darśanopaniṣat · Chapter 1
darśanopaniṣat
āpyāyantu- iti śāntiḥ
prathama khaṇḍaḥ
jīvanmuktisādhanam aṣṭāṅgayogaḥ
dattātreyo mahāyogī bhagavān bhūtabhāvanaḥ /
caturbhujo mahāviṣṇuryogasāmrājyadīkṣitaḥ
tasya śiṣyo munivaraḥ sāṃkṛtirnāma bhaktimān /
papraccha gurumekānte prāñjalirvinayānvitaḥ
bhagavan brūuhi me yogaṃ sāṣṭāṅgaṃ saprapañcakam /
yena vijñānamātreṇa jīvanmukto bhavāmyaham
sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi yogaṃ sāṣṭāṅgadarśanam /
vivaraṇam
yamādyaṣṭāṅgayogeddhabrahmamātraprabodhataḥ /
yogino yatpadaṃ yānti tatkaivalyapadaṃ bhaje //
iha khalu samāvedapravibhakteyaṃ darśanopaniṣat
nirviśeṣabrahmajñānasahakṛtayamādyaṣṭāṅgayogaprakaṭanavyagrā
niṣpratiyogikabrahmamātraparyavasannā vijṛmbhate / asyāḥ svalpagranthato
vivaraṇamārabhyate /
sāṃkṛtidattātreyapraśnaprativacanarūpeyamākhyāyikā vidyāstutyarthā /
ākhyāyikāmavatārayati- dattātreya iti // १-२ // kimiti ? bhagavan
ityādi
sāṃkṛtinā evaṃ pṛṣṭo bhagavānāha- sāṃkṛta iti //
p. १५३) aṣṭāṅgoddeśaḥ
yamaśca niyamaścaiva tathaivāsanameva ca
prāṇāyāmastathā brahman pratyāhārastataḥ param /
dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samādhiścāṣṭamaṃ mune
aṣṭāṅgāni kānīyata āha- yamaśceti // ४-५ //
daśavidhayamaḥ
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam /
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa
daśadhā bhinnayamāvayavamāha- ahiṃseti
ahiṃsā
vedoktena prakāreṇa vinā satyaṃ tapodhana /
kāyena manasā vācā hiṃsā hiṃsā na cānyathā
ātmā sarvagato'cchedyo na grāhya iti yā matiḥ /
sā cāhiṃsā varā proktā mune vedāntavedibhiḥ
upāyopeyabhedena ahiṃsādidaśayamalakṣaṇamāha- vedeti /
vedoktayajñīyapaścādihiṃsā ahiṃsaivetyarthaḥ
yadvā-
ātmetyādi
satyam
cakṣurādīndriyairdṛṣṭaṃ śrutaṃ ghrātaṃ munīśvara /
tasyaivoktirbhavet satyaṃ vipra tannānyathā bhavet
p. १५४) sarvaṃ satyaṃ varaṃ brahma na cānyāditi yā matiḥ /
tacca satyaṃ varaṃ proktaṃ vedāntajñānapāragaiḥ
upāyopeyasatyalakṣaṇaṃ tu- cakṣurityādi // ९-२५ //
asteyam
anyadīye tṛṇe ratne kāñcane mauktike'pi ca /
manasā vinivṛttiryā tadasteyaṃ vidurbudhāḥ
ātmanyanātmabhāvena vyavahāravivarjitam /
yattadasteyamityuktamātmavidbhirmahāmune
brahmacaryam
kāyena vācā manasā strīṇāṃ parivivarjanam /
ṛtau bhāryāṃ tadā svasya brahmacaryaṃ taducyate
brahmabhāve manaścāraṃ brahmacaryaṃ paraṃtapa /
dayā
svātmavat sarvabhūteṣu kāyena manasā girā
anujñā yā dayā saiva proktā vedāntavedibhiḥ /
ārjavam
putre mitre kalatre ca ripau svātmani saṃtatam
ekarūpaṃ mune yattadārjavaṃ procyate mayā /
p. १५५) kṣamā
kāyena manasā vācā śatrubhiḥ paripīḍite
buddhikṣobhanivṛttiryā kṣamā sā munipuṃgava /
dhṛtiḥ
vedāveda vinirmokṣaḥ saṃsārasya na cānyathā
iti vijñānaniṣpattirdhṛtiḥ proktā hi vaidikaiḥ /
ahamātmā na cānyo'smītyevamapracyutā matiḥ
mitāhāraḥ
alpamṛṣṭāśanābhyāṃ ca caturthāṃśāvaśeṣakam /
tasmādyogānuguṇyena bhojanaṃ mitabhojanam
śaucam
svadehamalanirmokṣo mṛjjalābhyāṃ mahāmune /
yattacchaucaṃ bhavedbāhyaṃ mānasaṃ mananaṃ viduḥ
ahaṃ śuddha iti jñānaṃ śaucamāhurmanīṣiṇaḥ /
atyantamalino deho dehī cātyantanirmalaḥ
ubhayorantaraṃ jñātvā kasya śaucaṃ vidhīyate /
jñānaśaucaṃ parityajya bāhye yo ramate naraḥ
sa mūḍhaḥ kāñcanaṃ tyaktvā loṣṭaṃ gṛhṇāti suvrata /
p. १५६) brahmātmavedanavidhiḥ
jñānamṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ
na cāsti kiṃcit kartavyamasti cenna sa tattvavit /
lokatraye'pi kartavyaṃ kiṃcinnāstyātmavedinām
tasmāt sarvaprayatnena mune'hiṃsādisādhanaiḥ /
ātmānamakṣaraṃ brahma viddhi jñānāttu vedanāt
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
daśavidhaniyamaḥ
tapaḥ saṃtoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam /
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam
ete ca niyamāḥ proktāstān vakṣyāmi kramāchṛṇu /
daśadhā bhinnaniyamāvayavānāha- tapa iti
tapaḥ
vedoktena prakāreṇa kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ
śarīraśoṣaṇaṃ yattattapa ityucyate budhaiḥ /
ko vā mokṣaḥ kathaṃ kena saṃsāraṃ pratipannavān
ityālocanamarthajñāstapaḥ śaṃsanti paṇḍitāḥ /
upāyopeyabhedena tapa ādiniyamalakṣaṇamāha- vedeti // २-१०
//
p. १५७) saṃtoṣaḥ
yadṛcchālābhato nityaṃ prītiryā jāyate nṛṇām
tat saṃtoṣaṃ viduḥ prājñāḥ parijñānaikatatparāḥ /
brahmāvalokaparyantādviraktyā yallabhet priyam
sarvatra vigatasnehaḥ saṃtoṣaṃ paramaṃ viduḥ /
āstikyam
śraute smārte ca viśvāso yattadāstikyamucyate
dānam
nyāyārjitadhanaṃ śrānte śraddhayā vaidike jane /
anyadvā yat pradīyante taddānaṃ procyate mayā
īśvarapūjanam
rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā /
hiṃsādirahitaṃ karma yattadīśvarapūjanam
siddhāntaśravaṇam
satyaṃ jñānamanantaṃ ca parānandaṃ paraṃ dhruvam /
pratyagityavagantavyaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhaḥ
p. १५८) hrīḥ
vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet /
tasmin bhavati yā lajjā hrīḥ saiveti prakīrtitā
matiḥ
vaidikeṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet /
guruṇā copadiṣṭo'pi tatra saṃbandhavarjitaḥ
vedaviruddhamārgaḥ guruṇā upadiṣṭo'pi tatra sambandhavarjitaḥ san
vedoktānuṣṭhānameva kuryādityarthaḥ // ११- १६ //
japaḥ
vedoktenaiva mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ /
kalpasūtre yathā vede dharmaśāstre purāṇake
itihāse ca vṛttiryā sa japaḥ procyate mayā /
japastu dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā
vācikopāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ /
mānaso mananadhyānabhedāt dvaividhyamāśritaḥ
uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇamucyate /
mānasaśca tathopāṃśoḥ sahasraguṇamucyate
p. १५९) uccairjapaśca sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet /
nīcaiḥ śrotreṇa cenmantraḥ śrutaścenniṣphalaṃ bhavet
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
āsanāni nava
svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīrasiṃhāsane tathā /
bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca
sukhāsanasamākhyaṃ ca navamaṃ munipuṃgava /
yamaniyamalakṣaṇamuktvā āsanalakṣaṇamāha- svastikamiti //
१-१४ //
svastikam
jānūrvorantare kṛtvā samyak pādatale ubhe
samagrīvaśiraḥkāyaḥ svastikaṃ nityamabhyaset /
gomukham
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet
dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ tat pracakṣate /
padmam
aṅguṣṭhāvadhi gṛhṇīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu
ūrvorupari viprendra kṛtvā pādataladvayam /
padmāsanaṃ bhavet prāña sarvarogabhayāpaham
p. १६०) vīrāsanam
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvinyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇaṃ savyagulphena dakṣiṇena tathetarat // ६-१ //
hastau jānau samāsthāpya svāṅgulīṃśca prasārya ca /
vyaktavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ // ६-२ //
siṃhāsanaṃ bhavedetat pūjitaṃ yogibhiḥ sadā // ६-३ //
bhadrāsanam
gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvinyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam
bhadrāsanaṃ bhavedetadviṣarogavināśanam /
muktāsanam
nipīḍya sīvinīṃ sūkṣmāṃ dakṣiṇetaragulphataḥ
vāmaṃ yāmyena gulphena muktāsanamidaṃ bhavet /
meḍhrādupari nikṣipya savyaṃ gulphaṃ tatopari
gulphāntaraṃ ca saṃkṣipya muktāsanamidaṃ mune /
p. १६१) mayūrāsanam
kūrparāgre muniśreṣṭha nikṣipennābhipārśvayoḥ
bhūmyāṃ pāṇitaladvandvaṃ nikṣipyaikāgramānasaḥ /
samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomni saṃsthitaḥ
mayūrāsanametat syāt sarvapāpapraṇāsanam /
sukhāsanam
yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhairyaṃ ca jāyate
tat sukhāsanamityuktamaśaktastat samāśrayet /
āsanajayaphalam
āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam
anena vidhinā yuktaḥ prāṇāyāmaṃ sadā kuru //
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
caturthaḥ khaṇḍaḥ
dehapramāṇam
śarīraṃ tāvadeva syāt ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam /
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham
trikoṇaṃ manujānāṃ tu satyamuktaṃ hi sāṃkṛte /
gudāttu dvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyaṅgulādadhaḥ
p. १६२) dehamadhyaṃ vijānīhi manujānāṃ tu sāṃkṛte /
kandasthānaṃ muniśreṣṭha mūlādhārānnavāṅgulam
caturaṅgulamāyāmavistāraṃ munipuṃgava /
kukkuṭāṇḍavadākāraṃ bhūṣitaṃ tu tvagādibhiḥ
tanmadhye nābhirityuktaṃ yogajñairmunipuṃgava /
prāṇāyāmasya nāḍīpuñjadehaprāṇanirvartyatvena
dehatatkāryeyattāparijñānaṃ vinā prāṇāyāmasiddhiḥ na syāditi
dehanāḍīprāṇeyattāṃ prapañcayati- śarīramiti / śikhisthānam
agnisthānam // १-१० //
nāḍīparigaṇanam
kandamadhyasthitā nāḍī suṣumneti prakīrtitā
tiṣṭhanti paritastasya nāḍayo munipuṃgava /
dvisaptatisahasrāṇi tāsāṃ mukhyāścaturdaśa
suṣumnā piṅgalā tadvadiḍā caiva sarasvatī /
pūṣā ca varuṇā caiva hastijihvā yaśasvinī
alambusā kuhūścaiva viśvodārā payasvinī /
śaṅkhinī caiva gāndhārā iti mukhyāścaturdaśa
āsāṃ mukhyatamāstisrastisṛṣvekottamottamā /
brahmanāḍīti sā proktā mune vedāntavedibhiḥ
pṛṣṭhamadhyasthitenāsthnā viṇādaṇḍena suvrata /
saha mastakaparyantaṃ suṣumnā supratiṣṭhitā
p. १६३) kuṇḍalyāḥ sthānaṃ svarūpaṃ ca
nābhikandādadhaḥ sthānaṃ kuṇḍalyā dvyaṅgulaṃ mune /
aṣṭaprakṛtirūpā sa kuṇḍalī munisattamaḥ
yathāvadvāyuceṣṭāṃ ca jalānnādīni nityaśaḥ /
paritaḥ kandapārśveṣu nirudhyaiva sadā sthitā
svamukhena sadāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ mune /
kuṇḍalinīsthānaṃ tatsvarūpaṃ cāha- nābhīti /
pṛthivyaptejovāyavākāśamanobuddhyahaṃkārarūpiṇyaḥ aṣṭau
prakṛtayaḥ // ११- १२ //
nāḍīsthānāni
suṣumnāyā iḍā savye dakṣiṇe piṅgalā sthitā
sarasvatī kuhūścaiva suṣumnāpārśvayoḥ sthite /
gāndhārā hastijihvā ca iḍāyāḥ pṛṣṭhapūrvayoḥ
pūṣā yaśasvinī caiva piṅgalāpṛṣṭhapūrvayoḥ /
kuhośca hastijihvāyā madhye viśvodarā sthitā
yaśasvinyāḥ kuhormadhye varuṇā supratiṣṭhitā /
pūṣāyāśca sarasvatyā madhye proktā yaśasvinī
gāndhārāyāḥ sarasvatyā madhye proktā ca śaṅkhinī /
alambusā sthitā pāyuparyantaṃ kandamadhyagā
pūrvabhāge suṣumnāyā rākāyāḥ saṃsthitā kuhūḥ /
adhaścordhvaṃ sthitā nāḍī yāmyanāsāntamiṣyate
p. १६४) iḍā tu savyanāsāntaṃ saṃsthitā munipuṃgava /
yaśasvinī ca vāmasya pādāṅguṣṭhāntamiṣyate
pūṣā vāmākṣiparyantā piṅgalāyāstu pṛṣṭhataḥ /
payasvinī ca yāmyasya karṇāntaṃ procyate budhaiḥ
sarasvatī tathā cordhvaṃ gatā jihvā tathā mune /
hastijihvā tathā savyapādāṅguṣṭhāntamiṣyate
śaṅkhinī nāma yā nāḍī savyakarṇāntamiṣyate /
gāndhārā savyanetrāntā proktā vedāntavedibhiḥ
viśvodarābhidhā nāḍī kandhamadhye vyavasthitā /
suṣumnānāḍīparitaḥ pradhānanāḍyaḥ tiṣṭhantītyāha-
suṣumnāyā iti // १३-२२ //
nāḍīṣu vāyusaṃcāraḥ
prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca
nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ /
ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ
teṣu prāṇādayaḥ pañca mukhyāḥ pañcasu suvrata /
prāṇasaṃjñastathāpānaḥ pūjyaḥ prāṇastayormune
āsyanāsikayormadhye nābhimadhye tathā hṛdi /
prāṇasaṃjño'nilo nityaṃ vartate munisattama
p. १६५) apāno vartate nityaṃ gudamadhyorujānuṣu /
udare sakale kaṭyāṃ nābhau jaṅghe ca suvrata
vyānaḥ śrotrākṣimadhye ca kakudbhyāṃ gulphayorapi /
prāṇasthāne gale caiva vartate munipuṃgava
udānasaṃjño vijñeyaḥ pādayorhastayorapi /
samānaḥ sarvadeheṣu vyāpya tiṣṭhatyasaṃśayaḥ
nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ /
evamuktāsu nāḍīṣu prāṇādayaścarantītyāha- prāṇa iti // २३##-
vāyuvyāpārāḥ
niḥśvāsocchvāsakāsāśca prāṇakarma hi sāṃkṛte
apānākhyasya vāyostu viṇmūtrādivisarjanam /
samānaḥ sarvasāmīpyaṃ karoti munipuṃgava
udāna ūrdhvagamanaṃ karotyeva na saṃśayaḥ /
vyāno vivādakṛt prokto mune vedāntavedibhiḥ
udgārādiguṇaḥ prokto nāgākhyasya mahāmune /
dhanaṃjayasya śobhādi karma proktaṃ hi sāṃkṛte
nimīlanādi kūrmasya kṣudhā tu kṛkarasya ca /
devadattasya viprendra tandrīkarma prakīrtitam
prāṇādidaśavāyuvyāpārānāha- niḥśvāseti // ३०-३४ //
p. १६६) nāḍīdevatāḥ
suṣumnāyāḥ śivo deva iḍayā devatā hariḥ /
piṅgalāyā viriccaḥ syāt sarasvatyā virāṇmune
pūṣādhidevatā prokto varuṇā vāyudevatā /
hastijihvābhidhāyāstu varuṇo devatā bhavet
yaśasvinyā muniśreṣṭha bhagavān bhāskarastathā /
alambusāyā abātmā varuṇaḥ parikīrtitaḥ
kuho kṣuddevatā proktā gāndhārī candradevatā /
śaṅkhinyāścandramāstadvat payasvinyāḥ prajāpatiḥ
viśvodarābhidhāyāstu bhagavān pāvakaḥ patiḥ /
suṣumnādicaturdaśanāḍīdevatābhedamāha- suṣumnāyā iti //
३५-३८ //
nāḍīṣu candrasūryasaṃcāraḥ
iḍāyāṃ candramā nityaṃ caratyeva mahāmune
piṅgalāyāṃ ravistadvanmune vedavidāṃ vara /
sadeḍāpiṅgalayoścandrasūryau carata ityāha- iḍāyāmiti
nāḍīṣu saṃvatsarātmakaprāṇasūryasaṃcāraḥ
piṅgalāyā iḍāyāṃ tu vāyoḥ saṃkramaṇaṃ tu yat
taduttarāyaṇaṃ proktaṃ mune vedāntavedibhiḥ /
iḍāyāḥ piṅgalāyāṃ tu prāṇasaṃkramaṇaṃ mune
p. १६७) dakṣiṇāyanamityuktaṃ piṅgalāyāmiti śrutiḥ /
iḍāpiṅgalayoḥ saṃdhiṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ
amāvasyā tadā proktā dehe dehabhṛtāṃ vara /
mūlādhāraṃ yadā prāṇaḥ praviṣṭaḥ paṇḍitottama
tadādyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tāpasaistāpasottama /
prāṇasaṃjño muniśreṣṭha mūrdhānaṃ prāviśadyadā
tadantyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tāpasaistattvacintakaiḥ /
niḥśvāsocchvāsanaṃ sarvaṃ māsānāṃ saṃkramo bhavet
iḍayā kuṇḍalīsthānaṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ /
somagrahaṇamityuktaṃ tadā tattvavidāṃ vara
yadā piṅgalayā prāṇaḥ kuṇḍalīsthānamāgataḥ /
tadā tadā bhavet sūryagrahaṇaṃ munipuṅgava
saṃvatsarātmakaprāṇasūryasya nāḍīrāśisaṃcārato
dinapakṣamāsāyanādigrahaṇādiḥ bhavatītyāha- piṅgalāyā iti // ४०##-
antastīrthaprāśastyam
śrīparvataṃ śiraḥsthāne kedāraṃ tu lalāṭake /
vārāṇasīṃ mahāprājña bhrūvorghrāṇasya madhyame
kurukṣetraṃ kucasthāne prayāgaṃ hṛtsaroruhe /
cidambaraṃ tu hṛnmadhye ādhāre kamalālayam
p. १६८) ātmatīrthaṃ samutsṛjya bahistīrthāni yo vrajet /
karasthaṃ sa mahāratnaṃ tyaktvā kācaṃ vimārgate
bhāvatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu /
anyathāliṅgyate kāntā anyathāliṅgyate sutā
tīrthāni toyapūrṇāni devān kāṣṭhādinirmitān /
yogino na prapadyante svātmapratyayakāraṇāt
bahistīrthāt paraṃ tīrthamantastīrthaṃ mahāmune /
ātmatīrthaṃ mahātīrthamanyattīrthaṃ nirarthakam
cittamantargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānairna śudhyati /
śataśo'pi jalairdhautaṃ surābhāṇḍamivāśuci
viṣuvāyanakāleṣu grahaṇe cāntare sadā /
vāraṇasyādike sthāne snātvā śuddho bhavennaraḥ
jñānayogaparāṇāṃ tu pādaprakṣālitaṃ jalam /
bhāvaśuddhyarthamajñānāṃ tattīrthaṃ munipuṅgava
mastakādyādhārāntaṃ śrīśailādipuṇyasthalaṃ bhavatītyāha-
śrīparvatamiti // ४८-४९ // evaṃ bhāvanāmayamātmatīrthaṃ tadeva
mumukṣubhiḥ sevyam iti stauti- ātmatīrthamiti / kācaṃ- kācamaṇim
dehādinirvartyasarvakarmasu tīrthabuddhiḥ garīyasītyarthaḥ / tatra
dṛṣṭāntastu- anyatheti
ata evaṃ tīrthānīti
tadeva
ātmatīrtham
bāhyatīrthasnānena ko'pi na śudhyatīti
sadṛṣṭāntamāha- cittamiti
na tathā bhāvatīrthasnānenetyāha##-
p. १६९) bhrūmadhyādisthāneṣu svātmalakṣyānusaṃdhānataḥ
śuddhātmaiva bhavatītyarthaḥ
evātmatīrthasnānānadhikāro[rī] tīrthapādacaraṇodakasparśataḥ
śuddho bhavatītyāha- jñāneti
ātmani śivadṛṣṭiḥ
tīrthe dāne jape yajñe kāṣṭhe pāṣāṇake sadā /
śivaṃ paśyati mūḍhātmā śive dehe pratiṣṭhite
antaḥsthaṃ māṃ parityajya bahiṣṭhaṃ yastu sevate /
hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya lihet kūrparamātmanaḥ
śivamātmani paśyanti pratimāsu na yoginaḥ /
ajñānāṃ bhāvanārthāya pratimāḥ parikalpitāḥ
svājñāḥ svātiriktātmānaṃ draṣṭumicchanti, svajñāḥ
svāmātmānaṃ paśyantītyāha- tīrtha iti // ५७-५८ // ata eva śivamiti /
ayogijanānukampayā pratimāpi vikalpitetyāha- ajñānāmiti
brahmadarśanena brahmabhāvaḥ
apūrvamaparaṃ brahma svātmānaṃ satyamadvayam /
prajñānaghanamānandaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
nāḍīpuñjaṃ sadāsāraṃ narabhāvaṃ mahāmune /
samutsṛjyātmanātmānamahamityavadhāraya
aśarīraṃ śarīreṣu mahāntaṃ vibhumīśvaram /
ānandamakṣaraṃ sākṣānmatvā dhīro na śocati
p. १७०) vibhedajanake'jñāne naṣṭe jñānabalātmune /
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kiṃ kariṣyati
nirviśeṣaṃ brahma yaḥ paśyati sa tadeva bhavatītyāha-
apūrvamiti / yasmāt pūrvaṃ kāraṇaṃ paraṃ kāryaṃ vā na vidyate tat
kāryakāraṇakalanāśūnyaṃ brahma svamātramiti yaḥ paśyati sa
tanmātramavaśiṣyata ityarthaḥ
yāvaccittaśuddhiḥ tāvat
narabhāvanayā yogaṃ yuñjīta, tataḥ śuddhāvuditāyāṃ narabhāvaṃ
vihāya brahmabhāvena vartasvetyāha- nāḍīti
yaḥ
ko'pyevamātmānaṃ jānāti sa kṛtakṛtyo bhavatītyāha- aśarīramiti
svajñānajabhedadṛṣṭyapāye nirbhedaṃ brahma prasīdatītyāha-
vibhedeti / vastutaḥ kālatraye'pyasaṃbhavabhedaḥ kiṃ kariṣyati ? svasya
labdhātmakatvānnirbhedaṃ brahmāvaśiṣyate ityarthaḥ
iti caturthaḥkhaṇḍaḥ
pañcamaḥ khaṇḍaḥ
nāḍīśodhanam
samyakkathaya me brahman nāḍīśuddhiṃ samāsataḥ /
yayā śuddhyā sadā dhyāyan jīvanmukto bhavāmyaham
sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi nāḍīśuddhiṃ samāsataḥ /
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṃkalpavarjitaḥ
yamādyaṣṭāṅgasaṃyuktaḥ śāntaḥ satyaparāyaṇaḥ /
svātmamanyavasthitaḥ samyak jñānibhiśca suśikṣitaḥ
p. १७१) parvatāgre nadītīre bilvamūle vane'thavā /
manorame śucau deśe maṭhaṃ kṛtvā samāhitaḥ
ārabhya cāsanaṃ paścāt prāṅmukhodaṅmukho'pi vā /
samagrīvaśiraḥkāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
nāsāgre śaśabhṛdbimbe bindumadhye turīyakam /
sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ
iḍayā prāṇamākṛṣya pūrayitvodarasthitam /
tato'gniṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyan jvālāvalīyutam
bindunādasamāyuktamagnibījaṃ vicintayet /
paścāvirecayet samyak prāṇaṃ piṅgalayā budhaḥ
punaḥ piṅgalayāpūrya vahnibījamanusmaret /
punarvirecayeddhīmāniḍayaiva śanaiḥ śanaiḥ
tricaturvāsaraṃ vātha tricaturvārameva ca /
ṣaṭkṛtvo vicarennityaṃ rahasyevaṃ trisaṃdhiṣu
narabhāvabhāvitanāḍīśuddhibubhutsayā pṛcchatītyāha-
samyagiti
praśnottaraṃ bhagavānāha- sāṃkṛta iti //
kastatprakāraḥ ityatra- vidhyukteti // २-५ //
sravadamṛtacandrabimbaṃ nāsāgre avalokayan yogaṃ samārabhedityarthaḥ
// ६-७ // rāmiti agnibījaṃ // ८-९ // pratidinaṃ tricaturvāram // १०-१४
//
p. १७२) nāḍīśuddhicihnāni
nāḍīśuddhimavāpnoti pṛthakcihnopalakṣitaḥ /
śarīralaghutā dīptirvahnerjāṭharavartinaḥ
nādābhivyaktirityetaccihnaṃ tatsiddhisūcakam /
yāvadetāni saṃpaśyet tāvadevaṃ samācaret
svātmaśuddhiḥ
athavaitat parityajya svātmaśuddhiṃ samācaret /
ātmā śuddhaḥ sadā nityaḥ sukharūpaḥ svayaṃprabhaḥ
ajñānānmalino bhāti jñānācchuddho vibhātyayam /
ajñānamalapaṅkaṃ yaḥ kṣālayejjñānatoyataḥ /
sa eva sarvadā śuddho nānyaḥ karmarato hi saḥ
iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
prāṇāyāmalakṣaṇam
prāṇāyāmakramaṃ vakṣye sāṃkṛte śṛṇu sādaram /
prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ
varṇatrayātmakāḥ proktā recapūrakakumbhakāḥ /
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ
p. १७३) iḍayā vāyumākṛṣya pūrayitvodarasthitam /
śanaiḥ ṣoḍaśabhirmātrairakāraṃ tatra saṃsmaret
pūritaṃ dhārayet paścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā /
ukāramūrtimatrāpi saṃsmaran praṇavaṃ japet
yāvadvā śakyate tāvaddhārayejjapatatparaḥ /
pūritaṃ recayet paścānmakāreṇānilaṃ budhaḥ
śanaiḥ piṅgalayā tatra dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
prāṇāyāmo bhavedeṣa tataścaivaṃ samabhyaset
punaḥ piṅgalayāpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhistathā /
akāramūrtimatrāpi smaredekāgramānasaḥ
dhārayet pūritaṃ vidvān praṇavaṃ saṃjapan vaśī /
ukāramūrtiṃ sa dhyāyan catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā
makāraṃ tu smaran paścādrecayediḍayānilam /
evameva punaḥ kuryādiḍayāpūrya buddhimān
evaṃ samabhyasennityaṃ prāṇāyāmaṃ munīśvara /
evamabhyāsato nityaṃ ṣaṇmāsād jñānavān bhavet
vatsarādbrahmavidvān syāt tasmānnityaṃ samabhyaset /
yogābhyāsarato nityaṃ svadharmanirataśca yaḥ
prāṇasaṃyamanenaiva jñānamukto bhaviṣyati /
viśeṣataḥ prāṇāyāmeti // १-११ //
p. १७४) pūrakādilakṣaṇam
bāhyadāpūraṇaṃ vāyorudare pūrako hi saḥ
saṃpūrṇakumbhavadvāyordhāraṇaṃ kumbhako bhavet /
bahirvirecanaṃ vāyorudarādrecakaḥ smṛtaḥ
pūrakādilakṣaṇamāha- bāhyāditi // १२-१३ //
prāṇāyāmasiddhayaḥ
prasvedajanako yastu prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ /
kampanaṃ madhyamaṃ vidyādutthānaṃ cottamaṃ viduḥ
pūrvapūrvaṃ prakurvīta yāvadutthānasaṃbhavaḥ /
saṃbhavatyuttame prājñaḥ prāṇāyāme sukhī bhavet
prāṇāyāmena cittaṃ tu śuddhaṃ bhavati suvrata /
citte śuddhe śuciḥ sākṣāt pratyagjyotirvyavasthitaḥ
prāṇaścittena saṃyuktaḥ paramātmani tiṣṭhati /
prāṇāyāmaparasyāsya puruṣasya mahātmanaḥ
dehaścottiṣṭhate tena kiṃcijjñānādvimuktatā /
recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakaṃ cityamabhyaset
sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānamavāpnuyāt /
manojavatvamāpnoti palitādi ca naśyati
p. १७५) prāṇāyāmaikaniṣṭhasya na kiṃcidapi durlabham /
tasmāt sarvaprayatnena prāṇāyāmān samabhyaset
svedādisiddhimāha- prasvedeti // १४-१७ // uttiṣṭhate bhūtalāt //
१८-२० //
roganivartakaprāṇāyāmabhedāḥ
viniyogān pravakṣyāmi prāṇāyāmasya suvrata /
saṃdhyayorbrāhmakāle'pi madhyāhne vāthavā sadā
bāhyaṃ prāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodareṇa ca /
nāsāgre nābhimadhye ca pādāṅguṣṭhe ca dhāraṇāt
sarvarogavinirmukto jīvedvarṣaśataṃ naraḥ /
nāsāgradhāraṇādvāpi jito bhavati suvrata
sarvaroganivṛttiḥ syānnābhimadhye tu dhāraṇāt /
śarīralaghutā vipra pādāṅguṣṭhanirodhanāt
jihvayā vāyumākṛṣya yaḥ pibet satataṃ naraḥ /
śramadāhavinirmukto yogī nīrogatāmiyāt
jihvayā vāyumākṛṣya jihvāmūle nirodhayet /
pibedamṛtamavyagraṃ sakalaṃ sukhamāpnuyāt
iḍayā vāyumākṛṣya bhrūvormadhye nirodhayet /
yaḥ pibedamṛtaṃ śuddhaṃ vyādhibhirmucyate hi saḥ
p. १७६) yogopaniṣadaḥ
iḍayā vedatattvajña tathā piṅgalayaiva ca /
nābhau nirodhayettena vyādhibhirmucyate naraḥ
māsamātraṃ trisaṃdhyāyāṃ jihvayāropya mārutam /
amṛtaṃ ca pibannābhau mandaṃ mandaṃ nirodhayet
vātajāḥ pittajā doṣā naśyantyeva na saṃśayaḥ /
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya netradvandve nirodhayet
netrarogā vinaśyanti tathā śrotranirodhanāt /
tathā vāyuṃ samāropya dhārayecchirasi sthitam
śirorogā vinaśyanti satyamuktaṃ hi sāṃkṛte /
yogasiddhyantarāyaroganirāsakān dhāraṇābhedānāha-
viniyogāniti / brahmakāle brāhme muhūrte // २१-३५ //
ṣaṇmukhīmudrābhyāsādinā vāyujayaḥ
svastikāsanamāsthāya samāhitamanāstathā
apānamūrdhvamutthāpya praṇavena śanaiḥ śanaiḥ /
hastābhyāṃ dhārayet samyak karaṇādikaraṇāni ca
aṅguṣṭhābhyāṃ mune śrotre tarjanībhyāṃ tu cakṣuṣī /
nāsāpuṭāvasthānyābhyāṃ pracchādya karaṇāni vai
ānandāvirbhavo yāvat tāvanmūrdhani dhārayet /
prāṇaḥ prayātyanenaiva brahmarandhraṃ mahāmune
p. १७७) brahmarandhraṃ gate vāyau nādaścotpadyate'nagha /
śaṅkhadhvaninibhaścādau madhye meghadhvaniryathā
śiromadhyagate vāyau giriprasravaṇaṃ yathā /
paścāt prīto mahāprājña sākṣādātmonmukho bhavet
punastajjñānaniṣpattiryogāt saṃsāranihnutiḥ /
dakṣiṇottaragulphena sīvinīṃ pīḍayet sthirām
savyetareṇa gulphena pīḍayed bddhimān naraḥ /
jānvoradhaḥ sthitāṃ saṃdhiṃ smṛtvā devaṃ triyambakam
vināyakaṃ ca saṃsmṛtya tathā vāgīśvarīṃ punaḥ /
liṅganālāt samākṛṣya vāyumapyagrato mune
praṇavena niyuktena binduyuktena buddhimān /
mūlādhārasya viprendra madhye taṃ tu nirodhayet
nirudhya vāyunā dīpto vahnirūhati kuṇḍalīm /
punaḥ suṣumnayā vāyurvahninā saha gacchati
evamabhyasatastasya jito vāyurbhaved bhṛśam /
evaṃ ṣaṇmukhīmudrābhyāsataḥ brahmarandhramiti
yathā tathā
candramaṇḍalagiritaḥ amṛtapravāho jāyate / tena
bhrūmadhyasthajyotirliṅgamabhiṣicya tadamṛtāsvādanato yogī vimṛtyuḥ
bhavati / tataḥ paścāt // ३७-३८ // dakṣiṇetaragulphābhyāṃ sīvinīṃ
meḍhragudāntarālasthanāḍīṃ saṃpīḍayan jānvoradhaḥ- sthitasaṃdhiṃ
śivaliṅgaṃ smṛtvā vināyakaṃ vāgīśvarīṃ ca dhyātvā tato
liṅganālādityādi // ३९-४२ //
p. १७८) vāyujayacihnāni
prasvedaḥ prathamaḥ paścāt kampanaṃ munipuṅgava
utthānaṃ ca śarīrasya cihnametajjite'nile /
vāyujayasūcakācihnānyāha- prasveda iti // ४३-४८ //
vāyujayena rogapāpavināśavairāgyapūrvikā jñānotpattiḥ
evamabhyasatastasya mūlarogo vinaśyati
bhagaṃdharaṃ ca naṣṭaṃ syāt sarvarogāśca sāṃkṛte /
pātakāni vinaśyanti kṣudrāṇi ca mahānti ca
naṣṭe pāpe viśuddhaṃ syāccittadarpaṇamadbhutam /
punarbrahmādibhogebhyo vairāgyaṃ jāyate hṛdi
viraktasya tu saṃsārājjñānaṃ kaivalyasādhanam /
tena pāśāpahāniḥ syāt jñātvā devaṃ sadāśivam
jñānāmṛtaraso yena sakṛdāsvādito bhavet /
sa sarvakāryamutsṛjya tatraiva paridhāvati
jñānasvarūpamevāhurjagadetadvicakṣaṇāḥ /
arthasvarūpamajñānāt paśyantyanye kudṛṣṭayaḥ
ātmasvarūpavijñānādajñānasya parikṣayaḥ /
kṣīṇe'jñāne mahāprājña rāgādīnāṃ parikṣayaḥ
p. १७९) rāgādyasaṃbhave prājña puṇyapāpavimarśanam /
tayornāśe śarīreṇa na punaḥ saṃprayujyate
vicakṣaṇāḥ jñāninaḥ // ४९-५० // vimarśanaṃ viśodhanaṃ
vināśanamityarthaḥ
iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
saptamaḥ khaṇḍaḥ
pratyāhāralakṣaṇam, tadbhedāśca
athātaḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhāraṃ mahāmune /
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ
balādāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate /
yat paśyati tu tat sarvaṃ brahma paśyan samāhitaḥ
pratyāhāro bhavedeṣa brahmavidbhiḥ puroditaḥ /
yadyacchuddhamaśuddhaṃ vā karotyāmaraṇāntikam
tat sarvaṃ brahmaṇe kuryāt pratyāhāraḥ sa ucyate /
athavā nityakarmāṇi brahmārādhanabuddhitaḥ
kāmyāni ca tathā kuryāt pratyāhāraḥ sa ucyate /
athavā vāyumākṛṣya sthānāt sthānaṃ nirodhayet
dantamūlāt tathā kāṣṭhe kaṇṭhādurasi mārutam /
urodeśāt samākṛṣya nābhideśe nirodhayet
p. १८०) nābhideśāt samākṛṣya kuṇḍalyāṃ tu nirodhayet /
kuṇḍalīdeśato vidvān mūlādhāre nirodhayet
athāpānāt kaṭidvandve tathorau ca sumadhyame /
tasmājjānudvaye jaṅghe pādāṅguṣṭhe nirodhayet
pratyāhāro'yamuktastu pratyāhāraparaiḥ purā /
yamaniyamāsanaprāṇāyāmeyattāṃ pratipādya tataḥ
pratyāhārasvarūpamāha- atheti // १-१२ //
pratyāhāraphalam
evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ
sarvapāpāni naśyanti bhavarogaśca suvrata /
vāyudhāraṇātmakapratyāhāraḥ
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya niścalaḥ svastikāsanaḥ
pūrayedanilaṃ vidvānāpādatalamastakam /
paścāt pādadvaye tadvat mūlādhāre tathaiva ca
nābhikande ca hṛnmadhye kaṇṭhamūle ca tāluke /
bhruvormadhye lalāṭe ca tathā mūrdhani dhārayet
vedāntasaṃmatapratyāhāraḥ
dehe tvātmamatiṃ vidvān samākṛṣya samāhitaḥ /
ātmanātmani nirdvandve nirvikalpe nirodhayet
p. १८१) pratyāhāraḥ samākhyātaḥ sākṣādvedāntavedibhiḥ /
evamabhyasatastasya na kiṃcidapi durlabham
kiṃ bahunā- dehe iti // १३-१४ //
iti saptamaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
pañcabhūteṣu dhāraṇā
athātaḥ saṃpravakṣyāmi dhāraṇāḥ pañca suvrata /
dehamadhyagate vyomni bāhyākāśaṃ tu dhārayet
prāṇe bāhyānilaṃ tadvat jvalane cāgnimaudare /
toyaṃ toyāṃśake bhūmiṃ bhūmibhāge mahāmune
hayarāvalakārākhyaṃ mantramuccārayet kramāt /
dhāraṇaiṣā parā proktā sarvapāpaviśodhinī
jānvantaṃ pṛthivī hyaṃśo hyapāṃ pāyavantamucyate /
hṛdayāṃśastathāgnyaṃśo bhrūmadhyānto'nilāṃśakaḥ
ākāśāṃśastathā prājña mūrdhāṃśaḥ parikīrtitaḥ /
brahmāṇaṃ pṛthivībhāge viṣṇuṃ toyāṃśake tathā
agnyaṃśe ca maheśānamīśvaraṃ cānilāṃśake /
ākāśāṃśe māhāprajña dhārayettu sadāśivam
pratyāhāralakṣaṇamuktvā dhāraṇālakṣaṇamāha- atheti // १##-
p. १८२) ātmani dhāraṇā
atha vā tava vakṣyāmi dhāraṇāṃ munipuṃgava /
puruṣe sarvaśāstāraṃ bodhānandamayaṃ śivam
dhārayedbuddhimān nityaṃ sarvapāpaviśuddhaye /
brahmādikāryarūpāṇi sve sve saṃhṛtya kāraṇe
sarvakāraṇamavyaktamanirūpyamacetanam /
sākṣādātmani saṃpūrṇe dhārayet praṇave manaḥ /
indriyāṇi samāhṛtya manasātmani yojayet
puruṣe pratīci svātiriktasarvagrāsatayā śivaṃ dhārayet / yadvā-
puruṣe paramātmani sarvaśāstāraṃ pratyañcaṃ dhārayet // ७-९ //
ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
navamaḥ khaṇḍaḥ
saveśeṣabrahmadhyānam
athātaḥ saṃpravākṣyāmi dhyānaṃ saṃsāranāśanam /
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma sarvasaṃsārabheṣajam
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpaṃ maheśvaram /
so'hamityādareṇaiva dhyāyedyogīśvareśvaram
dhāraṇāmuktvā saviśeṣanirviśeṣabrahmadhyānamāha- atheti /
ṛtaṃ karmaphalamaparaṃ brahma / satyaṃ jñānaphalaṃ praṃ brahma //
१-२ //
p. १८३) nirviśeṣabrahmadhyānam
atha vā satyamīśānaṃ jñānamānandamadvayam /
atyarthamamalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam
tathāsthūlamanākāśamasaṃspṛśyamacākṣuṣam /
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanūpamam
ātmānaṃ saccidānandamanantaṃ brahma suvrata /
ahamasmītyabhidhyāyeddehātītaṃ vimuktaye
arthajātamatītya jñaptimātratayā vartate iti atyartham
anākāśamityādipañcaviśeṣaṇataḥ pañcabhūtavailakṣaṇyamuktaṃ
bhavati // ४-६ //
dhyānaphalam
evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ /
kramādvedāntavijñānaṃ vijāyeta na saṃśayaḥ
iti navamaḥ khaṇḍaḥ
daśamaḥ khaṇḍaḥ
samādhisvarūpam
athātaḥ saṃpravakṣyāmi samādhiṃ bhavanāśanam /
samādhiḥ saṃvidutpattiḥ parajīvaikatāṃ prati
nityaḥ sarvagato hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ /
ekaḥ san bhidyate bhrāntyā māyayā na svarūpataḥ
p. १८४) tasmādadvaitamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ /
tathākāśo ghaṭākāśo maṭhākāśa itīritaḥ
tathā bhrāntairdvidhā prokto hyātmā jīveśvarātmanā /
nāhaṃ deho na ca prāṇo nendriyāṇi mano na hi
sadā sākṣisvarūpatvācchiva evāsmi kevalaḥ /
iti dhīryā muniśreṣṭha sā samādhirihocyate
dhyānaprakāramuktvā samādhiprakāramāha- atheti // १-२ //
yasmādevaṃ tasmāt / yathākāśa eva ghaṭākāśaḥ // ३-६ //
brahmamātrāvaśeṣaḥ
so'haṃ brahma na saṃsārī na matto'nyaḥ kadācana /
yathā phenataraṅgādi samudrādutthitaṃ punaḥ
samudre līyate tadvat jaganmayayanulīyate /
tasmānmanaḥ pṛthaṅ nāsti jaganmāyā ca nāsti hi
yasyaiva paramātmāyaṃ pratyagbhūtaḥ prakāśitaḥ /
sa tu yāti ca puṃbhāvaṃ svayaṃ sākṣāt parāmṛtam
yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā /
yogino'vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam
yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyeva hi paśyati /
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate tadā
p. १८५) yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati /
ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ
yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ /
māyāmātraṃ jagat kṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtiḥ
yasmādevaṃ tasmāt manaḥ mattaḥ pṛthak nāsti
pratyakparacitorekatvāt svayam ityādi / svātiriktaprapañce māyāmātrapadaṃ
gate svayameva niṣpratiyogikabrahmamātramavaśiṣyate iti
darśanopaniṣatphalito'rthaḥ // ८-१२ //
upasaṃhāraḥ
evamuktvā sa bhagavān dattātreyo mahāmuniḥ /
sāṃkṛtiḥ svasvarūpeṇa sukhamāste'tinirbhayaḥ
iti //
ākhyāyikāmupasaṃharati- evamiti / iti śabdo
darśanopaniṣaṭparisamāptyarthaḥ
iti daśamaḥ khaṇḍaḥ
śrīvāsudevendraśiṣyopaniṣadbrahmayoginā /
darśanopaniṣadvyākhyā likhitā brahmamātragā //
darśanopaniṣadvyākhyāgranthastu dviśataṃ smṛtaḥ //
iti śrīmadīśādyaṣṭottaraśatopaniṣacchāstravivaraṇe
navatisaṃkhyāpūrakaṃ darśanopaniṣadvivaraṇaṃ saṃpūraṇam
Original text: darśanopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0