Drig Drishya Viveka · Chapter p1

rūpaṃ dṛśyaṃ locanaṃ dṛk taddṛśyaṃ dṛktu mānasam /
dṛśyā dhīvṛttayaḥ sākṣī dṛgeva na tu dṛśyate

nīlapītasthūlasūkṣmahrasvadīrghādibhedataḥ /
nānāvidhāni rūpāṇi paśyellocanamekadhā

āndhyamāndyapaṭutveṣu netradharmeṣu caikadhā /
saṃkalpayenmanaḥ śrotratvagādau yojyatāmidam

kāmaḥ saṃkalpasandehau śraddhā'śraddhe dhṛtītare /
hrīrdhīrbhīrityevamādīn bhāsayatyekadhā citiḥ

nodeti nāstametyeṣā na vṛddhiṃ yāti na kṣayam /
svayaṃ vibhātyathānanyāni bhāsayet sādhanaṃ vinā

cicchāyā''veśato budau bhānaṃ dhīstu dvidhā sthitā /
ekāhaṃkṛtiranyā syādantaḥkaraṇarūpiṇī

chāyā'haṃkārayoraikyaṃ taptāyaḥpiṇḍavanmatam /
tadahaṃkāratādātmyaddehaścetanatāmagāt

ahaṃkārasya tādātmyaṃ cicchāyādehasākṣibhiḥ /
sahajaṃ karmajaṃ bhrāntijanyaṃ ca trividhaṃ kramāt

saṃbandhinoḥ satornāsti nivṛttiḥ sahajasya tu /
karmakṣayāt prabodhācca nivartete kramādubhe

ahaṃkāralaye suptau bhaveddeho'pyacetanaḥ /
ahaṃkāravikāsārdhaḥ svapnaḥ sarvastu jāgaraḥ

antaḥkaraṇavṛttiśca citiccachāyaikyamāgatā /
vāsanāḥ kalpayet svapne bodhe'kṣairviṣayān bahiḥ

mano'haṃkṛtyupādānaṃ liṅgamekaṃ jaḍātmakam /
avasthātrayamanveti jāyate mriyate tathā

śaktidvayaṃ hi māyāyā vikṣepāvṛttirūpakam /
vikṣepaśaktirliṅgādibrahmāṇḍāntaṃ jagat sṛjet

sṛṣṭirnāma brahmarūpe saccidānandavastuni /
abdhau phenādivat sarvanāmarūpaprasāraṇā

antardṛgdṛśyayorbhedaṃ bahiśca brahmasatgayoḥ /
āvṛṇotyaparā śaktiḥ sā saṃsārasya kāraṇam

sākṣiṇaḥ purato bhāti liṅgaṃ dehena saṃyutam /
citicchāyāsamāveśājjīvaḥ syādvyāvahārikaḥ

asya jīvatvamāropāt sākṣiṇyapyavabhāsate /
āvṛtau tu vinaṣṭāyāṃ bhede bhāte'payāti tat

tathā sargabrahmaṇośca bhedamāvṛtya tiṣṭhati /
yā śaktistadvaśādbrahma vikṛtatvena bhāsate

atrāpyāvṛtināśena vibhāti brahmasargayoḥ /
bhedastayorvikāraḥ syāt sarge na brahmaṇi kvacit

asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam /
ādyatrayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayam

khavāyvagnijalorvīṣu devatiryaṅnarādiṣu /
abhinnāḥ saccidānandāḥ bhidyate rūpanāmani

upekṣya nāmarūpe dve saccidānandatatparaḥ /
samādhiṃ sarvadā kuryāddhṛtaye vā'thavā bahiḥ

savikalpo nirvikalpaḥ samādhirdvividho hṛdi /
dṛśyaśabdānuvedhena savikalpaḥ punardvidhā

kāmādyāścittagā dṛśyāstatsākṣitvena cetanam /
dhyāyeddṛśyānuviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ

asaṃgaḥ saccidānandaḥ svaprabho dvaitavarjitaḥ /
asmīti śabdaviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ

svānubhūtirasāveśāddṛśyaśabdāvupekṣya tu /
nirvikalpaḥ samādhiḥ syānnivātasthitadīpavat

hṛdīva bāhyadeśe'pi yasmin kasmiṃśca vastuni /
samādhirādyaḥ sanmātrānnāmarūpapṛthakkṛtiḥ

akhaṇḍaikarasaṃ vastu saccidānandalakṣaṇam /
ityavicchinnacinteyaṃ samādhirmadhyamo bhavet

stabdhībhāvorasāsvādāttṛtīyaḥ pūrvavanmataḥ /
etaiḥ samādhibhiḥ ṣaḍbhirnayet kālaṃ nirantaram

dehābhimāne galite vijñāte paramātmani /
yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare

avacchinnaścidābhāsastṛtīyaḥ svapnakalpitaḥ /
vijñeyastrividho jīvastatrādyaḥ pāramārthikaḥ

avacchedaḥ kalpitaḥ syādavacchedyaṃ tu vāstavam /
tasmin jīvatvamāropādbrahmatvaṃ tu svabhāvataḥ

avacchinnasya jīvasya pūrṇena brahmaṇaikatām /
tattvamasyādivākyāni jagurnetarajīvayoḥ

brahmaṇyavasthitā māyā vikṣepāvṛtirūpiṇī /
āvṛtyakhaṇḍatāṃ tasmin jagajjīvau prakalpayet

jīvo dhīsthacidābhāso bhavedbhoktā hi karmakṛt /
bhogyarūpamidaṃ sarvaṃ jagat syādbhūtabhautikam

anādikālamārabhya mokṣāt pūrvamidaṃ dvayam /
vyavahāre sthitaṃ tasmādubhayaṃ vyāvahārikam

cidābhāsasthitā nidrā vikṣepāvṛtirūpiṇī /
āvṛtya jīvajagatī pūrve nūtne tu kalpayet

pratītikāla evaite sthitatvāt prātibhāsike /
na hi svapnaprabuddhasya punaḥ svapne sthitistayoḥ

prātibhāsikajīvo yastajjagat prātibhāsikam /
vāstavaṃ manyate'nyastu mithyeti vyāvahārikaḥ

vyāvahārikajīvo yastajjagadvyāvahārikam /
satyaṃ pratyeti mithyeti manyate pāramārthikaḥ

pāramārthikajīvastu brahmaikyaṃ pāramārthikam /
pratyeti vīkṣate nānyadvīkṣate tvanṛtātmanā

mādhuryadravaśaityāni nīradharmāstaraṅgake /
anugamyātha tanniṣṭe phene'pyanugatā yathā

sākṣisthāḥ saccidānandāḥ saṃbandhādvyāvahārike /
taddvāreṇānugacchanti tathaiva prātibhāsike

laye phenasya taddharmā dravādyāḥ syustaraṅgake /
tasyāpi vilaye nīre niṣṭhantyete yathā purā

prātibhāsikajīvasya laye syurvyāvahārike /
tallaye saccidānandāḥ paryavasyanti sākṣiṇi

iti bhāratī tīrtha svāminā viracitaḥ
dṛgdṛśyavivekaḥ samāptaḥ //