haṃsagītā · Chapter 1
२८८
[y]
satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha/
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava
[bhī]
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam/
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira
haṃso bhūtvātha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ/
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat
[sādhyā]
śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvām anuyujmahe/
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavaṃśca kila mokṣavit
śruto'si naḥ paṇḍito dhīravādī sādhu śabdaḥ patate te patatrin/
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ kasminmanaste ramate mahātman
tannaḥ kāryaṃ pakṣivarapraśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam/
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhair vimucyate vihagendreha śīghram
[hamsa]
idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇomi tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ/
granthīnvimucya hṛdayasya sarvān priyāpriye svaṃ vaśamānayīta
nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta/
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni/
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu
paraścedenamativāda bānair bhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ/
saṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya
kṣepābhimānādabhiṣaṅga vyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaś ca manyum/
aduṣṭaceto mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām
ākruśyamāno na vadāmi kiṃ cit kṣamāmyahaṃ tādyamānaś ca nityam/
śreṣṭhaṃ hyetatkṣamamapyāhurāryāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ/
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vivitsā vegamudaropastha vegam/
etānvegānyo viṣahatyudīrṇāṃs taṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca
akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭas tathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ/
amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭas tathājñānājjñānavānvai pradhānaḥ
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥ/
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindate
yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt/
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantus tasmai devāḥ spṛhayante sadaiva
pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca/
vimānito hato''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati
sadāhamāryānnibhṛto'pyupāse na me vivitsā na came'sti roṣaḥ/
na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃ cidviṣameṇa yāmi
nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃ cid damaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi/
guhyaṃ brahma tadidaṃ vo bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃ cit
vimucyamānaḥ pāpebhyo dhanebhya iva candramaḥ/
virajaḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati
yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsecane stambha ivābhijātaḥ/
yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā
na tathā vaktumicchanti kalyānānpuruṣe guṇān/
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyujñakāḥ
yasya vāṅmanasī gupte samyakpranihite sadā/
vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt
ākrośanāvamānābhyāmabudhādvardhate budhaḥ/
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vimiṃsayet
amṛtasyeva santṛpyedavamānasya vai dvijaḥ/
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati
yatkrodhano yajate yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti/
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati krodhanasya
catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ/
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit
satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥ/
svādhyāyanityo'spṛhayanpareṣām ekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ
sarvānetānanucaranvatsavaccaturaḥ stanān/
na pāvanatamaṃ kiṃ citsatyādadhyagamaṃ kva cit
ācakṣāhaṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisañcaran/
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva
yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃś copasevate/
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva/
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti
sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum/
nenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyur uccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda
aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntara pūruṣe/
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai
śiśnodare ye'bhiratāḥ sadaiva stenā narā vākparuṣāś ca nityam/
apeda doṣāniti tānviditvā dūrāddevāḥ samparivarjayanti
na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛta karmaṇā vā/
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha sambhajante
avyāhṛtaṃ vyākṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam/
dharmaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃvadedvyāhṛtaṃ taccaturtham
[sādhyā]
kenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate/
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati
[hamsa]
anānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate/
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati
[sādhyāh]
kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste/
kaḥ svideko balavāndurbalo'pi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti
[hamsa]
prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājña eko bahubhirjoṣamāste/
prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti
[sādhyāh]
kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvamucyate/
asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam
[hamsa]
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate/
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣamucyate
[bhī]
saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ/
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate
Original text: haṃsagītā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0