હંસોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ હંસોપનિષત્ ॥
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ગૌતમ ઉવાચ । ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ । બ્રહ્મવિદ્યાપ્રબોધો હિ કેનોપાયેન જાયતે

સનત્કુમાર ઉવાચ । વિચાર્ય સર્વવેદેષુ મતં જ્ઞાત્વા પિનાકિનઃ । પાર્વત્યા કથિતં તત્ત્વં શૃણુ ગૌતમ તન્મમ

અનાખ્યેયમિદં ગુહ્યં યોગિનાં કોશસન્નિભમ્ । હંસસ્યાકૃતિવિસ્તારં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

અથ હંસપરમહંસનિર્ણયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । બ્રહ્મચારિણે શાન્તાય દાન્તાય ગુરુભક્તાય । હંસહંસેતિ સદા ધ્યાયન્

સર્વેષુ દેહેષુ વ્યાપ્તો વર્તતે । યથા હ્યગ્નિઃ કાષ્ઠેષુ તિલેષુ તૈલમિવ તં વિદિત્વા મૃત્યુમત્યેતિ

ગુદમવષ્ટભ્યાધારાદ્વાયુમુત્થાપ્યસ્વાધિષ્ઠાનં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મણિપૂરકં ચ ગત્વા અનાહતમતિક્રમ્ય વિશુદ્ધૌ પ્રાણાન્નિરુધ્યાજ્ઞામનુધ્યાયન્બ્રહ્મરન્ધ્રં ધ્યાયન્ ત્રિમાત્રોઽહમિત્યેવ સર્વદા પશ્યત્યનાકારશ્ચ ભવતિ

એષોઽસૌ પરમહંસો ભાનુકોટિપ્રતીકાશો યેનેદં સર્વં વ્યાપ્તમ્

તસ્યાષ્ટધા વૃત્તિર્ભવતિ । પૂર્વદલે પુણ્યે મતિઃ । આગ્નેયે નિદ્રાલસ્યાદયો ભવન્તિ । યામ્યે ક્રૌર્યે મતિઃ । નૈરૃતે પાપે મનીષા । વારુણ્યાં ક્રીડા । વાયવ્યાં ગમનાદૌ બુદ્ધિઃ । સૌમ્યે રતિપ્રીતિઃ । ઈશાન્યે દ્રવ્યાદાનમ્ । મધ્યે વૈરાગ્યમ્ । કેસરે જાગ્રદવસ્થા । કર્ણિકાયાં સ્વપ્નમ્ । લિઙ્ગે સુષુપ્તિઃ । પદ્મત્યાગે તુરીયમ્ । યદા હંસે નાદો વિલીનો ભવતિ તત્ તુરીયાતીતમ્

અથો નાદમાધારાદ્બ્રહ્મરન્ધ્રપર્યન્તં શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશઃ । સ વૈ બ્રહ્મ પરમાત્મેત્યુચ્યતે

અથ હંસ ઋષિઃ । અવ્યક્તગાયત્રી છન્દઃ । પરમહંસો દેવતા । હમિતિ બીજમ્ । સ ઇતિ શક્તિઃ । સોઽહમિતિ કીલકમ્

ષટ્ સઙ્ખ્યયા અહોરાત્રયોરેકવિંશતિસહસ્રાણિ ષટ્ શતાન્યધિકાનિ ભવન્તિ । સૂર્યાય સોમાય નિરઞ્જનાય નિરાભાસાયતનુસૂક્ષ્મં પ્રચોદયાદિતિ

અગ્નીષોમાભ્યાં વૌષટ્ હૃદયાદ્યઙ્ગન્યાસકરન્યાસૌ ભવતઃ

એવં કૃત્વા હૃદયે અષ્ટદલે હંસાત્માનં ધ્યાયેત્

અગ્નીષોમૌ પક્ષાવોઙ્કારઃ શિરો ઉકારો બિન્દુ સ્ત્રિનેત્રં મુખં રુદ્રો રુદ્રાણી ચરણૌ । દ્વિવિધં કણ્ઠતઃ કુર્યાદિત્યુન્મનાઃ અજપોપસંહાર ઇત્યભિધીયતે

એવં હંસવશાત્તસ્માન્મનો હંસો વિચાર્યતે

અસ્યેવ જપકોટ્યાં નાદમનુભવતિ એવં સર્વં હંસવશાન્નાદો દશવિધો જાયતે । ચિણીતિ પ્રથમઃ । ચિઞ્ચિણીતિ દ્વિતીયઃ । ઘણ્ટાનાદસ્તૃતીયઃ । શઙ્ખનાદશ્ચતુર્થઃ । પઞ્ચમસ્તન્ત્રીનાદઃ । ષષ્ઠસ્તાલનાદઃ । સપ્તમો વેણુનાદઃ । અષ્ટમો મૃદઙ્ગનાદઃ । નવમો ભેરીનાદઃ । દશમો મેઘનાદઃ

નવમં પરિત્યજ્ય દશમમેવાભ્યસેત્

પ્રથમે ચિઞ્ચિણીગાત્રં દ્વિતીયે ગાત્રભઞ્જનમ્ । તૃતીયે ખેદનં યાતિ ચતુર્થે કમ્પતે શિરઃ

પઞ્ચમે સ્રવતે તાલુ ષષ્ઠેઽમૃતનિષેવણમ્ । સપ્તમે ગૂઢવિજ્ઞાનં પરા વાચા તથાષ્ટમે

અદૃશ્યં નવમે દેહં દિવ્યં ચક્ષુસ્તથામલમ્ । દશમે પરમં બ્રહ્મ ભવેદ્બ્રહ્માત્મસન્નિધૌ

તસ્મિન્મનો વિલીયતે મનસિ સઙ્કલ્પવિકલ્પે દગ્ધે પુણ્યપાપે સદાશિવઃ શક્ત્યાત્મા સર્વત્રાવસ્થિતઃ સ્વયંજ્યોતિઃ શુદ્ધો બુદ્ધો નિત્યો નિરઞ્જનઃ શાન્તઃ પ્રકાશત ઇતિ વેદાનુવચનં ભવતીત્યુપનિષત્

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ હંસોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય