Dhyanabindu Upanishad · Chapter p1

// dhyānabindūpaniṣat //
ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai /
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ /
yadi śailasamaṃ pāpaṃ vistīrṇaṃ bahuyojanam /
bhidyate dhyānayogena nānyo bhedaḥ kadācana

bījākṣaraṃ paraṃ binduṃ nādaṃ tasyopari sthitam /
saśabdaṃ cākṣare kṣīṇe niḥśabdaṃ paramaṃ padam

anāhataṃ tu yacchabdaṃ tasya śabdasya yatparam /
tatparaṃ vindate yastu sa yogī chinnasaṃśayaḥ

vālāgraśatasāhasraṃ tasya bhāgasya bhāginaḥ /
tasya bhāgasya bhāgārdhaṃ tatkṣaye tu nirañjanam

puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam /
tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇāṣviva kāñcanam

evaṃ sarvāṇi bhūtāni maṇau sūtra ivātmani /
sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ

tilānāṃ tu yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ /
puruṣasya śarīre tu sa bāhyābhyantare sthitaḥ

vṛkṣaṃ tu sakalaṃ vidyācchāyā tasyaiva niṣkalā /
sakale niṣkale bhāve sarvatrātmā vyavasthitaḥ

omityekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣibhiḥ /
pṛthivyagniśca ṛgvedo bhūrityeva pitāmahaḥ

akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake /
antarikṣaṃ yajurvāyurbhuvo viṣṇurjanārdanaḥ

ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake /
dyauḥ sūryaḥ sāmavedaśca svarityeva maheśvaraḥ

makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake /
akāraḥ pītavarṇaḥ syādrajoguṇa udīritaḥ

ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ /
aṣṭāṅgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam

oṃkāraṃ yo na jānāti brahmaṇo na bhavettu saḥ /
praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahmatallakṣyamucyate

apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet /
nivartante kriyāḥ sarvāstasmindṛṣṭe parāvare

oṃkāraprabhavā devā oṃkāraprabhavāḥ svarāḥ /
oṃkāraraprabhavaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

hrasvo dahati pāpāni dīrghaḥ saṃpatprado'vyayaḥ /
ardhamātrā samāyuktaḥ praṇavo mokṣadāyakaḥ

tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat /
avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit

hṛtpadmakarṇikāmadhye sthiradīpanibhākṛtim /
aṅguṣṭhamātramacalaṃ dhyāye doṃkāramīśvaram

iḍayā vāyumāpūrya pūrayitvodarasthitam /
oṅkāraṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyejjvālavalīvṛtam

brahmā pūraka ityukto viṣṇuḥ kumbhaka ucyate /
reco rudra iti proktaḥ prāṇāyāmasya devatāḥ

ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim /
dhyānanirmathanābhyāsādevaṃ paśyennigūḍhavat

oṃkāradhvaninādena vāyoḥ saṃharaṇāntikam /
yāvadbalaṃ samādadhyātsamyaṅnādalayāvadhi

gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyamoṃkāramekaṃ ravikoṭidīptim /
paśyanti ye sarvajanāntarasthaṃ haṃsātmakaṃ te virajā bhavanti

yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt /
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

aṣṭapatraṃ tu hṛtpadmaṃ dvātriṃśatkesarānvitam /
tasya madhye sthito bhānurbhānumadhyagataḥ śaśī

śaśimadhyagato vahnirvahnimadhyagatā prabhā /
prabhāmadhyagataṃ pīṭhaṃ nānāratnapraveṣṭitam

tasya madhyagataṃ devaṃ vāsudevaṃ nirañjanam /
śrīvatsakaustubhoraskaṃ muktāmaṇivibhūṣitam

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ candrakoṭisamaprabham /
evaṃ dhyāyenmahāviṣṇumevaṃ vā vinayānvitaḥ

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ nābhisthāne pratiṣṭhitam /
caturbhujaṃ mahāviṣṇuṃ pūrakeṇa vicintayet

kumbhakena hṛdi sthāne cintayetkamalāsanam /
brahmāṇaṃ raktagaurābhaṃ caturvaktraṃ pitāmaham

recakena tu vidyātmā lalāṭasthaṃ trilocanam /
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam

añjapatramadhaḥ puṣpamūrdhvanālamadhomukham /
kadalīpuṣpasaṃkāśaṃ sarvavedamayaṃ śivam

śatāraṃ śatapatrāḍhyaṃ vikīrṇāmbujakarṇikam /
tatrārkacandravahnīnāmuparyupari cintayet .. ३४..
padmasyodghāṭanaṃ kṛtvā bodhacandrāgnisūryakam /
tasya hṛdbījamāhṛtya ātmānaṃ carate dhruvam

tristhānaṃ ca trimārgaṃ ca tribrahma ca trayākṣaram /
trimātramardhamātraṃ vā yastaṃ veda sa vedavit

tailadhāramivācchinnadīrghaghaṇṭāninādavat /
bindunādakalātītaṃ yastaṃ veda sa vedavit

yathaivotpalanālena toyamākarṣayennaraḥ /
tathaivotkarṣayedvāyuṃ yogī yogapathe sthitaḥ

ardhamātrātmakaṃ kṛtvā kośabhūtaṃ tu paṅkajam /
karṣayennalamātreṇa bhruvormadhye layaṃ nayet

bhruvormadhye lalāṭe tu nāsikāyāstu mūlataḥ /
jānīyādamṛtaṃ sthānaṃ tadbrahmāyatanaṃ mahat

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā /
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ

āsanāni ca tāvanti yāvantyo jīvajātayaḥ /
eteṣāmatulānbhedānvijānāti maheśvaraḥ

siddhṃ bhadraṃ tathā siṃhaṃ padmaṃ ceti catuṣṭayam /
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam

yonisthānaṃ tayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate /
ādhārākhye gudasthāne paṅkajaṃ yaccaturdalam

tanmadhye procyate yoniḥkāmākhyā siddhavanditā /
yonimadhye sthitaṃ liṅgaṃ paścimābhimukhaṃ tathā

mastake maṇivadbhinnaṃ yo jānāti sa yogavit /
taptacāmīkarākāraṃ taḍillekheva visphurat

caturasramuparyagneradho meḍhrātpratiṣṭhitam /
svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayam

svādhiṣṭhānaṃ tataścakraṃ meḍhrameva nigadyate /
maṇivattantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ

tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam /
dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ

tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati /
ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kando yo'sti khagāṇḍavat

tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇi dvisaptatiḥ /
teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ

pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastatra daśa smṛtāḥ /
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā

gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvini /
alambusā kuhūratra śaṅkhinī daśamī smṛtā

evaṃ nāḍīmayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ yoginā sadā /
satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ

iḍāpiṅgalāsuṣumnāstisro nāḍyaḥ prakīrtitāḥ /
iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā

suṣumnā madhyadeśe tu prāṇamārgāstrayaḥ smṛtāḥ /
prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānastathaiva ca

nāgaḥ kūrmaḥ kṛkarako devadatto dhanañjayaḥ /
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ

ete nāḍīsahasreṣu vartante jīvarūpiṇaḥ /
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ pradhāvati

vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate /
ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ

prāṇāpānasamākṣiptastadvajjīvo na viśramet /
apānātkarṣati prāṇo'pānaḥ prāṇācca karṣati

khagarajjuvadityetadyo jānāti sa yogavit /
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ

haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā /
śatāni ṣaṭdivārātraṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ

etansaṅkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā /
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā

asyāḥ saṅkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate /
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ

anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam

mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī /
prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha

sūcivadguṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā /
udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt

kuṇḍalinyā tayā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet

kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvātha padmāsanam gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi //
vāraṃvāramapātamūrdhvamanilaṃ proccārayanpūritam muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ

padmāsanasthito yogī nāḍīdvāreṣu pūrayan /
mārutaṃ kumbhayanyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ

aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramajātena vāriṇā /
kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrapānarataḥ sukhī

brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ /
abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryāṃ vicāraṇā

kandordhvakuṇḍalī śaktiḥ sa yogī siddhibhājanam /
apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayanmūtrapurīṣayoḥ

yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt /
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayedgudam

apānamūrdhvamutkṛṣya mūlabandho'yamucyate /
uḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntamahākhagaḥ

uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho vidhīyate /
udare paścimaṃ tāṇaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet

uḍḍiyāṇo'pyayaṃ bandho mṛtyumātaṅgakesarī /
badhnāti hi śirojātamadhogāminabhojalam

tato jālandharo bandhaḥ karmaduḥkhaughanāśanaḥ /
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭasaṃkocalakṣaṇe

na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati /
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī /
na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā

na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm /
pīḍyate na ca rogeṇa lipyate na ca karmaṇā

badhyate na ca kālena yasya mudrāsti khecarī /
cittaṃ carati khe yasmājjihvā bhavati khe gatā

tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhanamaskṛtā /
khecaryā mudrayā yasya vivaraṃ lambikordhvataḥ

binduḥ kṣarati no yasya kāminyāliṅgitasya ca /
yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ

yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati /
galito'pi yadā binduḥ saṃprāpto yonimaṇḍale

vrajatyūrdhvaṃ haṭhācchaktyā nibaddho yonimudrayā /
sa eva dvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā

pāṇḍaraṃ śukramityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ /
vidrumadrumasaṃkāśaṃ yonisthāne sthitaṃ rajaḥ

śaśisthāne vasedbinduḥstayoraikyaṃ sudurlabham /
binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ

ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ vapuḥ /
vāyunā śakticālena preritaṃ khe yathā rajaḥ

raviṇaikatvamāyāti bhaveddivyaṃ vapustadā /
śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryasamanvitam

dvayoḥ samarasībhāvaṃ yo jānāti sa yogavit /
śodhanaṃ malajālānāṃ ghaṭanaṃ candrasūryayoḥ

rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅmahāmudrābhidhīyate

vakṣonyastahanurnipīḍya suṣiraṃ yoneśca vāmāṅghriṇā hastābhyāmanudhārayanpravitataṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam /
āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanairecayedeṣā pātakanāśinī nanu mahāmudrā nṛṇāṃ procyate

athātmanirṇayaṃ vyākhyāsye - hṛdi sthāne aṣṭadalapadmaṃ vartate /
tanmadhye rekhāvalayaṃ kṛtvā jīvātmarūpaṃ jyotīrūpamaṇumātraṃ vartate /
tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavati sarvaṃ jānāti sarvaṃ karoti sarvametaccaritamahaṃ kartā'haṃ bhoktā sukhī duḥkhī kāṇaḥ khañjo badhiro mūkaḥ kṛśaḥ sthūlo'nena prakāreṇa svatantravādena vartate // ९३-१ //
pūrvadale viśramate pūrvaṃ dalaṃ śvetavarṇaṃ tadā bhaktipuraḥsaraṃ dharme matirbhavati // ९३-२ //
yadā'gneyadale viśramate tadāgneyadalaṃ raktavarṇaṃ tadā nidrālasyamatirbhavati // ९३-३ //
yadā dakṣiṇadale viśramate taddakṣiṇadalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tadā dveṣakopamatirbhavati // ९३-४ //
yadā nairṛtadale viśramate tannairṛtadalaṃ nīlavarṇaṃ tadā pāpakarmahiṃsāmatirbhavati // ९३-५ //
yadā paścimadale viśramate tatpaścimadalaṃ sphaṭikavarṇaṃ tadā krīḍāvinode matirbhavati // ९३-६ //
yadā vāyavyadale viśramate vāyavyadalaṃ māṇikyavarṇaṃ tadā gamanacalanavairāgyamatirbhavati // ९३-७ //
yadottaradale viśramate taduttaradalaṃ pītavarṇaṃ tadā sukhaśṛṅgāramatirbhavati // ९३-८ //
yadeśānadale viśramate tadīśānadalaṃ vaiḍūryavarṇaṃ tadā dānādikṛpāmatirbhavati // ९३-९ //
yadā sandhisandhiṣu matirbhavati tadā vātapittaśleṣmamahāvyādhiprakopo bhavati // ९३-१० //
yadā madhye tiṣṭhati tadā sarvaṃ jānāti gāyati nṛtyati paṭhatyānandaṃ karoti // ९३-११ //
yadā netraśramo bhavati śramanirbharaṇārthaṃ prathamarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute prathamarekhābandhūkapuṣpavarṇaṃ tadā nidrāvasthā bhavati /
nidrāvasthāmadhye svapnāvasthā bhavati / svapnāvasthāmadhye dṛṣṭaṃ śrutamanumānasaṃbhavavārtā ityādikalpanāṃ karoti tadādiśramo bhavati // ९३-१२ //
śramanirharaṇārthaṃ dvitīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute dvitīyarekhā indrakopavarṇaṃ tadā suṣuptyavasthā bhavati suṣuptau kevalaparameśvarasambandhinī buddirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati paścātparameśvarasvarūpeṇa prāptirbhavati // ९३-१३ //
tṛtīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute tṛtīyarekhā padmarāgavarṇaṃ tadā turīyāvasthā bhavati turīye kevalaparamātmasambandhinī matirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati tadā śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintaye cintayet // ९३-१४ //
tadā prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā sarvaṃ viśvamātmasvarūpeṇa lakṣyaṃ dhārayati /
yadā turīyātītāvasthā tadā sarveṣāmānandasvarūpo bhavati dvandvātīto bhavati yāvaddehadhāraṇā vartate-tāvattiṣṭhati paścātparamātmasvarūpeṇa prāptirbhavati ityanena prakāreṇa mokṣo bhavatīdamevātmadarśanopāyaṃ bhavanti //९३-१४//
catuṣpathasamāyuktamahādvāragavāyunā /
saha sthitatrikoṇārdhagamane dṛśyate'cyutaḥ

pūrvoktatrikoṇasthānādupari pṛthivyādipañcavarṇakaṃ dhyeyam /
prāṇādipañcavāyuśca bījaṃ varṇaṃ ca sthānakam /
yakāraṃ prāṇabījaṃ ca nīlajīmūtasannibham /
rakāramagnibījaṃ ca apānādityasaṃnibham

lakāraṃ pṛthivīrūpaṃ vyānaṃ bandhūkasaṃnibham /
vakāraṃ jīvabījaṃ ca udānaṃ śaṅkhavarṇakam

hakāraṃ viyatsvarūpaṃ ca samānaṃ sphaṭikaprabham /
hṛnnābhināsākarṇaṃ ca pādāṅguṣṭhādisaṃsthitam

dvisaptatisahasrāṇi nāḍīmārgeṣu vartate /
aṣṭāviṃśatikoṭīṣu romakūpeṣu saṃsthitāḥ

samānaprāṇa ekastu jīvaḥ sa eka eva hi /
recakāditrayaṃ kuryāddṛḍhacittaḥ samāhitaḥ

śanaiḥ samastamākṛṣya hṛtsaroruhakoṭare /
prāṇāpānau ca badhvā tu praṇavena samuccaret

kaṇṭhasaṅkocanaṃ kṛtvā liṅgasaṅkocanaṃ tathā /
mūlādhārātsuṣumnā ca padmatantunibhā śubhā

amūrto vartate nādo vīṇādaṇḍasamutthitaḥ /
śaṅkhanādibhiścaiva madhyameva dhvaniryathā

vyomarandhragato nādo māyūraṃ nādameva ca /
kapālakuhare madhye caturdvārasya madhyame

tadātmā rājate tatra yathā vyomni divākaraḥ /
kodaṇḍadvayamadhye tu brahmarandhreṣu śakti cā

svātmānaṃ puruṣaṃ paśyenmanastatra layaṃ gatam /
ratnāni jyotsninādaṃ tu bindumāheśvaraṃ padam

ya evaṃ veda puruṣaḥ sa kaivalyaṃ samaśnuta ityupaniṣat

ॐ saha nāvavatu .. saha nau bhunaktu .. saha vīryaṃ karavāvahai .. tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai .. ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti dhyānabindūpaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya