ધ્યાનબિન્દૂપનિષત્ · અધ્યાય p1

॥ ધ્યાનબિન્દૂપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
યદિ શૈલસમં પાપં વિસ્તીર્ણં બહુયોજનમ્ ।
ભિદ્યતે ધ્યાનયોગેન નાન્યો ભેદઃ કદાચન

બીજાક્ષરં પરં બિન્દું નાદં તસ્યોપરિ સ્થિતમ્ ।
સશબ્દં ચાક્ષરે ક્ષીણે નિઃશબ્દં પરમં પદમ્

અનાહતં તુ યચ્છબ્દં તસ્ય શબ્દસ્ય યત્પરમ્ ।
તત્પરં વિન્દતે યસ્તુ સ યોગી છિન્નસંશયઃ

વાલાગ્રશતસાહસ્રં તસ્ય ભાગસ્ય ભાગિનઃ ।
તસ્ય ભાગસ્ય ભાગાર્ધં તત્ક્ષયે તુ નિરઞ્જનમ્

પુષ્પમધ્યે યથા ગન્ધઃ પયોમધ્યે યથા ઘૃતમ્ ।
તિલમધ્યે યથા તૈલં પાષાણાષ્વિવ કાઞ્ચનમ્

એવં સર્વાણિ ભૂતાનિ મણૌ સૂત્ર ઇવાત્મનિ ।
સ્થિરબુદ્ધિરસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ

તિલાનાં તુ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધ ઇવાશ્રિતઃ ।
પુરુષસ્ય શરીરે તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતઃ

વૃક્ષં તુ સકલં વિદ્યાચ્છાયા તસ્યૈવ નિષ્કલા ।
સકલે નિષ્કલે ભાવે સર્વત્રાત્મા વ્યવસ્થિતઃ

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ ધ્યેયં સર્વમુમુક્ષિભિઃ ।
પૃથિવ્યગ્નિશ્ચ ઋગ્વેદો ભૂરિત્યેવ પિતામહઃ

અકારે તુ લયં પ્રાપ્તે પ્રથમે પ્રણવાંશકે ।
અન્તરિક્ષં યજુર્વાયુર્ભુવો વિષ્ણુર્જનાર્દનઃ

ઉકારે તુ લયં પ્રાપ્તે દ્વિતીયે પ્રણવાંશકે ।
દ્યૌઃ સૂર્યઃ સામવેદશ્ચ સ્વરિત્યેવ મહેશ્વરઃ

મકારે તુ લયં પ્રાપ્તે તૃતીયે પ્રણવાંશકે ।
અકારઃ પીતવર્ણઃ સ્યાદ્રજોગુણ ઉદીરિતઃ

ઉકારઃ સાત્ત્વિકઃ શુક્લો મકારઃ કૃષ્ણતામસઃ ।
અષ્ટાઙ્ગં ચ ચતુષ્પાદં ત્રિસ્થાનં પઞ્ચદૈવતમ્

ઓંકારં યો ન જાનાતિ બ્રહ્મણો ન ભવેત્તુ સઃ ।
પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મતલ્લક્ષ્યમુચ્યતે

અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।
નિવર્તન્તે ક્રિયાઃ સર્વાસ્તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

ઓંકારપ્રભવા દેવા ઓંકારપ્રભવાઃ સ્વરાઃ ।
ઓંકારરપ્રભવં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

હ્રસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘઃ સંપત્પ્રદોઽવ્યયઃ ।
અર્ધમાત્રા સમાયુક્તઃ પ્રણવો મોક્ષદાયકઃ

તૈલધારામિવાચ્છિન્નં દીર્ઘઘણ્ટાનિનાદવત્ ।
અવાચ્યં પ્રણવસ્યાગ્રં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

હૃત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે સ્થિરદીપનિભાકૃતિમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રમચલં ધ્યાયે દોંકારમીશ્વરમ્

ઇડયા વાયુમાપૂર્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
ઓઙ્કારં દેહમધ્યસ્થં ધ્યાયેજ્જ્વાલવલીવૃતમ્

બ્રહ્મા પૂરક ઇત્યુક્તો વિષ્ણુઃ કુમ્ભક ઉચ્યતે ।
રેચો રુદ્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામસ્ય દેવતાઃ

આત્માનમરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્ ।
ધ્યાનનિર્મથનાભ્યાસાદેવં પશ્યેન્નિગૂઢવત્

ઓંકારધ્વનિનાદેન વાયોઃ સંહરણાન્તિકમ્ ।
યાવદ્બલં સમાદધ્યાત્સમ્યઙ્નાદલયાવધિ

ગમાગમસ્થં ગમનાદિશૂન્યમોંકારમેકં રવિકોટિદીપ્તિમ્ ।
પશ્યન્તિ યે સર્વજનાન્તરસ્થં હંસાત્મકં તે વિરજા ભવન્તિ

યન્મનસ્ત્રિજગત્સૃષ્ટિસ્થિતિવ્યસનકર્મકૃત્ ।
તન્મનો વિલયં યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

અષ્ટપત્રં તુ હૃત્પદ્મં દ્વાત્રિંશત્કેસરાન્વિતમ્ ।
તસ્ય મધ્યે સ્થિતો ભાનુર્ભાનુમધ્યગતઃ શશી

શશિમધ્યગતો વહ્નિર્વહ્નિમધ્યગતા પ્રભા ।
પ્રભામધ્યગતં પીઠં નાનારત્નપ્રવેષ્ટિતમ્

તસ્ય મધ્યગતં દેવં વાસુદેવં નિરઞ્જનમ્ ।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભોરસ્કં મુક્તામણિવિભૂષિતમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ચન્દ્રકોટિસમપ્રભમ્ ।
એવં ધ્યાયેન્મહાવિષ્ણુમેવં વા વિનયાન્વિતઃ

અતસીપુષ્પસંકાશં નાભિસ્થાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ચતુર્ભુજં મહાવિષ્ણું પૂરકેણ વિચિન્તયેત્

કુમ્ભકેન હૃદિ સ્થાને ચિન્તયેત્કમલાસનમ્ ।
બ્રહ્માણં રક્તગૌરાભં ચતુર્વક્ત્રં પિતામહમ્

રેચકેન તુ વિદ્યાત્મા લલાટસ્થં ત્રિલોચનમ્ ।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં નિષ્કલં પાપનાશનમ્

અઞ્જપત્રમધઃ પુષ્પમૂર્ધ્વનાલમધોમુખમ્ ।
કદલીપુષ્પસંકાશં સર્વવેદમયં શિવમ્

શતારં શતપત્રાઢ્યં વિકીર્ણામ્બુજકર્ણિકમ્ ।
તત્રાર્કચન્દ્રવહ્નીનામુપર્યુપરિ ચિન્તયેત્ .. ૩૪..
પદ્મસ્યોદ્ઘાટનં કૃત્વા બોધચન્દ્રાગ્નિસૂર્યકમ્ ।
તસ્ય હૃદ્બીજમાહૃત્ય આત્માનં ચરતે ધ્રુવમ્

ત્રિસ્થાનં ચ ત્રિમાર્ગં ચ ત્રિબ્રહ્મ ચ ત્રયાક્ષરમ્ ।
ત્રિમાત્રમર્ધમાત્રં વા યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

તૈલધારમિવાચ્છિન્નદીર્ઘઘણ્ટાનિનાદવત્ ।
બિન્દુનાદકલાતીતં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

યથૈવોત્પલનાલેન તોયમાકર્ષયેન્નરઃ ।
તથૈવોત્કર્ષયેદ્વાયું યોગી યોગપથે સ્થિતઃ

અર્ધમાત્રાત્મકં કૃત્વા કોશભૂતં તુ પઙ્કજમ્ ।
કર્ષયેન્નલમાત્રેણ ભ્રુવોર્મધ્યે લયં નયેત્

ભ્રુવોર્મધ્યે લલાટે તુ નાસિકાયાસ્તુ મૂલતઃ ।
જાનીયાદમૃતં સ્થાનં તદ્બ્રહ્માયતનં મહત્

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ।
ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યોગાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ષટ્

આસનાનિ ચ તાવન્તિ યાવન્ત્યો જીવજાતયઃ ।
એતેષામતુલાન્ભેદાન્વિજાનાતિ મહેશ્વરઃ

સિદ્ધ્ં ભદ્રં તથા સિંહં પદ્મં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
આધારં પ્રથમં ચક્રં સ્વાધિષ્ઠાનં દ્વિતીયકમ્

યોનિસ્થાનં તયોર્મધ્યે કામરૂપં નિગદ્યતે ।
આધારાખ્યે ગુદસ્થાને પઙ્કજં યચ્ચતુર્દલમ્

તન્મધ્યે પ્રોચ્યતે યોનિઃકામાખ્યા સિદ્ધવન્દિતા ।
યોનિમધ્યે સ્થિતં લિઙ્ગં પશ્ચિમાભિમુખં તથા

મસ્તકે મણિવદ્ભિન્નં યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ।
તપ્તચામીકરાકારં તડિલ્લેખેવ વિસ્ફુરત્

ચતુરસ્રમુપર્યગ્નેરધો મેઢ્રાત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સ્વશબ્દેન ભવેત્પ્રાણઃ સ્વાધિષ્ઠાનં તદાશ્રયમ્

સ્વાધિષ્ઠાનં તતશ્ચક્રં મેઢ્રમેવ નિગદ્યતે ।
મણિવત્તન્તુના યત્ર વાયુના પૂરિતં વપુઃ

તન્નાભિમણ્ડલં ચક્રં પ્રોચ્યતે મણિપૂરકમ્ ।
દ્વાદશારમહાચક્રે પુણ્યપાપનિયન્ત્રિતઃ

તાવજ્જીવો ભ્રમત્યેવં યાવત્તત્ત્વં ન વિન્દતિ ।
ઊર્ધ્વં મેઢ્રાદધો નાભેઃ કન્દો યોઽસ્તિ ખગાણ્ડવત્

તત્ર નાડ્યઃ સમુત્પન્નાઃ સહસ્રાણિ દ્વિસપ્તતિઃ ।
તેષુ નાડીસહસ્રેષુ દ્વિસપ્તતિરુદાહૃતાઃ

પ્રધાનાઃ પ્રાણવાહિન્યો ભૂયસ્તત્ર દશ સ્મૃતાઃ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિનિ ।
અલમ્બુસા કુહૂરત્ર શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા

એવં નાડીમયં ચક્રં વિજ્ઞેયં યોગિના સદા ।
સતતં પ્રાણવાહિન્યઃ સોમસૂર્યાગ્નિદેવતાઃ

ઇડાપિઙ્ગલાસુષુમ્નાસ્તિસ્રો નાડ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ઇડા વામે સ્થિતા ભાગે પિઙ્ગલા દક્ષિણે સ્થિતા

સુષુમ્ના મધ્યદેશે તુ પ્રાણમાર્ગાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચોદાનો વ્યાનસ્તથૈવ ચ

નાગઃ કૂર્મઃ કૃકરકો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ।
પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વિખ્યાતા નાગાદ્યાઃ પઞ્ચ વાયવઃ

એતે નાડીસહસ્રેષુ વર્તન્તે જીવરૂપિણઃ ।
પ્રાણાપાનવશો જીવો હ્યધશ્ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ

વામદક્ષિણમાર્ગેણ ચઞ્ચલત્વાન્ન દૃશ્યતે ।
આક્ષિપ્તો ભુજદણ્ડેન યથોચ્ચલતિ કન્દુકઃ

પ્રાણાપાનસમાક્ષિપ્તસ્તદ્વજ્જીવો ન વિશ્રમેત્ ।
અપાનાત્કર્ષતિ પ્રાણોઽપાનઃ પ્રાણાચ્ચ કર્ષતિ

ખગરજ્જુવદિત્યેતદ્યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ।
હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્પુનઃ

હંસહંસેત્યમું મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ।
શતાનિ ષટ્દિવારાત્રં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ

એતન્સઙ્ખ્યાન્વિતં મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ।
અજપા નામ ગાયત્રી યોગિનાં મોક્ષદા સદા

અસ્યાઃ સઙ્કલ્પમાત્રેણ નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
અનયા સદૃશી વિદ્યા અનયા સદૃશો જપઃ

અનયા સદૃશં પુણ્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
યેન માર્ગેણ ગન્તવ્યં બ્રહ્મસ્થાનં નિરામયમ્

મુખેનાચ્છાદ્ય તદ્દ્વારં પ્રસુપ્તા પરમેશ્વરી ।
પ્રબુદ્ધા વહ્નિયોગેન મનસા મરુતા સહ

સૂચિવદ્ગુણમાદાય વ્રજત્યૂર્ધ્વં સુષુમ્નયા ।
ઉદ્ઘાટયેત્કપાટં તુ યથા કુઞ્ચિકયા હઠાત્

કુણ્ડલિન્યા તયા યોગી મોક્ષદ્વારં વિભેદયેત્

કૃત્વા સંપુટિતૌ કરૌ દૃઢતરં બધ્વાથ પદ્માસનમ્ ગાઢં વક્ષસિ સન્નિધાય ચુબુકં ધ્યાનં ચ તચ્ચેતસિ ॥
વારંવારમપાતમૂર્ધ્વમનિલં પ્રોચ્ચારયન્પૂરિતમ્ મુઞ્ચન્પ્રાણમુપૈતિ બોધમતુલં શક્તિપ્રભાવાન્નરઃ

પદ્માસનસ્થિતો યોગી નાડીદ્વારેષુ પૂરયન્ ।
મારુતં કુમ્ભયન્યસ્તુ સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

અઙ્ગાનાં મર્દનં કૃત્વા શ્રમજાતેન વારિણા ।
કટ્વમ્લલવણત્યાગી ક્ષીરપાનરતઃ સુખી

બ્રહ્મચારી મિતાહારી યોગી યોગપરાયણઃ ।
અબ્દાદૂર્ધ્વં ભવેત્સિદ્ધો નાત્ર કાર્યાં વિચારણા

કન્દોર્ધ્વકુણ્ડલી શક્તિઃ સ યોગી સિદ્ધિભાજનમ્ ।
અપાનપ્રાણયોરૈક્યં ક્ષયન્મૂત્રપુરીષયોઃ

યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ સતતં મૂલબન્ધનાત્ ।
પાર્ષ્ણિભાગેન સંપીડ્ય યોનિમાકુઞ્ચયેદ્ગુદમ્

અપાનમૂર્ધ્વમુત્કૃષ્ય મૂલબન્ધોઽયમુચ્યતે ।
ઉડ્યાણં કુરુતે યસ્માદવિશ્રાન્તમહાખગઃ

ઉડ્ડિયાણં તદેવ સ્યાત્તત્ર બન્ધો વિધીયતે ।
ઉદરે પશ્ચિમં તાણં નાભેરૂર્ધ્વં તુ કારયેત્

ઉડ્ડિયાણોઽપ્યયં બન્ધો મૃત્યુમાતઙ્ગકેસરી ।
બધ્નાતિ હિ શિરોજાતમધોગામિનભોજલમ્

તતો જાલન્ધરો બન્ધઃ કર્મદુઃખૌઘનાશનઃ ।
જાલન્ધરે કૃતે બન્ધે કણ્ટસંકોચલક્ષણે

ન પીયૂષં પતત્યગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રધાવતિ ।
કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા

ભ્રુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી ।
ન રોગો મરણં તસ્ય ન નિદ્રા ન ક્ષુધા તૃષા

ન ચ મૂર્ચ્છા ભવેત્તસ્ય યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્ ।
પીડ્યતે ન ચ રોગેણ લિપ્યતે ન ચ કર્મણા

બધ્યતે ન ચ કાલેન યસ્ય મુદ્રાસ્તિ ખેચરી ।
ચિત્તં ચરતિ ખે યસ્માજ્જિહ્વા ભવતિ ખે ગતા

તેનૈષા ખેચરી નામ મુદ્રા સિદ્ધનમસ્કૃતા ।
ખેચર્યા મુદ્રયા યસ્ય વિવરં લમ્બિકોર્ધ્વતઃ

બિન્દુઃ ક્ષરતિ નો યસ્ય કામિન્યાલિઙ્ગિતસ્ય ચ ।
યાવદ્બિન્દુઃ સ્થિતો દેહે તાવન્મૃત્યુભયં કુતઃ

યાવદ્બદ્ધા નભોમુદ્રા તાવદ્બિન્દુર્ન ગચ્છતિ ।
ગલિતોઽપિ યદા બિન્દુઃ સંપ્રાપ્તો યોનિમણ્ડલે

વ્રજત્યૂર્ધ્વં હઠાચ્છક્ત્યા નિબદ્ધો યોનિમુદ્રયા ।
સ એવ દ્વિવિધો બિન્દુઃ પાણ્ડરો લોહિતસ્તથા

પાણ્ડરં શુક્રમિત્યાહુર્લોહિતાખ્યં મહારજઃ ।
વિદ્રુમદ્રુમસંકાશં યોનિસ્થાને સ્થિતં રજઃ

શશિસ્થાને વસેદ્બિન્દુઃસ્તયોરૈક્યં સુદુર્લભમ્ ।
બિન્દુઃ શિવો રજઃ શક્તિર્બિન્દુરિન્દૂ રજો રવિઃ

ઉભયોઃ સઙ્ગમાદેવ પ્રાપ્યતે પરમં વપુઃ ।
વાયુના શક્તિચાલેન પ્રેરિતં ખે યથા રજઃ

રવિણૈકત્વમાયાતિ ભવેદ્દિવ્યં વપુસ્તદા ।
શુક્લં ચન્દ્રેણ સંયુક્તં રજઃ સૂર્યસમન્વિતમ્

દ્વયોઃ સમરસીભાવં યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ।
શોધનં મલજાલાનાં ઘટનં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ

રસાનાં શોષણં સમ્યઙ્મહામુદ્રાભિધીયતે

વક્ષોન્યસ્તહનુર્નિપીડ્ય સુષિરં યોનેશ્ચ વામાઙ્ઘ્રિણા હસ્તાભ્યામનુધારયન્પ્રવિતતં પાદં તથા દક્ષિણમ્ ।
આપૂર્ય શ્વસનેન કુક્ષિયુગલં બધ્વા શનૈરેચયેદેષા પાતકનાશિની નનુ મહામુદ્રા નૃણાં પ્રોચ્યતે

અથાત્મનિર્ણયં વ્યાખ્યાસ્યે - હૃદિ સ્થાને અષ્ટદલપદ્મં વર્તતે ।
તન્મધ્યે રેખાવલયં કૃત્વા જીવાત્મરૂપં જ્યોતીરૂપમણુમાત્રં વર્તતે ।
તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ સર્વં જાનાતિ સર્વં કરોતિ સર્વમેતચ્ચરિતમહં કર્તાઽહં ભોક્તા સુખી દુઃખી કાણઃ ખઞ્જો બધિરો મૂકઃ કૃશઃ સ્થૂલોઽનેન પ્રકારેણ સ્વતન્ત્રવાદેન વર્તતે ॥ ૯૩-૧ ॥
પૂર્વદલે વિશ્રમતે પૂર્વં દલં શ્વેતવર્ણં તદા ભક્તિપુરઃસરં ધર્મે મતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૨ ॥
યદાઽગ્નેયદલે વિશ્રમતે તદાગ્નેયદલં રક્તવર્ણં તદા નિદ્રાલસ્યમતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૩ ॥
યદા દક્ષિણદલે વિશ્રમતે તદ્દક્ષિણદલં કૃષ્ણવર્ણં તદા દ્વેષકોપમતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૪ ॥
યદા નૈરૃતદલે વિશ્રમતે તન્નૈરૃતદલં નીલવર્ણં તદા પાપકર્મહિંસામતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૫ ॥
યદા પશ્ચિમદલે વિશ્રમતે તત્પશ્ચિમદલં સ્ફટિકવર્ણં તદા ક્રીડાવિનોદે મતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૬ ॥
યદા વાયવ્યદલે વિશ્રમતે વાયવ્યદલં માણિક્યવર્ણં તદા ગમનચલનવૈરાગ્યમતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૭ ॥
યદોત્તરદલે વિશ્રમતે તદુત્તરદલં પીતવર્ણં તદા સુખશૃઙ્ગારમતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૮ ॥
યદેશાનદલે વિશ્રમતે તદીશાનદલં વૈડૂર્યવર્ણં તદા દાનાદિકૃપામતિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૯ ॥
યદા સન્ધિસન્ધિષુ મતિર્ભવતિ તદા વાતપિત્તશ્લેષ્મમહાવ્યાધિપ્રકોપો ભવતિ ॥ ૯૩-૧૦ ॥
યદા મધ્યે તિષ્ઠતિ તદા સર્વં જાનાતિ ગાયતિ નૃત્યતિ પઠત્યાનન્દં કરોતિ ॥ ૯૩-૧૧ ॥
યદા નેત્રશ્રમો ભવતિ શ્રમનિર્ભરણાર્થં પ્રથમરેખાવલયં કૃત્વા મધ્યે નિમજ્જનં કુરુતે પ્રથમરેખાબન્ધૂકપુષ્પવર્ણં તદા નિદ્રાવસ્થા ભવતિ ।
નિદ્રાવસ્થામધ્યે સ્વપ્નાવસ્થા ભવતિ । સ્વપ્નાવસ્થામધ્યે દૃષ્ટં શ્રુતમનુમાનસંભવવાર્તા ઇત્યાદિકલ્પનાં કરોતિ તદાદિશ્રમો ભવતિ ॥ ૯૩-૧૨ ॥
શ્રમનિર્હરણાર્થં દ્વિતીયરેખાવલયં કૃત્વા મધ્યે નિમજ્જનં કુરુતે દ્વિતીયરેખા ઇન્દ્રકોપવર્ણં તદા સુષુપ્ત્યવસ્થા ભવતિ સુષુપ્તૌ કેવલપરમેશ્વરસમ્બન્ધિની બુદ્દિર્ભવતિ નિત્યબોધસ્વરૂપા ભવતિ પશ્ચાત્પરમેશ્વરસ્વરૂપેણ પ્રાપ્તિર્ભવતિ ॥ ૯૩-૧૩ ॥
તૃતીયરેખાવલયં કૃત્વા મધ્યે નિમજ્જનં કુરુતે તૃતીયરેખા પદ્મરાગવર્ણં તદા તુરીયાવસ્થા ભવતિ તુરીયે કેવલપરમાત્મસમ્બન્ધિની મતિર્ભવતિ નિત્યબોધસ્વરૂપા ભવતિ તદા શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયાત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયે ચિન્તયેત્ ॥ ૯૩-૧૪ ॥
તદા પ્રાણાપાનયોરૈક્યં કૃત્વા સર્વં વિશ્વમાત્મસ્વરૂપેણ લક્ષ્યં ધારયતિ ।
યદા તુરીયાતીતાવસ્થા તદા સર્વેષામાનન્દસ્વરૂપો ભવતિ દ્વન્દ્વાતીતો ભવતિ યાવદ્દેહધારણા વર્તતે-તાવત્તિષ્ઠતિ પશ્ચાત્પરમાત્મસ્વરૂપેણ પ્રાપ્તિર્ભવતિ ઇત્યનેન પ્રકારેણ મોક્ષો ભવતીદમેવાત્મદર્શનોપાયં ભવન્તિ ॥૯૩-૧૪॥
ચતુષ્પથસમાયુક્તમહાદ્વારગવાયુના ।
સહ સ્થિતત્રિકોણાર્ધગમને દૃશ્યતેઽચ્યુતઃ

પૂર્વોક્તત્રિકોણસ્થાનાદુપરિ પૃથિવ્યાદિપઞ્ચવર્ણકં ધ્યેયમ્ ।
પ્રાણાદિપઞ્ચવાયુશ્ચ બીજં વર્ણં ચ સ્થાનકમ્ ।
યકારં પ્રાણબીજં ચ નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।
રકારમગ્નિબીજં ચ અપાનાદિત્યસંનિભમ્

લકારં પૃથિવીરૂપં વ્યાનં બન્ધૂકસંનિભમ્ ।
વકારં જીવબીજં ચ ઉદાનં શઙ્ખવર્ણકમ્

હકારં વિયત્સ્વરૂપં ચ સમાનં સ્ફટિકપ્રભમ્ ।
હૃન્નાભિનાસાકર્ણં ચ પાદાઙ્ગુષ્ઠાદિસંસ્થિતમ્

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડીમાર્ગેષુ વર્તતે ।
અષ્ટાવિંશતિકોટીષુ રોમકૂપેષુ સંસ્થિતાઃ

સમાનપ્રાણ એકસ્તુ જીવઃ સ એક એવ હિ ।
રેચકાદિત્રયં કુર્યાદ્દૃઢચિત્તઃ સમાહિતઃ

શનૈઃ સમસ્તમાકૃષ્ય હૃત્સરોરુહકોટરે ।
પ્રાણાપાનૌ ચ બધ્વા તુ પ્રણવેન સમુચ્ચરેત્

કણ્ઠસઙ્કોચનં કૃત્વા લિઙ્ગસઙ્કોચનં તથા ।
મૂલાધારાત્સુષુમ્ના ચ પદ્મતન્તુનિભા શુભા

અમૂર્તો વર્તતે નાદો વીણાદણ્ડસમુત્થિતઃ ।
શઙ્ખનાદિભિશ્ચૈવ મધ્યમેવ ધ્વનિર્યથા

વ્યોમરન્ધ્રગતો નાદો માયૂરં નાદમેવ ચ ।
કપાલકુહરે મધ્યે ચતુર્દ્વારસ્ય મધ્યમે

તદાત્મા રાજતે તત્ર યથા વ્યોમ્નિ દિવાકરઃ ।
કોદણ્ડદ્વયમધ્યે તુ બ્રહ્મરન્ધ્રેષુ શક્તિ ચા

સ્વાત્માનં પુરુષં પશ્યેન્મનસ્તત્ર લયં ગતમ્ ।
રત્નાનિ જ્યોત્સ્નિનાદં તુ બિન્દુમાહેશ્વરં પદમ્

ય એવં વેદ પુરુષઃ સ કૈવલ્યં સમશ્નુત ઇત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ .. સહ નૌ ભુનક્તુ .. સહ વીર્યં કરવાવહૈ .. તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ .. ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ ધ્યાનબિન્દૂપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય