હંસગીતા · અધ્યાય 1

૨૮૮
[ય્]
સત્યં ક્ષમાં દમં પ્રજ્ઞાં પ્રશંસન્તિ પિતામહ।
વિદ્વાંસો મનુજા લોકે કથમેતન્મતં તવ

[ભી]
અત્ર તે વર્તયિષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્।
સાધ્યાનામિહ સંવાદં હંસસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર

હંસો ભૂત્વાથ સૌવર્ણસ્ત્વજો નિત્યઃ પ્રજાપતિઃ।
સ વૈ પર્યેતિ લોકાંસ્ત્રીનથ સાધ્યાનુપાગમત્

[સાધ્યા]
શકુને વયં સ્મ દેવા વૈ સાધ્યાસ્ત્વામ્ અનુયુજ્મહે।
પૃચ્છામસ્ત્વાં મોક્ષધર્મં ભવંશ્ચ કિલ મોક્ષવિત્

શ્રુતોઽસિ નઃ પણ્ડિતો ધીરવાદી સાધુ શબ્દઃ પતતે તે પતત્રિન્।
કિં મન્યસે શ્રેષ્ઠતમં દ્વિજ ત્વં કસ્મિન્મનસ્તે રમતે મહાત્મન્

તન્નઃ કાર્યં પક્ષિવરપ્રશાધિ યત્કાર્યાણાં મન્યસે શ્રેષ્ઠમેકમ્।
યત્કૃત્વા વૈ પુરુષઃ સર્વબન્ધૈર્ વિમુચ્યતે વિહગેન્દ્રેહ શીઘ્રમ્

[હમ્સ]
ઇદં કાર્યમમૃતાશાઃ શૃણોમિ તપો દમઃ સત્યમાત્માભિગુપ્તિઃ।
ગ્રન્થીન્વિમુચ્ય હૃદયસ્ય સર્વાન્ પ્રિયાપ્રિયે સ્વં વશમાનયીત

નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન નૃશંસવાદી ન હીનતઃ પરમભ્યાદદીત।
યયાસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદ્રુશતીં પાપલોક્યામ્

વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્પતન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ।
પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ

પરશ્ચેદેનમતિવાદ બાનૈર્ ભૃશં વિધ્યેચ્છમ એવેહ કાર્યઃ।
સંરોષ્યમાણઃ પ્રતિમૃષ્યતે યઃ સ આદત્તે સુકૃતં વૈ પરસ્ય

ક્ષેપાભિમાનાદભિષઙ્ગ વ્યલીકં નિગૃહ્ણાતિ જ્વલિતં યશ્ ચ મન્યુમ્।
અદુષ્ટચેતો મુદિતોઽનસૂયુઃ સ આદત્તે સુકૃતં વૈ પરેષામ્

આક્રુશ્યમાનો ન વદામિ કિં ચિત્ ક્ષમામ્યહં તાદ્યમાનશ્ ચ નિત્યમ્।
શ્રેષ્ઠં હ્યેતત્ક્ષમમપ્યાહુરાર્યાઃ સત્યં તથૈવાર્જવમાનૃશંસ્યમ્

વેદસ્યોપનિષત્સત્યં સત્યસ્યોપનિષદ્દમઃ।
દમસ્યોપનિષન્મોક્ષ એતત્સર્વાનુશાસનમ્

વાચો વેગં મનસઃ ક્રોધવેગં વિવિત્સા વેગમુદરોપસ્થ વેગમ્।
એતાન્વેગાન્યો વિષહત્યુદીર્ણાંસ્ તં મન્યેઽહં બ્રાહ્મણં વૈ મુનિં ચ

અક્રોધનઃ ક્રુધ્યતાં વૈ વિશિષ્ટસ્ તથા તિતિક્ષુરતિતિક્ષોર્વિશિષ્ટઃ।
અમાનુષાન્માનુષો વૈ વિશિષ્ટસ્ તથાજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનવાન્વૈ પ્રધાનઃ

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષતઃ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતે

યો નાત્યુક્તઃ પ્રાહ રૂક્ષં પ્રિયં વા યો વા હતો ન પ્રતિહન્તિ ધૈર્યાત્।
પાપં ચ યો નેચ્છતિ તસ્ય હન્તુસ્ તસ્મૈ દેવાઃ સ્પૃહયન્તે સદૈવ

પાપીયસઃ ક્ષમેતૈવ શ્રેયસઃ સદૃશસ્ય ચ।
વિમાનિતો હતોઽઽક્રુષ્ટ એવં સિદ્ધિં ગમિષ્યતિ

સદાહમાર્યાન્નિભૃતોઽપ્યુપાસે ન મે વિવિત્સા ન ચમેઽસ્તિ રોષઃ।
ન ચાપ્યહં લિપ્સમાનઃ પરૈમિ ન ચૈવ કિં ચિદ્વિષમેણ યામિ

નાહં શપ્તઃ પ્રતિશપામિ કિં ચિદ્ દમં દ્વારં હ્યમૃતસ્યેહ વેદ્મિ।
ગુહ્યં બ્રહ્મ તદિદં વો બ્રવીમિ ન માનુષાચ્છ્રેષ્ઠતરં હિ કિં ચિત્

વિમુચ્યમાનઃ પાપેભ્યો ધનેભ્ય ઇવ ચન્દ્રમઃ।
વિરજઃ કાલમાકાઙ્ક્ષન્ધીરો ધૈર્યેણ સિધ્યતિ

યઃ સર્વેષાં ભવતિ હ્યર્ચનીય ઉત્સેચને સ્તમ્ભ ઇવાભિજાતઃ।
યસ્મૈ વાચં સુપ્રશસ્તાં વદન્તિ સ વૈ દેવાન્ગચ્છતિ સંયતાત્મા

ન તથા વક્તુમિચ્છન્તિ કલ્યાનાન્પુરુષે ગુણાન્।
યથૈષાં વક્તુમિચ્છન્તિ નૈર્ગુણ્યમનુયુજ્ઞકાઃ

યસ્ય વાઙ્મનસી ગુપ્તે સમ્યક્પ્રનિહિતે સદા।
વેદાસ્તપશ્ચ ત્યાગશ્ચ સ ઇદં સર્વમાપ્નુયાત્

આક્રોશનાવમાનાભ્યામબુધાદ્વર્ધતે બુધઃ।
તસ્માન્ન વર્ધયેદન્યં ન ચાત્માનં વિમિંસયેત્

અમૃતસ્યેવ સન્તૃપ્યેદવમાનસ્ય વૈ દ્વિજઃ।
સુખં હ્યવમતઃ શેતે યોઽવમન્તા સ નશ્યતિ

યત્ક્રોધનો યજતે યદ્દદાતિ યદ્વા તપસ્તપ્યતિ યજ્જુહોતિ।
વૈવસ્વતસ્તદ્ધરતેઽસ્ય સર્વં મોઘઃ શ્રમો ભવતિ ક્રોધનસ્ય

ચત્વારિ યસ્ય દ્વારાણિ સુગુપ્તાન્યમરોત્તમાઃ।
ઉપસ્થમુદરં હસ્તૌ વાક્ચતુર્થી સ ધર્મવિત્

સત્યં દમં હ્યાર્જવમાનૃશંસ્યં ધૃતિં તિતિક્ષામભિસેવમાનઃ।
સ્વાધ્યાયનિત્યોઽસ્પૃહયન્પરેષામ્ એકાન્તશીલ્યૂર્ધ્વગતિર્ભવેત્સઃ

સર્વાનેતાનનુચરન્વત્સવચ્ચતુરઃ સ્તનાન્।
ન પાવનતમં કિં ચિત્સત્યાદધ્યગમં ક્વ ચિત્

આચક્ષાહં મનુષ્યેભ્યો દેવેભ્યઃ પ્રતિસઞ્ચરન્।
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ

યાદૃશૈઃ સંનિવસતિ યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ

યદિ સન્તં સેવતે યદ્યસન્તં તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ।
વાસો યથા રઙ્ગ વશં પ્રયાતિ તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ

સદા દેવાઃ સાધુભિઃ સંવદન્તે ન માનુષં વિષયં યાન્તિ દ્રષ્ટુમ્।
નેન્દુઃ સમઃ સ્યાદસમો હિ વાયુર્ ઉચ્ચાવચં વિષયં યઃ સ વેદ

અદુષ્ટં વર્તમાને તુ હૃદયાન્તર પૂરુષે।
તેનૈવ દેવાઃ પ્રીયન્તે સતાં માર્ગસ્થિતેન વૈ

શિશ્નોદરે યેઽભિરતાઃ સદૈવ સ્તેના નરા વાક્પરુષાશ્ ચ નિત્યમ્।
અપેદ દોષાનિતિ તાન્વિદિત્વા દૂરાદ્દેવાઃ સમ્પરિવર્જયન્તિ

ન વૈ દેવા હીનસત્ત્વેન તોષ્યાઃ સર્વાશિના દુષ્કૃત કર્મણા વા।
સત્યવ્રતા યે તુ નરાઃ કૃતજ્ઞા ધર્મે રતાસ્તૈઃ સહ સમ્ભજન્તે

અવ્યાહૃતં વ્યાકૃતાચ્છ્રેય આહુઃ સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્।
ધર્મં વદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં પ્રિયંવદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્

[સાધ્યા]
કેનાયમાવૃતો લોકઃ કેન વા ન પ્રકાશતે।
કેન ત્યજતિ મિત્રાણિ કેન સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ

[હમ્સ]
અનાનેનાવૃતો લોકો માત્સર્યાન્ન પ્રકાશતે।
લોભાત્ત્યજતિ મિત્રાણિ સઙ્ગાત્સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ

[સાધ્યાહ્]
કઃ સ્વિદેકો રમતે બ્રાહ્મણાનાં કઃ સ્વિદેકો બહુભિર્જોષમાસ્તે।
કઃ સ્વિદેકો બલવાન્દુર્બલોઽપિ કઃ સ્વિદેષાં કલહં નાન્વવૈતિ

[હમ્સ]
પ્રાજ્ઞ એકો રમતે બ્રાહ્મણાનાં પ્રાજ્ઞ એકો બહુભિર્જોષમાસ્તે।
પ્રાજ્ઞ એકો બલવાન્દુર્બલોઽપિ પ્રાજ્ઞ એષાં કલહં નાન્વવૈતિ

[સાધ્યાહ્]
કિં બ્રાહ્મણાનાં દેવત્વં કિં ચ સાધુત્વમુચ્યતે।
અસાધુત્વં ચ કિં તેષાં કિમેષાં માનુષં મતમ્

[હમ્સ]
સ્વાધ્યાય એષાં દેવત્વં વ્રતં સાધુત્વમુચ્યતે।
અસાધુત્વં પરીવાદો મૃત્યુર્માનુષમુચ્યતે

[ભી]
સંવાદ ઇત્યયં શ્રેષ્ઠઃ સાધ્યાનાં પરિકીર્તિતઃ।
ક્ષેત્રં વૈ કર્મણાં યોનિઃ સદ્ભાવઃ સત્યમુચ્યતે