દૃગ્દૃશ્યવિવેકઃ · અધ્યાય p1

રૂપં દૃશ્યં લોચનં દૃક્ તદ્દૃશ્યં દૃક્તુ માનસમ્ ।
દૃશ્યા ધીવૃત્તયઃ સાક્ષી દૃગેવ ન તુ દૃશ્યતે

નીલપીતસ્થૂલસૂક્ષ્મહ્રસ્વદીર્ઘાદિભેદતઃ ।
નાનાવિધાનિ રૂપાણિ પશ્યેલ્લોચનમેકધા

આન્ધ્યમાન્દ્યપટુત્વેષુ નેત્રધર્મેષુ ચૈકધા ।
સંકલ્પયેન્મનઃ શ્રોત્રત્વગાદૌ યોજ્યતામિદમ્

કામઃ સંકલ્પસન્દેહૌ શ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધે ધૃતીતરે ।
હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેવમાદીન્ ભાસયત્યેકધા ચિતિઃ

નોદેતિ નાસ્તમેત્યેષા ન વૃદ્ધિં યાતિ ન ક્ષયમ્ ।
સ્વયં વિભાત્યથાનન્યાનિ ભાસયેત્ સાધનં વિના

ચિચ્છાયાઽઽવેશતો બુદૌ ભાનં ધીસ્તુ દ્વિધા સ્થિતા ।
એકાહંકૃતિરન્યા સ્યાદન્તઃકરણરૂપિણી

છાયાઽહંકારયોરૈક્યં તપ્તાયઃપિણ્ડવન્મતમ્ ।
તદહંકારતાદાત્મ્યદ્દેહશ્ચેતનતામગાત્

અહંકારસ્ય તાદાત્મ્યં ચિચ્છાયાદેહસાક્ષિભિઃ ।
સહજં કર્મજં ભ્રાન્તિજન્યં ચ ત્રિવિધં ક્રમાત્

સંબન્ધિનોઃ સતોર્નાસ્તિ નિવૃત્તિઃ સહજસ્ય તુ ।
કર્મક્ષયાત્ પ્રબોધાચ્ચ નિવર્તેતે ક્રમાદુભે

અહંકારલયે સુપ્તૌ ભવેદ્દેહોઽપ્યચેતનઃ ।
અહંકારવિકાસાર્ધઃ સ્વપ્નઃ સર્વસ્તુ જાગરઃ

અન્તઃકરણવૃત્તિશ્ચ ચિતિચ્ચછાયૈક્યમાગતા ।
વાસનાઃ કલ્પયેત્ સ્વપ્ને બોધેઽક્ષૈર્વિષયાન્ બહિઃ

મનોઽહંકૃત્યુપાદાનં લિઙ્ગમેકં જડાત્મકમ્ ।
અવસ્થાત્રયમન્વેતિ જાયતે મ્રિયતે તથા

શક્તિદ્વયં હિ માયાયા વિક્ષેપાવૃત્તિરૂપકમ્ ।
વિક્ષેપશક્તિર્લિઙ્ગાદિબ્રહ્માણ્ડાન્તં જગત્ સૃજેત્

સૃષ્ટિર્નામ બ્રહ્મરૂપે સચ્ચિદાનન્દવસ્તુનિ ।
અબ્ધૌ ફેનાદિવત્ સર્વનામરૂપપ્રસારણા

અન્તર્દૃગ્દૃશ્યયોર્ભેદં બહિશ્ચ બ્રહ્મસત્ગયોઃ ।
આવૃણોત્યપરા શક્તિઃ સા સંસારસ્ય કારણમ્

સાક્ષિણઃ પુરતો ભાતિ લિઙ્ગં દેહેન સંયુતમ્ ।
ચિતિચ્છાયાસમાવેશાજ્જીવઃ સ્યાદ્વ્યાવહારિકઃ

અસ્ય જીવત્વમારોપાત્ સાક્ષિણ્યપ્યવભાસતે ।
આવૃતૌ તુ વિનષ્ટાયાં ભેદે ભાતેઽપયાતિ તત્

તથા સર્ગબ્રહ્મણોશ્ચ ભેદમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
યા શક્તિસ્તદ્વશાદ્બ્રહ્મ વિકૃતત્વેન ભાસતે

અત્રાપ્યાવૃતિનાશેન વિભાતિ બ્રહ્મસર્ગયોઃ ।
ભેદસ્તયોર્વિકારઃ સ્યાત્ સર્ગે ન બ્રહ્મણિ ક્વચિત્

અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રૂપં નામ ચેત્યંશપઞ્ચકમ્ ।
આદ્યત્રયં બ્રહ્મરૂપં જગદ્રૂપં તતો દ્વયમ્

ખવાય્વગ્નિજલોર્વીષુ દેવતિર્યઙ્નરાદિષુ ।
અભિન્નાઃ સચ્ચિદાનન્દાઃ ભિદ્યતે રૂપનામનિ

ઉપેક્ષ્ય નામરૂપે દ્વે સચ્ચિદાનન્દતત્પરઃ ।
સમાધિં સર્વદા કુર્યાદ્ધૃતયે વાઽથવા બહિઃ

સવિકલ્પો નિર્વિકલ્પઃ સમાધિર્દ્વિવિધો હૃદિ ।
દૃશ્યશબ્દાનુવેધેન સવિકલ્પઃ પુનર્દ્વિધા

કામાદ્યાશ્ચિત્તગા દૃશ્યાસ્તત્સાક્ષિત્વેન ચેતનમ્ ।
ધ્યાયેદ્દૃશ્યાનુવિદ્ધોઽયં સમાધિઃ સવિકલ્પકઃ

અસંગઃ સચ્ચિદાનન્દઃ સ્વપ્રભો દ્વૈતવર્જિતઃ ।
અસ્મીતિ શબ્દવિદ્ધોઽયં સમાધિઃ સવિકલ્પકઃ

સ્વાનુભૂતિરસાવેશાદ્દૃશ્યશબ્દાવુપેક્ષ્ય તુ ।
નિર્વિકલ્પઃ સમાધિઃ સ્યાન્નિવાતસ્થિતદીપવત્

હૃદીવ બાહ્યદેશેઽપિ યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચ વસ્તુનિ ।
સમાધિરાદ્યઃ સન્માત્રાન્નામરૂપપૃથક્કૃતિઃ

અખણ્ડૈકરસં વસ્તુ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
ઇત્યવિચ્છિન્નચિન્તેયં સમાધિર્મધ્યમો ભવેત્

સ્તબ્ધીભાવોરસાસ્વાદાત્તૃતીયઃ પૂર્વવન્મતઃ ।
એતૈઃ સમાધિભિઃ ષડ્ભિર્નયેત્ કાલં નિરન્તરમ્

દેહાભિમાને ગલિતે વિજ્ઞાતે પરમાત્મનિ ।
યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્ર સમાધયઃ

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

અવચ્છિન્નશ્ચિદાભાસસ્તૃતીયઃ સ્વપ્નકલ્પિતઃ ।
વિજ્ઞેયસ્ત્રિવિધો જીવસ્તત્રાદ્યઃ પારમાર્થિકઃ

અવચ્છેદઃ કલ્પિતઃ સ્યાદવચ્છેદ્યં તુ વાસ્તવમ્ ।
તસ્મિન્ જીવત્વમારોપાદ્બ્રહ્મત્વં તુ સ્વભાવતઃ

અવચ્છિન્નસ્ય જીવસ્ય પૂર્ણેન બ્રહ્મણૈકતામ્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાનિ જગુર્નેતરજીવયોઃ

બ્રહ્મણ્યવસ્થિતા માયા વિક્ષેપાવૃતિરૂપિણી ।
આવૃત્યખણ્ડતાં તસ્મિન્ જગજ્જીવૌ પ્રકલ્પયેત્

જીવો ધીસ્થચિદાભાસો ભવેદ્ભોક્તા હિ કર્મકૃત્ ।
ભોગ્યરૂપમિદં સર્વં જગત્ સ્યાદ્ભૂતભૌતિકમ્

અનાદિકાલમારભ્ય મોક્ષાત્ પૂર્વમિદં દ્વયમ્ ।
વ્યવહારે સ્થિતં તસ્માદુભયં વ્યાવહારિકમ્

ચિદાભાસસ્થિતા નિદ્રા વિક્ષેપાવૃતિરૂપિણી ।
આવૃત્ય જીવજગતી પૂર્વે નૂત્ને તુ કલ્પયેત્

પ્રતીતિકાલ એવૈતે સ્થિતત્વાત્ પ્રાતિભાસિકે ।
ન હિ સ્વપ્નપ્રબુદ્ધસ્ય પુનઃ સ્વપ્ને સ્થિતિસ્તયોઃ

પ્રાતિભાસિકજીવો યસ્તજ્જગત્ પ્રાતિભાસિકમ્ ।
વાસ્તવં મન્યતેઽન્યસ્તુ મિથ્યેતિ વ્યાવહારિકઃ

વ્યાવહારિકજીવો યસ્તજ્જગદ્વ્યાવહારિકમ્ ।
સત્યં પ્રત્યેતિ મિથ્યેતિ મન્યતે પારમાર્થિકઃ

પારમાર્થિકજીવસ્તુ બ્રહ્મૈક્યં પારમાર્થિકમ્ ।
પ્રત્યેતિ વીક્ષતે નાન્યદ્વીક્ષતે ત્વનૃતાત્મના

માધુર્યદ્રવશૈત્યાનિ નીરધર્માસ્તરઙ્ગકે ।
અનુગમ્યાથ તન્નિષ્ટે ફેનેઽપ્યનુગતા યથા

સાક્ષિસ્થાઃ સચ્ચિદાનન્દાઃ સંબન્ધાદ્વ્યાવહારિકે ।
તદ્દ્વારેણાનુગચ્છન્તિ તથૈવ પ્રાતિભાસિકે

લયે ફેનસ્ય તદ્ધર્મા દ્રવાદ્યાઃ સ્યુસ્તરઙ્ગકે ।
તસ્યાપિ વિલયે નીરે નિષ્ઠન્ત્યેતે યથા પુરા

પ્રાતિભાસિકજીવસ્ય લયે સ્યુર્વ્યાવહારિકે ।
તલ્લયે સચ્ચિદાનન્દાઃ પર્યવસ્યન્તિ સાક્ષિણિ

ઇતિ ભારતી તીર્થ સ્વામિના વિરચિતઃ
દૃગ્દૃશ્યવિવેકઃ સમાપ્તઃ ॥