દર્શનોપનિષત્ · અધ્યાય 1

દર્શનોપનિષત્
આપ્યાયન્તુ- ઇતિ શાન્તિઃ
પ્રથમ ખણ્ડઃ
જીવન્મુક્તિસાધનમ્ અષ્ટાઙ્ગયોગઃ
દત્તાત્રેયો મહાયોગી ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
ચતુર્ભુજો મહાવિષ્ણુર્યોગસામ્રાજ્યદીક્ષિતઃ

તસ્ય શિષ્યો મુનિવરઃ સાંકૃતિર્નામ ભક્તિમાન્ ।
પપ્રચ્છ ગુરુમેકાન્તે પ્રાઞ્જલિર્વિનયાન્વિતઃ

ભગવન્ બ્રૂઉહિ મે યોગં સાષ્ટાઙ્ગં સપ્રપઞ્ચકમ્ ।
યેન વિજ્ઞાનમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવામ્યહમ્

સાંકૃતે શૃણુ વક્ષ્યામિ યોગં સાષ્ટાઙ્ગદર્શનમ્ ।
વિવરણમ્
યમાદ્યષ્ટાઙ્ગયોગેદ્ધબ્રહ્મમાત્રપ્રબોધતઃ ।
યોગિનો યત્પદં યાન્તિ તત્કૈવલ્યપદં ભજે ॥
ઇહ ખલુ સમાવેદપ્રવિભક્તેયં દર્શનોપનિષત્
નિર્વિશેષબ્રહ્મજ્ઞાનસહકૃતયમાદ્યષ્ટાઙ્ગયોગપ્રકટનવ્યગ્રા
નિષ્પ્રતિયોગિકબ્રહ્મમાત્રપર્યવસન્ના વિજૃમ્ભતે । અસ્યાઃ સ્વલ્પગ્રન્થતો
વિવરણમારભ્યતે ।
સાંકૃતિદત્તાત્રેયપ્રશ્નપ્રતિવચનરૂપેયમાખ્યાયિકા વિદ્યાસ્તુત્યર્થા ।
આખ્યાયિકામવતારયતિ- દત્તાત્રેય ઇતિ ॥ ૧-૨ ॥ કિમિતિ ? ભગવન્
ઇત્યાદિ

સાંકૃતિના એવં પૃષ્ટો ભગવાનાહ- સાંકૃત ઇતિ ॥
પ્. ૧૫૩) અષ્ટાઙ્ગોદ્દેશઃ
યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ તથૈવાસનમેવ ચ

પ્રાણાયામસ્તથા બ્રહ્મન્ પ્રત્યાહારસ્તતઃ પરમ્ ।
ધારણા ચ તથા ધ્યાનં સમાધિશ્ચાષ્ટમં મુને

અષ્ટાઙ્ગાનિ કાનીયત આહ- યમશ્ચેતિ ॥ ૪-૫ ॥
દશવિધયમઃ
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં દયાર્જવમ્ ।
ક્ષમા ધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ચેતિ યમા દશ

દશધા ભિન્નયમાવયવમાહ- અહિંસેતિ

અહિંસા
વેદોક્તેન પ્રકારેણ વિના સત્યં તપોધન ।
કાયેન મનસા વાચા હિંસા હિંસા ન ચાન્યથા

આત્મા સર્વગતોઽચ્છેદ્યો ન ગ્રાહ્ય ઇતિ યા મતિઃ ।
સા ચાહિંસા વરા પ્રોક્તા મુને વેદાન્તવેદિભિઃ

ઉપાયોપેયભેદેન અહિંસાદિદશયમલક્ષણમાહ- વેદેતિ ।
વેદોક્તયજ્ઞીયપશ્ચાદિહિંસા અહિંસૈવેત્યર્થઃ

યદ્વા-
આત્મેત્યાદિ

સત્યમ્
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયૈર્દૃષ્ટં શ્રુતં ઘ્રાતં મુનીશ્વર ।
તસ્યૈવોક્તિર્ભવેત્ સત્યં વિપ્ર તન્નાન્યથા ભવેત્

પ્. ૧૫૪) સર્વં સત્યં વરં બ્રહ્મ ન ચાન્યાદિતિ યા મતિઃ ।
તચ્ચ સત્યં વરં પ્રોક્તં વેદાન્તજ્ઞાનપારગૈઃ

ઉપાયોપેયસત્યલક્ષણં તુ- ચક્ષુરિત્યાદિ ॥ ૯-૨૫ ॥
અસ્તેયમ્
અન્યદીયે તૃણે રત્ને કાઞ્ચને મૌક્તિકેઽપિ ચ ।
મનસા વિનિવૃત્તિર્યા તદસ્તેયં વિદુર્બુધાઃ

આત્મન્યનાત્મભાવેન વ્યવહારવિવર્જિતમ્ ।
યત્તદસ્તેયમિત્યુક્તમાત્મવિદ્ભિર્મહામુને

બ્રહ્મચર્યમ્
કાયેન વાચા મનસા સ્ત્રીણાં પરિવિવર્જનમ્ ।
ઋતૌ ભાર્યાં તદા સ્વસ્ય બ્રહ્મચર્યં તદુચ્યતે

બ્રહ્મભાવે મનશ્ચારં બ્રહ્મચર્યં પરંતપ ।
દયા
સ્વાત્મવત્ સર્વભૂતેષુ કાયેન મનસા ગિરા

અનુજ્ઞા યા દયા સૈવ પ્રોક્તા વેદાન્તવેદિભિઃ ।
આર્જવમ્
પુત્રે મિત્રે કલત્રે ચ રિપૌ સ્વાત્મનિ સંતતમ્

એકરૂપં મુને યત્તદાર્જવં પ્રોચ્યતે મયા ।
પ્. ૧૫૫) ક્ષમા
કાયેન મનસા વાચા શત્રુભિઃ પરિપીડિતે

બુદ્ધિક્ષોભનિવૃત્તિર્યા ક્ષમા સા મુનિપુંગવ ।
ધૃતિઃ
વેદાવેદ વિનિર્મોક્ષઃ સંસારસ્ય ન ચાન્યથા

ઇતિ વિજ્ઞાનનિષ્પત્તિર્ધૃતિઃ પ્રોક્તા હિ વૈદિકૈઃ ।
અહમાત્મા ન ચાન્યોઽસ્મીત્યેવમપ્રચ્યુતા મતિઃ

મિતાહારઃ
અલ્પમૃષ્ટાશનાભ્યાં ચ ચતુર્થાંશાવશેષકમ્ ।
તસ્માદ્યોગાનુગુણ્યેન ભોજનં મિતભોજનમ્

શૌચમ્
સ્વદેહમલનિર્મોક્ષો મૃજ્જલાભ્યાં મહામુને ।
યત્તચ્છૌચં ભવેદ્બાહ્યં માનસં મનનં વિદુઃ

અહં શુદ્ધ ઇતિ જ્ઞાનં શૌચમાહુર્મનીષિણઃ ।
અત્યન્તમલિનો દેહો દેહી ચાત્યન્તનિર્મલઃ

ઉભયોરન્તરં જ્ઞાત્વા કસ્ય શૌચં વિધીયતે ।
જ્ઞાનશૌચં પરિત્યજ્ય બાહ્યે યો રમતે નરઃ

સ મૂઢઃ કાઞ્ચનં ત્યક્ત્વા લોષ્ટં ગૃહ્ણાતિ સુવ્રત ।
પ્. ૧૫૬) બ્રહ્માત્મવેદનવિધિઃ
જ્ઞાનમૃતેન તૃપ્તસ્ય કૃતકૃત્યસ્ય યોગિનઃ

ન ચાસ્તિ કિંચિત્ કર્તવ્યમસ્તિ ચેન્ન સ તત્ત્વવિત્ ।
લોકત્રયેઽપિ કર્તવ્યં કિંચિન્નાસ્ત્યાત્મવેદિનામ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન મુનેઽહિંસાદિસાધનૈઃ ।
આત્માનમક્ષરં બ્રહ્મ વિદ્ધિ જ્ઞાનાત્તુ વેદનાત્

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
દશવિધનિયમઃ
તપઃ સંતોષમાસ્તિક્યં દાનમીશ્વરપૂજનમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચ જપો વ્રતમ્

એતે ચ નિયમાઃ પ્રોક્તાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ ક્રમાછૃણુ ।
દશધા ભિન્નનિયમાવયવાનાહ- તપ ઇતિ

તપઃ
વેદોક્તેન પ્રકારેણ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ

શરીરશોષણં યત્તત્તપ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
કો વા મોક્ષઃ કથં કેન સંસારં પ્રતિપન્નવાન્

ઇત્યાલોચનમર્થજ્ઞાસ્તપઃ શંસન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
ઉપાયોપેયભેદેન તપ આદિનિયમલક્ષણમાહ- વેદેતિ ॥ ૨-૧૦
॥
પ્. ૧૫૭) સંતોષઃ
યદૃચ્છાલાભતો નિત્યં પ્રીતિર્યા જાયતે નૃણામ્

તત્ સંતોષં વિદુઃ પ્રાજ્ઞાઃ પરિજ્ઞાનૈકતત્પરાઃ ।
બ્રહ્માવલોકપર્યન્તાદ્વિરક્ત્યા યલ્લભેત્ પ્રિયમ્

સર્વત્ર વિગતસ્નેહઃ સંતોષં પરમં વિદુઃ ।
આસ્તિક્યમ્
શ્રૌતે સ્માર્તે ચ વિશ્વાસો યત્તદાસ્તિક્યમુચ્યતે

દાનમ્
ન્યાયાર્જિતધનં શ્રાન્તે શ્રદ્ધયા વૈદિકે જને ।
અન્યદ્વા યત્ પ્રદીયન્તે તદ્દાનં પ્રોચ્યતે મયા

ઈશ્વરપૂજનમ્
રાગાદ્યપેતં હૃદયં વાગદુષ્ટાનૃતાદિના ।
હિંસાદિરહિતં કર્મ યત્તદીશ્વરપૂજનમ્

સિદ્ધાન્તશ્રવણમ્
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં ચ પરાનન્દં પરં ધ્રુવમ્ ।
પ્રત્યગિત્યવગન્તવ્યં વેદાન્તશ્રવણં બુધઃ

પ્. ૧૫૮) હ્રીઃ
વેદલૌકિકમાર્ગેષુ કુત્સિતં કર્મ યદ્ભવેત્ ।
તસ્મિન્ ભવતિ યા લજ્જા હ્રીઃ સૈવેતિ પ્રકીર્તિતા

મતિઃ
વૈદિકેષુ ચ સર્વેષુ શ્રદ્ધા યા સા મતિર્ભવેત્ ।
ગુરુણા ચોપદિષ્ટોઽપિ તત્ર સંબન્ધવર્જિતઃ

વેદવિરુદ્ધમાર્ગઃ ગુરુણા ઉપદિષ્ટોઽપિ તત્ર સમ્બન્ધવર્જિતઃ સન્
વેદોક્તાનુષ્ઠાનમેવ કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ૧૧- ૧૬ ॥
જપઃ
વેદોક્તેનૈવ માર્ગેણ મન્ત્રાભ્યાસો જપઃ સ્મૃતઃ ।
કલ્પસૂત્રે યથા વેદે ધર્મશાસ્ત્રે પુરાણકે

ઇતિહાસે ચ વૃત્તિર્યા સ જપઃ પ્રોચ્યતે મયા ।
જપસ્તુ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો વાચિકો માનસસ્તથા

વાચિકોપાંશુરુચ્ચૈશ્ચ દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
માનસો મનનધ્યાનભેદાત્ દ્વૈવિધ્યમાશ્રિતઃ

ઉચ્ચૈર્જપાદુપાંશુશ્ચ સહસ્રગુણમુચ્યતે ।
માનસશ્ચ તથોપાંશોઃ સહસ્રગુણમુચ્યતે

પ્. ૧૫૯) ઉચ્ચૈર્જપશ્ચ સર્વેષાં યથોક્તફલદો ભવેત્ ।
નીચૈઃ શ્રોત્રેણ ચેન્મન્ત્રઃ શ્રુતશ્ચેન્નિષ્ફલં ભવેત્

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
આસનાનિ નવ
સ્વસ્તિકં ગોમુખં પદ્મં વીરસિંહાસને તથા ।
ભદ્રં મુક્તાસનં ચૈવ મયૂરાસનમેવ ચ

સુખાસનસમાખ્યં ચ નવમં મુનિપુંગવ ।
યમનિયમલક્ષણમુક્ત્વા આસનલક્ષણમાહ- સ્વસ્તિકમિતિ ॥
૧-૧૪ ॥
સ્વસ્તિકમ્
જાનૂર્વોરન્તરે કૃત્વા સમ્યક્ પાદતલે ઉભે

સમગ્રીવશિરઃકાયઃ સ્વસ્તિકં નિત્યમભ્યસેત્ ।
ગોમુખમ્
સવ્યે દક્ષિણગુલ્ફં તુ પૃષ્ઠપાર્શ્વે નિયોજયેત્

દક્ષિણેઽપિ તથા સવ્યં ગોમુખં તત્ પ્રચક્ષતે ।
પદ્મમ્
અઙ્ગુષ્ઠાવધિ ગૃહ્ણીયાદ્ધસ્તાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ તુ

ઊર્વોરુપરિ વિપ્રેન્દ્ર કૃત્વા પાદતલદ્વયમ્ ।
પદ્માસનં ભવેત્ પ્રાઞ સર્વરોગભયાપહમ્

પ્. ૧૬૦) વીરાસનમ્
ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવિન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણં સવ્યગુલ્ફેન દક્ષિણેન તથેતરત્ ॥ ૬-૧ ॥
હસ્તૌ જાનૌ સમાસ્થાપ્ય સ્વાઙ્ગુલીંશ્ચ પ્રસાર્ય ચ ।
વ્યક્તવક્ત્રો નિરીક્ષેત નાસાગ્રં સુસમાહિતઃ ॥ ૬-૨ ॥
સિંહાસનં ભવેદેતત્ પૂજિતં યોગિભિઃ સદા ॥ ૬-૩ ॥
ભદ્રાસનમ્
ગુલ્ફૌ તુ વૃષણસ્યાધઃ સીવિન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
પાર્શ્વપાદૌ ચ પાણિભ્યાં દૃઢં બદ્ધ્વા સુનિશ્ચલમ્

ભદ્રાસનં ભવેદેતદ્વિષરોગવિનાશનમ્ ।
મુક્તાસનમ્
નિપીડ્ય સીવિનીં સૂક્ષ્માં દક્ષિણેતરગુલ્ફતઃ

વામં યામ્યેન ગુલ્ફેન મુક્તાસનમિદં ભવેત્ ।
મેઢ્રાદુપરિ નિક્ષિપ્ય સવ્યં ગુલ્ફં તતોપરિ

ગુલ્ફાન્તરં ચ સંક્ષિપ્ય મુક્તાસનમિદં મુને ।
પ્. ૧૬૧) મયૂરાસનમ્
કૂર્પરાગ્રે મુનિશ્રેષ્ઠ નિક્ષિપેન્નાભિપાર્શ્વયોઃ

ભૂમ્યાં પાણિતલદ્વન્દ્વં નિક્ષિપ્યૈકાગ્રમાનસઃ ।
સમુન્નતશિરઃપાદો દણ્ડવદ્વ્યોમ્નિ સંસ્થિતઃ

મયૂરાસનમેતત્ સ્યાત્ સર્વપાપપ્રણાસનમ્ ।
સુખાસનમ્
યેન કેન પ્રકારેણ સુખં ધૈર્યં ચ જાયતે

તત્ સુખાસનમિત્યુક્તમશક્તસ્તત્ સમાશ્રયેત્ ।
આસનજયફલમ્
આસનં વિજિતં યેન જિતં તેન જગત્ત્રયમ્

અનેન વિધિના યુક્તઃ પ્રાણાયામં સદા કુરુ ॥
ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
દેહપ્રમાણમ્
શરીરં તાવદેવ સ્યાત્ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાત્મકમ્ ।
દેહમધ્યે શિખિસ્થાનં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્

ત્રિકોણં મનુજાનાં તુ સત્યમુક્તં હિ સાંકૃતે ।
ગુદાત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં મેઢ્રાત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ

પ્. ૧૬૨) દેહમધ્યં વિજાનીહિ મનુજાનાં તુ સાંકૃતે ।
કન્દસ્થાનં મુનિશ્રેષ્ઠ મૂલાધારાન્નવાઙ્ગુલમ્

ચતુરઙ્ગુલમાયામવિસ્તારં મુનિપુંગવ ।
કુક્કુટાણ્ડવદાકારં ભૂષિતં તુ ત્વગાદિભિઃ

તન્મધ્યે નાભિરિત્યુક્તં યોગજ્ઞૈર્મુનિપુંગવ ।
પ્રાણાયામસ્ય નાડીપુઞ્જદેહપ્રાણનિર્વર્ત્યત્વેન
દેહતત્કાર્યેયત્તાપરિજ્ઞાનં વિના પ્રાણાયામસિદ્ધિઃ ન સ્યાદિતિ
દેહનાડીપ્રાણેયત્તાં પ્રપઞ્ચયતિ- શરીરમિતિ । શિખિસ્થાનમ્
અગ્નિસ્થાનમ્ ॥ ૧-૧૦ ॥
નાડીપરિગણનમ્
કન્દમધ્યસ્થિતા નાડી સુષુમ્નેતિ પ્રકીર્તિતા

તિષ્ઠન્તિ પરિતસ્તસ્ય નાડયો મુનિપુંગવ ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ તાસાં મુખ્યાશ્ચતુર્દશ

સુષુમ્ના પિઙ્ગલા તદ્વદિડા ચૈવ સરસ્વતી ।
પૂષા ચ વરુણા ચૈવ હસ્તિજિહ્વા યશસ્વિની

અલમ્બુસા કુહૂશ્ચૈવ વિશ્વોદારા પયસ્વિની ।
શઙ્ખિની ચૈવ ગાન્ધારા ઇતિ મુખ્યાશ્ચતુર્દશ

આસાં મુખ્યતમાસ્તિસ્રસ્તિસૃષ્વેકોત્તમોત્તમા ।
બ્રહ્મનાડીતિ સા પ્રોક્તા મુને વેદાન્તવેદિભિઃ

પૃષ્ઠમધ્યસ્થિતેનાસ્થ્ના વિણાદણ્ડેન સુવ્રત ।
સહ મસ્તકપર્યન્તં સુષુમ્ના સુપ્રતિષ્ઠિતા

પ્. ૧૬૩) કુણ્ડલ્યાઃ સ્થાનં સ્વરૂપં ચ
નાભિકન્દાદધઃ સ્થાનં કુણ્ડલ્યા દ્વ્યઙ્ગુલં મુને ।
અષ્ટપ્રકૃતિરૂપા સ કુણ્ડલી મુનિસત્તમઃ

યથાવદ્વાયુચેષ્ટાં ચ જલાન્નાદીનિ નિત્યશઃ ।
પરિતઃ કન્દપાર્શ્વેષુ નિરુધ્યૈવ સદા સ્થિતા

સ્વમુખેન સદાવેષ્ટ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રમુખં મુને ।
કુણ્ડલિનીસ્થાનં તત્સ્વરૂપં ચાહ- નાભીતિ ।
પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવાકાશમનોબુદ્ધ્યહંકારરૂપિણ્યઃ અષ્ટૌ
પ્રકૃતયઃ ॥ ૧૧- ૧૨ ॥
નાડીસ્થાનાનિ
સુષુમ્નાયા ઇડા સવ્યે દક્ષિણે પિઙ્ગલા સ્થિતા

સરસ્વતી કુહૂશ્ચૈવ સુષુમ્નાપાર્શ્વયોઃ સ્થિતે ।
ગાન્ધારા હસ્તિજિહ્વા ચ ઇડાયાઃ પૃષ્ઠપૂર્વયોઃ

પૂષા યશસ્વિની ચૈવ પિઙ્ગલાપૃષ્ઠપૂર્વયોઃ ।
કુહોશ્ચ હસ્તિજિહ્વાયા મધ્યે વિશ્વોદરા સ્થિતા

યશસ્વિન્યાઃ કુહોર્મધ્યે વરુણા સુપ્રતિષ્ઠિતા ।
પૂષાયાશ્ચ સરસ્વત્યા મધ્યે પ્રોક્તા યશસ્વિની

ગાન્ધારાયાઃ સરસ્વત્યા મધ્યે પ્રોક્તા ચ શઙ્ખિની ।
અલમ્બુસા સ્થિતા પાયુપર્યન્તં કન્દમધ્યગા

પૂર્વભાગે સુષુમ્નાયા રાકાયાઃ સંસ્થિતા કુહૂઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં સ્થિતા નાડી યામ્યનાસાન્તમિષ્યતે

પ્. ૧૬૪) ઇડા તુ સવ્યનાસાન્તં સંસ્થિતા મુનિપુંગવ ।
યશસ્વિની ચ વામસ્ય પાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તમિષ્યતે

પૂષા વામાક્ષિપર્યન્તા પિઙ્ગલાયાસ્તુ પૃષ્ઠતઃ ।
પયસ્વિની ચ યામ્યસ્ય કર્ણાન્તં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

સરસ્વતી તથા ચોર્ધ્વં ગતા જિહ્વા તથા મુને ।
હસ્તિજિહ્વા તથા સવ્યપાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તમિષ્યતે

શઙ્ખિની નામ યા નાડી સવ્યકર્ણાન્તમિષ્યતે ।
ગાન્ધારા સવ્યનેત્રાન્તા પ્રોક્તા વેદાન્તવેદિભિઃ

વિશ્વોદરાભિધા નાડી કન્ધમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
સુષુમ્નાનાડીપરિતઃ પ્રધાનનાડ્યઃ તિષ્ઠન્તીત્યાહ-
સુષુમ્નાયા ઇતિ ॥ ૧૩-૨૨ ॥
નાડીષુ વાયુસંચારઃ
પ્રાણોઽપાનસ્તથા વ્યાનઃ સમાનોદાન એવ ચ

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ ।
એતે નાડીષુ સર્વાસુ ચરન્તિ દશ વાયવઃ

તેષુ પ્રાણાદયઃ પઞ્ચ મુખ્યાઃ પઞ્ચસુ સુવ્રત ।
પ્રાણસંજ્ઞસ્તથાપાનઃ પૂજ્યઃ પ્રાણસ્તયોર્મુને

આસ્યનાસિકયોર્મધ્યે નાભિમધ્યે તથા હૃદિ ।
પ્રાણસંજ્ઞોઽનિલો નિત્યં વર્તતે મુનિસત્તમ

પ્. ૧૬૫) અપાનો વર્તતે નિત્યં ગુદમધ્યોરુજાનુષુ ।
ઉદરે સકલે કટ્યાં નાભૌ જઙ્ઘે ચ સુવ્રત

વ્યાનઃ શ્રોત્રાક્ષિમધ્યે ચ કકુદ્ભ્યાં ગુલ્ફયોરપિ ।
પ્રાણસ્થાને ગલે ચૈવ વર્તતે મુનિપુંગવ

ઉદાનસંજ્ઞો વિજ્ઞેયઃ પાદયોર્હસ્તયોરપિ ।
સમાનઃ સર્વદેહેષુ વ્યાપ્ય તિષ્ઠત્યસંશયઃ

નાગાદિવાયવઃ પઞ્ચ ત્વગસ્થ્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ ।
એવમુક્તાસુ નાડીષુ પ્રાણાદયશ્ચરન્તીત્યાહ- પ્રાણ ઇતિ ॥ ૨૩##-
વાયુવ્યાપારાઃ
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકાસાશ્ચ પ્રાણકર્મ હિ સાંકૃતે

અપાનાખ્યસ્ય વાયોસ્તુ વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જનમ્ ।
સમાનઃ સર્વસામીપ્યં કરોતિ મુનિપુંગવ

ઉદાન ઊર્ધ્વગમનં કરોત્યેવ ન સંશયઃ ।
વ્યાનો વિવાદકૃત્ પ્રોક્તો મુને વેદાન્તવેદિભિઃ

ઉદ્ગારાદિગુણઃ પ્રોક્તો નાગાખ્યસ્ય મહામુને ।
ધનંજયસ્ય શોભાદિ કર્મ પ્રોક્તં હિ સાંકૃતે

નિમીલનાદિ કૂર્મસ્ય ક્ષુધા તુ કૃકરસ્ય ચ ।
દેવદત્તસ્ય વિપ્રેન્દ્ર તન્દ્રીકર્મ પ્રકીર્તિતમ્

પ્રાણાદિદશવાયુવ્યાપારાનાહ- નિઃશ્વાસેતિ ॥ ૩૦-૩૪ ॥
પ્. ૧૬૬) નાડીદેવતાઃ
સુષુમ્નાયાઃ શિવો દેવ ઇડયા દેવતા હરિઃ ।
પિઙ્ગલાયા વિરિચ્ચઃ સ્યાત્ સરસ્વત્યા વિરાણ્મુને

પૂષાધિદેવતા પ્રોક્તો વરુણા વાયુદેવતા ।
હસ્તિજિહ્વાભિધાયાસ્તુ વરુણો દેવતા ભવેત્

યશસ્વિન્યા મુનિશ્રેષ્ઠ ભગવાન્ ભાસ્કરસ્તથા ।
અલમ્બુસાયા અબાત્મા વરુણઃ પરિકીર્તિતઃ

કુહો ક્ષુદ્દેવતા પ્રોક્તા ગાન્ધારી ચન્દ્રદેવતા ।
શઙ્ખિન્યાશ્ચન્દ્રમાસ્તદ્વત્ પયસ્વિન્યાઃ પ્રજાપતિઃ

વિશ્વોદરાભિધાયાસ્તુ ભગવાન્ પાવકઃ પતિઃ ।
સુષુમ્નાદિચતુર્દશનાડીદેવતાભેદમાહ- સુષુમ્નાયા ઇતિ ॥
૩૫-૩૮ ॥
નાડીષુ ચન્દ્રસૂર્યસંચારઃ
ઇડાયાં ચન્દ્રમા નિત્યં ચરત્યેવ મહામુને

પિઙ્ગલાયાં રવિસ્તદ્વન્મુને વેદવિદાં વર ।
સદેડાપિઙ્ગલયોશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ ચરત ઇત્યાહ- ઇડાયામિતિ

નાડીષુ સંવત્સરાત્મકપ્રાણસૂર્યસંચારઃ
પિઙ્ગલાયા ઇડાયાં તુ વાયોઃ સંક્રમણં તુ યત્

તદુત્તરાયણં પ્રોક્તં મુને વેદાન્તવેદિભિઃ ।
ઇડાયાઃ પિઙ્ગલાયાં તુ પ્રાણસંક્રમણં મુને

પ્. ૧૬૭) દક્ષિણાયનમિત્યુક્તં પિઙ્ગલાયામિતિ શ્રુતિઃ ।
ઇડાપિઙ્ગલયોઃ સંધિં યદા પ્રાણઃ સમાગતઃ

અમાવસ્યા તદા પ્રોક્તા દેહે દેહભૃતાં વર ।
મૂલાધારં યદા પ્રાણઃ પ્રવિષ્ટઃ પણ્ડિતોત્તમ

તદાદ્યં વિષુવં પ્રોક્તં તાપસૈસ્તાપસોત્તમ ।
પ્રાણસંજ્ઞો મુનિશ્રેષ્ઠ મૂર્ધાનં પ્રાવિશદ્યદા

તદન્ત્યં વિષુવં પ્રોક્તં તાપસૈસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસનં સર્વં માસાનાં સંક્રમો ભવેત્

ઇડયા કુણ્ડલીસ્થાનં યદા પ્રાણઃ સમાગતઃ ।
સોમગ્રહણમિત્યુક્તં તદા તત્ત્વવિદાં વર

યદા પિઙ્ગલયા પ્રાણઃ કુણ્ડલીસ્થાનમાગતઃ ।
તદા તદા ભવેત્ સૂર્યગ્રહણં મુનિપુઙ્ગવ

સંવત્સરાત્મકપ્રાણસૂર્યસ્ય નાડીરાશિસંચારતો
દિનપક્ષમાસાયનાદિગ્રહણાદિઃ ભવતીત્યાહ- પિઙ્ગલાયા ઇતિ ॥ ૪૦##-
અન્તસ્તીર્થપ્રાશસ્ત્યમ્
શ્રીપર્વતં શિરઃસ્થાને કેદારં તુ લલાટકે ।
વારાણસીં મહાપ્રાજ્ઞ ભ્રૂવોર્ઘ્રાણસ્ય મધ્યમે

કુરુક્ષેત્રં કુચસ્થાને પ્રયાગં હૃત્સરોરુહે ।
ચિદમ્બરં તુ હૃન્મધ્યે આધારે કમલાલયમ્

પ્. ૧૬૮) આત્મતીર્થં સમુત્સૃજ્ય બહિસ્તીર્થાનિ યો વ્રજેત્ ।
કરસ્થં સ મહારત્નં ત્યક્ત્વા કાચં વિમાર્ગતે

ભાવતીર્થં પરં તીર્થં પ્રમાણં સર્વકર્મસુ ।
અન્યથાલિઙ્ગ્યતે કાન્તા અન્યથાલિઙ્ગ્યતે સુતા

તીર્થાનિ તોયપૂર્ણાનિ દેવાન્ કાષ્ઠાદિનિર્મિતાન્ ।
યોગિનો ન પ્રપદ્યન્તે સ્વાત્મપ્રત્યયકારણાત્

બહિસ્તીર્થાત્ પરં તીર્થમન્તસ્તીર્થં મહામુને ।
આત્મતીર્થં મહાતીર્થમન્યત્તીર્થં નિરર્થકમ્

ચિત્તમન્તર્ગતં દુષ્ટં તીર્થસ્નાનૈર્ન શુધ્યતિ ।
શતશોઽપિ જલૈર્ધૌતં સુરાભાણ્ડમિવાશુચિ

વિષુવાયનકાલેષુ ગ્રહણે ચાન્તરે સદા ।
વારણસ્યાદિકે સ્થાને સ્નાત્વા શુદ્ધો ભવેન્નરઃ

જ્ઞાનયોગપરાણાં તુ પાદપ્રક્ષાલિતં જલમ્ ।
ભાવશુદ્ધ્યર્થમજ્ઞાનાં તત્તીર્થં મુનિપુઙ્ગવ

મસ્તકાદ્યાધારાન્તં શ્રીશૈલાદિપુણ્યસ્થલં ભવતીત્યાહ-
શ્રીપર્વતમિતિ ॥ ૪૮-૪૯ ॥ એવં ભાવનામયમાત્મતીર્થં તદેવ
મુમુક્ષુભિઃ સેવ્યમ્ ઇતિ સ્તૌતિ- આત્મતીર્થમિતિ । કાચં- કાચમણિમ્

દેહાદિનિર્વર્ત્યસર્વકર્મસુ તીર્થબુદ્ધિઃ ગરીયસીત્યર્થઃ । તત્ર
દૃષ્ટાન્તસ્તુ- અન્યથેતિ

અત એવં તીર્થાનીતિ

તદેવ
આત્મતીર્થમ્

બાહ્યતીર્થસ્નાનેન કોઽપિ ન શુધ્યતીતિ
સદૃષ્ટાન્તમાહ- ચિત્તમિતિ

ન તથા ભાવતીર્થસ્નાનેનેત્યાહ##-
પ્. ૧૬૯) ભ્રૂમધ્યાદિસ્થાનેષુ સ્વાત્મલક્ષ્યાનુસંધાનતઃ
શુદ્ધાત્મૈવ ભવતીત્યર્થઃ

એવાત્મતીર્થસ્નાનાનધિકારો[રી] તીર્થપાદચરણોદકસ્પર્શતઃ
શુદ્ધો ભવતીત્યાહ- જ્ઞાનેતિ

આત્મનિ શિવદૃષ્ટિઃ
તીર્થે દાને જપે યજ્ઞે કાષ્ઠે પાષાણકે સદા ।
શિવં પશ્યતિ મૂઢાત્મા શિવે દેહે પ્રતિષ્ઠિતે

અન્તઃસ્થં માં પરિત્યજ્ય બહિષ્ઠં યસ્તુ સેવતે ।
હસ્તસ્થં પિણ્ડમુત્સૃજ્ય લિહેત્ કૂર્પરમાત્મનઃ

શિવમાત્મનિ પશ્યન્તિ પ્રતિમાસુ ન યોગિનઃ ।
અજ્ઞાનાં ભાવનાર્થાય પ્રતિમાઃ પરિકલ્પિતાઃ

સ્વાજ્ઞાઃ સ્વાતિરિક્તાત્માનં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ, સ્વજ્ઞાઃ
સ્વામાત્માનં પશ્યન્તીત્યાહ- તીર્થ ઇતિ ॥ ૫૭-૫૮ ॥ અત એવ શિવમિતિ ।
અયોગિજનાનુકમ્પયા પ્રતિમાપિ વિકલ્પિતેત્યાહ- અજ્ઞાનામિતિ

બ્રહ્મદર્શનેન બ્રહ્મભાવઃ
અપૂર્વમપરં બ્રહ્મ સ્વાત્માનં સત્યમદ્વયમ્ ।
પ્રજ્ઞાનઘનમાનન્દં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

નાડીપુઞ્જં સદાસારં નરભાવં મહામુને ।
સમુત્સૃજ્યાત્મનાત્માનમહમિત્યવધારય

અશરીરં શરીરેષુ મહાન્તં વિભુમીશ્વરમ્ ।
આનન્દમક્ષરં સાક્ષાન્મત્વા ધીરો ન શોચતિ

પ્. ૧૭૦) વિભેદજનકેઽજ્ઞાને નષ્ટે જ્ઞાનબલાત્મુને ।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસન્તં કિં કરિષ્યતિ

નિર્વિશેષં બ્રહ્મ યઃ પશ્યતિ સ તદેવ ભવતીત્યાહ-
અપૂર્વમિતિ । યસ્માત્ પૂર્વં કારણં પરં કાર્યં વા ન વિદ્યતે તત્
કાર્યકારણકલનાશૂન્યં બ્રહ્મ સ્વમાત્રમિતિ યઃ પશ્યતિ સ
તન્માત્રમવશિષ્યત ઇત્યર્થઃ

યાવચ્ચિત્તશુદ્ધિઃ તાવત્
નરભાવનયા યોગં યુઞ્જીત, તતઃ શુદ્ધાવુદિતાયાં નરભાવં
વિહાય બ્રહ્મભાવેન વર્તસ્વેત્યાહ- નાડીતિ

યઃ
કોઽપ્યેવમાત્માનં જાનાતિ સ કૃતકૃત્યો ભવતીત્યાહ- અશરીરમિતિ

સ્વજ્ઞાનજભેદદૃષ્ટ્યપાયે નિર્ભેદં બ્રહ્મ પ્રસીદતીત્યાહ-
વિભેદેતિ । વસ્તુતઃ કાલત્રયેઽપ્યસંભવભેદઃ કિં કરિષ્યતિ ? સ્વસ્ય
લબ્ધાત્મકત્વાન્નિર્ભેદં બ્રહ્માવશિષ્યતે ઇત્યર્થઃ

ઇતિ ચતુર્થઃખણ્ડઃ
પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
નાડીશોધનમ્
સમ્યક્કથય મે બ્રહ્મન્ નાડીશુદ્ધિં સમાસતઃ ।
યયા શુદ્ધ્યા સદા ધ્યાયન્ જીવન્મુક્તો ભવામ્યહમ્

સાંકૃતે શૃણુ વક્ષ્યામિ નાડીશુદ્ધિં સમાસતઃ ।
વિધ્યુક્તકર્મસંયુક્તઃ કામસંકલ્પવર્જિતઃ

યમાદ્યષ્ટાઙ્ગસંયુક્તઃ શાન્તઃ સત્યપરાયણઃ ।
સ્વાત્મમન્યવસ્થિતઃ સમ્યક્ જ્ઞાનિભિશ્ચ સુશિક્ષિતઃ

પ્. ૧૭૧) પર્વતાગ્રે નદીતીરે બિલ્વમૂલે વનેઽથવા ।
મનોરમે શુચૌ દેશે મઠં કૃત્વા સમાહિતઃ

આરભ્ય ચાસનં પશ્ચાત્ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખોઽપિ વા ।
સમગ્રીવશિરઃકાયઃ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ

નાસાગ્રે શશભૃદ્બિમ્બે બિન્દુમધ્યે તુરીયકમ્ ।
સ્રવન્તમમૃતં પશ્યેન્નેત્રાભ્યાં સુસમાહિતઃ

ઇડયા પ્રાણમાકૃષ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
તતોઽગ્નિં દેહમધ્યસ્થં ધ્યાયન્ જ્વાલાવલીયુતમ્

બિન્દુનાદસમાયુક્તમગ્નિબીજં વિચિન્તયેત્ ।
પશ્ચાવિરેચયેત્ સમ્યક્ પ્રાણં પિઙ્ગલયા બુધઃ

પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય વહ્નિબીજમનુસ્મરેત્ ।
પુનર્વિરેચયેદ્ધીમાનિડયૈવ શનૈઃ શનૈઃ

ત્રિચતુર્વાસરં વાથ ત્રિચતુર્વારમેવ ચ ।
ષટ્કૃત્વો વિચરેન્નિત્યં રહસ્યેવં ત્રિસંધિષુ

નરભાવભાવિતનાડીશુદ્ધિબુભુત્સયા પૃચ્છતીત્યાહ-
સમ્યગિતિ

પ્રશ્નોત્તરં ભગવાનાહ- સાંકૃત ઇતિ ॥
કસ્તત્પ્રકારઃ ઇત્યત્ર- વિધ્યુક્તેતિ ॥ ૨-૫ ॥
સ્રવદમૃતચન્દ્રબિમ્બં નાસાગ્રે અવલોકયન્ યોગં સમારભેદિત્યર્થઃ
॥ ૬-૭ ॥ રામિતિ અગ્નિબીજં ॥ ૮-૯ ॥ પ્રતિદિનં ત્રિચતુર્વારમ્ ॥ ૧૦-૧૪
॥
પ્. ૧૭૨) નાડીશુદ્ધિચિહ્નાનિ
નાડીશુદ્ધિમવાપ્નોતિ પૃથક્ચિહ્નોપલક્ષિતઃ ।
શરીરલઘુતા દીપ્તિર્વહ્નેર્જાઠરવર્તિનઃ

નાદાભિવ્યક્તિરિત્યેતચ્ચિહ્નં તત્સિદ્ધિસૂચકમ્ ।
યાવદેતાનિ સંપશ્યેત્ તાવદેવં સમાચરેત્

સ્વાત્મશુદ્ધિઃ
અથવૈતત્ પરિત્યજ્ય સ્વાત્મશુદ્ધિં સમાચરેત્ ।
આત્મા શુદ્ધઃ સદા નિત્યઃ સુખરૂપઃ સ્વયંપ્રભઃ

અજ્ઞાનાન્મલિનો ભાતિ જ્ઞાનાચ્છુદ્ધો વિભાત્યયમ્ ।
અજ્ઞાનમલપઙ્કં યઃ ક્ષાલયેજ્જ્ઞાનતોયતઃ ।
સ એવ સર્વદા શુદ્ધો નાન્યઃ કર્મરતો હિ સઃ

ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
પ્રાણાયામલક્ષણમ્
પ્રાણાયામક્રમં વક્ષ્યે સાંકૃતે શૃણુ સાદરમ્ ।
પ્રાણાયામ ઇતિ પ્રોક્તો રેચપૂરકકુમ્ભકૈઃ

વર્ણત્રયાત્મકાઃ પ્રોક્તા રેચપૂરકકુમ્ભકાઃ ।
સ એષ પ્રણવઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામશ્ચ તન્મયઃ

પ્. ૧૭૩) ઇડયા વાયુમાકૃષ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
શનૈઃ ષોડશભિર્માત્રૈરકારં તત્ર સંસ્મરેત્

પૂરિતં ધારયેત્ પશ્ચાચ્ચતુઃષષ્ટ્યા તુ માત્રયા ।
ઉકારમૂર્તિમત્રાપિ સંસ્મરન્ પ્રણવં જપેત્

યાવદ્વા શક્યતે તાવદ્ધારયેજ્જપતત્પરઃ ।
પૂરિતં રેચયેત્ પશ્ચાન્મકારેણાનિલં બુધઃ

શનૈઃ પિઙ્ગલયા તત્ર દ્વાત્રિંશન્માત્રયા પુનઃ ।
પ્રાણાયામો ભવેદેષ તતશ્ચૈવં સમભ્યસેત્

પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય માત્રૈઃ ષોડશભિસ્તથા ।
અકારમૂર્તિમત્રાપિ સ્મરેદેકાગ્રમાનસઃ

ધારયેત્ પૂરિતં વિદ્વાન્ પ્રણવં સંજપન્ વશી ।
ઉકારમૂર્તિં સ ધ્યાયન્ ચતુઃષષ્ટ્યા તુ માત્રયા

મકારં તુ સ્મરન્ પશ્ચાદ્રેચયેદિડયાનિલમ્ ।
એવમેવ પુનઃ કુર્યાદિડયાપૂર્ય બુદ્ધિમાન્

એવં સમભ્યસેન્નિત્યં પ્રાણાયામં મુનીશ્વર ।
એવમભ્યાસતો નિત્યં ષણ્માસાદ્ જ્ઞાનવાન્ ભવેત્

વત્સરાદ્બ્રહ્મવિદ્વાન્ સ્યાત્ તસ્માન્નિત્યં સમભ્યસેત્ ।
યોગાભ્યાસરતો નિત્યં સ્વધર્મનિરતશ્ચ યઃ

પ્રાણસંયમનેનૈવ જ્ઞાનમુક્તો ભવિષ્યતિ ।
વિશેષતઃ પ્રાણાયામેતિ ॥ ૧-૧૧ ॥
પ્. ૧૭૪) પૂરકાદિલક્ષણમ્
બાહ્યદાપૂરણં વાયોરુદરે પૂરકો હિ સઃ

સંપૂર્ણકુમ્ભવદ્વાયોર્ધારણં કુમ્ભકો ભવેત્ ।
બહિર્વિરેચનં વાયોરુદરાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ

પૂરકાદિલક્ષણમાહ- બાહ્યાદિતિ ॥ ૧૨-૧૩ ॥
પ્રાણાયામસિદ્ધયઃ
પ્રસ્વેદજનકો યસ્તુ પ્રાણાયામેષુ સોઽધમઃ ।
કમ્પનં મધ્યમં વિદ્યાદુત્થાનં ચોત્તમં વિદુઃ

પૂર્વપૂર્વં પ્રકુર્વીત યાવદુત્થાનસંભવઃ ।
સંભવત્યુત્તમે પ્રાજ્ઞઃ પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્

પ્રાણાયામેન ચિત્તં તુ શુદ્ધં ભવતિ સુવ્રત ।
ચિત્તે શુદ્ધે શુચિઃ સાક્ષાત્ પ્રત્યગ્જ્યોતિર્વ્યવસ્થિતઃ

પ્રાણશ્ચિત્તેન સંયુક્તઃ પરમાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાણાયામપરસ્યાસ્ય પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ

દેહશ્ચોત્તિષ્ઠતે તેન કિંચિજ્જ્ઞાનાદ્વિમુક્તતા ।
રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા કુમ્ભકં ચિત્યમભ્યસેત્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સમ્યગ્જ્ઞાનમવાપ્નુયાત્ ।
મનોજવત્વમાપ્નોતિ પલિતાદિ ચ નશ્યતિ

પ્. ૧૭૫) પ્રાણાયામૈકનિષ્ઠસ્ય ન કિંચિદપિ દુર્લભમ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન પ્રાણાયામાન્ સમભ્યસેત્

સ્વેદાદિસિદ્ધિમાહ- પ્રસ્વેદેતિ ॥ ૧૪-૧૭ ॥ ઉત્તિષ્ઠતે ભૂતલાત્ ॥
૧૮-૨૦ ॥
રોગનિવર્તકપ્રાણાયામભેદાઃ
વિનિયોગાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય સુવ્રત ।
સંધ્યયોર્બ્રાહ્મકાલેઽપિ મધ્યાહ્ને વાથવા સદા

બાહ્યં પ્રાણં સમાકૃષ્ય પૂરયિત્વોદરેણ ચ ।
નાસાગ્રે નાભિમધ્યે ચ પાદાઙ્ગુષ્ઠે ચ ધારણાત્

સર્વરોગવિનિર્મુક્તો જીવેદ્વર્ષશતં નરઃ ।
નાસાગ્રધારણાદ્વાપિ જિતો ભવતિ સુવ્રત

સર્વરોગનિવૃત્તિઃ સ્યાન્નાભિમધ્યે તુ ધારણાત્ ।
શરીરલઘુતા વિપ્ર પાદાઙ્ગુષ્ઠનિરોધનાત્

જિહ્વયા વાયુમાકૃષ્ય યઃ પિબેત્ સતતં નરઃ ।
શ્રમદાહવિનિર્મુક્તો યોગી નીરોગતામિયાત્

જિહ્વયા વાયુમાકૃષ્ય જિહ્વામૂલે નિરોધયેત્ ।
પિબેદમૃતમવ્યગ્રં સકલં સુખમાપ્નુયાત્

ઇડયા વાયુમાકૃષ્ય ભ્રૂવોર્મધ્યે નિરોધયેત્ ।
યઃ પિબેદમૃતં શુદ્ધં વ્યાધિભિર્મુચ્યતે હિ સઃ

પ્. ૧૭૬) યોગોપનિષદઃ
ઇડયા વેદતત્ત્વજ્ઞ તથા પિઙ્ગલયૈવ ચ ।
નાભૌ નિરોધયેત્તેન વ્યાધિભિર્મુચ્યતે નરઃ

માસમાત્રં ત્રિસંધ્યાયાં જિહ્વયારોપ્ય મારુતમ્ ।
અમૃતં ચ પિબન્નાભૌ મન્દં મન્દં નિરોધયેત્

વાતજાઃ પિત્તજા દોષા નશ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
નાસાભ્યાં વાયુમાકૃષ્ય નેત્રદ્વન્દ્વે નિરોધયેત્

નેત્રરોગા વિનશ્યન્તિ તથા શ્રોત્રનિરોધનાત્ ।
તથા વાયું સમારોપ્ય ધારયેચ્છિરસિ સ્થિતમ્

શિરોરોગા વિનશ્યન્તિ સત્યમુક્તં હિ સાંકૃતે ।
યોગસિદ્ધ્યન્તરાયરોગનિરાસકાન્ ધારણાભેદાનાહ-
વિનિયોગાનિતિ । બ્રહ્મકાલે બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ॥ ૨૧-૩૫ ॥
ષણ્મુખીમુદ્રાભ્યાસાદિના વાયુજયઃ
સ્વસ્તિકાસનમાસ્થાય સમાહિતમનાસ્તથા

અપાનમૂર્ધ્વમુત્થાપ્ય પ્રણવેન શનૈઃ શનૈઃ ।
હસ્તાભ્યાં ધારયેત્ સમ્યક્ કરણાદિકરણાનિ ચ

અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં મુને શ્રોત્રે તર્જનીભ્યાં તુ ચક્ષુષી ।
નાસાપુટાવસ્થાન્યાભ્યાં પ્રચ્છાદ્ય કરણાનિ વૈ

આનન્દાવિર્ભવો યાવત્ તાવન્મૂર્ધનિ ધારયેત્ ।
પ્રાણઃ પ્રયાત્યનેનૈવ બ્રહ્મરન્ધ્રં મહામુને

પ્. ૧૭૭) બ્રહ્મરન્ધ્રં ગતે વાયૌ નાદશ્ચોત્પદ્યતેઽનઘ ।
શઙ્ખધ્વનિનિભશ્ચાદૌ મધ્યે મેઘધ્વનિર્યથા

શિરોમધ્યગતે વાયૌ ગિરિપ્રસ્રવણં યથા ।
પશ્ચાત્ પ્રીતો મહાપ્રાજ્ઞ સાક્ષાદાત્મોન્મુખો ભવેત્

પુનસ્તજ્જ્ઞાનનિષ્પત્તિર્યોગાત્ સંસારનિહ્નુતિઃ ।
દક્ષિણોત્તરગુલ્ફેન સીવિનીં પીડયેત્ સ્થિરામ્

સવ્યેતરેણ ગુલ્ફેન પીડયેદ્ બ્દ્ધિમાન્ નરઃ ।
જાન્વોરધઃ સ્થિતાં સંધિં સ્મૃત્વા દેવં ત્રિયમ્બકમ્

વિનાયકં ચ સંસ્મૃત્ય તથા વાગીશ્વરીં પુનઃ ।
લિઙ્ગનાલાત્ સમાકૃષ્ય વાયુમપ્યગ્રતો મુને

પ્રણવેન નિયુક્તેન બિન્દુયુક્તેન બુદ્ધિમાન્ ।
મૂલાધારસ્ય વિપ્રેન્દ્ર મધ્યે તં તુ નિરોધયેત્

નિરુધ્ય વાયુના દીપ્તો વહ્નિરૂહતિ કુણ્ડલીમ્ ।
પુનઃ સુષુમ્નયા વાયુર્વહ્નિના સહ ગચ્છતિ

એવમભ્યસતસ્તસ્ય જિતો વાયુર્ભવેદ્ ભૃશમ્ ।
એવં ષણ્મુખીમુદ્રાભ્યાસતઃ બ્રહ્મરન્ધ્રમિતિ

યથા તથા
ચન્દ્રમણ્ડલગિરિતઃ અમૃતપ્રવાહો જાયતે । તેન
ભ્રૂમધ્યસ્થજ્યોતિર્લિઙ્ગમભિષિચ્ય તદમૃતાસ્વાદનતો યોગી વિમૃત્યુઃ
ભવતિ । તતઃ પશ્ચાત્ ॥ ૩૭-૩૮ ॥ દક્ષિણેતરગુલ્ફાભ્યાં સીવિનીં
મેઢ્રગુદાન્તરાલસ્થનાડીં સંપીડયન્ જાન્વોરધઃ- સ્થિતસંધિં
શિવલિઙ્ગં સ્મૃત્વા વિનાયકં વાગીશ્વરીં ચ ધ્યાત્વા તતો
લિઙ્ગનાલાદિત્યાદિ ॥ ૩૯-૪૨ ॥
પ્. ૧૭૮) વાયુજયચિહ્નાનિ
પ્રસ્વેદઃ પ્રથમઃ પશ્ચાત્ કમ્પનં મુનિપુઙ્ગવ

ઉત્થાનં ચ શરીરસ્ય ચિહ્નમેતજ્જિતેઽનિલે ।
વાયુજયસૂચકાચિહ્નાન્યાહ- પ્રસ્વેદ ઇતિ ॥ ૪૩-૪૮ ॥
વાયુજયેન રોગપાપવિનાશવૈરાગ્યપૂર્વિકા જ્ઞાનોત્પત્તિઃ
એવમભ્યસતસ્તસ્ય મૂલરોગો વિનશ્યતિ

ભગંધરં ચ નષ્ટં સ્યાત્ સર્વરોગાશ્ચ સાંકૃતે ।
પાતકાનિ વિનશ્યન્તિ ક્ષુદ્રાણિ ચ મહાન્તિ ચ

નષ્ટે પાપે વિશુદ્ધં સ્યાચ્ચિત્તદર્પણમદ્ભુતમ્ ।
પુનર્બ્રહ્માદિભોગેભ્યો વૈરાગ્યં જાયતે હૃદિ

વિરક્તસ્ય તુ સંસારાજ્જ્ઞાનં કૈવલ્યસાધનમ્ ।
તેન પાશાપહાનિઃ સ્યાત્ જ્ઞાત્વા દેવં સદાશિવમ્

જ્ઞાનામૃતરસો યેન સકૃદાસ્વાદિતો ભવેત્ ।
સ સર્વકાર્યમુત્સૃજ્ય તત્રૈવ પરિધાવતિ

જ્ઞાનસ્વરૂપમેવાહુર્જગદેતદ્વિચક્ષણાઃ ।
અર્થસ્વરૂપમજ્ઞાનાત્ પશ્યન્ત્યન્યે કુદૃષ્ટયઃ

આત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનાદજ્ઞાનસ્ય પરિક્ષયઃ ।
ક્ષીણેઽજ્ઞાને મહાપ્રાજ્ઞ રાગાદીનાં પરિક્ષયઃ

પ્. ૧૭૯) રાગાદ્યસંભવે પ્રાજ્ઞ પુણ્યપાપવિમર્શનમ્ ।
તયોર્નાશે શરીરેણ ન પુનઃ સંપ્રયુજ્યતે

વિચક્ષણાઃ જ્ઞાનિનઃ ॥ ૪૯-૫૦ ॥ વિમર્શનં વિશોધનં
વિનાશનમિત્યર્થઃ

ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
પ્રત્યાહારલક્ષણમ્, તદ્ભેદાશ્ચ
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રત્યાહારં મહામુને ।
ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ સ્વભાવતઃ

બલાદાહરણં તેષાં પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
યત્ પશ્યતિ તુ તત્ સર્વં બ્રહ્મ પશ્યન્ સમાહિતઃ

પ્રત્યાહારો ભવેદેષ બ્રહ્મવિદ્ભિઃ પુરોદિતઃ ।
યદ્યચ્છુદ્ધમશુદ્ધં વા કરોત્યામરણાન્તિકમ્

તત્ સર્વં બ્રહ્મણે કુર્યાત્ પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
અથવા નિત્યકર્માણિ બ્રહ્મારાધનબુદ્ધિતઃ

કામ્યાનિ ચ તથા કુર્યાત્ પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
અથવા વાયુમાકૃષ્ય સ્થાનાત્ સ્થાનં નિરોધયેત્

દન્તમૂલાત્ તથા કાષ્ઠે કણ્ઠાદુરસિ મારુતમ્ ।
ઉરોદેશાત્ સમાકૃષ્ય નાભિદેશે નિરોધયેત્

પ્. ૧૮૦) નાભિદેશાત્ સમાકૃષ્ય કુણ્ડલ્યાં તુ નિરોધયેત્ ।
કુણ્ડલીદેશતો વિદ્વાન્ મૂલાધારે નિરોધયેત્

અથાપાનાત્ કટિદ્વન્દ્વે તથોરૌ ચ સુમધ્યમે ।
તસ્માજ્જાનુદ્વયે જઙ્ઘે પાદાઙ્ગુષ્ઠે નિરોધયેત્

પ્રત્યાહારોઽયમુક્તસ્તુ પ્રત્યાહારપરૈઃ પુરા ।
યમનિયમાસનપ્રાણાયામેયત્તાં પ્રતિપાદ્ય તતઃ
પ્રત્યાહારસ્વરૂપમાહ- અથેતિ ॥ ૧-૧૨ ॥
પ્રત્યાહારફલમ્
એવમભ્યાસયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ

સર્વપાપાનિ નશ્યન્તિ ભવરોગશ્ચ સુવ્રત ।
વાયુધારણાત્મકપ્રત્યાહારઃ
નાસાભ્યાં વાયુમાકૃષ્ય નિશ્ચલઃ સ્વસ્તિકાસનઃ

પૂરયેદનિલં વિદ્વાનાપાદતલમસ્તકમ્ ।
પશ્ચાત્ પાદદ્વયે તદ્વત્ મૂલાધારે તથૈવ ચ

નાભિકન્દે ચ હૃન્મધ્યે કણ્ઠમૂલે ચ તાલુકે ।
ભ્રુવોર્મધ્યે લલાટે ચ તથા મૂર્ધનિ ધારયેત્

વેદાન્તસંમતપ્રત્યાહારઃ
દેહે ત્વાત્મમતિં વિદ્વાન્ સમાકૃષ્ય સમાહિતઃ ।
આત્મનાત્મનિ નિર્દ્વન્દ્વે નિર્વિકલ્પે નિરોધયેત્

પ્. ૧૮૧) પ્રત્યાહારઃ સમાખ્યાતઃ સાક્ષાદ્વેદાન્તવેદિભિઃ ।
એવમભ્યસતસ્તસ્ય ન કિંચિદપિ દુર્લભમ્

કિં બહુના- દેહે ઇતિ ॥ ૧૩-૧૪ ॥
ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
પઞ્ચભૂતેષુ ધારણા
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ ધારણાઃ પઞ્ચ સુવ્રત ।
દેહમધ્યગતે વ્યોમ્નિ બાહ્યાકાશં તુ ધારયેત્

પ્રાણે બાહ્યાનિલં તદ્વત્ જ્વલને ચાગ્નિમૌદરે ।
તોયં તોયાંશકે ભૂમિં ભૂમિભાગે મહામુને

હયરાવલકારાખ્યં મન્ત્રમુચ્ચારયેત્ ક્રમાત્ ।
ધારણૈષા પરા પ્રોક્તા સર્વપાપવિશોધિની

જાન્વન્તં પૃથિવી હ્યંશો હ્યપાં પાયવન્તમુચ્યતે ।
હૃદયાંશસ્તથાગ્ન્યંશો ભ્રૂમધ્યાન્તોઽનિલાંશકઃ

આકાશાંશસ્તથા પ્રાજ્ઞ મૂર્ધાંશઃ પરિકીર્તિતઃ ।
બ્રહ્માણં પૃથિવીભાગે વિષ્ણું તોયાંશકે તથા

અગ્ન્યંશે ચ મહેશાનમીશ્વરં ચાનિલાંશકે ।
આકાશાંશે માહાપ્રજ્ઞ ધારયેત્તુ સદાશિવમ્

પ્રત્યાહારલક્ષણમુક્ત્વા ધારણાલક્ષણમાહ- અથેતિ ॥ ૧##-
પ્. ૧૮૨) આત્મનિ ધારણા
અથ વા તવ વક્ષ્યામિ ધારણાં મુનિપુંગવ ।
પુરુષે સર્વશાસ્તારં બોધાનન્દમયં શિવમ્

ધારયેદ્બુદ્ધિમાન્ નિત્યં સર્વપાપવિશુદ્ધયે ।
બ્રહ્માદિકાર્યરૂપાણિ સ્વે સ્વે સંહૃત્ય કારણે

સર્વકારણમવ્યક્તમનિરૂપ્યમચેતનમ્ ।
સાક્ષાદાત્મનિ સંપૂર્ણે ધારયેત્ પ્રણવે મનઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ સમાહૃત્ય મનસાત્મનિ યોજયેત્

પુરુષે પ્રતીચિ સ્વાતિરિક્તસર્વગ્રાસતયા શિવં ધારયેત્ । યદ્વા-
પુરુષે પરમાત્મનિ સર્વશાસ્તારં પ્રત્યઞ્ચં ધારયેત્ ॥ ૭-૯ ॥
ઇત્યષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
નવમઃ ખણ્ડઃ
સવેશેષબ્રહ્મધ્યાનમ્
અથાતઃ સંપ્રવાક્ષ્યામિ ધ્યાનં સંસારનાશનમ્ ।
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ સર્વસંસારભેષજમ્

ઊર્ધ્વરેતં વિરૂપાક્ષં વિશ્વરૂપં મહેશ્વરમ્ ।
સોઽહમિત્યાદરેણૈવ ધ્યાયેદ્યોગીશ્વરેશ્વરમ્

ધારણામુક્ત્વા સવિશેષનિર્વિશેષબ્રહ્મધ્યાનમાહ- અથેતિ ।
ઋતં કર્મફલમપરં બ્રહ્મ । સત્યં જ્ઞાનફલં પ્રં બ્રહ્મ ॥
૧-૨ ॥
પ્. ૧૮૩) નિર્વિશેષબ્રહ્મધ્યાનમ્
અથ વા સત્યમીશાનં જ્ઞાનમાનન્દમદ્વયમ્ ।
અત્યર્થમમલં નિત્યમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્

તથાસ્થૂલમનાકાશમસંસ્પૃશ્યમચાક્ષુષમ્ ।
ન રસં ન ચ ગન્ધાખ્યમપ્રમેયમનૂપમમ્

આત્માનં સચ્ચિદાનન્દમનન્તં બ્રહ્મ સુવ્રત ।
અહમસ્મીત્યભિધ્યાયેદ્દેહાતીતં વિમુક્તયે

અર્થજાતમતીત્ય જ્ઞપ્તિમાત્રતયા વર્તતે ઇતિ અત્યર્થમ્

અનાકાશમિત્યાદિપઞ્ચવિશેષણતઃ પઞ્ચભૂતવૈલક્ષણ્યમુક્તં
ભવતિ ॥ ૪-૬ ॥
ધ્યાનફલમ્
એવમભ્યાસયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ ।
ક્રમાદ્વેદાન્તવિજ્ઞાનં વિજાયેત ન સંશયઃ

ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ
દશમઃ ખણ્ડઃ
સમાધિસ્વરૂપમ્
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સમાધિં ભવનાશનમ્ ।
સમાધિઃ સંવિદુત્પત્તિઃ પરજીવૈકતાં પ્રતિ

નિત્યઃ સર્વગતો હ્યાત્મા કૂટસ્થો દોષવર્જિતઃ ।
એકઃ સન્ ભિદ્યતે ભ્રાન્ત્યા માયયા ન સ્વરૂપતઃ

પ્. ૧૮૪) તસ્માદદ્વૈતમેવાસ્તિ ન પ્રપઞ્ચો ન સંસૃતિઃ ।
તથાકાશો ઘટાકાશો મઠાકાશ ઇતીરિતઃ

તથા ભ્રાન્તૈર્દ્વિધા પ્રોક્તો હ્યાત્મા જીવેશ્વરાત્મના ।
નાહં દેહો ન ચ પ્રાણો નેન્દ્રિયાણિ મનો ન હિ

સદા સાક્ષિસ્વરૂપત્વાચ્છિવ એવાસ્મિ કેવલઃ ।
ઇતિ ધીર્યા મુનિશ્રેષ્ઠ સા સમાધિરિહોચ્યતે

ધ્યાનપ્રકારમુક્ત્વા સમાધિપ્રકારમાહ- અથેતિ ॥ ૧-૨ ॥
યસ્માદેવં તસ્માત્ । યથાકાશ એવ ઘટાકાશઃ ॥ ૩-૬ ॥
બ્રહ્મમાત્રાવશેષઃ
સોઽહં બ્રહ્મ ન સંસારી ન મત્તોઽન્યઃ કદાચન ।
યથા ફેનતરઙ્ગાદિ સમુદ્રાદુત્થિતં પુનઃ

સમુદ્રે લીયતે તદ્વત્ જગન્મયયનુલીયતે ।
તસ્માન્મનઃ પૃથઙ્ નાસ્તિ જગન્માયા ચ નાસ્તિ હિ

યસ્યૈવ પરમાત્માયં પ્રત્યગ્ભૂતઃ પ્રકાશિતઃ ।
સ તુ યાતિ ચ પુંભાવં સ્વયં સાક્ષાત્ પરામૃતમ્

યદા મનસિ ચૈતન્યં ભાતિ સર્વત્રગં સદા ।
યોગિનોઽવ્યવધાનેન તદા સંપદ્યતે સ્વયમ્

યદા સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વાત્મન્યેવ હિ પશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

પ્. ૧૮૫) યદા સર્વાણિ ભૂતાનિ સમાધિસ્થો ન પશ્યતિ ।
એકીભૂતઃ પરેણાસૌ તદા ભવતિ કેવલઃ

યદા પશ્યતિ ચાત્માનં કેવલં પરમાર્થતઃ ।
માયામાત્રં જગત્ કૃત્સ્નં તદા ભવતિ નિર્વૃતિઃ

યસ્માદેવં તસ્માત્ મનઃ મત્તઃ પૃથક્ નાસ્તિ

પ્રત્યક્પરચિતોરેકત્વાત્ સ્વયમ્ ઇત્યાદિ । સ્વાતિરિક્તપ્રપઞ્ચે માયામાત્રપદં
ગતે સ્વયમેવ નિષ્પ્રતિયોગિકબ્રહ્મમાત્રમવશિષ્યતે ઇતિ
દર્શનોપનિષત્ફલિતોઽર્થઃ ॥ ૮-૧૨ ॥
ઉપસંહારઃ
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ દત્તાત્રેયો મહામુનિઃ ।
સાંકૃતિઃ સ્વસ્વરૂપેણ સુખમાસ્તેઽતિનિર્ભયઃ

ઇતિ ॥
આખ્યાયિકામુપસંહરતિ- એવમિતિ । ઇતિ શબ્દો
દર્શનોપનિષટ્પરિસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ
શ્રીવાસુદેવેન્દ્રશિષ્યોપનિષદ્બ્રહ્મયોગિના ।
દર્શનોપનિષદ્વ્યાખ્યા લિખિતા બ્રહ્મમાત્રગા ॥
દર્શનોપનિષદ્વ્યાખ્યાગ્રન્થસ્તુ દ્વિશતં સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદીશાદ્યષ્ટોત્તરશતોપનિષચ્છાસ્ત્રવિવરણે
નવતિસંખ્યાપૂરકં દર્શનોપનિષદ્વિવરણં સંપૂરણમ્