātriṃ vasanti १३
saptamaḥ paṭalaḥ
athāta upākaraṇotsarjane vyākhyāsyāmaḥ १ śravaṇāpakṣa oṣadhīṣu jātāsu hastena paurṇamāsyāṃ vādhyāyopākarma २ agnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā kāṇḍarṣīñjuhoti / prajāpataye kāṇḍarṣaye svāhā / somāya kāṇḍarṣaye svāhā / agnaye kāṇḍarṣaye svāhā / viśvebhyo devebhyaḥ kāṇḍarṣibhyaḥ svāhā / svayaṃbhuve kāṇḍarṣaye svāhā / iti kāṇḍarṣayaḥ kāṇḍanāmāni vā sāvitrīmṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedamatharvavedaṃ sadasaspatimiti ३ hutvā trīnāditonuvākānadhīyate ४ kāṇḍādīnvā sarvān ५ jayādi pratipadyate ६ sviṣṭakṛdantaṃ kṛtvā tryahamekāhaṃ vā kṣamya yathādhyāyamadhyetavyamiti vadanti ७ taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ ८ sagaṇaḥ prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ sukhāḥ sukhāvagāhāstadavagāhyāghamarṣaṇena trīnprāṇāyāmānkṛtvā sapavitraiḥ pāṇibhiḥ / āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ / iti tisṛbhiḥ / hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakāḥ / iti catasṛbhiḥ / pavamānaḥ suvarjanaḥ / iti caitenānuvākena snātvā darbhānanyonyasmai saṃprayacchanto ditsanta ivānyonyam ९ tataḥ śucau deśe prācīnapravaṇe prāgagrairdarbhairudagapavargāṇyāsanāni kalpayanti १०
brahmane prajāpataye bṛhaspatayegnaye vāyave sūryāya candra mase nakṣatrebhya indrā ya rājñe yamāya rājñe varuṇāya rājñe somāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudre bhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyaḥ sādhyebhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo marudbhyotharvabhyoṅgirobhya iti devagaṇānām १ viśvāmitro jamadagnirbharadvājotha gautamaḥ / atrirvasiṣṭhaḥ kaśyapaḥ / ityete saptarṣayaḥ २ nivītina uttarata udīcīnapravaṇa udagagrairdarbhaiḥ prāgapavargāṇyāsanāni kalpayanti viśvāmitrāya jamadagnaye bharadvājāya gautamāyātraye vasiṣṭhāya kaśyapāya ३ vasiṣṭhakaśyapayorantarālerundhatyai kalpayanti ४ dakṣiṇataḥ prācīnapravaṇegastyāya ५ tata ekavedyāntebhyaḥ kṛṣṇadvaipāyanāya jātūkarṇyāya tarukṣāya tṛṇabindave varmiṇe varūthine vājine vājaśravase satyaśravase suśravase sutaśravase somaśuṣmāyaṇāya satvavate bṛhadukthāya vāmadevāya vājiratnāya haryajvāyanāyodamayāya gautamāya ṛṇaṃjayāya ṛtaṃjayāya kṛtaṃjayāya dhanaṃjayāya babhrave tryaruṇāya trivarṣāya tridhātave śibintāya parāśarāya viṣṇave rudrā ya skandāya kāśīśvarāya śvarāya dharmāyārthāya kāmāya krodhāya vasiṣṭhāyendrā ya tvaṣṭre kartre dhartre dhātre mṛtyave savitre sāvitryai vedebhyaśca pṛthakpṛthagṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvavedāyetihāsapurāṇāyeti ६ dakṣiṇataḥ prācīnāvītino dakṣiṇāpravaṇe dakṣiṇāgrairdarbhaiḥ pratyagapavargāṇyāsanāni kalpayanti ९
vaiśampāyanāya paliṅgave tittirāyokhāyātreyāya padakārāya kauṇḍiṇyāya vṛttikārāya sūtrakārebhyaḥ satyāṣāḍhāya pravacanakartṛbhya ācāryebhya ṛṣibhyo vānaprasthebhya ūrdhvaretobhya ekapatnībhya iti १ yathāsvaṃ pitṛbhyo mātāmahebhyaśca kalpayanti २ amuṣmai kalpayāmyamuṣmai kalpayāmi / ityāsanena ३ amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmi / ityudakena ४ amuṣmai namomuṣmai namaḥ / iti gandhapuṣpadhūpadīpaiḥ ५ amuṣmai svāhāmuṣmai svāhā / ityannena ६ amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmi / iti phalodakena ७ amuṣmai namomuṣmai namaḥ / ityupasthāya ८ apareṇa vedimagnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā kāṇḍarṣīñjuhoti kāṇḍanāmāni vā sāvitrīmṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedamatharvavedaṃ sadasaspatimiti / hutvā prathamenānuvākenādhīyate / kāṇḍādīnvā sarvān / jayādi pratipadyate / sviṣṭakṛdantaṃ kṛtvā tryahamekāhaṃ vā kṣamya yathādhyāyamadhyetavyamiti vadanti ९ kāṇḍātkāṇḍāt / yā śatena / iti dvābhyāmudakānte dūrvā ropayanti १० udadhimūrmimantaṃ kṛtvā prācīmudīcīṃ vā diśamātamitorājiṃ dhāvanti ११ pratyetyāpūpaiḥ saktubhirodaneneti brāhmaṇāṃstarpayanti १२ evaṃ pārāyaṇasamāptau dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjam १३ nityamevādbhirdevānṛṣīnpitṝṃśca tarpayanti tarpayanti १४
Original text: hiraṇyakeśigṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0