haṃsopaniṣad · Chapter 1
// haṃsopaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
gautama uvāca / bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada / brahmavidyāprabodho hi kenopāyena jāyate
sanatkumāra uvāca / vicārya sarvavedeṣu mataṃ jñātvā pinākinaḥ / pārvatyā kathitaṃ tattvaṃ śṛṇu gautama tanmama
anākhyeyamidaṃ guhyaṃ yogināṃ kośasannibham / haṃsasyākṛtivistāraṃ bhuktimuktiphalapradam
atha haṃsaparamahaṃsanirṇayaṃ vyākhyāsyāmaḥ / brahmacāriṇe śāntāya dāntāya gurubhaktāya / haṃsahaṃseti sadā dhyāyan
sarveṣu deheṣu vyāpto vartate / yathā hyagniḥ kāṣṭheṣu tileṣu tailamiva taṃ viditvā mṛtyumatyeti
gudamavaṣṭabhyādhārādvāyumutthāpyasvādhiṣṭhānaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya maṇipūrakaṃ ca gatvā anāhatamatikramya viśuddhau prāṇānnirudhyājñāmanudhyāyanbrahmarandhraṃ dhyāyan trimātro'hamityeva sarvadā paśyatyanākāraśca bhavati
eṣo'sau paramahaṃso bhānukoṭipratīkāśo yenedaṃ sarvaṃ vyāptam
tasyāṣṭadhā vṛttirbhavati / pūrvadale puṇye matiḥ / āgneye nidrālasyādayo bhavanti / yāmye kraurye matiḥ / nairṛte pāpe manīṣā / vāruṇyāṃ krīḍā / vāyavyāṃ gamanādau buddhiḥ / saumye ratiprītiḥ / īśānye dravyādānam / madhye vairāgyam / kesare jāgradavasthā / karṇikāyāṃ svapnam / liṅge suṣuptiḥ / padmatyāge turīyam / yadā haṃse nādo vilīno bhavati tat turīyātītam
atho nādamādhārādbrahmarandhraparyantaṃ śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ / sa vai brahma paramātmetyucyate
atha haṃsa ṛṣiḥ / avyaktagāyatrī chandaḥ / paramahaṃso devatā / hamiti bījam / sa iti śaktiḥ / so'hamiti kīlakam
ṣaṭ saṅkhyayā ahorātrayorekaviṃśatisahasrāṇi ṣaṭ śatānyadhikāni bhavanti / sūryāya somāya nirañjanāya nirābhāsāyatanusūkṣmaṃ pracodayāditi
agnīṣomābhyāṃ vauṣaṭ hṛdayādyaṅganyāsakaranyāsau bhavataḥ
evaṃ kṛtvā hṛdaye aṣṭadale haṃsātmānaṃ dhyāyet
agnīṣomau pakṣāvoṅkāraḥ śiro ukāro bindu strinetraṃ mukhaṃ rudro rudrāṇī caraṇau / dvividhaṃ kaṇṭhataḥ kuryādityunmanāḥ ajapopasaṃhāra ityabhidhīyate
evaṃ haṃsavaśāttasmānmano haṃso vicāryate
asyeva japakoṭyāṃ nādamanubhavati evaṃ sarvaṃ haṃsavaśānnādo daśavidho jāyate / ciṇīti prathamaḥ / ciñciṇīti dvitīyaḥ / ghaṇṭānādastṛtīyaḥ / śaṅkhanādaścaturthaḥ / pañcamastantrīnādaḥ / ṣaṣṭhastālanādaḥ / saptamo veṇunādaḥ / aṣṭamo mṛdaṅganādaḥ / navamo bherīnādaḥ / daśamo meghanādaḥ
navamaṃ parityajya daśamamevābhyaset
prathame ciñciṇīgātraṃ dvitīye gātrabhañjanam / tṛtīye khedanaṃ yāti caturthe kampate śiraḥ
pañcame sravate tālu ṣaṣṭhe'mṛtaniṣevaṇam / saptame gūḍhavijñānaṃ parā vācā tathāṣṭame
adṛśyaṃ navame dehaṃ divyaṃ cakṣustathāmalam / daśame paramaṃ brahma bhavedbrahmātmasannidhau
tasminmano vilīyate manasi saṅkalpavikalpe dagdhe puṇyapāpe sadāśivaḥ śaktyātmā sarvatrāvasthitaḥ svayaṃjyotiḥ śuddho buddho nityo nirañjanaḥ śāntaḥ prakāśata iti vedānuvacanaṃ bhavatītyupaniṣat
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti haṃsopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: haṃsopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0