cidgaganacandrikā · Chapter 1

// ॐ //
cidgaganacandrikā //
śrīmahākavi kālidāsaviracitā /
dhanadānandanāthadīkṣānāmaśālinā,
karrā agnihotraśāstriśarmaṇā viracitayā ,
divyacakorikākhyavyākhyayā
samalaṃkṛtā //
karrā jogayyaśāstrihodayaiḥ kalikātānagarasyāgamānusandhānasamititaḥ svāmi trivikramatīrthaprakaṭitāṃ sampādya, es. vi. śāstrīti vyavahṛtaiḥ rāmānandanāthadīkṣānaśālibhiḥ sikindrābād (dakkan) nagarasthaiḥ nijāṃkālejīnāmakakalāśālāyāṃ rājakīyavidyāniyamānuruddhāṃglādibhāṣātrayavidyāsu em.e.vidvān ityādipadatrayottīrṇapaṭṭabhadratayā lalitāśataka, haṃsatārāvalī, kāmavilāsādinaikakhaṇḍakāvyakalpanirmātṛtayāca prophesar padābhiṣiktaiḥ saripella viśvanāthaśāstrimahodayaiḥ prātipadikamātrāṃ glānuvādaṭīkāyāpi samalaṃkṛtya, īṣṭugodāvariḍi- amalāpuraṃtālūkāśākhājānapadānāṃ bhaṭnavilligrāmasthitānāṃ xxxvidyāyārīṇānāṃ, svīya śrīśāradāmudrākṣaraśālāyāṃ xxxpariṣkṛtipūrvakaṃ sammudryaca prakāśyaṃ nītā, vijayate // krī. śa // 1943
atha cidgaganacandrikāyāṃ divyacakorikāvyākhyāyāṃ ca, upoddhāte pūrvapīṭhikā //
ayibhoḥ ! paricaritravimarśanaikapravaṇapārīrṇacattāścaritracaturānanādimahābirudasahasrāṃkitāḥ jambvādidvīpadvīpāntaravarṣavarṣāntakhaṇḍakhaṇḍāntavāsinovāgarthaikavimarśanapāṇḍitīvimarśakāgresarāḥ paṇḍitprakāṇḍāḥ vijñāyapayāmi kāñcana vijñaptiṃ pratyūṣe pradoṣaikarasikāṃ pratipatkalāśarīrāmiva svīyā svārānusvāravaisargikīṃ naisargikīṃ vā nādavāgarthakalāṃ prātipadikavimarśenānuśīlanīyāmanuśīlyānujighṛkṣādṛśyāpyanugṛhṇantviti / vinivedayāmi sapraśrayaṃ sāñjalibandhapraṇāmahasahasram / svīyāṃ paracaritravimarśavikṣiptāmapi dakṣiṇāṃ dṛśamasavyāmapaśavyāṃ vā avāmatayaivātrāpi vinivartya vinipātayantviti ca /
viditamevaitat kaiścanapāścātyairataevāprācyavāsitavāmadarśibhistadanukārībhiśca prakṛtau cidgaganacandrikākṛtau, kartari kālidāse ca kṛtiprakṛtyoḥ kartṛnāmarūpeṣvaikyānaikyaparīkṣāsamīkṣābhyāṃ tattatsvarūpavimarśanapūrvakaṃ, kṛterapi prakṛteriva tadīyatvādīyatvānyatarakakṣyānirṇayaparyantam / soyaṃ mahākaviḥ kiyadvarṣadeśīyaḥ / kati vā, nāma, kalānvitāḥ, kālidāsamahākavayaḥ / ityādi kuhūcandāranveṣāyamāṇaiḥ, parokṣakalicandrānveṣamātraparyavasitaiḥ, praśnāvalibhissākaṃ nāmaikadeśīyakālivāgarthayottadīyayoḥ, svīyayorvā, cidgaganavāgarthayoḥ, kṛtiprakṛtyorvā yaugikavāgarthavigrahasya, mahārthamarthasambandhaviśeṣeṇāviduṣāmataeva, kati, nāmakalānvitāḥ, mahākavaya iti, gūḍhābhisandhineva svānupajñenāpi pṛṣṭāsu, mahākavicandravyaktiṣu, caritroṇāpi yāṃ kāñcana vyaktimajānatāṃ sāhasikānāmādhunikavimarśakadhaureyāṇāṃ paṇḍitaprakāṇḍānāṃ coddaṇḍaprākṛtabrahmāṇḍavimarśanavāgvivādaracanāvilāsaḥ dhāvadhāvamadya yāvannirṇayavidhau, prākṛtepi vā, prākṛtāṃ vā tāṭasthyakāṣṭhā madhiruhya, hanta na viśrāmyatītimahadidaṃ śokasthānaṃ lokasya / mamāpyetacchrāvaṃśrāvaṃ darśadarśa`maśvopyanaśvataro hyagṛdhnurgardabhāyate' iti lokoktyanusāreṇa kṛtiprakṛtināmai rūpaikyaviṣayepyasañjātavirodhanyāyenaivaṃ sañjātassaṃśayaḥ /

tadatra kṛtiprakṛtikartṛnāmarūpaikyagate vivāde viṣaye, kalikātānagaravāsibhirāgamānusandhānasamitīyairmūlakṛteḥ kṛtimūlasya vā prabandhasya sampādakaistatprakāśakaiśca, śrīsvāmitrivikramatīrthapādairupoddhāte svīye ---- "granthasyāsya kartā kālidāsa iti granthapariśīlanenāpi niścetuṃ śakyam" ityuddhoṣya "janaśrutirapyevaṃ kila / sā ca satyā" ityādinā janaśruteḥ svaśrutyāsākaṃ śrutimūlatāṃ sampādya, mūlagranthepi mahākavinaivānuttaramahārthakramopāsanārahasyabodhikayā `kāli' iti, tathā `kālidāseti' ca, tathā `svoditaṃ dāsajalpitaṃ' `kālidāsaracitāṃ ca paṃcikām' ityantaṃ ślokasaṅkhyāyāṃ 3-272-306-307-308 ślokeṣu svātmagurudevatācakrakramanāmarūpāntamūrtyāśayena jānaśrutinā śabdena sākaṃ svīyāṃ śṛtiṃ kṛtiprakṛtikartṛnāmarūpaikīkaraṇe svataḥ pramāṇaśabdavatsvayamapi pramāṇayadbhissusamādhinā samādhāya viśrāmitaścāturyacaturāprācyapragalbho vāgvivādaḥ / atha tadīyacidgaganacandrikāmahākṛtiprakṛtyostadīyatvātadīyatvavāgvādasamādhāne viśrāntau vā svantatvāsvantatvābhyāmapīdameva mānaṃ tatvajijñāsūnāṃ paryāptam / yadatra nādanādhatadantanavakatrayaikarūpayā, vaiṣayikyā, vaidikyā vā ahaṃgrahopāstyā, saṃsiddhakālīkālamithunatādātmyabhāvasya mahākavairvaidikatāntrikapañcavāhamahārthakramaikarasyena, nādanādhatadantanavakatripuṭītrayātmakānāṃ, vāgarthaṣaḍadhvamayānāṃ tricatuḥpañcavāhamahārthakramāṇāṃ, varṇanāvasare annamayādyānandamayānteṣu, vaidikapañcakośeṣu madhyamamānanyāyena tadīyaprāṇamanovijñānamaye sūkṣmalaiṅgike, gagane, vāṅmanaḥprāṇavaiśvanaranādamayaśarīrasya, kālīkāleśvaramidhunasya, sakalajagatkāraṇatvavivakṣayā "parasparatapassampatphalāyitaparasparau / prapaप़ñcamātāpitarau prāṃcau jāyāpatī stumaḥ"ityetallakṣaṇalakṣite anādinādaṣaḍadhvagarmite pravṛttinivṛtyekarūpe pramātrādimahātripuṭīsamaṣṭimidhune mahāsūtrātmanyeva "yato vā imāni bhūtāni jāyante" "yasya niśvasitaṃ vedāḥ yo vedebhyokhilaṃ jagat nirmame" "asyamahato bhūtasya niḥśvasitamevaitaghadṛgvedo yajurvedassāmavedaḥ" ityuktalakṣaṇaśrutyāditantrāgamāntanādavāgartheṣu pramāṇībhūtānāṃ svaravarṇakalāmātṛkānāṃ tripuṭaḥpañcīkaraṇādinā turīyatadatītānandamayopādhisamanvayena ca "cillocanena satataṃ śivamīkṣitamanvaye ca sadbhāve / labdhuṃca pūrṇabhāvaṃ yadi cetassamupādhvamimām" ityādinā / "sa vā eṣa puruṣaḥ pañcadhā pañcātmā yena sarvamidaṃ protaṃ pṛthivīcāntarikṣaṃ ca dyauśca diśaścāvāṃtaradiśāśca savai sarvamidaṃ jagatsasabhūtagaṃ sa bhavyam" ityādi taittirīyamahānārāyaṇīyopaniṣadupāntyakhaṇḍikoktanyāyena, "dhāmayadbhavati mudrayā samaṃ" ityādinā vakṣyamāṇadhāmasaṃvidvarṇakramatrayaikyena sākaṃ prakāśānandamūrtimayabṛndacakropāstiṃ sāṃgopāṅgaṃ varṇayato mahāvīdhaureyasya, kavicandrasya, vāgarthaikyasvarūpatatvāvabhodane, svopamānachadmanā, svīyaeva raghuvaṃśamahākāvyārambhamaṅgalaślokaḥ "vāgarthāviva sampṛktau" ityādinā sarveṣāṃ vādiprativādināmasādhyakoṭipraviṣṭatayā'vipratipannasūtraprāyaḥ / "māniṣā"detyākārakaśrīmadrāmāyaṇasūtraślokavat "yāhamityuditavākparā ca sā" ityādinā svārthatopyanūdya sakalavāgarthapratipattimayāya mahāvidyānandalābhāyāṃ, tataḥ / "pūrṇapīṭhakṛtaṃ siddhe stadbhāvastavamādarāt / vānarārthaṃ mahāgubyaṃ śrīvatso vidadhe sa tu " ityantagranthasadarbheṇa tadbhāṣyeṇeva pūrṇapīṭhīkṛtaśceti svoktyā svagranthānuśīlanenacāvagamyate / kiṃcātra "dhamamudrāvarṇakalāsaṃvidbhāvasvabhāvataḥ / pātāniketadṛ(sṛ) ṣṭyā ca bṛndacakraṃ prakāśitaṃ" iti tantrālokādyuktāṣṭavidhabṛndacakraṃ prakāśitaṃ" iti tantrālokādyuktāṣṭanidhabṛndacakropāstidṛṣṭibhedānāṃ dhāmasaṃvidvarṇakramatrayāntarbhāvavarṇanena / "aṣṭadhā sphurati yā purī, aṣṭapuryuditavāsanātmanā" ityāditattatpuryaṣṭakavāsanābhedavarṇanena cābhijñānaśākuntalanāṭakīyanāndīślokavarṇitātmīyamūrtyaṣṭakapratyabhijñāpanam / prathamavimarśe dvitīyamaṅgalaślokasya turīyacaraṇapūraṇe svīyamālavikāgnimātranāṭakīyanāndīślokavarṇitātmīyamūrtyaṣṭakapratyabhijñāpanam / prathamavimarśe dvitīyamaṅgalaślokasya turīyacaraṇapūraṇe svīyamālavikāgnimātranāṭakīyanāndīślokavarṇitātmīyamūrtyaṣṭakapratyabhijñāpanam / prathamavimarśe dvitīyamaṅgalaślokasya turīyacaraṇapūraṇe svīyamālavikāgnimitranāṭakīyanāndīślokaturīyacaraṇasyaiva "sanmārgālokanāya vyapanayatu sa va stāmasīṃ vṛttimīśaḥ" ityasyānanyavāgarthabhāvādicauryeṇa kaṇṭhoktyupanibandhanādīnibahūnivyāvartakānyasyā api kṛteḥ prakṛtyā sākaṃ tadīyatāṃ poṣayantyeveti punaruktaprāyaṃ / kiṃca `vāṅmayāmṛtanidhiḥ prakāśate kālidāsa iti kopi candramāḥ / yena cidgananacandrikā kṛtā hṛdaguhāsu sudhiyāṃ hṛtaṃ tamaḥ' ityādi kavicakravartiviracitaṃ hṛdayacandrikāvacanapapyasminnarthe śābdaṃ pramāṇapadamadhitiṣṭhati / tathātraprathamavimarśaeva `yaḥ kilāsa' ityādisūtrātmaprameyake sūtraśloke tadīyamahāprameyena sūtritaparaśāmbhavabhidhunaghaṭakī (ghaṭī) bhūtena parāhaṃmantramayavāgarthacaraṇasaghaṭṭena miśritavāsanācaraṇamayasyānuttaramahānirvāṇacaraṇamahārthasya varṇanavaiśāratvena meghadūtakāvye gaurīśikharavarṇanāvasare yakṣakṛtameghopadeśacchalena "yasmin dṛṣṭe karaṇavigamādūrdhvamuddhṛtapāpāḥ kalpiṣyante sthiragaṇapadaprāptaye śraddhadhānāḥ" ityādinā varṇitamahāśāmbhavacaraṇavibhūtiranāhūtāpi smṛtipathamadhirohatīti tadvidotra pramāṇamityanuttarasaṃpradāyamahārthasiddhānāṃ mahadudāharaṇam / athāpi madīyassaṃśayastadavasthaeva kālidāsakṛtiprakṛtināmarūpaikye / yataḥ syātkācana rūpāṃtaramāpannāpyarūpā sarūpā vā tadīyacidgaganacandrikākṛtiprakṛtirmahākṛtirivetyasanmūlasya turyātītamapyatītya vartamānasya prapañcapañcamasyānunmūlanātsaṃśayasyeti punaḥ punaruktabhayamapyavigaṇayya sudūraṃdhāvanvimarśakāgraṇībhyaḥ prācyāprācyavidvadvīradhaureyebhyo jihnemi na sāhasādullikhitamapīti kṣantavyosmi vinivedanalajjayāpyalamāmūlacūḍamasmadīvyākhyayā sākamaparokṣamūlakṛtivimarśakāṇāmiti cāvedya viramyete meṣāṇḍatolanatulyādaprācyavimraṣṭṛvimarśanaprayāsāt /

kiñcātra kiṃcidjñānāmaprastutāpi prākṛtakālikī svānubhūtyā'prākṛtakālikī ca vastugatirmāyayā'māyakalokavañcanakāriṇī dharmācāryaveṣasañchannā, mahājanānāṃ jāgatṛye kiṃcidivāvedyate "siddhanādakṛtatatkramastuteḥ kālidāsaracitāṃ ca paṃcikām" iti turīyavimarśaparyantoktāṃ mahākavicandrasūktiṃ pramāṇīkṛtyaitanmūlakṛtiprakṛterādisiddhanādhakṛtāyāḥ kramastutessuviliphsayā mahāntamapi vyayasāyādikaṣṭamavigaṇayya, sudūraṃ paribhrāmya, dussahaṃ duḥkhamapi soḍham / tadlābhena tatsarvaṃ bhasmanīva hutam / tato svasadgurunirvāṇacaraṇaprasārabalena mahākāveranuttarattvaranādabindukalāvāgarthakramatricatuḥpañcapuṭīsrotaḥsvacchandacāritā sākṣādupalabdhetyanuttarasiddhāntaprabandha dāridryepi yathā vyācikīrṣutā galagrāhiṇī saṃvṛttā tatpurastāduttarapīṭhikāyāṃ mūlāgamanivedanaprakaraṇe anupadabhāvedayiṣyate / paraṃtvatra rāṣṭrarājakīyaviḍvarādinā viḍvarāhādineva viruddhadigdeśakālavātyādibhayena laukikadraviṇalopena cāyasākṣaramudrapaṇopayuktaviśvamayagranthākṣaraṣaḍadhvalekhanādeḥ kṛtyapañcakakṣārodādantarāyayādassaṃkulāduttīrya kṣīrodaprāntasaṃcāriṇīṃ divya cakorikāṃ varṣadvayādārabhyeyatyapi kālasrotasi dharmātyayoṣassu cakravākīmivaśāradapradoṣeṣu laukikyā api candrikāyā āsvādatṛṣayā cāndrāyaṇavratasthāmiva virahiṇīmupoṣitāmavalokyāpi "sarvārambhāstaṇḍulaprasthamūlāḥ" ityabhiyuktasubhāṣitaṃ smāraṃ smāraṃ kā gatiritīvordhvadṛkkāgatapatrādilopena tanniṣkrayamūlyadāridryeṇa tadarthaṣaḍadhvaparyavasitapādheyalopādinā ca mahate duḥkhāya bhājanībhūyaiva paramadāridryapūrṇapīṭhīkṛtaśca yāvadvirajye, iyatyantarāle yathāvadanubhūyamānadeśaparyaṭanādikaṃ kāgatapatradāridryaprabhṛti pātheyalopāvadhikaṃ ca sudussahaduḥkhagrāmamacaturakṣīṇamapi caturākṣacāturyeṇādhyakṣaṇakṣīkṛtya śikindrābād (dakkan) nagare yas. vi. śāstrimahodayāḥ `tṛṇāni bhūmirudakaṃ sūnṛtā vākturīyakā / satāṃ geheṣu satataṃ nocchidyante kadācana' ityuktamānavamahāsmārtadharmasya svayamādarśībhūya svāvasadhyapradānapūrvakaṃ vakṣyamāṇakrameṇāsyā divyacakorikāvyākhyāyāḥ mahāsītāsāvitryāḥ maithilo rājarṣiriva kālidāsīyahṛdvyomni cidgaganacandrikāyāssaubhikayajñavāṭe vedīkarṣaṇādiyāvajjagatyā rāmapāṇigrahāntakhaṇḍakathāyāṃ pāśupatadhanurākarṣaṇapaṇabandhena yāvadbhāravahanārthamupanāyakaḥ pīṭhamarda iva yāvatpratyabhavan, teṣveva dineṣu śauṣkala iva rāvaṇapurodhāḥ dharmadhvajadharmāṇāmapi drogdhā tādṛśasyaiva virūpadharmābhāsācāryapīṭhasya vyavasthāpakaḥ kila śāṅkarāpaśado nāma kvacinmahārātre "ādilābādnagarīyadharmaviplavasamīkaraṇārthamagnihotraśāstriṇo mayāsākaṃ māsadvayaṃ yāvatpīṭhasannidhau dharmavyavasthāpanādinā kāryakrameṇopavāsārthaṃ preṣaṇīyā" iti jagadgurupīṭhamiti nāma mātraśravaṇenaiva prākṛtadharmadhvajeṣu kalyantajagadgauraveṣu pīṭhadharmadrohiṣu dhanāgamārthaṃ śikṣitadharmadhvajarahasyeṣvananubhavadoṣeṇājāgarūkatayā sulabhapratāraṇān es. vi. śāstrimahodayān dhārvāḍanagarīyāṇāṃ nāgeśaśāstriṇāṃ vāraṇasīyānāṃ rājeśvaraśāstriṇāṃ ca mahopādhyāyānāṃ svalithipatrikāṇāṃ pratisamādhānakalpitapatrādimiścadmanā sānunayamiva suguptaśāṭhyaliṅgairatigāḍhaṃ vipralabhya yāvadayācayat tāvataiva tadānīṃ svīyaṃ divyacakorikāsammudraṇādimahākāryakramabhāraṃnivedyāpi parapratāraṇapaṇḍitena tena sudūraṃ vipralabdhatay svopakrānte mudrāpaṇādikāryabhāre labdhamiva hastāvalambaṃ matvā tatsarvaṃ niśvasyāpyacitathaṃ viśvasya yāvadāviḥśvasan -- tāvadayi bhoḥ ! `virūpākṣaṃ khalu pīṭhamakulaṃ kulavidyāsu saṃhāraikatatparaṃ mayānubhūtapūrvameva' ityādyasmadīyaṃ hitavacanamapyavigaṇathya sugāḍhavipralabdhatayā māṃ tena śāṃkarāpaśadenasākaṃ pīṭhasannidhau dharmaviplavasamīkaraṇacchamanā tādātvikavidvallopapūrtaye bahudhā'bhyacodayan / pūrvānubhūtaduścaritopyahaṃ es.vi. śāstrimahodayānāṃ pīṭhagauraveṇa dākṣiṇyena cobhayataḥ pāśabaddhaśśakuntaiva tatpīṭhasannidhau `upabhravṛṣaṇaṃbhraṃśabhramālasasṛgālavat / rājanbahūnyahānyatra yāpitāni vṛdhāmāyā' iti kenacidvipaścitā subhāṣitameṣāṇḍapatanabhramālasasṛgālanyāyena tatraiva pratyahaṃ śikindrābādnagarācchāstrivaryaiḥ patrādibhirāhūto yiyāsureva `śvaḥ paraśva' ityutsavavigarhairguruvaryaiśśāṃkarāpaśadena ca kubārenujāyamānena vāryamāṇa eva kiṃcinnyūnaṃ māsacatuṣṭayamanaiṣam / atrāntare svīyagrāme putrapratirūpaḥ śrīmān svadharmādapracyutajīvito dhanāḍhyo madīyo bahiścaraḥ prāṇaiva vaṇiṅmaṇiḥ śiṣyaḥ mumūrṣurāste satvaramāgamyatāmiti didṛkṣātiśayena yadāsmi tantrīvārtayā''hūtaḥ tadānīṃ śāṃkarāpaśadena pātheyenāpyanupakṛtya vṛthaiva prahitaḥ / madīyaḥ pātheyabhāropi yadā śāstrivaryāṇāṃ mūrdhnyapatat / tadā khalu mayā sākaṃ śāstrivaryāṇāmapi pūrvoktaśāṅkarāpaśadīyā urabhravṛṣaṇabhraṃśabhramanivṛttiśśuktimukteva muktāphalena sākaṃ saprayāsaṃ saṃpāditetyādīni bahūni śāṃkarāpaśadīyāni svecchānicchāparecchāprārabdhānyantarāyasahasrāṇi daivecchāprārabdhānīvottīryāpi divyacakorikākhyā vyākhyā jagatyarāmapāṇigrahotsavānande prathamadvitīyavimarśakhaṇḍotsavānandapātratāmetāvatīmapyanuvamūveti mahadidamānandasthānam / atra mūlakṛtāvāgamānusandhānasamitīyenetareṇavāṃglapaṇḍitavareṇa vilikhya vyākhyātecāgotravitpravaratulye āṃglavāṅmayopoddhāte `pūrṇapīṭhakṛtaṃ siddhe'rityānuṣṭubhīṃ kaveraṃtimaślokapratijñāmudāhṛtya prabandhasyāsyaśrīvatsāparanāmā coritakālidāsamahārthavaranāmā ca kaścitpaṃḍitavaraḥ karteva pratibhātīti śrīvatsavāgarthārthakalāyā apyavivekenājñānenavā vilekhanapāṃḍityasāhasaṃ paṃḍitānāmiva prācīnānāṃ muṃḍitānāmapi mahāṃtamupahāsamāpādayatītyalaṃ kāleyavijṛmbhaṇavimarśapāṃḍityena / sthālīpulākanyayenāpyetat ślokavyākhyāvimarśakāṇāmaparokṣameva pratibhāsata ityanavamāpi navamīva lekhinī tadaṅkanātsvāṃkācca pratinivṛttā svarūpe viśrāmyatītyato na tatrāpyagrahaḥ // itīyamupoddhāte pūrvapīṭhikā // śrī śrī śrī //
athaitasyāścidgaganacandrikāyāḥ prameyagurukramapraṇālikayā
svaprakṛteriva saprameyastadāgamo nāma-
upoddhātottarapīṭhikā /

athaitasya mūlaprabandharājasya rājamahendravaranagaryāṃ bahudhānyādivarṣe cāśvine śuklapakṣe 1938 saṃ -- 10 māsi kāraṇāntareṇānivṛttagatau vartamāne mayi mannikaṭamāgatebhyo yadṛcchayā brahma śrīyutebhyaḥ karropāhvajogayyaśāstrimahodayebhyassakāśātsaṃkṣepataḥ kiñcidiva ṭīkāriracayiṣayā tīrthīkaraṇārthamivāgamaḥ / tatra yadihyahamadakṣiṇopi dākṣiṇyena pravarteyam, gaṇḍasyopari piṭakā saṃvṛtteti laukikīṃ nītimanusṛtyā'kāmayānopi tanmudraṇādau mahatāḍambareṇa saṃsārāḍambareṇeva gale gṛhīto bhaveyamityāgāmicitritagūḍhābhisaṃdhito bhiyācānuttarasrotaḥ kāṭhinyaprayuktayā dvitrivāraṃ niṣidhya virajyamānenāpi, kiṃcinnyūnapaṃcāśadvārṣikādhyayanasaṃpāditānāmanātmakalānāmiva sthitānāṃ catuṣṣaṣṭikalānāmāvidyakārthakāmadohanāya, mānuṣavittārjanādāvanupayuktatvena, daridramanorathavaddurviniyogabhayānnu, bhāratīyavāgarthaparibhāṣā'nāntarīyakāyāṃ bhāṣāvāṅmayapūjāyāmadhītakalānāṃ mantrapuṣpāñjalipradānalobhānnu, vāṅmayamahāyāgīyāvabṛdhasnānalobhānnu, svātmadevatāpreraṇabalānnu, ajñātamūlāt bhavitavyatābalātkila balātkāreṇaiva pravṛttirūrīkṛtā / tato gṛhānāgatena grahagṛhīteneva, māsaṣaṭkamananyadṛśā, rātriṃdivaṃ maṣyākṛteriva mahākṛtyā, lāṃchiteyaṃ cakorikānāmābhāsacakorikā vyākhyā / tadanu tadanuttarasiddhāntatantragranthadāridryeṇaṃ talliphsayā puraiva paricitānāmasmatsagotratvena sodarāṇāmadyayāvadekahāyanādarvākkīrtikāṃtāyā ākalpasaṃsthāpanenālaṃkṛtaśrīnagarāṇāṃ brahmaśrīyutānāṃ karropāhvasubrahmaṇyaśāstrīmahodayānāṃ el. el. bi. paṭṭabhadratayā ballāriḍi // hospeṭa ḍi // musaphkorṭunyāyasthāne prāḍvivākānāmapyanuttarasiddhāntapāraṃgatānāṃ savidhamavāpya, uṣitvāca sārthamāsaṃ, ? tantrāloka 2 tantrasāralaghuvivṛti 3 mālinīvijayavārtika 4 hṛdayacandrikā 5 saubhāgyavāsanāpaddhati 6 mahānayaprakāśa 7 ānandakalpalatikādiṣu tattadupayuktagranthabhāgamupalabhyamaṣyākṛtilāñchitāmābhāsacakorikāṃ yāvadāśrāvayiṣaṃ tāvataivānandollāsabharitaistairdvāviṃśativarṣakalpebhyaḥ prāk vilekhya sampāditā saṃrakṣitā ca, mūlakṛtimātrākalpā, cidgaganacandrikā'dya yāvadanvarthanāmā, sālaṅkārāśramapūrṇā, viśramaṇīyā kalpā ca samajanītyāmūlacūḍamasaṃlakṣitakramacakorikābhāsā sahāyenaiva saṃtṛptijyotsnāritāntaraṅgatayā viniśvasitamiva / tataḥ svīyamānandollāsabharaṃ patrikāmukhena prakaṭayya ca kṛtakṛtyaṃ manyamānā iva divaṃ yayuḥ / paścāttāṃ paścāttāpalāñchitāṃ tadanutāpānubaddhahṛdvyomā divyacakorīkaraṇakautukena svadyota iva taissākaṃ divamutpatiṣyanvāgarthaṣaḍadhvapathena nākṣatraṃ vyoma yadā niraṇaiṣam, tadāsmacchārīrakaikasambandhinopi vinītāntevāsikalpāḥ triliṅgasaṃskṛtāṃglabhāṣātritayepi rājakīyabhāṣāniyamānuruddhavidyāśākhāyāṃ em. e. vidvān ityādipadatritayottīrṇapaṭṭabhadratayā haidarābād (dakkan) nagare nijāṃkālejīnāmakāṃglavidyāśālāyāṃ saṃskṛtāndhrabhāṣādhyāpakeṣu prophesara padābhiṣiktā apyanuttarasiddhāntamahānandasāmrājyapadepi kṛtābhiṣekatayā rāmānandanāthadīkṣānāmaśālinaśca es. vi. śāstrītyāṃglavyāvahārikanāmnā lalitāśatakahaṃsatārāvalī - kāmavilāsādinaikakhaṇḍakāvyakalpanirmātārassaripella viśvanāthaśāstrimahodayāssānandasambhramamāṃglapaṇḍitalokamahopakārāyāsyāḥ kṛtiprakṛteḥ ślokavākyārthamātrasyāṃglabhāṣāparivartanepi śraddhāpurassarametadīyaṃ divyacakorikāvyākhyāmudrāpaṇādibhāraṃ svaskandhayoryugandharavat svayamevāsiṣajannityaho mahatsāhasam / yāvadevaṃ gurutrayamukhyayā nādhaparamparayā'yamasyāgamaprakāraḥ / atrāntare adya gurudvayasya manavasiddhaughamithunasyeva kulasahasrārapatitasya karropalāñchitatvena madīyasyātrivaṃśasamudbhūtasya vidyāvīryaikaprabhavasyātrigotrakulasyāpi satriṃśapūraṇena lokapratyāyanārthamiva tādṛśatvena tatravai tricatuḥ pañcāvāhakramabhedepi tallāṃchanārthamiva karrāśabdasya prākṛtāndhrabhāṣāparibhāṣayā daṇḍaśabdaparyāyatāprayuktadaṇḍakramānuvṛtyā ca uktalakṣaṇatricatuḥpañcavāhakramabhedabhinnadaṇḍakramānuvṛttāvapitryarthamahākramalobheneva tridaṇḍakramānuruddhena daivānītena tridaṇḍasanyāseneva śiṣyaughapaṃktipatitena mayāpi purā maṣyākṛtilāṃchiteva bhāsamānā''bhāsacakorikā kulākulasahasrārasāmarastyenaiva divyacakorīkṛtā cetīyatā kālakrameṇa samūlakalpaḥ, prabandhāgamopi, āgamaiva dhāmasaṃvidvarṇakramestripuṭīkānubaddhastrivṛtkaraṇeneva prakāśānandamūrticakratrayānubandhenāpi, kalikātānamarasthāgamānusandhānasamitīyatrivikramatīrthapādapreritopyatrivikamakramānuvṛtyā turīyakulakramānuruddhe, vaṃśadaṇḍaparvaṇi, madīye mayi vā, turyātītamahānandamūrticakrīkṛtaścetyanena mahānandavīcīsaṃrambharasollāsabhareṇaitatkṛtau nirvāhāyakilātītaturyakramopi turīyānandamūrticakramātrarūposmi saṃvṛttaḥ / "muṇḍanaṃ jñānarūpaṇe daṇḍanaṃ ca kriyātma(nā)tā / muṇḍadaṇḍakramau tena matau jñānakriyātmakau // iti mahārthamañjarī parimalādiṣūllikhitatantrāntaravatanoktanītyā'smadīyakriyāmayānandacakradaṇḍakramasya pūrvanirūpitadiśā saripella viśvanāthaśāstrimahodayaiḥ svayaṃsvīkṛtatvenāvaśiṣṭamuṇḍakramamātre vicitrabhānāviva citrabhānāvanuvatsare'kulasahasrāreca svabhānunā viśrāṃtiścopalabdhā / atraivāntarāle purā pūrvapīṭhikāyāṃvilikhya vijñāpita prakāreṇa virūpākṣapīṭhābhosa'kāryavyavasthāpakasya śāṅkarāpaśadasya svātmadharmadroheṇa kṛtaṃ mahāpratāraṇamapyanubhūya iti kartavyatāmauḍhyena śrīśāstrimahodayairvijayanagarasaṃsthānapaṇḍitaprakāṇḍānāṃ śrīmahāmahopādhyāya kalāprapūrṇādivirudāṅkitānāṃ śrītātā subbarāyaśāstrimahodayānāṃ śrī `nyāyabhūṣaṇa'"peri lakṣmīnārāyaṇaśāstrimahodayānāṃ ca saṃśodhanepi preritaḥ purā kalpīyāmābhāsa cakorikāmevādāyāgamam / tatra tayossaivāśrāvitā / tacchravaṇasaṃtuṣṭayostayoparitoṣapatrikāpradānamapi tasyā ekata na divyacakorikāyāḥ / tathaiva hariharaśāstriprabhṛtīnāmiti punaruktaprāyam / tasmāttattadīyapatrikā''nayanottaramevābhāsacakorī divyā kṛteti pāṭhakamahodayebhyo vinivedya viramyate prabandhāgamodantalekhanādeḥ //

atrāsmin kalikātānagarasthāgamānusandhānasamitīye cidgaganacandrikākhye mūlaprabandhe ślokapañcakaṃ nopalabhyate / tacca ---"khe nirastasakalakriyākrame" `ādimāntimagṛhītavarṇarāśyātmikā' `ambike! cidamūtāmbucinmayīm' `yatra tatra militā marīcayaḥ' `amba! tāvakapadadvayārcaka' ityākārakam / tatra prathamatṛtīyaturīyaślokatrayaṃ mūlakośasampādakaiḥ svāmi trivikramatīrthapādairmūlagranthasamāptyanantaraṃ yoginīhṛdayasetubandhādinibandhagrantheṣu tattadācāryaiḥ pramāṇatayā parigṛhīteṣūllekhanena pradarśyāpi mūlaprabandhe svopalabdhe tadanupalambhātkila sthānāntaraprakṣepasāhase saṅgatipracyutibhayena vā hetvantareṇa svamudrite mūlakośe mudraṇāparityaktam / dvitīyaḥ ślokaḥ granthāntare pañcamopi vandārāśramapūjyapādakṛtasaundaryalaharīvyākhyāne ca pramāṇīkaraṇenopalabdha iti krameṇa `khe nira'stetyādiślokadvayaṃ dvitīyavimarśe 56-75 aṅkāṅkite sthānadvaye `amba keci' dityādyavaśiṣṭaślokadvayaṃ, tṛtīyavimarśe krameṇa 129-173 sthānadvaye ca pañcamamapi, turīyavimarśe 241 sthāne ca tattatsaṅgatilobhenaiva prakṣipya vyākhyātam / ata etatpañcakaṃ teṣu vā sthānāntareṣu vā vimarśakaiḥ paṇḍitavaraiḥ prakṣepaṇārhatayā boddhavyamityapi nivedyata iti śivam //
atha cidgaganacandrikāviṣayādyanubandhacatuṣṭayādiprameyasārāṃśaḥ ---

seyaṃ mahākṛtiḥ vimarśacatuṣṭayopetagahvaraviṣayarājasaṅkalitaśabdārthaśarīratayā kālidāsasamāhākavicandrasyaiva mahākṛtirnānyasyetyapi suvacā / tatra kīdṛśī mahākṛti, kovā gahvaro viṣayarāja ityasyottaraṃ prabandhanāmaiva vivṛṇotīti brūmaḥ / kathaṃ? cidgaganaṃ nāma jñānakāśaḥ dāharābhinnaḥ / candrikā khalu candrakāntiḥ / sā ca svasvadharmādharmaviṣayakarāgadveṣabhedabhinnamatobuddhikalātulyena, trivṛtkatapañcākṣarīmayena, pañcadaśākṣarīmayena vā, vāgarthaṣaḍadhvagarbhitārthādhvatrikamayena, tādṛśenaiva nādabindukalātripuṭītrivṛtkṛtapañcākṣarīmayena, pañcadaśākṣarīmayena vā, vāgarthaṣaḍadhvagarbhitenaivākṣamālāsu śābdādhvatrikatulyena ca, sāṅketikaparibhāṣayā deśakālābhinnaprakṛtipuruṣaikarūpeṇeti saṃgrahavākyamiti bodhyam / tādṛśena śuklakṛṣṇapakṣatithyādibhedena tattadīyacandrakalāprabhedanena vā "pūrṇatākṛśatayoryadantaram" ityādinā prathamavimarśānte, "vāsareśarajanīśayoḥ kalā" iti dvitīye, evameva tṛtīyaturīyavimarśayośca tatra tatra vakṣyamāṇena deśakālamayamānavapitrādivyāvahārikakālamānaprabhṛtideśakālātītatvena śuddhapāramārthikadaivapitrantakānlamāna kalpanāprabhedena "maharṣayatsapta pūrve catvāro manavastathā / madbhāvā mānasā jātāḥ yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ" iti gītācāryoktalakṣaṇacaturyugādicaturdaśayugāntamahāmānavapāramarṣasāstrīyavyavahārepi chandaḥ kalākālakarmatripucīkalpaprabhṛti caturyugasahasrabrāhmaparyantaṃ tṛtīyavimarśe vakṣyamāṇabrahmavigrahakalādhirohaṇārthaṃ chandaḥkalākālakarmatripuṭīkalpabhedena ca, tattadādhikārikavidyā'vidyāsampadabṛhaṇe krameṇa kramākramaśabditābhyāṃ vṛddhikṣayābhyāmantataḥ kulākulasāmarasyātmakaṃ kālīkālamithunatādātmyāpādanameva pāryantikaṃ brahmavigrahakalāvirohaṇaṃ vaidikam / tāntriko vā mahārthaśca taccādhirohaṇaṃ mahārtho vā / yāmalāditantrāgamadṛśā sattātrayāṅgīkāreṇa prakṛtipuruṣavibhedasya vyavahārasattāyāmantarbhāvena cottamādyadhikāraprabhedābhinnaṃ paścimādyūrdhvāmnāyāntatricatuḥpañcārthamahākramaikarūpaṃ vā pramātrāditripuṭīsāmarasyātmā ahaṃgrahopāsanārūpaḥ pāryantiko mahārthaḥ / vedadṛśā tu, vyavahārasattāyā anaṅgīkārātprātibhāsikapāramārthikasattādvayaśabditaprakṛtipuruṣamātrasāmarasyātmā turīyaḥ paramapuruṣārthaḥ / mahāpuruṣasvarūpameva vā / iti tāntrikavaidikadṛgvivekena kālaśivasya kāraṇopādheḥ karmamayaśivasya kāryopādhervā brahmavigrahakalādhirohaṇaṃ nirṇeyam / tatā hi ekaikasmin brāhme dine tadīye karmamaye vā kalpe caturdaśamanvantarāṇi khalu yāpayitavyāni / tatra catasraḥ daśā avasthāḥ yeṣāṃ manvantarāṇāṃ tāni caturdaśāni, caturdaśasaṅkhyākāni ca / ityādi vyutpattibhedena turīyavimarśe "yā daśāsu nikhilāsu sarvataḥ" ityādinā vakṣyamāṇaguptibhāṣitajagadvijṛmbhaṇalakṣaṇena gāyatryādijagatīchandaḥparyantatayā krameṇa caturakṣarottaraṃ vaidikaṃ saptachandomayamūrtikaṃ, tāntrikaṃ ca pañcapañcadaśākṣa?rīprabhṛtisaptadaśāṣṭādaśākṣaraparyantaṃ vaisargikadaśāmithunasāmarasyena svarākṣarakadambamūrtikaṃ mahāṣoḍhaśīkalāmūrtikaṃ ca jāgataṃ māntravīryameva, vāgarthaṣaḍadhvaśarīreṇānyonyatripuṭīgarbhitena śiṣyaughādiparaughāntagurvaughaṣaḍadhvaśaktirūpeṇa pariṇatā, mātṛkāmayī, vāgarthaṣaḍadhvaśaktireveti mahākavinā prabandhesmin uccaiḥ kaṇṭharavaṇaivoddhoṣitam / etadevāntaḥ puruṣe kālīprakṛtiḥ kulavisagamithunātmanā bahiśca kālī, kālaprakṛtiḥ puruṣātmanā ca "antarbahiḥpūruṣakālarūpaṃ"? ityādinā vedavedāṅgapurāṇetihāsakāvyaparyantaṃ kalpapañcakabhāratavāṅmayecoddhoṣya guptibhāṣitajagadvijṛmbheṇa māntravarṇalakṣaṇena sadyojātādipañcabrahmamayamukhapaप़ñcakātmanāpi varṇitamiti prakāśavimarśaikarūpayā susūkṣmadṛśākalanīyam / atra parantvanāvṛttacakṣuṣkatādoṣeṇa puruṣāpacāreṇāparakālasarpadaṣṭānāṃ tadviṣavegasahakṛtena digdeśakālakalātmikāmātmīyāṃ brāhmīṃ tripuṭīmanātmatayā bahiḥsṛṣṭāviva paśyatāṃ ataeva svatejodarśināmavikṛtāvapi vikṛtacetasāmācāryamanyānāṃ tatra tatra dṛgdoṣanibandhanāmatibhedātsamupasthāsyantītyapi sārvajanīnametat / tatrāpi vimarśakādhikāratāratamyena kecana manubhānavādimānabhedeṣu vivekāndhyena tattadīyakalākālakalpaparibhramaṇādivimarśagocarāḥ / kecana tatrāpi durāgraheṇa jaḍabāhyasya bāhyajaḍasya vā bahirvastuno vimarśagocarāścetīyatī gamanikā / manuśabdasya mantratadarthavimarśaikabodhakatvāditi / tatra cidacinmithunameva kalpaḥ / tallakṣaṇe tu `rogaiśca kṣayito dehaḥ kalpa ityabhidhīyate / tatra tatsūcanātsūtraṃ kalpasūtraṃ vidurbudhāḥ' iti bhaviṣyottarapurāṇavacanam / tatra --- `ādyacitprasaramūrtirambike' iti tṛtīyavimarśādya ślokavākyārthena / tatraiva brahmavigrahakalādhirohiṇītyādimahākavisūktyā ca, brāhmaḥ kalponāma brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivātmakapañcabrahmamūrtiṣu yathādhikāraṃ sādhakādhikāradaśāsvanyatamadaśāvatī anyatamā mūrtireva / tatra caturdaśamanavaḥ pūrvoktavigrahavyutpattibhedena manvantarāṇi vā pravṛttinivṛttidharmayorhetuphalabhedadṛṣṭyā tatsṛṣṭyā ca bījakāryamanusaptakayordvaitarūpeṇa vā dṛṅmātrakalpitabhedena hetuphalayorābhāsabhedacāturyeṇa vā / anuśabdasya mantramananārthasādhāraṇyena dehendriyasaṅghātasahabhāvitatvādyayādhikāraṃ, yathāyogaṃ ca manumānavāntaravibhāgo boddhavyaḥ / evameva tadīyāyuḥkalākalākalpepyekasaptatimahāyugamite paurāṇikepi kalpe yena kenacidgaṇanāmārgeṇa manvindrasaptarṣidivyaṣitryaprājāpatyabrāhmāntāni yugānyapi vyāvahārikena sauracāndrādimāsapañcakena sākaṃ yathāyogaṃ bodhyāni / sarveṣvapi mānavādinādibrāhmadināntaṃ dinakalpagaṇanāmāśrityaiva yathā kālamānaṃ `śatamānaṃ bhavati śatāyuḥ puruṣaśśatendriyaḥ' ityādiśrautamāyuḥparimāṇādi ca / evaṃ sthite prakṛte vāgarthaṣaḍadhve tatprakṛtau vā vaivasvatamanvantarīyeṣu tadīyāṣṭāviṃśatitamakaliyugīyeṣu vā'vatārapuruṣeṣu kālidāsamahākavicandrakalpīyāḥ matabhedāḥ bahudhā vasevartanta ityalaṅkāra eva tattadīyakalākālavigrahākṛteḥ kṛtādau dyūteva vakṣyamāṇalakṣaṇena dyūtakarmaṇā vijitakṛtāyanāmakadurodarāṇāṃ vidvadvarāṇāṃ kālidāsīyakarmadṛśā tadīyakarmavigrahādhirohe tadīyāyā eva svasvaprakṛtervā / nanvāstāṃ tadīyakalākālavigrahamahākṛteradhirohaṇam / tattu --- `yena khelanasarohaṇārṇavaśśaśvadāviśati yena māṃ śivaḥ' iti prabandhānte svenaivoddhoṣitam / prakṛtau tadīyakarmavigrahakalādhirohasya prakṛtatvāttatra prabandhanāmarūpayorvāgarthavigrahavyutpattyā sākaṃ tadīyanāmarūpayorapi tadaikyapraṇālyā viṣayādyanubandhacatuṣṭayanirṇayena sākaṃ ca prameyahārthasārāṃśanirṇayopi kriyatāmiti cettarhi cidgaganaśabdārthavigrahasvarūpanirṇaye viṣaye 1 citi gaganamiti vā 2 cideva gaganaṃ gaganameva cidityabhedasāmānādhikaraṇyane vā 3 athavā, cit gagane yatreti janmādyuttarapadena bahuvrīhimayena vā / tathaiva candrikāvāgarthavigrahasambandhaviṣayepi - 1 cidgagane candriketyādhikaraṇakatatpuruṣeṇa vā 2 āhosvit, cit gagane yasyāssā cidgaganā, sā ca sā candriketi śāktena karmadhārayavigraheṇeti vā 3 utāho, pūrvavat cidgaganameva candrikā candrikaiva cidgaganamityabhedapratipattirvā, ityevaṃprakārakaṣaḍvidhavigraheṣu vigrahadvayasyābhedapratipattyā vigrahapañcakāvaśeṣe, kenavā vigraheṇa? kathaṃ vā vigrahasvarūpe mahākṛteḥ prakṛtervā tattvanirṇayaḥ? kathaṃ vā

tatsahāyena gahvaraviṣayarājādyanubandhacatuṣṭayasya vā tattvanirūpaṇam? ityādi praśnarāśessaduttaratayā mahākavicandreṇaiva gahvaro viṣayarājaḥ, prabandhātmanā, prabandho vā, viṣayarājātmanā kārakādhvavigrahaṣaṭkasāmarasyenaikayoktyā divākaraniśākaravadvipariṇamayya prasādhanīkṛtya ca prasādīkṛta ityeva prati samādhiriti nirvācyam / tatkathamiti cet `āśīrnamaskriyā vastunirdeśovāpi tanmukham' ityuktaprabandhamukhalakṣaṇe āśīrādyanyatamena sākamanubandhacatuṣṭayasya sūtraṇameva khalu prācīnamahākavisamayaḥ / tadatra ṣoḍaśīśabditamahāvaisargikīkalope taṃ puruṣasvarūpameveti `kṣīroda'miti maṅgalaśloke vacasaiva niruktam / taccāntardṛśā hṛdayodyogarūpaṃ, bāhyadṛśā tadupayuktadigdeśakālatripuṭītattvaikarūpaṃ, yadyapīdaṃ dvayaṃ rathūladṛśāṃ taccāturyeṇa mahāpativrataikapatnīvrasthamahāmānavaṃ mithunamivaikameva śrautaṃ vāgarthamithunaṃ, svarūpaeva susūkṣmavastudāmpatyarūpaṃ sphuraratīti lodavedayoḥ jīveśvarau, jagajjīvau, naranārāyaṇau, pārvatīparameśvarau, kālīkālau, guruśiṣyāvityādiśrautabhāratyā svāvinābhūtatattatparyāyanāmabhiḥ vyāvahārikadṛśā kalpanācāturyaparyantayā svātmadharmaprabhedakaṃ, prabodhakaṃ ca yathādhikāraṃ kramākramaśabditena vāgarthaṣaष़ḍadhvakrameṇa ṣaṣṭhaṃ, saptamaṃ vā, pramātṛpramāṇāṃśadvayānubaddhamaṣṭamaṃ cetprameyāṃśena sākaṃ saprameyatripuṭīkaṃ navamaṃ, daśamaṃ ca vāgarthātmakameva mithunam / evaṃ ca pūrvoktaprabandhanāmanirūpepi triṣuṭīdvayātmake, ṣaḍvidhaśābdavigrahaparibhāṣayā kārakādhvaṣaṭkasaṅketitaiṣṣaḍaṅgaṣaḍdarśanādibhiḥ paryāyanāmabhiḥ paryāyanāmabhiḥ tattadabhidheyārthaṣaष़ḍadhvavigrahaparibhāṣayā manobuddhiyutadaśendriyacakre puruṣasvarūpe pumarthasampadi ca tricatuḥpañcavāhavāgarthatripuṭīṣu samaṣṭiyaṣṭibhyāṃ vāgarthasantantyāṃ ṣaष़ḍdvādaśoḍaśānteṣu mahāvindvekarūpatvāt, tathā digdeśakālatripuṭītattvepi sāyanasya vatsarasya malamāsasya vā śiśiravasantayoranyatarasyārtośca vā kalākālavāgarthatripuṭyossamaṣṭivyaṣṭibhyāṃ dvibhinnaikarūpatvācca / tadetattripuṭīdvayaṃ trayaṃ vā prākṛtaṃ kālapuruṣamithunaṃ, anyataraṃ vā mithunasya tātvikaṃ turīyameva rūpamiti ca / tadutkṣipyopāsyakoṭau, upakṣipya vā upāsakakoṭau, avaśiṣṭatripuṭīpañcake dvicatuḥpañcavāhaikarūpe kalākālapravartakamagnīṣomasūryamaṇḍalatrayasamaṣṭivyaṣṭibhyāmapi turīyamahārthasaṅketitaṃ svarūpameveti / śaivaśāktatantrāgamādihakramaparyantaḥ kṛtyapañcakavyavahāraśca / tadatraivaṃbhūtabhautikadṛgviparyāyaśabditena sṛṣṭidṛṣṭivādasiddhāntakramāvalambena śaivaśāktāditantrāgamasampradāyopāsakāḥ, pañcakodṛśamavalambyākramamārgeṇa prātibhāsikadṛksaṃhāraśabditena dṛṣṭisṛṣṭivādasiddhāntakrameṇa vaidikopāsakāśca, pāramārthikasadvastusvarūpasyā śābdatvena svarūpasattāmeva pāramārthikaṃ vyāvahārikaprātibhāsikasattayorviparivartya bahudhā(')nyaprapañcīkṛtya ca svarūpameva tatvāvabodhāya varṇayāmāsuriti / "akramakramavimarśalakṣaṇam" ityādinā dvitīyavimarśe dvitīyaślokena kaṇṭharaveṇa mahākavirevāsūtrayat / tadāstāṃ tāvat / prakṛtau pūrvoktahṛdayodyogavāgartharūpayoḥ cidgaganacandrikāśabdārthayoṣṣaḍdarśaneṣvanyatamena darśanena vigraheṇa vā'ndhagajanyāyenāpi svarūpasāmarasyāvabodhāya vaidikyā antardṛśā saccidānandāparanāmakaṃ guṇatrayameveti / vaiṣayikyā tantrāgamādisiddhyā ca bahirdṛśā tejobannāparaparyāya pramātrāditripuṭīti śāktaśāmbavāṇavavisargatrayāparaparyāyā agnīṣomasūryadhāmatrayatripuṭīti vā turīyasvarūpatatvasyaiva trivṛtkṛtya nirūpaṇe vibhajyālam / tathāpyasyāḥ kṛtiprakṛtestantraprabandharūpatvena tāntrikī paribhāṣaiva tattadabhidheyārthavarṇanāyopayujyate na vaidikīti prāyeṇa saivāśrīyate / vaidikyapi tattadghaṭeṣu tadupāsakalokopakārāya prāsaṅgikī nirūpyata eveti vyākhyāparipāṭī / tadatra tantraparibhāṣayā śāktavisargo nāma sṛṣṭisthitisaṃhārānākhyābhāsākhyānulomakṛtyapañcake caramasya virodhānānugrahāparanāmakānākhyābhāsākhyakṛtyamithunasya vyutkrameṇa saṃhārasthitināmake kṛtyadvaye sṛṣṭyādikṛtyatrayamadhyakendre vā mahāsthitau antarbhāvya, evamanākhyābhāsāgarbhite sṛṣṭyādikṛtyatrayepi ādyantasthityā kramākramaśabditaṃ sṛṣṭisaṃhārākhyaṃ vyutkrameṇa saṃhārasṛṣṭiśabditaṃ vā kṛtyadvayaṃ kṛtyābhāsatayā svātmano mahāsthitau cāntarbhāvya, tādṛśakṛtyacatuṣṭayagarbhitamahāsthiteśśaktipūrṇatayā pūrṇaśaktirūpatayā vā nirantaramithunībhūtaprakṛtipuruṣātmakaśivaśaktimithunapūrṇasvarūpākāṃkṣitayā udayadyauvanāyāṃ tasyāṃ mahāsthitau mahāśaktyāṃ vā `daśāsyāṃ putranādhehi patimekādaśaṃ kṛdhi' `karāṃgulinakhotpannanārāyaṇadaśākṛtiḥ' ityādiśrutismṛtiprasiddhe, ṣaḍaṅgapūrṇe, daśendriyadaśopete vidyāvīryavaṃśoddhārakacidacitsamarasaputrotpattidvāreṇa svasya svaśakteśca ṣaḍaṅgatāpūrṇamāvāya ṣaḍaṅgapūrṇa iva svayamapyavāptaśaktitādātmyabhāvena cittaprabodhaikalakṣaṇatvādaṣṭādaśaśśaktivisarga ucyate / śāmbhavavisargastu ānandabhūmirātmākhalu śambhuśabdābhidheyabhūtaśśakyārthaḥ / saca pūrvoktasṛṣṭyādyanulomatricatuḥ paṃcārthakṛtyeṣu vijñānapūrṇatayā tadīyabāhyānandānubhave tṛpyopyantarmukhasvaśāktānandepi pūrṇānubhavatātparyeṇa bahirmukhatayā cittāvaśiṣṭānāṃ naṣṭārthacaṣkāvabhāsādinirvikalpakameyāvabhāsāntānāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇānāṃ vāsanābījānāṃ bījāṃkurāṇāṃ vā saṃhārakriyayā ābhyantaracidagnimūrtyā svātmaśaktau svayameva hotṛtayā cittapralayaikalakṣaṇatvātsaptadaśaśśambhava iti vyavahriyate / athāṇavopi visargaḥ svayamasampūrṇajīvāṇurūpeṇārthāṇavabindurūpatayātmaviśrāntimevāvidyakīṃ svarūpapūrṇatāṃ vā kāmayānaḥ pūrvoktamahāsthitilābhaparyantaṃ śāktaśāmbhavavisargayo rantarāle praveśaniveśāmyāṃ śāktavisargagarbhapāṭhena ca pūrṇākṣatāmakṣapūrṇatāṃ cāpekṣamāṇaḥ svayaṃ tayaiva viśrāmyati nāhantayā'nāhatavisargapūrṇayeti cittaviśrāntilakṣaṇoyaṃ paप़ñcadaśaṣṣoḍaśo vā visarga iti tantrālokatantrasāralaghuvivṛttyādiṣu visargatrayalakṣyalakṣaṇasamanvayo vistareṇa draṣṭavyaḥ / etadeva visargatrayaṃ lokepi vāgarthaṣaḍadhve liṅgatrayaparibhāṣayā strīpuṃnapuṃsakaliṅgatrayātmanā prathamamadhyamottamapuruṣatrayātmanā ca vyavahriyate / ityevamuktalakṣaṇopetaṃ visargatrayamanuttarākṛtyā vedituṃ yadi camacakṣuṣāpi didṛkṣettarhi mātṛkāsvarakhaṇḍānte śāktavisargadāmpatyaṃ tailasārpirbindudvayatulyenāgnīṣomīyavisargātmanā, śāmbhavaṃ ca sauryaṃ mahāsaumyaṃ vā'dvitīyapūrṇānusvārātmanā, āṇavaṃ cārthībhūtamarthānusvārārthavisargānuttarākārādidisthūlarekhākāritaṃ varṇamayakulaśarīreṇa ca kaulānuttarasiddhāntamaryādayā trikasiddhāntarahasyavedibhiḥ spandasiddhāntarahasyavādibhi rvā vimarśakadhaurayairmātṛkāvāgarthaparibhāṣāsamanvayasadbhāvapūrṇabhāvābhyāṃ gurumukhena vā vivicya jñātavyam / lokepi mātṛpitṛputralakṣaṇaiḥ kāryaśarīraiḥ sṛṣṭyādikṛtyatrayakriyāśarīraiḥ dharmāditrivargamahārthaśarīrairagnīṣomādidhāmatrayakāraṇaśarīraiśca vivicya vijñāya dvādaśānte mahāpramātrādipāryaṃtikapañcadaśyāṃ mahākāraṇatripuṭyāmante ṣoḍaśyāṃ ṣoḍaśānte ca yathādhikāramupāsitavyaṃ ca / atrāyamāṇavo visarga eva vāgarthaṣaḍadhva jīvasaṃsāre ca sādhakasvarūpamityapi / śāktaśāmbhavavisargadvayaṃ tu bindutrayanirvācyaṃ

sat suvyaktaśāktaśāmbhavanādanavakabhedena / mātṛkāyāṃ svakhaṇḍānte cāntarbahistripuṭīṣaḍadhvayoryayopacaritavyaṣṭisamaṣṭibhyāṃ dvādaśaṣoḍaśāntanādavāgarthākṣanavakāntamunmanīmahānādabinduparyantaṃ pāryantikamidhunabhedena ca yāvanmahārdhasidhyavadhikaṃ sādhyarūpameveti ca / sphuṭoccāraṇena vyaktidaśāyāmapi nādavāgarthaṣaḍadhvātmanā kartṛkārakādikriyākāryāntākṣamākāsu bhedasphuraṇepyāṇave vāgarthakrame vyaṣṭisamaṣṭibhyāmagnīṣomādidhāmatrayatripuṭīrūpeṇāpi kāraṇābhinnameveti sūcitapūrvam /
tatrāṇavavisargo jīvaṃ evānubandhacatuṣṭaye mūlabhūtodhikārī / saca kiñcidāṇavamalamātrāvaśeṣeṇa janmani yatra kālāvayave vā jananamaraṇapravāhe kālavegenohyamānaśśāktavisargagarbhe patati / tadeva tasya jīvasaṃsāre caramaṃ janma tadīyaḥ kālanāśo vā / sa ca tadā prapañcapañcapetāsanāsīnāyā mahākālasaṅkarṣiṇīparadevatāyāḥ mañcapādeṣu prathamaḥ "brahmaṇāṃ brahmaṇaspate" ityādi māntravarṇikagāṇāpatyavāgarthaṣaष़ḍadhvarūpatvādeva śaktiputratvena vyavahṛto gaṇeśāvatāratayā, śāmbhavavisargapatitaścet ṣaḍānanaśivakumāratayā vā, karmabhūmāvavatarati / idameva rahasyam / "śaktijanmā gaṇeśaḥ" iti granthādau maṅgalaślokacaramapādena, dvitīyavimarśe "yāvadambapuruṣasya śānta" tetyādinā ca rūpitaṃ, tadatra pūrvoktanādavāgarthapramātrādiśaktiṣu yasyāḥ kasyāścidvā śaktergarbhasamudgakādviśvottīrṇassanneva svātantryādbhūmāvavataran tṛtīyavimarśe "akṣacakranivahokrasaṅkhyayā" ityetat śloke vakṣyamāṇaprakāreṇāntarbahirakṣārthaviṣayagaṇānābhīśitṛtayā gaṇeśa iti vyavahriyate / idamevādhikāriṇaḥ svarūpam / evaṃ sambandhopi / uktagaṇeśāvatāraprabhṛti sādāśivamañcaphalakaparyantaṃ pañcabrahmāvatāreṣu tattadavatārakrameṇāntato mahākālīkālamithunatādātmyenānabhedenavā pañcavāhamahārthakramāparaparyāyasya sādhakahṛdayodyogasyeva yathādhikāraṃ gahvaraviṣayarājasvarūpatayā tasya prabandhena sākaṃ pratipādyapratipādakabhāvaḥ, sāvakena sākaṃ prāpyaprāpakabhāvaśca sambandha iti sambandhaviṣayayoḥ svarūpam / tathā prayojanaṃ / sādhakasya maṅgalaśloke caramapādasūcitaśaktigarbhapraveśadvāreṇa viṣṇurudrabhāvādikramagrāsamukhena ca `īśvaro bahirunmeṣo nimeṣontassadāśivaḥ' iti tantrāntarokteśvarabhāvasyaikānekajanmānubhavakrameṇavā, pañcamabrahmabhāvamapyatītya `cillocanena satataṃ śivamīkṣitu'miti granthādau turīyaślokapratijñātasamanvayasadbhāvapūrṇabhāvābhyāmantataḥ parasadāśivamithunasvarūpāpattiḥ / tayā `hṛdguhāmabhilaṣannahanta' yeti granthādau pratijñātaviruddhasakhyahāniśca prayojanamiti prayojanasvarūpanirūpamaṃca / evaṃ granthādau ślokacatuṣṭayena, pañcakena vā anubandhacatuyaṃ mahākavinaiva sūtritam / tatsvarūpavistarastu sādhakasya tantrāgamaparibhāṣayā māyīyakārmaṇāṇavāparanāmakaṃ malatrayaṃ krameṇa sthūlasūkṣmakāraṇopādhitrayamāśritya tadīyanaiśreyasābhyudayayoḥ pratibandhakamiva pramādālasyādidṛgdoṣeṇa sphuraṇaṃ tadīyajaḍaprakṛterlakṣaṇam / tasyāḥ bhrāntyekaśarīratvānubhavāditi brūmaḥ / tathāhi -- `māyikaṃ nāma yoṣotthaṃ malaṃ bhedāvahaṃ matam / vā, bhedaprathāmāyīyaṃ' iti lakṣaṇātpāṃcabhautikadehādāviva bāhyepi jagati svarūpeṇāsato bhedasya sphuraṇāpādanaṃ bhrāntireveti bāhyairmādhyamikādibhirapyabhyupeyate / tathā kārmaṇamapi `śarīravāṅmanobhiryatkarmaprārambhate naraḥ / nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā paṃcaite tasya hetavaḥ // tatraiva sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ / paśyatyaketubuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ' ityādibhagavaduktyā yaugikīṃ kartṛtāmātmani kevalāsatīmadhyāropya "kimahagai sādhunā karavaṃ ! kimahaṃ pāpamakaravamiti" ityādinā taittirīyabrahmavalyuktaśubhāśubhakartṛtā'kartṛtāprayuktatāpatrayātmakamidamapi bhrānteḥ prakārāntaram / evamāṇamavamapi --- "svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā / dvidhāṇavaṃ malaṃ proktaṃ svasvarūpāpahānitaḥ" ityuktadvividhaliṅgayā bhrāntyā svarūpavibhutvādisampado vismṛtirevetīdaṃ tritayamapi bhrāntirūpamevetyatra naviśayaleśopi / tadetattritaye `kṣīroda'mityādiślokatrayakrameṇaikaikaślekenaikaikamāśīḥ pūrvakaṃ nirasya turīye nirmalajñānanetreṇeśvarasādāśivamithunarūpasyātmaśivasya sākṣātkāreṇa taccikīrṣayā vā saṃsāradāvānaladagdhasya tatsamanvayasadbhāvapūrṇabhāvābhyāṃ viśvottīrṇatāmayapūrṇānandānubhavāya svasvacidgaganacandrikāprabandhavimarśasyeva svavitīrṇasya mukhyopāyatāmāvedya samaṣṭiprabandhena varṇayitavyeṣu nādavāgarthaṣaष़ḍadhvabhedeṣu saccidānandatripuṭīsamaṣṭirūpayornādanādhanavakayordvitīyavimarśe vyāvahārikamātṛmānameyātmakatripuṭīvarṇanena tṛtīye pāramārthikapramātrādi mahātripuṭīvarṇanena turīye ca phalībhūtamahāturīyatripuṭyāḥ cinmayanāmarūpāṃśayoḥ svarūpe kramākramaśabditayoḥ sṛṣṭisaṃhārakramayoḥ paryāvartanena ca krameṇavyāvahārikamātṛpramāṇatripuṭīśabdite kriyākāryākṣanavakadvaye'pi viśvottīrṇayoḥ viśvābhāsacinmayaprakṛtipuruṣayoraikyavimarśena sūtraprāye prathamavimarśe "hṛdguhāmabhilaṣa"nnityādibhiraṣṭādaśabhiḥ sūtrātmaprāyaissūtraślokairvarṇitasvātmaikyasiddhaye svīyamahākṛterādinādhāparaparyāyanāmnasiddhanādhabhaṭṭārakasya kramastutyaparaparyāyakṛteḥ pañcikākhyayā viśvarūpavivartaprakṛtyā vyākhyārūpatānavottaratriśatatame" "muktameva na maye" tyākārake śloke kaṇṭharaveṇoddhoṣitetyanubandhacatuṣṭayena sākaṃ siddhasyeva sādhakasyāpi kālidāsasya pūrroktaṣaḍvidhavigrahaikyaṃ jñānavarṇavamahānayaprakāśādisūcitaṃ ṣaḍvidhaṣaḍadhvagurvaughakramaikyena sākaṃ śiṣyaughānujighṛkṣayā svānandānububhūṣayā ca mahākavicandrasya vāgarthaṣaष़ḍadhvaprakṛtyā varṇitamiti sudhiyo vibhāvayantu / turīye vimarśe "tvaṃ navārṇamanucakravigrahe" ityetasmin ślokecedamevaikyaṃ vitatya vyākhyātaṃ tatravai draṣṭavyam / iti prabandhārthaprameyāṃśasārarāṃśaśceti dik / iti nivedayitā ---- granthakṛt //
// ॐ //
paradevatāyai namaḥ //
cidgaganacandrikā //
karropapadāgnihotraśāstriṇā dhanadānandanāthadīkṣānāmaśālinā,
viracitayā `divyacakorikayā' samalaṃkṛtā //
prathamavimarśaḥ //
vyākhyopakramaślokāḥ //
ॐ namaḥ parānuttarasiddhāntavidyāsampradāyapravartakebhyo vaṃśarṣibhyo namaḥ paraughādibhyo mahadbhayo munibhyo namo gurubhyaḥ / sarvopaplavarahitaḥ prajñānaghanaḥ pūrṇapratyagartho brahmaivāhamasmi //
svavimarśamahāsphūrtipūrtaye gurumūrtaye,
namo yaddarśane sadyaścitraṃ na dṛgapi sphuret

svaranādāvivānyonyasaṃpṛktau svopalabdhaye /
sadānandasvarūpau tau vande(')kāra(la)yugātmakau

śrīkāmākṣyāndanāthamithune praṇato(vo)smi kim /
yadanugrahatastantramārgo me gahano'sphurat

ānandanāthāparadaikṣanāmā kāmākṣibhāmāhitapūrṇadhāmā /
śrīdeśikendre'cyutapūrṇasomaḥ(ṣṭamavīrarāmaḥ)ṣaḍadhvadhāmā pihitasvasīmā
parāprāsādamārūḍhassauvarṇopavane caran /
mānasānandanārāmo vyākurve kṛtimanvaha (hamimāṃ kṛtim)

atrivaṃśasamudbhūtiragnimūrterdvināmadhṛt /
edhīkurvannupapadaṃ daṇḍakramasamudbhavam

paradṛgdoṣaśāntyarthamidhmavāhaṃ kalebaram /
gṛhākhyānendhanairgotre dahannasmi (sti)sunirvṛtaḥ

āśāyāmuttarāyāṃ hi kuherosmi (sti) yatassvayam /
dhanadānandanādheti gurumūrtiprasādi(ri)tam

vidyādhane'nvarthapadaṃ dhṛtvā syāṃ prerito balāt /
kriyārsiddhirmahīyaṃ cetsatyā(tve)syāditi vi(niḥ)śvasan

kālidāsakṛteḥ kurve(ryādvyā)vyākhyāṃ divyacakorikām /
cadrikāsvādanānmattāmunmattāṃ tadrasādṛte

namaskaromi satataṃ karma kiṃ tannakathyate /
kiṃ dampatimiti bṝyāmutāho dampatī iti

arthaicityepi śabdasyānaucityādādimaṃ na cet /
śabdaucityepyanarthasvabhāvādevāntimaṃ na hi

tasmānnamaskriyākarma kathituṃ naiva śakyate /
tadbhāvāpattirevātra tṛtīyā gatiriṣyate

turye tādātmyasaṃvittiḥ sā kāle nopalabhyate /
mahānivedanaṃ tatra turyātītāmiti smṛtam

kvāhamantarma(haṃ mandama)tirbālaḥ kva mahākavivāg‌jharī /
titīrṣuṃ dustarāṃ tāṃ māṃ nayetpāraṃ guroḥ padam

kṣantumarhatiṃ me santaḥ sāhasaṃ(ṣoḍaśaṃ)bālacāpalam /
yā jātā ityoṣadhayayo devebhyastriyugaṃ purā

ityoṣadhīśasūktādau yogastraipura īritaḥ /
parokṣapriyatā ceti pratyakṣadveṣitā tathā

vedeṣvapica deveṣu śabdaprathānyajṛmbhaṇāt /
tadeva tricatuḥpañcavāgarthānāṃ yugaṃ matam

tadevānuttare dhāmni deśakālādhvanorapi /
tadrahasyaprakāśena sādhakānujighṛkṣayā

kṛtā nu kṛtiratraiṣā ṣaḍadhvavivṛtichalāt /
tadarthavivṛtau sākṣātpravṛttāpi prasaṅgataḥ

vādajalpakathākṣuṇṇā trayīṣaḍdarśaneṣu ca /
yathāmati madīyāpi tadviveke(kā)kṛtirbhavet

atra māmanugṛhṇātu yenāsmi kila coditaḥ /
kālidāsakavernāma sūpālabdheva dīrghikā

hrasvaṃ māmavajānantī kalidāsye nyamajjayat /
trayyante tatra sūrttīrṇastraivikramagiraṃ smaran

tripādyānnāchalātpañcavāhatāṃ balisampadam /
āruhya gurave devarājāyā'dāṃ guroḥ śriyam

paricchado mamahyatra bhūcārī daṇḍataḥ kramaḥ /
nāma(mūrti)mālā varṇamālā yasyaiśvaryamanantakam

tadantasthaḥ svairacāraḥ svecchā('')cāraniyantritā(śāstraniyantritaḥ) (trirāmaviniyantritaḥ ) /
svabhāstatra mokṣassyādanuttaramahārthavān

kalyantasiddhimārme'sminvaikharī pañcavāhatā /
evaṃ khaṇḍakathā yāsau kathā parikathā'stu me

kṛte tu mānavā dharmāstretāyāṃ gautamāḥ smṛtāḥ /
dvāpare śaṅkhalikhitāḥ kalau pārāśarā matāḥ

kṛtetu reṇukā śaktiḥ tretāyāṃ janakātmajā /
dvāpare draupadī śaktiḥ kalau śaktistu kālikī(kā)

kalyante nāsti tacchāstraṃ śaktirvā kali (kāla)vigrahā /
tasmātsarvaprayatnena kalyante kālikīṃ yajet (kalimudvahet)

vaidikaṃ kālamithunaṃ (vaidikaṃ maithunaṃ kāla(pāpa) kalanāśamanaṃ hi tat /
śrutaṃ tadvāmadevye'pi sāmanīśamataṃ bhavet

anyathā dvādaśāntoktasantaternāśasambhavaḥ /
jñānārṇavādyuktadūtīyāgayogavithau smṛtaḥ

gurūṇāṃ puṣpasaṅkocakramopyatra nidarśanam /
so'pi tatraiva paṭale ṣoḍaśe niyamācchṛtaḥ

tade(sae)vehāpi niyatamanubandhacatuṣṭaye /
yathādhikāraṃ vijñeyaṃ nādavāgarthasantatau

śrutipāṭhe kramajaṭāghanārohāvarohavat /
triṣaḍadhvadvādaśāntaniyamo nādavartmani

aidranīlamaṇiklṛptavigrahaṃ klīṃkarāṃghrikṛtacidviśākhajam /
sauryasaumyarasanetradūṣitaṃ(kaṃ)kālikālayugamūrti(mārti)daṃ śiraḥ

arthairalamalamiti śābdikasumanaḥstragunmanāpāṅgī /
bindutrayarasacarvaṇasambhramāvirutā cakāstu bhramarāmbā(samarembā)

mātṛkāśābdavijaye yo vāgarthaikaniṣṭhitaḥ /
digdeśakālatripuṭīparārthaikaprayojanaḥ

śabdabrahmasuniṣpattyā paraṃ brahmādhigacchati /
evameṣa mahārtho'pi vāgarthaikaṣaḍadhvavān

prasṛtābhyantarajyotsnaḥ śaratkālendumaṇḍalaḥ /
ṣaṭ‌triṃśatā ślokajālaiḥ saṃdṛbdho vipulakramaḥ

kudeśikamahāgharmasaṃtaptaissevyatāṃ ciram /
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā

tadidaṃ karma sahajamāgantukamiti dvidhā /
sahajaṃ śābdikaṃ karma janmanā saha śabdanāt

āgantukaṃ tvārthikaṃ syāttasya cāgantukatvataḥ /
tatra pūrvatarā'dhīnā siddhirmānuṣalaukikā

śābde brahmaṇi siddhiḥ syādbrāhmī kṣātrī tu laukikī /
vaiśyānāmarthasiddhirhi gatireṣā sanātanī

kṛtāvasyāṃ prameyādisūcinī suvimṛśyatām /
mahāpramātṛtāmātravimarśaikanibandhanaḥ

sūtraprāyetra purataḥ tricatuḥpañcavāhakaiḥ /
mahākramairgarbhitastu saṃkṣepeṇātra sūtritaḥ

dvitīye śāktavijñānakriyāsaṃsṛtigarbhitaḥ /
pramātā vyavahāropayuktanādaikaviśramaḥ

vicāritastṛtīye tu mātṛkāgarbhaniṣṭhitaḥ /
vāgarthaikaṣaḍadhve'sya tricatuḥpañcakṛtyake

dhāmasaṃvidvarṇagaṇakramaprāmāṇyajṛmbhaṇāt /
mūlahṛtphālakaviladvādaśāntaikaviśramāt

pīṭhaśmaśānamelāpakṣetrayāgakramasthitau /
dhāmamudrāvarṇakalāsaṃvidbhāvasvabhāvataḥ

pātāniketadṛṣṭyā (sṛ)ṣṭyāca bṛndacakraprakāśanāt /
visargatritatayasyākṣamālāvirbhāvahetukaḥ

antarniriṃdhanajyotirbahirmūrtyaṣṭakātmavān /
mūrtyānandaprakāśeṣu bṛndacakrāhamakṣavān

jñānakriyopāsanāsu sakalāsu vyavasthiteḥ /
pramāṇāhaṃbhāvayuktaḥ śāmbhavo'tra vivecitaḥ

turīye tu turīyāhamakṣamatrāvalambanaḥ /
mahāpramātrahaṃbhāve svarūpe vinivartitaḥ

mahāprameyāhamakṣavicāro vipulakramaḥ /
lolitākhi(ku)laviśvāhamakṣakramavidīpanāt

viśvatādātmyatassarvaviśvottīrṇasvabhāvavān /
kramāṇāṃ vaiparītyena śāktaśāmbhavasargayoḥ

guptisambhāṣitajagatsarvasvātmavijṛmbhaṇāt /
kulākulānusandhānasāmarasyasvabhāvataḥ

mahākau(kā)lasvadharmeṇa dvādaśāntaikaviśramāt /
mahāprakāśaciccandraścidvimarśaprakāśakaḥ

navākāśavikāsena nādavarṇakramaikyataḥ /
mahāprameyāhamakṣakramaḥ pīṭhe vicāritaḥ

vāṅmayo'yaṃ mahādūtīyāgaśśāmbhavanāyakaḥ /
sāṅgopāṅgo mahāhantāhavanānta iheritaḥ

anuttaramahāsampadadhikāryatra pūjyate /
mahāprameyāhamakṣasādhakaiḥ suvimṛśya(gya)tām

anuttaramahākārapañcārthaiḥ kṛtyapañcake /
ārthiko'pi mahāyāgaṛ svādhikārānurūpataḥ

arthibhiḥ satu sampādyassvānarthavinivārakaḥ (ṇe) /
tatrānarthotpādahetuḥ svadṛgvailakṣyamevahi

evamarthānarthasāmye yeṣāṃ nirduṣṭamaṃtaram /
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ

na prahṛṣyetpriyaṃ prāpyetyādigītānuśāsanam /
pārthāyopadideśātra bhagavāndevakīsutaḥ

sarvavedāntasiddhāntasāro'yaṃ hṛdayaṃ mahat /
anuttaramahāsaṃvitsiddhānto'trāpi (traiva) dṛśyatām

athāpyanuttare dhāmni gītācāryānuśāsanāt /
pratyabhijñāpanādduṣṭapravṛtterduḥkhahetutā

parāprāsādanādoyaṃ vāgarthaikamahākṣavān /
janmamūlādhārahetuḥ pañcāśaddeśabhāṣitaiḥ

anuttaramahāmūrtiṣṣaḍadhve paप़ñcavāhake /
mahāprāṇaspaṃdarūpaṣṣaḍadhvaikaikalakṣaṇaḥ

pañcavāhasvabhāvena śākto'nyo nāda uttaraḥ /
uttamaśca mahāprāṇanādo (dho) nyaśśāmbhavopi saḥ

iti viracitamārānnādavāgarthakṛtyaiḥ
prakaṭitaparamārthairjñānavijñānagarbhaiḥ /
pratiyajanavidhānaiṣṣaḍvidhaikyena yuktaiḥ
praṇavaparabhadevyāḥ tṛptimāpādayennaḥ (dvaḥ)

ślokaprameyasūcī tu vākyairatra vilikhyate /
sāpyatropakarotveṣā bhuvane'pi vilokyatām

nādavāgarthatattvasya vyākhyāne mārgaśodhanam /
atattvaviduṣāmatra svājñānasya vijṛmbhaṇam

idaṃ hi śāstramāhātmyadarśanālasacetasām /
apabhāṣaṇavadbhāti naca saubhāgyamujjhati

manvindrāderivaikaikakālamāne yugakrame /
ślokānāmekasaptatyā yugasaṅkhyāpi rūpitā

kalāvāgārthatattvepi yugasaṅkhāpramāṇataḥ /
sa ṣaष़ḍadhve brahmakalpe manusaṅkhyāvabuddhyatām

evaṃ kalākālayoge yugaprastāra iṣyatām /
vāstutadvarṣakhaṇḍāderekāśītipadāvadhi

parārthāvadhikāpīha saṅkhyā vāgarthaśaṃsinī /
arbudāyetyādimantre svāhāntena suyojitā

prakaraṇehyaśvamedhetra vāgvārbudamitīraṇāt /
nyarbudāyetyādike tu svāhāṃtena tathā punaḥ

yovai vaco yadbhūmāsyāttanyarbudamitīritam /
tasmāttadubhayādhīnā mantrasiddhirhi laukikī

mātṛkāyā laukikīsyādvarivasyā satāṃ mude /
ityayaṃ mātṛkāvāstumaṇḍapo viśvabhāvanaḥ

iha khalu paramakāruṇikaḥ kavikulatilakaḥ kālidāsanāmā mahākaviraviśeṣeṇa mandamadhyamādisakalabhaktajanoddidhīrṣayā pratīkādyupāsanāmedeṣu dhāma saṃvidvarṇakramatrayopetavakṣyamāṇalakṣaṇaprakāśānandamūrtināmabhistrividhabṛndacakropāsanāyāṃ devatānāntarīyakaṃ "antarbahiḥ pūruṣakālarūpaṃ" iti śrīmadbhāgavate bhagavaduktiprakāreṇāṃtardaharātmanā bahiḥkālarūpeṇa carācarasakalajaganniyāmakaṃ, kaladhātvarthakālaśivaśaktyāḥ svābhinnamahākālīpañcavāhamahārthakramākhyamanuttarasiddhāṃtatattvarūpaṃ, "haṃta! rahasyaṃ bhaṇāmo mā bhramata garbhagoleṣu / atyāsannaṃ hṛdayaṃ paryālocayata tasya codyoyaṃ" iti mahārthamañjarīparimaloktalakṣaṇahṛdayodyogarūpaṃ cidgaganacaṃdrikāprabandhamiṣeṇa kāvyamaryādayā prakaṭayitukāmastatra vakṣyamāṇalakṣaṇaparadevatāpīṭhamañcapādeṣu śiṣyaughādimahāparaughāṃteṣu gurvaugheṣu vā prathamamañcapādagurvaughādirūpaṃ "vāsanāmātralābhe pi yo'pramatto na jāyate / tamanityeṣu bhogeṣu yojayanti vināyakāḥ" iti mahārthamañjarīparimaloktiprakāreṇa nirvighnasiddhyaupayikā'pramādahetutayā satsampradāyaparamparāgataprathamaspāṃdakhyayā puryaṣṭhakādhinetṛgaṇeśatattvatayā ca prathamārādhyaṃ, "oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā / kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau" ityuktaprakāreṇa brahmagranthivibhedakamahāpraṇavavāgarthaṣaष़ḍadhvaikaśuṇḍaṃ, śaktiputraṃ, mahāgajādhirājānanamādhikārikamaṅgalamūrtimanubandhacatuṣṭayasūcakaṃ svānubhavadidarśayiṣayā sābhiprāyaviśeṣaṇairādau graṃthato nibadhnāti ---
<1-1>
kṣīrodaṃ paurṇamāsīśaśadhara iva yaḥ prasphurannistaraṃgaṃ
cihyomasphāranādaṃ rucivisaralasadbinduvaktrormimālam /
ādyaspandasvarūpaḥ prathayati sakṛdoṃkāraśuṇḍaḥ kriyādṛk
dantyāsyo'yaṃ haṭhādvaḥ śamayatu duritaṃ śaktijanmā gaṇeśaḥ

kṣīrodamityādi // atrādāveva yadyapi "śubhado mo bhūmimayaḥ" ityukta chaṃdogaṇalakṣaṇānusāreṇa bhūdevatākamagaṇasya maṅgalakaratvena gaṇaśuddhāvapi kaṣayoryogātmakakūṭārṇakṣakāraprayogābhisaṃdhinā yaugikī varṇaśuddhi rna vivakṣiteti dyotitam / tathāpi jaḍajāgraddaśāprakṛtivācakeṣu kādimāvasānakasparśavarṇeṣu kādimāvasānakapratyāharasiddhasya pāśukajīvagatasthūlakāmapuruṣārthavācakatvena taṃ vihāya, śaṣasahānāmūṣmavarṇānāṃ krameṇa citprakṛtitādātmyāpannaśuddhavalidyeśasādāśivaparaśivamithunāvasānakatayā paraśivamithugatāntamukhahṛdayodyogatattvacatuṣṭayasya pañcakasya vā vācakatvena śaktijanmeti gaṇeśaviśeṣaṇāvagataśāktavisargavilāsasya, tadnabhapatitāṇavavisargavilāsasya vā, nididhyāsayiṣitaprathamaspandātmakagaṇeśatattvaśivakumārasya kūṭārmabodhyatvavivakṣāṃ manasi nidhāya jāgraddaśādisparśabodhakasyādyasparśākṣarasya kakārasya, turīyadaśātattvabodhakeṣūṣmavarṇeṣu dvitīyavarṇaparāmarśatyeśavācakasya ṣakārasya ca pratyāhāreṇāntarmukhe hṛdvyomni kaṣaṇakriyāprātipadikavāgarthapratīteḥ tadubhayapiṇḍībhūtakṣakāreṇeśajāgṛtivācakena pravṛttinivṛttyubhayadaśāsāmarasyātmakameva puryaṣṭakādhinetṛgaṇeśatattvamiti sūcayati / taduktaṃ mātṛkācakraviveke turyakhaṇḍe -- "mātmā paśuḥ prakṛtireva tayā nigīrṇo hātmāpi citprakṛtireva nivṛttirūpā / itthaṃ dvidhā prakṛtivikramabhūḥ kṣakāraḥ śambhuḥ paraḥ parata eva bhavetprakṛtyāḥ" `yadvā śivaḥ kṣa iha mapratiyogibhāvātsauṣuptameva paraśambhupadaṃ cidātmā / yaccakramadhyaparatā tadadhīśatā ca śambhoḥ tadasya guṇagandhitayārcyabhāvāt //' iti ca / nistaraṅgaṃ kṣīrodaṃ paurṇamāsīśaśadhara iva prasphunnādyaspandasvarūpo yo gaṇeśaḥ nistaraṅgaṃ cidvyoma sakṛdeva prathayati / svātmānubhavatya sakṛdvimātarūpatvātsakṛtprathanamitibhāvaḥ / etena puryaṣṭakādhinetṛgaṇeśasya paurṇamāsīśaśadharasāmyavarṇanena candrasyāvināśisādākalāparyatavṛddhikṣayāviva gaṇeśasyāpi puryaṣṭakāvayavapañcadaśakalānāṃ vṛddhikṣayasadbhāvepi candravadeva nāmakalāparyaṃtatayaiva vṛddhikṣayāvityapi sūcitam / yadvā, upasakānāṃ yuṣmākaṃ duritaṃ māyīyabhedaprathārūpaṃ sakṛdekaprayatnena śamayatviti vā sakṛtpadasyānvayaḥ / sphāranādarucivisarādiviśeṣaṇe dehaḻīdīpanyāyena kṣīrodapakṣepi yojye / kṣīrodamiti / kṣakārameruvarṇaṣaḍadhvarūpamīrayatīti kṣīraṃ daharākāśaḥ / yadvā, kṣaratīndriyavṛttibhya iti vā / tadudayate'treti vā udīyate'smāditi vā kṣīrodamiti cidvyomno viśeṣaṇam / taccādau kṣārodamapi paścātkṣīrodamiti rahasyaṃ / kṣīrodadhiśceti viśeṣyatā ca / ubhayadhāpi hṛdayodyogabodhakaṃ padamityarthaḥ / ādyaspandasvarūpa iti / sṛṣṭikrame ādāvanuttarākārādāvaspandasvarūpo vāgarthayo racalasvarūpaḥ / saṃhārakrame tvādye'kṣapratyāhāre spandasvarūpaśca / akṣaspandasyaiva saṃhārakramārambhatvādidaṃ gaṇeśaviśeṣaṇam / tadārucīnāṃ visareṇa lasanto bindavo vaktreṣu yāsāmūrmimālānāṃ tāṃ ūrmimālā yasmintamiti vigrahaḥ / cidvyomapajñe tu, rucivisaralasadbhindavo vāṅmādhuryarasānusandhānena tadīyaśabdārthālaṅkārādirasānusandhānena vā prakāsāmānatālurasākhyabrahmavindavaḥ śabdoccāraṇakālikāḥ mukheyāsūrmimālāsu vāgvyāpāraparamparāsu tādṛgvākparamparā yasmiṃścidvyogni vimarśamayadaharākāśe taditi vigrahaḥ / yadvā, antaḥ sphāranādamapi bahirvaisvarīrūpeṇa rucivisaralasadbinduvaktrormiṣu mālaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāṇavādimalatrayekiñjinmalaśeṣeṇāropitena vā'nubaddhavigrahamiti vā'rthabhedenānvayabhedaḥ /
ॐkāraśuṇḍaḥ, kriyādṛk, dantyāsyaḥ, śaktijanmeti catvāri gaṇeśaviśeṣaṇāni / tatroṃkāravācyaṃ śābdaṃ puruṣatattvameva śuṇḍā yasya sa oṃkāraśuṇḍaḥ / tathā ca śrutiḥ ----`ātmanamaraṇiṃ kṛtvā praṇaṃva cottarāraṇim / dhyānanirmathanābhyāsātpāśaṃ dahati paṇḍitaḥ,, iti / ata eva kriyādṛk, dantyāsya, śaktijanmeti viśeṣaṇatrayeṇa jñānecchākriyāmayakāryabrahmarūpatāpi sūcitā / tatrāpi kriyādṛgiti bahirmukhakriyāmātravimarśena dantyāsya iti tadīyaphalabubhukṣātmakecchādyotakayauvanāvasthāsaṃpannamukhaviśeṣaṇena, śaktijanmeti kriyāmayaśarīrajanmabhūmidyotakena ca --"kāryaṃ viṣṇuḥ kriyā brahmā kāraṇaṃ tu maheśvaraḥ" iti brahmavaivartoktatrimūrtimayatvamapi sūcitam / pūrṇopamālaṅkāraḥ / snagdharāvṛttaṃ / tallakṣaṇaṃ tu ---- "mnabhrairyānāṃ trayīṇāṃ trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam,, iti

</1-1>
<1-2>
evaṃ sādhakānāṃ māyīyamalanirāsaphalakagaṇeśastutirūpamaṅgalānantaraṃ cikīrṣitacidgaganacandrikāstotraupayikakārmaṇamalanirāsahetuka mākāśaśarīraṃ śivatattvamapi parāmṛśati ---
sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ca trividhamiha jagadhatprathāveśasiddhyā
yuktaṃ sattā yadīyā sphurati ca parataḥ svaprathaikasvabhāva /
bhāmūrtiṃ yaṃ vimarśakriyamanupatitā lakṣyate lokavṛttiḥ
sanmārgālokanāya vyapanayatu sa vaḥ tāmasīṃ vṛttimīśaḥ

sthūlamiti / sthūlasūkṣmaparanāmakaṃ vyāvahārikaprātibhāsikapāramarthikasattātrayāśrayaṃ, vāgarthanādātmakaṃ tadrūpaṃ vā sthūlaṃ vaikharīrūpaṃ/ sūkṣmaṃ madhyamārūpaṃ / paraṃ paśyantīvāsanāmayaṃ ca / trividhamapi jagat / gacchatīti jagaditi vyutpattyā siṃhādigaṇapāṭhasiddhavarṇavyatyāsena varṇāgamena vā trividhajīvaśaktirūpamityarthaḥ / yasya paraśivasya / prathāveśasiddhyā pṛthūbhāvāparaparyāyavyāptisiddhyā yuktaṃ sadeva sphurati / tasmādevanāmamātrabhedasphuraṇahetoḥ, svaprathaikasvabhāvā svīyamukhyavyāptisvabhāvā / yadīyā yatparaśivātmavastusambandhinī sattāca parataḥ bhedeneva vartamānājjagataḥ sakāśācca sphurati / etena svasiddhyavīnasiddhimattvarūpānyonyāśrayo'laṅkaro'smākamabhedavādināṃ na doṣāvaho bedavādināmivetyapi sūcitam / tena ca bhedasṛṣṭiḥ prātibhasikaśābdaśarīramātretyapi vyākhyātaprāyā / tathā vimarśamātrameva kriyā yasyataṃ bhāmūrtiṃ prakāśamātravigrahaṃ / tathāca śrutiḥ - "na tatra sūrro bhātī" tyādyā / tathāvidhaṃ yamanu anusṛtya / lokavṛttiḥ lokasya vartanamapi / jīvikāpītyarthaḥ / lakṣyate / sa īśaḥ vaḥ sādhakānāṃ yuṣmākaṃ / sanmārgālokanāya - sanmārgaḥ paramārthasattāsākṣātkāramārgaḥ / mṛgyate mārga iti vā, mṛgyate vastvanena mārga iti vā, krameṇa svarūpaṃ tatsākṣātkaramārgo vā yathāvikāramartho veditavyaḥ / tasyālokanāya sākṣātkārāya / tāmāsīṃ vṛttiṃ śubhāśubhānuṣṭhānakarmaṇamalarūpāṃ,svarūpāvagamāya karmaṇaḥsādhanatvabhrāṃtirūpāṃ vā vyapanayatu / `upāyairna śivo bhāti bhānatyamī tatprasādataḥ / īśvarānugrahādeva puṃsāmadvaitavāsanā//, ityādinā'napāyasthiteranupāyasthitervā'jñānanāśasyeśvarānugrahaphalatvokteriti bhāvaḥ / bhūtakāśapakṣe -satāṃ nakṣatrāṇāṃ mārgaḥ tasyālokanāya / tāmasī vṛttiṃ tamisrārātrigatāndhatamovyāpāraṃ, meghāvaraṇādirūpāṃ vā sa dikkālākāśamayaśarīraka īśo nāśayatviti / etena tarkikāṇāṃ mate tamaso dravyatvamiva, vedāntināṃ mate mithyā'jñānasyāpi dravyatvaṃ, vastutvaṃ vā nirastamiti veditavyam / avṛtatejasastamastvamivāvṛtajñānarūpasyaiva mithyā'jñānatvavyavahārāt / tamistrārātriṣvākāśaprakāśenaiva nakṣatrasphūrteranu bhūyamānatvācceti bhāvaḥ

</1-2>
<1-3>
evaṃ śivatattvaṃ parāmṛśya śleṣavidhayā, pāṭhabhedena ca svasya sādhakānāṃ ca vidyā'vidyāsvarūpānandasāmrājyasaṃhartṛtayā'sampūrṇaśāmbhavavisargarūpāṇavamalāpakaraṇaṃ prārthayansvasya kṛteśca nāmanī api darśayati ---
iha kālidāsacandraprasūtirānanandinī stutivyā(rvyā)jāt /
cidgaganacandrikābdheḥ śamayatu saṃsāradāvadavadhuṃ vaḥ (naḥ)

ihetyādinā / ihāsmin cikīrṣitaprabandhe kālidāsanāmā yaścandras‌sa eva prasūtirutpattisthānaṃ yasyāḥ stutessā tathoktā / ānandinī cidgaganacandrikānāma stutiḥ chandaḥpādādiniyamabaddhavāgarthavyāpārarūpā bāhyā vā ābhyantarā vāgarthakṛtiḥ / abdhervyājāt bhrāntasaṃsārābdhimiṣādityarthaḥ / vaḥ naḥ pāṭhakānāṃ yuṣmākaṃ karturmama ca / saṃsāradāvadavadhuṃ saṃsārānalasantāpaṃ kiñcidjñatvāṇavamalaprayuktatāpatrayātmakamityarthaḥ / sphurantamiti śeṣaḥ / śamayatu nāyaṃ saṃsārābdhiḥ kintvānandābdhireveti śāṅkaramārgasvarūpajñānadānenānandayatvityāśayaḥ / stutivyājāditi pāṭhe stutimiṣādityarthaḥ / stutirityapahnavamātraṃ vimṛśyamāne neyaṃ stutiḥ kintvanuttarasvarūpaparatvena cidgaganacandrikaiveti bhāvaḥ / ata evānandinī satyabdheriva saṃsāradāvadavadhuṃ vaḥ yuṣmākaṃ, naḥ asmākaṃ ca kiñcidjñāṇavamalarūpaṃ bāḍabānalatāpaṃ yathā śamayati iyaṃ cidgaganacandrikāpi vakṣyamāṇapadapadārthasamanvayasaṃsāraṃ vardhayitvaiva tadīyadāvadavadhuṃ śamayatvityāśīriti bhāvaḥ / kṛtipakṣe kālīti saṃbuddhiḥ / hekāli ! dāsacandraprasūtiḥ tavāvināśisādākhyapuruṣacandrakalāsvarūpatayāyaṃ paridṛśyamānagaganastha vyāvahārikaścandraḥ tvaccheṣatvena dāsabhūta eva / tatprasūtiścandrikā''nandinī yathā tvaddāsī iyamapi cidgaganacandrikā tathaivānandinī satī śāṅkaramārgapradānena dāsabhūtānāṃ naḥ mama, sāvakānāṃ cāṇavamalātmakasaṃsārānalasantāpaṃ śamayatvityanvayaḥ / taduktaṃ mahārthamañjarīparimale --- ślo // "duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate / mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ" iti // yadvā, ihāsminvedaśastrādividyāprapañce cidgaganacandrikābdheḥ samudratulyacidgaganacandrikākhyaprabandhāt / prabandhasya sṛṣṭyādibhāsāntakṛtyapañcakābhinnedavatarupañcakapañcaratnādyākaratvena samudrasāmyamiti bhāvaḥ / kālidāsacandraprasūtiḥ kālidāsanāmakakavicandraprabhaveti śliṣṭarūpakam / cit kṛtyapañcakābhinnadevatarvādisvarūpayāthātmyacidvṛttiḥ / gaganacandrikevānandinī satīti padāvṛttyā stutivyājāt stutivyāpāramiṣāt / vaḥ yuṣmākaṃ śrotṝṇāṃ, naḥ asmākaṃ paṭhakānāṃ ca saṃsāradāvadavadhuṃ āvidyakasaṃsārānalasantāpaṃ śamayatvitivānvayaḥ / asminpakṣe pāṭhakoktiriti jñeyā / atra pūrvataraślokadvaye va iti pāṭhena, śloketvasmin vaḥ na iti pāṭhabhedena ca sādhakānāṃ yathādhikāramāṇavādimalatritayasya, dvitayasya vā'nuvṛttyā svasya vinaṣṭaprāyāṇavamalamātrānuvṛttyā ca sādhakānāṃ yathādhikaraṃ vijñānākalapralayākalasakalaniṣkalākhyacaturvidhādhikārabhedaḥ, svasya niṣkalopāstyadhikārabhedaśca tena svakṛtau sastrīkacāturvarṇyādhikārikatā niṣādapaṃcamapañcajanādhikārikatā vā svasya mahākālīkālaśivamithunāvatāratā ca sūkṣmekṣikayā sūciteti maṅgalaśkalatritayarahasyam

</1-3>
<1-4>
tathoktacaturvidhasādhakopāsakānprati "hanta! rahasyaṃ bhaṇāmo mā bhramata garbhagoleṣu / atyāsannaṃ hṛdayaṃ paryolacayata tasya codyogam" iti mahārthamañjarīparimaloktaprakāreṇa sādhakahṛdayodyogarūpāṃ svacikīrṣitagranthasandarbhastutiṃ "saritāmivapravāhāstucchāḥ prathamaṃ yathottaraṃ vipulāḥ / ye śāstrasamārambhā bhavanti lokasya te vandyāḥ" ityuktakāvyamīmāṃsanayena prathamaṃ sūtraprāyatayā yathottaravaipulyena ca vartanādyathādhikāraṃ vimarśakaphalapradāṃ ca svavāktripuṭīprameyatṛtīyacidgaganacandrikāṃ turīyacidgaganacandrikāmiva savimarśamupāsituṃ śleṣamaryādayātmānamevā''darśatvena darśayanvidhatte ---
ci(tva)llocanena satataṃ śivamīkṣitumanvaye ca sadbhāvam /
labdhuṃ ca pūrṇabhāvaṃ yadi cetassamupādhva (dya) mimām

cillocaneneti // cideva locanaṃ netraṃ jñānanetramityarthaḥ / tena satataṃ śivamīkṣitum / tvallocaneneti pāṭhe sādhakasya tava locanenetyarthaḥ / avicchinnatailadhārāvadaparokṣavṛttyā sākṣātkartṛm / anvaye sadbhāvaṃ pūrṇabhāvaṃ ca labdhum / asya granthasandarbhasya saralamārgeṇātmābhinnaparaśivatātparyakapadapadārthasamanvayaṃ, taddvāreṇātmanaḥ pūrṇabhāvaṃ ca prāptumityarthaḥ / yadi cetaḥ sampravṛttamitiśeṣaḥ / tarhīmāṃ stutiṃ samupādhvaṃ samyaktātparyanirṇayena vimṛśadhvam / iti vidhau prārthanāyāṃ vā loṭ / svapakṣe cillocanena jñānanetreṇa / tvallocaneneti pāṭhe yuṣmatpratyayārthatattvajñānameva locanamasmatpratyayārthasvasvarūpatattvāvedakaṃ tṛtīyanetraṃ tenetyarthaḥ / satataṃ śivamīkṣituṃ prakṛtiviviktātmaśivamaparokṣayitum / anu - aye - ca - sadbhāvamiti chedaḥ / tameva yuṣmatpratyayārthalocanamasmatpratyayātmaśivaṃ vā anu - anusṛtya pūrṇabhāvaṃ labdhuṃ ca / cakārotra vyavahārasadbhāvapūrṇabhāvayorapi samuccāyakaḥ / sadbhāvaṃ aye ayaṃ kālidāsassatpuruṣaḥ pūrṇaśceti sārvajanīnavyāvahārikasattvabhāvamapi prāptavānasmi / yūyamapi tādṛśasadbhāvaṃ prāpnuyetyarthādākṣipyate / jñānanetreṇa śivasākṣātkārāya taddvāreṇa pūrṇabhāvāpattayeca satyapi vidyādhanādau ca tadīyapūrṇabhāve satpuruṣoyamiti vyāvahārikasadbhāvāpattirapi sarveṣāmāvaśyakīti bhāvaḥ / tatsūcitaṃ vidyākarmādisādhanena dvināmasampatsampādanabodhake brāhmaṇopaniṣadādivākyajāte "tasmāddvināmā brāhmaṇorthukaḥ" iti / "sa gurumevāmigacchetsamitpāṇiḥ" tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti" ityādike / yadvā vyāvahārikaprātimāsikasattādvayatyāgapūrvakaṃ trikālābādhyacetanarūpohamiti pāramārthikasadbhāvaṃ prāptavānasmi / yūyamapi tathā prāpnutheti vā yathādhikāramathokṣepo boddhavyaḥ / yadi sārvajanīnasadbhāvādyāpattyā pāramārthikasadbhāvāpattyapi vā na pūrṇabhāvāpattisākṣātkāralābhaḥ / tarhimāṃ cidgaganacandrikāmapi svīyacittavilāsarūpatayā samyagupādhvamityāha --- yadīti / yadīmāṃ cidgaganacandrikāṃ -- cet iti / svīyacetovilāsa eva cidgaganacandrikāstutirūpeṇa kavinibaddha ityupādhvam / tarhi tvallocanena śivasākṣātkāraṃ tena pūrṇabhāvaṃ ca prāpsyatheti bhāvaḥ / cetassamupādyamiti pāṭhe śivamīkṣituṃ pūrṇabhāvaṃ ca labdhuṃ yadi pravṛttistarhīmāṃ stutimanucetassamupādyam / stutivimarśanakṣamaṃ cittaṃ sampādanīyamityarthaḥ / yadvā "adabhakṣaṇe" iti dhātoradanīyamalatrayopādhirūpamātmānaṃ imāṃ ca stutiṃ samupa samyagupakurudhvamiti vā / vimarśamayajñānanetreṇa jāte'pi prakṛtiviviktātmasākṣātkāre cidgaganacandrikāvimarśajanyahṛdayaśāntiṃ vinā aupaniṣadapuruṣasvarūpasākṣātkāre cidgaganacandrikāvimarśajanyahṛdayaśāntiṃ vinā aupa niṣadapuruṣasvarūpasākṣātkārālābhena sārvātmyāpatyaparaparyāyapūrṇabhāvāpattistu tatopi dūrataratvānna labhyata iti rahasyārthaḥ

</1-4>
<1-5>
evamanubandhacatuṣṭayātmakaślokaṭatuṣṭayopodghātena malatrayānubaddhamukhyatrividhādhikārasampadamupavarṇya tacchodhakamahāvirāṅgāyatryarthamekadvitricatuḥpañcapācchaktirūpaṃ "pṛthivī pādaḥ / antarikṣaṃ pādaḥ / dyauḥ pādaḥ / diśaḥ pādaḥ / parorajāḥ pādaḥ virājyeva pratitiṣṭhati" iti taittirīyaśrutyuktavirāṭpratiṣṭhāphalaprāpakaṃ, pañcārthakramāparaparyāyamahākālīpañcavāhakramatayā paramasthūlarūpeṇa pariṇatastrīkacāturvarṇyarūpaṃ, niṣādapañcamapaṃcajanamānavajīvaśaktīnāṃ trivargaścaturvargapaṃcavargātmake trividhamahāpuruṣārthakrame prathamacaturthapaṃcamapuruṣārthasāmarasyātmakāmuṣmikabuddhimaihikatvadṛṣṭyā bhāvavikāreṣu dvitīyatṛtīyayoriva dvitīyatṛtīyārthakāmapuruṣārthayugalasyāmuṣmikatvadṛṣṭyā ca viparivartanamapyupajīvyopāstikrame puruṣārthapaṃcake paṃcapādvibhūtivistāreṇa ṣaṣṭhādinavāntasāṅkhyakramepi ṣaṭsaptasaṅkhyayorantarbahissāmarasyopāstibhedena ṣaḍṛtuṣaṇmukhasaptamanu grahadvīpasamudrāditattadvāsanānukūlakalpitabhrāmaryādiśāktasampadrūpāṇāṃ tathā trivargacatuḥpaṃcavargavyaṣṭisamaṣṭibhedopāstitaratamabhāvena saptāṣṭamātṛkānavananādhanavayonikālaśaivacakrādirūpāṇāṃ ca nādasaṅkhyānāṃ śaivaśāktabhāgayorjñānakriyayornāmarūpāṃśayośca jāgradāditurīyātītāntamānavāvasthā'paraparyāyapaṃcabrahmakṛtyapaṃcakena saha sṛṣṭisthitisaṃhārānākhyābhāsākhyakālīpaṃcakābhedasamanvayaṃ sarvatomukhena vitatya vyācikīrṣuḥ pūrvoktapṛthivyādiparorajontagāyatrīpādeṣu yathākramaṃ (1) ahaṅkāraḥ (2) prāṇa (3) manaḥ (4) buddhi (5) indriyaiḥ pratīcīnagatyā niyamyatve sarvadā śrutigocarātmasampadabhivṛddhyā "bṛhi bṛṃhi vṛddhau" ityevaṃ śabdaniruktātmasampadbṛṃhaṇenānvarthakaṃ brahmatvam / kṣatāttraṇanātmakaṃ kṣatratvam / dharmadharmiveśasthityā''tmānātmasampadveśasthityā vā vaiśyatvam, cetyevaṃrūpatraivarṇikāparaparyāye vaidikasaccidānandātmakajñānakriyāmayatrayīmukhyaśābdaśarīratve "rogaiśca kṣayito dehaḥ kalpaityabhidhīyate/ tatsūcanena tasyāpi kalpasūtratvamiṣyate" ityādibhaviṣyottarapurāṇaniruktyā bhautikābhautikaśabdārthasāmarasyena trayīmayamukhyavedaśarīrakakālīkālaparaśivamithunakalparūpatvaṃ, vaidikaṣaḍadhvāparaparyāyaṣaḍaṅgaśabdaśarīratve, śīkṣāvyākaraṇachandorūpeṇa śābdādhvatrikapradhānaṃ, vedāṅgaśābdajñānaśarīrakaṃ, kālakālīmithunajñānatripuṭīrūpaṃ, niruktajyotiḥ kalpātmakārthādhvatrikapradhānaṃ, kalātattvabhuvanarūpaṃ, kriyātripuṭīmayaṃ, mukhyavedāṅgaśarīrameveti, mukhyaṃ, trividhaṃ vedavedāṅgatraivarṇikanavacakrātmakaṃ, śrīcakraṃ mukhyavedādhikārikaṃ siddhacakraṃ / anadhikārikantu vyutkrameṇa pūrvoktapaṃcasaṅkhyākavirāṅgāyatrīpādairahaṅkārādīndriyāntātmāvayaveṣu parācīnagatyā niyamyatve viraḍṝpakāryabrahmamātrasthityā, satyapi "brāhmaṇo bṛhaspatisavena yajeta, rājā rājasūyena, vaiśyo vaiśyastomena, varṣāsu rathakārognīnādadhīta, etayā niṣādasthapatiṃ yājayet" ityādiśrutyuktavaidikakriyāmātrādhikāre vedatātparyāviṣayakatvenāvidyakavaikharīkriyāmātraparatvāt "strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā / iti bhārata mākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam" ityuktanāmamātradhāritraivarṇikatvarūpaṃsādhakacakram / tāvatsampanmaryādāyā apyabhāve tattatsaṅkīrṇavṛttyupalakṣitapaṃcajanatādirūpaṃ, vakṣyamāṇaśiṣyaughalakṣaṇānugatyā sādhyaśrīcakrarūpaṃ, jāgataṃ bṛndacakrapīṭhaṃceti, trivṛttriṇamahāvirāṭsampadaṃ, pūrvoktasvarāṅgāyatrīsampatsāmarasyena "daśa hastyā aṃgulayo daśa padyā ātmaikaviṃgśaḥ / dvādaśamāsāḥ paṃcartavastraya ime lokā asāvādityaekaviṃg‌śaḥ" iti śrutyuktakālapuruṣasampatsāmarasyābhedena bhāratapaṃcamavedasamanvayamārgeṇa ca krīm, krūm, khphrem, hsauḥ0 , shauḥ0, hraskhphrem, ityādikālīprāsādaparāprāsādādipaप़ñcasaptanavādisaṅkyākabījapiṇḍamantrādibhiḥ paप़ñcāmnāyasārabhūtamahākālīkālamithunacijjaḍamayanādanavakavibhūtisāmarasyameva sakalāgamatantraśāstraprameyamiti cidgaganacandrikāstutyā'vyākṛtapīṭhotpattyādikālyupāsanākramarahasyātmakaṃ, vaidikāvaidikasādhakahṛdayodyogarūpātmadṛgunmeṣamanujighṛkṣurādau svasya dṛkkriyāmayaśarīratāṃ, mahākālīkālamithunātmakārthanārīśarīrasya tadatītapadatvaṃ copadarśayan "dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte / tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo'bhicākaśīti" iti mantroktaviruddhasakhyahāniphalalābhāya mahānādamayapūrṇāhantayā hṛdguhābhilāṣavarmanapūrvakaṃ, svasya tadanupraveśena pramātṛpūrṇabhāvaṃ ca darśayan "strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā" ityuktastrīśūdrāditrayyāmanugraheṇa sakalatantrāgamapurāṇetihāsādiprameyabhūtamahākuladharmarūpaṃ, bhārataṃ svakuladharme, mahāvirāṅgāyatryarthatvenaivābhinīyāpi darśayantaṃ, mahākaulikamarthanārīśvaraṃ śabdārthobhayaśarīreṇa svayamapyanuviśati ---
hṛdguhāmabhilaṣannahantayā
dṛkkriyāvapuradṛkkriyāpadam /
santame(no)mi samabhāvadaṃ (ginaṃ) śivaṃ
saṃkhyahāniramunā hi sūyate

hṛdguhāmityādinā / ahantayā mamatāspadagauṇāhantāṃ, prādeśikātmamithyāhantāṃ ca vihāya mukhyayā / mātṛkāpratyāhāreṇāhaṃśabdanādatripuṭīvṛttirūpayā, "trivṛdvai jyaiṣṭhyaṃ / mātā pitā putraḥ" ityādiśrutyuktasarvajyeṣṭhapitrahamartharūpayā, uktaśabdārthasāmarasyātmakānāhatanādapūrṇabhāvarūpayā cetyevaṃ trividhayāpyahantayetyarthaḥ / hṛdguhāṃ / "guhūsaṃvaraṇe" iti dhātoḥ saṃvṛtasamaṣṭiśabdārthahṛdayaguhāmityarthaḥ / abhilaṣan ābhimukhyena śabdārthahṛdayāguhāmicchan / dṛkkriyāvapuḥ / dṛkkriye upyete'sminniti, aneneti vā vyutpatyā vahirmukhāvasthāyāṃ vṛttimayajñānakriyāśarīroham / adṛkkriyāpadaṃ vṛttimayajñānakriyābhyāmapadyarūpam / kartṛkarmakriyāmayatripuṭīrahitamityarthaḥ / anuttarākāraviṣayakadṛkkriyābhyāṃ padyarūpaṃ ca / vāgarthaśarīratvādityapi dhvanyate / ataeva nādabindukalāmayamahānādarūpaṃ cetyanuraṇanamaryādayā / santaṃ pāramārthikasadrūpam / yadvā, ahaṃ hṛdguhāmabhilaṣan / tayā hṛdguhayaiva / dṛkkriyāvapuḥ, adṛkkriyāpadaṃ santamiti vā / ataeva samabhāvadam / śivaṃ maṅgalarūpam / "brahma vedabrahmaiva bhavati / brahmaiva sanbrahmāpyeti / brahma tanmaṅgalaṃ param" ityādiśruteḥ / "vaś‌ kāntau" iti dhātoricchārūpaṃ cetyapyarthaḥ / yathādhikāraṃ, yathecchaṃ ca sārūpyādipradātāramiti bhāvaḥ / santaṃ śivamityanyataraviśeṣaṇavivakṣayā sādākhyapuruṣacandrakalārūpaṃ śivaṃ cetivā'rthaḥ / emi prāpnomi / anuviśāmītyarthaḥ / yadvā, samīcīno'bhāvaḥ samabhāvaḥ / adhikaraṇātmako bhāvāntararūpovā / taṃ dadātīti samabhāvadam / tārkikābhyupagatasaptamapadārtharūpābhāvasyāsamīcīnatvadyotanārthamatratyābhāvasya samityupapasargaviśeṣaṇasārthakyamunneyam / taduktaṃ vārtike --- "bhāvāntaramabhāvastu kayācittu vyapekṣayā" iti / bhaṭṭapādairapyuktam -- "adhikaraṇātmako'bhāvaḥ" iti / santanomi samabhāvadaṃginamiti pāṭhedṛkkriyābhyāmapadyarūpamapi samānasphuraṇavantam / ataevāṅginamātmānaṃ samyaktanomi vistārayāmi / vitatya vidhimukhabodhāya sṛṣṭyāditaṭasthalakṣaṇadvāreṇa varṇayāmītyarthaḥ /
nanvīdṛśātmavistṛtiśivabhāvāpattirūpānupraveśasya kiṃ phalamityāśaṅkya viruddhasakhyahāniṃ phalatvena darśayati ---- sakhyahāniriti / hi yasmāt / amunā śivena sakhyahāniḥ dvāsuparṇeti śrutyukta viruddhasakhyasya hāniḥ / prasūyate dīyata ityarthaḥ / dvayorahamamoraikyaṃ labhyata iti bhāvaḥ / atastaṃ emīti phalopanyāsaḥ / tenādvitīyātmābhedasākṣātkārāvasthāyāṃ, tādṛśāhaṃgrahopāsanāvasthāyāṃ ca, svasvarūpatayā, viśiṣṭādvaitabhedāvasthāyāṃ śeṣatayā, sevyasevakabhāvarūpadvaitapratīkopāsanāvasthāyāṃ sevakatayā ca, āvidyakasakhyahānessamatvānmatatrayepi sakhyahāniphalaṃ samamiti veditavyam /
yadvā `han hiṃsāgatyoḥ' iti dhātupāṭhātsakhyahānirvidyāprayuktasakhyagatirdīyata iti vā, upāsakapakṣe --- vidyārthināṃ vaiṣayikāṇāṃ yā mate samanvayo veditavyaḥ / tena prakṛte sa eva śivaḥ kṛtikartā nāhamityāśayaḥ / taduktaṃ mantrarāmāyaṇakāraiḥ --- "viśevotpattivipattibhūssa bhagavānatra pravaktā śivastasyāhaṃ pratiśabdaparvataguhā yanme na garvagrahaḥ / taddoṣostu guṇostu vā na khalu tatsvāyattamitthaṃ sthite mātsarye mahatā mudetu yadi vā vātsalyamujjṛmbhatām //" iti / atra sarvatra radhoddhātāvṛttam / lakṣaṇantu --- "ro narāviha rathoddhatā lagau" iti / evaṃ vṛttaracanāmiṣeṇāpi "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca" ityuktapratyakśivavirāḍdehasya cidgaganacandrikākhyaprabandhātmanā uddhatarathavṛttasya vāgarthavilāsamayatvapratyabhijñājñāpanena ca svaśarīratādātmyaṃ sūcitamiti saṃkṣepaḥ

</1-5>
<1-6>
evamātmanaḥ paraśivatattvānupraveśena pūrṇabhāvabharitasya paraśivasya prakāśavimarśobhayātmakatvāparaparyāyavāgarthādyātmakārthanārīśvararūpatāṃ sūcayan, "namo vāce yā coditā yā cānuditā tasyai vāce....... pitaronumadantu" iti śukrīyakāṇḍaśāntimantroktasvasvarūpavāca uditānuditadaśābhedenāvidkalokavyavahārasiddhavaikharīparāvāgarthadṛṣṭibhedaṃ ca viparyāsayan, uditānuditavāgarthābhinnavidyāmayaparāvaikharīvāgarthabhāvena vakṣyamāṇadvitricatuḥpañcārthānuttarapañcavāhamahārthakramopayogitayā vāgarthamayaṣaष़ḍadhvasuṣṭhyādihetutā pratijānīte -----
yāhamityuditavākparā ca sā
yaḥ prakāśalulitātmavigrahaḥ /
yau mithassamuditāvihonmukhau
tau ṣaष़ḍadhvapitarau śraye śivau

yā'hamityādinā / yā vāk / ahamiti / mātṛkārṇapratyāhāravimarśenābhyantarakriyāśaktimayo'haṃ śabda iti / uditavāk / uditaṃ sajjātodayamātmānaṃ vaktīti uditavāk / bhavati, saiva pareti sambandhaḥ / tadvat, yaḥ ahamarthopi / prakāśalulitātmavigrahaḥ / prakāśena śabdābhinnārthasphuraṇena / ahaṃśabdaprayoktrabhinneneti yāvat / taduktamupadeśasāhasrayāṃ śaṅkarabhagavatpūjyapādaiḥ --- "sambhāvyo gocare śabdaḥ pratyayo vā na cānyadhā / na sambhāvyau tadātmatvādahaṃkartṛstathaiva ca // " iti / lulitaḥ śabdānupraviṣṭaḥ ātmavigrahaḥ svasvarūpaviśeṣajñānaṃ yasya saḥ / sopi paraeveti liṅgapariṇāmovā śeṣo vā / yattadornityasambandhāt, parācetyatra cakārārthasamuccayasvārasyācca " //
nanu tahuryabhayorapi paratve dvaitāpattessvasiddhāntavyāhatiḥ prasajeyetetyāśaṅkya vakṣyamāṇavāgarthasṛṣṭyādiṣaḍadhvakṛtyapañcakakramopayogitayā "parasparatapassampatphalāyitaparasparau / prapañcamātāpitarau prāñcau jāyāpatī stumaḥ// " ityuktaparasparānupraviṣṭavāgarthayugalātmakatvadyotanāya gajavṛṣamacitranyāyena bhedanirdeśavarṇanaṃ vācoyuktimātramiti pariharati --- yau mitha iti / yau vāgartharūpau mithassamuditau uktaprakāreṇa parasparānupraviṣṭasvarūpau santāveva / iha pūrvaślokoktāvidyakasakhyahānirūpavilāsārthabhuvanasṛṣṭau / unmukhau āvidyakavāgarthayorliṅādivāgarthavidhiniṣedhavyāpāropayujyamānaliṅgādikalpanākramatyāgena "na padmāṅkā na vajrāṅkā yataḥ prajā / liṅgāṅkā ca bhāgāṅkā ca tasmānmāheśvarī prajā //" ityuktasahajāvimṛśyavāgarthaliṅgādisphuraṇapāṇḍityena cordhvamukhau / ataeva ṣaḍadhvapitarau / varṇapadamantramayavimṛśyaśābdādhvatrayātmanā, mātā / `māṅ māne' iti dhātoḥ / mātyaparicchinnaṃ svarūpaṃ paricchinattīti mātā / svasvarūpaparicchetrī, svarūpapramātā śivaśca / kalātattvabhuvanamayaprakāśanīyārthagatā'rthādhvatrayātmanāpāti pālayati svarūpayāthātmyamiti pitā / svarūpapālakaśśivaḥ pālayatrī śaktiśca / evaṃ mātā ca, pitā ca pitarau / ṣaḍadhvapitarau / śivau / śivā ca śivasca śivau / `vaś kāntau' iti dhātoḥ parasparavācyavācakānukūlecchāsvarūpau / nāmāṃsaparicchedapālanābhyāṃ rūpāṃśaparipālanaparicchedābhyāṃ ca sakalajagatprasūtirakṣādidakṣau kālīkālau śraye / svasvarūpābhedenāhaṃ kalaye ityarthaḥ / parākpratīcoḥ kālīkālayordigdeśakālādhvaṣaṭkamevamuktaṃ saubhāgyahṛdayāmarśastave ----- "varṇaḥ kalāpadaṃ tattvaṃ mantro bhuvanameva ca / ityadhvaṣaṭkaṃ devaśi ! bhāti tvayi cidātmani //" iti / etena tattvamasīti mahāvākyagataśabdārthaparokṣāparokṣānubhūtāvapi yathā vāgarthasṛṣṭau varṇaśabdārthabhūtabrāhmaṇādicāturvarṇyamūrtimūlaparijñānamātramevāvidyakaprameyatvaṃpadārthajñānavatkalāmātrameva bhavati, tādṛgvarṇādikalpanāhetukasvasvavarṇadharmaparijñānaṃ padyate svarūpatattvamaneneti vyutpattyā parokṣavartitatpadārthajñānavat padam, tādṛśaparokṣatatpadārthabhūtasvarūpātmakasakalavedaśāstrāditātparyārthaphalajñānaṃ yathā svarūpābhinnaṃ; tathaivaitacchāstramaryādayāpi nādabindukalāmayākṣarārthajñānāparaparyāyakalājñānadvāreṇaivākṣarasamudāyātmakapadārtha tatvajñānaṃ, tādṛkpadarthatattvajñānadvāreṇaiva padasamudāyātmakavākyārthāparaparyāyamantrārthabhūtabhuvanasvarūpatādātmyajñānamapīti veditavyam / uktaṃ ca kārikāvalyām ----- "padajñānaṃ tu karaṇaṃ dvāraṃ tatra padārthadhīḥ / śābdabodhaḥ phalaṃ tatra śaktidhīḥ sahakāriṇī // " iti / etena "śabdāvarṇātmakā nityāśca / mantrāṇāmananyādṛśaṃ sāmarthyam" ityādiparaśurāmakalpasūtreṣu traipurasiddhāntoktasūtrārthastātparyeṇānūdita ityapi veditavyam /
nanu kimidaṃ viruddhamucyate, yatotra śabdabuddhikarmaṇāṃ dvikṣaṇāvasthāyitayā tṛtīyakṣaṇanāśaḥ tārkikairabhyupagamyate / bhagavatā paraśurāmeṇa tu varṇātmakānāṃ śabdānāṃ nityatā ceti kathamupapadyata iti cediha tadubhayābhyupagatanityānityatvavirodhābhāsayorvakṣyamāṇasṛṣṭyādilakṣaṇakṛtyatraye, pañcake vā tattanmātṛkākṣarārṇavakalpāvasānakakṣaṇalakṣitatvena sāpekṣatvādavirodha iti brūmaḥ / taduktaṃ vedāntapañcadaśyāṃ śrīvidyāraṇyagurusārvabhaumaiḥ --- "upādāne vinaṣṭepi kṣaṇaṃ kāryaṃ pratīkṣate / ityāhustārkikāḥ tadvadasmākaṃ kiṃ na sambhavet / tantūnāṃ dinasaṅkhyānāṃ taistādṛkkṣaṇa īritaḥ / bhramasyāsaṅkhyakalpasya yogyaḥ kṣaṇa iheṣyatām" ityādinā

</1-6>
<1-7>
evaṃ pramātṛvāgarthamayātmanaḥ pramāṇapade "prameyasya svarūpatvaprakāśohi pramā tṛtā / pramāṇanāṃ vimarśaścetyarthanārīśatā''tmanaḥ // " ityuktapramātṛpramāṇasāmarasyāparaparyāyaprakāśavimarśamayatāṃ vibhāvya, dhūmārcirmārgādhikāriprameyavimarśakasya jīvasādhakarudrasyāpi tadavāptaye tasya prameyavāgarthābhinnarūpatvena "dravyayajñāḥ tapoyajñāḥ" ityādinā bhagavadgītoktasaptavidhayajñeṣu dravyayajñasyaivā'hantāvidyā'vidyayoḥ svarūpepi vā kṛtyatrayaśirorūpeṇa prathamasādhanatāṃ dyotayan, vaidikasomayāgaviśeṣeṣu --"rudro vā eṣa yadagniḥ" iti śrutyuktoṣṇavīryaśirassandhānātmakapravargyādeḥ "aharahaḥ pravṛjyate / arthamāse'rthamāse pravṛjyate" ityādi śrutyuktattatsthānāpannāgnihotradarśapūrṇamāsādeśca yatā nityatvena prāmukhyaṃ, tathā tāntrikayāgaviśeṣeṣvapi śītavīryarudraśirassandhānātmakapañcapadārthakaraṇakapūjāviśeṣasya prāmukhyamabhidhotayituṃ prameyajīvarudrasya mahāmanthānabhairavasya pramāṇapadasthapāṃcabhautikadehendriyādisaṅghātaṃ jīvayātrāmayasṛṣṭhyādipañcakṛtyasamudramathanopayogimanthadaṇḍatayā pramātrabhedena stuvannamaskaroti ----
śaktinetrapariṇaddha (dva) māsthitaṃ
pūrṇabhāmaya (vama) payodhimantha(thna)tām /
devi ! tarpaṇasudhākalāśrayaṃ
rudramandaramahaṃ sphuṭaṃ bhaje

४śaktinetretyādinā / hedevi! prakāśavimarśātmike / śaktinetrapariṇaddhaṃ / vidyākṛtyapaṃcakapakṣe --- śaktireva netraṃ locanaṃ tena pariṇaddham / āvidyakakṛtyatrayapakṣe --- śaktinetā śakteḥ nāyaka ātmātenā'pariṇaddhaṃ / svarūpapakṣe -- śaktireva netraḥ mantharajjuḥ tena pariṇaddhaṃ / pūrṇabhāmayapayodhimanthatāṃ / pūrṇabhāmayaḥ pūrṇaprakāraśamayaḥ / yaḥ payodhistasminmanthatām / mandaratāṃ manthadaṇḍatāṃ ca / āsthitam / śaktinetrapariṇadvamāsthitamiti pāṭhe -- śaktinetraṃ netrasadṛśī śaktiḥ pariṇīyate'neneti śaktinetrapariṇaditi kvippratyayāntavivakṣāyāṃ netrasadṛśaśaktipariṇetā daharākāśaḥ / taṃ vamati prasārayatīti śaktinetrapariṇadvamaḥ / sarvaśaktiprasārakapāṃcabhautikadehendriyasaṃghātaḥ / tamāsthitaṃ śaktinetrapariṇadvamāsthitam / sakalaśaktisametadehendriyādiyuktamityarthaḥ / pūrṇabhāvamapayodhimanthatāmiti pāṭhe -- apayodhimanthatām / viditaveditavyatayā'kāramātrasvarasamudram / "a ityaṣṭādaśānāṃ saṃjñā" iti śabdānuśāsanamaryādayā'kārātmakamūlādhārasthasvaramātṛkākuṇḍalinīmātravimarśena manthānabhairavarūpāṇāṃ siddhānām / sṛṣṭhisamudramanthane pravṛttirahitānāṃ vā / ataeva taittirīyabrāhmaṇe dvitīyakāṇḍasthaturīyapraśne ṣaṣṭhānuvāke śrutirapi śrautamantraliṅgena vakṣyamāṇalakṣaṇanādavāgarthaṣaḍadhvalakṣite prakāśānandaśaktinetrapariṇaddhavigrahe ca vaiśvānaramūrticakre pūrvadevānāmeva gūḍhaliṅgacāranyāyena manthānabhairavarūpatāmāha --- śru // "na hi spaśamavidannanyamasmāt / vaiśvānarātpura etāramagneḥ / athemamanthannamṛtamamūrāḥ / vaiśvānaraṃ kṣetrajityāya devāḥ" ityādinā / pūrṇabhāvamāsthitaṃ vā / pūrṇo bhāvo yasya taṃ pūrṇabhāvaṃ vetyarthaḥ / yadvā pūrṇabhāṃ vamatīti pūrṇabhāvamaḥ / sacāsau payodhiḥ / taṃ madhnantīti pūrṇabhāvamapayodhimanthānaḥ / teṣāṃ madhye śaktinetrapariṇaddhamitivā'nvayaḥ / etenāgnīṣomātmakajagatsṛṣṭāvagneḥ śaktyātmakatvena somasya śaktimaddravyarūpatvena ca śaktimaddravyasyaiva manthadaṇḍatvoktyā'śaktimaddravyāṇāmakiṃcitkaratvaṃ kṛtyapaṃcakakriyāyajñeṣu / tena "haviryajamānayoḥ saumyayorna pratinidhiḥ" iti mīmāṃsānyāyasyānugṛhītatatvaṃ cārthādāpatitamiti veditavyam / tathā devi ! tarpaṇasudhākalāśrayaṃ devī cicchaktiḥ tṛpyatyanayeti devitarpaṇā / saṃjñāyāṃ puṃvadbhāvaḥ / sā ca sā sudhā amṛtātmikā jīvaśaktiḥ / saiva kalā vidyā / tadāśrayaṃ / yadvā, devī tṛpyatyaneneti devitarpaṇaḥ / sa cāsau sudhākalaḥ candraḥ / cicchaktyabhinnabrāhmīlakṣmyāḥ sudhāyā api vāruṇyā indusahodarītvāditi bhāvaḥ / tadāśrayaḥ sa āśrayo yasyeti vā devitarpaṇasudhākalāśrayaḥ / tamasaṃstutadvijarājalakṣmīkamapi / dvisaṃjñayāpi dvijarājaśabditamityarthaḥ / yadvā, devīti sambuddhiḥ / tarpaṇasudhākalāśrayam / hedevi! tava tarpaṇārthā yā sudhā tasyāṃ yāḥ kalā ardhyadravyasaṃskārārthāḥ / amṛtādipūrṇāmṛtāntāṣṣoḍaśa somakalāḥ tantroktāḥ / caturnavatikalābhimantraṇapakṣe -- agnisūryasomakalā aṣṭatriṃśat, brahmaviṣṇurudrāṇāṃ daśa daśa, īśvarasya pītā śvetā aruṇā asitā ceti catasraḥ, sadāśivasya nivṛttyādivyomarūpāntāṣṣoḍaśa kalāḥ haṃsaśśuciṣadityādyāśca pañca dravyābhimantraṇārthāḥ, mūlamanumūrtikalayā saha caturnavatirityādi ca / evaṃvidhāḥ kalā āśrayo yasya taṃ, kalānāmāśrayaṃ vā / rudramandaram / sphuṭaṃ sphoṭarūpeṇa carmacakṣurvedyadravyarūpeṇa ca pratyakṣam / paṭukaraṇendrirūpaṃ ca / taduktaṃ rudraprapāṭhakepi ---- "namo rudrebhyo ye pṛthivyām" ityādinānnavātavarṣarūpāṇāṃ sthūladravyāṇāmeva yathākramaṃ pṛthivyādilokatrayasthitarudragaṇānāmāyudhatvoktyā rudragaṇānāmapi nityapratyakṣarūpatvaṃ paṭukaraṇendriyatvaṃ ca / evaṃvidhaṃ rudramandaramahaṃ bhaje / pañcapadārthakaraṇakadravyamayayajñasya paṃcakarmajñānendriyakaraṇakavaitānikasomayāgasyeva vicchinnarudraśirassandhānātmakatvabhāvanayā pravargyādikarmavatpañcakṛtyātmikāyā mahāsthitestatrāpi sākṣātpradhānāṅgatvaṃ nirantaramanusandadhāmīti bhāvaḥ / taduktamabhīṣṭakāpradhānāruṇaketukāgnibrahmavidyāprakaraṇāruṇaprapāṭhakepi ---- "divyasyaikā dhanurārtniḥ / pṛthivyāmaparāśritā / tasyendro vamrirūpeṇa / dhanurjyāmacchinatsvayaṃ / tadindradhanurityajyam / abhravarṇeṣu cakṣate / etadeva śaṃyorbārhaspatyasya / etat rudrasya dhanuḥ / rudrasyatveva dhanurārtniḥ / śira utpipeṣa / sa pravargyau'bavat / tasmādyassa pravargyeṇa yajñena yajate / rudrasya sa śiraḥ pratidadhāti / nainagaṃ rudra āruko bhavati / ya evaṃ veda" iti / pañcapadārthakaraṇakapūjāmayadravyayajñasya pravargyāruṇaketukasomayāgādiṣu cityagnyādisāmarasyaprakārastu gurumukhādevāvagantavyaḥ / granthavistarabhayānneha pratanyate

</1-7>
<1-8>
evaṃ ślokatrayeṇa svātmanaḥ pramātrāditripuṭīrūpatayā sārvātmyasamunmīlanamukhena dravyamayayajñasyāpi prathamasādhanatāmanusandhāya tatra "patanti karmaṇā yena jantavo narake dhṛvam/ utpatanti ca tenaiva trikālajñā bhavanti ca //" ityādikālikāmatoktarītyā yāni dravyavākkarmādīni pātakāni tānyevābhisandhibhedena mocakatvenāpi śrutānīti bhāvavākkriyādravyamayasādhakābhisandhitraiguṇyena tāmasasyādhaḥ patanamapi pratyabhijñāpayan sārvātmyaṃ samunmīlayati -----
yo'bhavadbhavati yastathetaro
yo bhaviṣyati pṛtha[kkriyo] kkramo janaḥ /
tattrayodaramahanta(yai) thaikayā
saṃtamasmi hṛdi randhramānataḥ

yobhavadityādinā / yaḥ sādhakaḥ, manthānabhairavarudraśca / pṛthakkriyaḥ pṛthagbhūtāḥ lokavilakṣaṇāḥ kriyā yasya sa tathoktaḥ / ataevābhavat / prāgavidyāvasthāyāṃ pūrvasminvā janmani nādānuttarākārātmanāsattāhīna ivābhavadityarthaḥ / pramātṛrudrapakṣe --- "asadeva somyedamagra āsīt" iti śrutyā'nabhivyaktasattākanāmarūpādimānapi sattāvānevābhavaditi / tathaiva bhavati / bhavatīti laṭā jagadrūpeṇa vartanāditi bhāvaḥ / yaśca tathaivetaropi / atra itaraśabdamahimnā pravāhanitye jananamaraṇasaṃsāre nābhavannabhavaticetyapi dhvanyate / sādhakapakṣe --- "pūrvasminniva vartamānepi janmani lokavilakṣaṇakriyatvena jñānakriyādipuruṣārthavāsanāhainyena vā saṅkhyāpūrakasaṃjñāmātrasattāvānapi na bhavatīti dhvanyarthaḥ / rudrapakṣepi -- "asanneva sa bhavati / asadbrahmeti veda cet / asti brahmeti cedveda / santamenaṃ tato viduriti" iti śrutininditātmaśūnyatābhayamapīdṛśādhikāriṇo'navabhāsayannabhūtabhautikavastuni bhānāyogānna bhāsata eveti bhāvaḥ / etadapyuktaṃ gauḍapādakārikāsvalātaśāntiprakaraṇe ātmamānasya catuṣkoṭyavabhāsanam "asmi nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ catasraḥ koṭaya" iti / atha yaśca pṛthakkriyaḥ / kāścanā''stikya uttamajanipradāḥ kāścana nāstikya adhamajanipradāśca kriyāḥ puṇyapāpavyavahāreṇa pṛthagbhūtāḥ kriyā yasya saḥ pṛthakkriyaḥ / pṛthakkrama iti pāṭhe -- pūrvoktottamādhamajanāpekṣayā pṛthagbhūtasaṃsārakrama ityarthaḥ / tiryagūrdhvādhassrotastrayātmakasyā'hamo nādavāgarthaṣaष़ḍadhvakṛtyatrayātmakatvāditi bhāvaḥ / etena uttamaśivasaṃsārāpekṣayā adhamapaśusaṃsārāpekṣayā ca tṛtīyaprakārakasādhakajīvasaṃsārassūcitaḥ / ataeva janaḥ bhāvinyapi janmani saṃśayātmatvājjanimānevetyarthaḥ / bhaviṣyati / rudrapakṣe ajana ityapi padacchedaḥ bhavitumarhati / yataḥ kālatrayepi lokaśāstravilakṣaṇakriyo'to janmatrayepi janmasambandharahita eva bhaviṣyatītyartha śca / yadvā, yaḥ sādhakaḥ purā lokavilakṣaṇakriyo'bhavat, idānīṃ bhavati, agre bhaviṣyati ceti vānvayaḥ / tattrayodaraṃ teṣāṃ trayāṇāmudarabhūtam / ekayā'hantayā / ekatra, guṇatrayā'hantayā anyatra, pūrṇasattārūpayā ca / hṛdi randhraṃ santamānatosmi / ahaṃ tathaikayeti pāṭhe --- yathā trayāṇāmudarabhūtastathaivaikayā'hantayā hṛdi randhra santamahamānatosmīti vā, santaṃ prati randhrapramāṇataḥ hṛdyasmīti vā'rthaḥ

</1-8>
<1-9>
evaṃ svātmaśivasyaiva trividhasādhakābhedaṃ pratyabhijñāpya sadvidyāsampradāyamārgapravartanāya, tasyaiva guruparamparārūpabhedena svīkṛtānekavigrahatyadyotanāya ca, śābdayogavaidyanāmakaprasthānabhedena vāṅmanaśśārīramalatrayanivartakagurvaughatrayagurupaṃktisamaṣṭimūlabhūtaṃ "yogena cittasya padena vācāṃ malaṃ śarīrasya ca vaidyakena / yo'pākarottaṃ pravaraṃ munīnāṃ patañjaliṃ prāṃjalirānatosmi" ityuktaśeṣaśivavatārapataṃjalirūpeṇa śabdabrahmavatāratvaṃ ca dyotayan paraughaprabhṛtiśiṣyaughaparyantāṃ gurupaṃktiṃ namaskaroti ---
viśvasadmani sadātmanīśvare
pūraṇātpuruṣatāmupeyu(ṣe) ṣi /
ye manaḥ praṇidadhurmaharṣayaḥ
tān pataṃjalimukhānupāsmahe

viśvasadmanītyādinā / viśvameva sadma yasya tasmin / viśvasya samanīti vā / ubhayadhāpi sadātmani / parāparavāgarthayorupādhyupahitarūpeṇa kālatrayābādhyarūpatvāditi bhāvaḥ / ata eveśvare "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivīmantaro yamayati" ityantaryāmibrāhmaṇāt, "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna! tiṣṭhati" iti bhagavadvacanācca / śabdārtharūpeṇa sarvabhūtabhautikaniyantari / pūraṇāt cijjaḍāṃśayossārvatmyaikīkaraṇāt / puruṣatāmupeyuṣi "puri śayanāt, puramoṣati, puraiva śete" ityādiniruktibahutvepi prakṛte vāgarthapūrṇabhāvasyābhilaṣitatvātpūraṇāditi niruktyāśrayaṇamiti veditavyam / puruṣatāmupeyuṣe iti caturthyantapāṭhe -- sadātmani viṣaye jīveśvararūpeṇa, guruśiṣyastrīpuruṣādirūpeṇa vā vāgarthayoravāptapuruṣabhāvasya śabdabrahmaṇo vidyāmārgasampradāyasaṃrakṣaṇadvārā parasparaśreyaḥ praṇidhānārthatvena tādarthye caturthīti jñeyā / vakṣyati cāgrepi -- "yaḥ pramajjayati mūḍhacetasaḥ tārayatyapi sa eṣa dhīmataḥ" iti parasparapramajjanapratāraṇābhyāmatiśreyaḥ praṇidhānārthitvaṃ guruśiṣyayoḥ / ataḥ purauṣatāmupeyuṣe / vāgarthānyatarātmane tadīyaṣaḍadhvātmane vā puruṣāyetyarthaḥ / ye maharṣayaḥ / paraughamahaughadivyaughātmakavāgīśvarīvāgīśvarāvatārarūpāḥ, siddhamānavaśiṣyaudhajīvāvatāravāgarthagururūpāśca ye maharṣaya ityarthaḥ / manaḥ praṇidadhuḥ anyonyasmai manaḥpraṇidhānaṃ cakruḥ / patañjalimukhān tānupasmahe ityupasanāyāṃ sādhakajīvasāhityadyotakaṃ bahuvacanam

</1-9>
<1-10>
evaṃ sakalaughasamaṣṭimayapataṃjalyādigurunamaskārottaraṃ vāgarthasamaṣṭipañca vāhamayaviśvotpattivipattihetusveṣṭadevatāṃ divyādyaughatrayarūpiṇīṃ cidvyomatayā'nusandhatte ---
khecarīmukhamarīcijālakaṃ
vyomaśaktitanusaṃśra [yaṃ] ye sadā /
śambhudakṣatanujāvabhāsa[nā] yā
yatra viśvamanukartumīhate

khecarīmukhetyādinā / khecarī mukhe prārambhe yāsāṃ marīcīnāṃ vakṣyamāṇānāṃ khecarībhūcarīdṛkcarīdikcarīgocarīnāmakānāṃ tāsāṃ jālakam / siddhānāṃ dehendriyaprāsāde gavākṣarandhrasamudāyarūpam, sādhakānāmaindrajālikajīvadhīvaranirmitendriyagolakayutānāyapaṭarandhrarūpaṃ ca yasminvyomni tatkhecarīmukhamarīcijālakam / `jālaṃ gavākṣa ānāye' ityubhayatrāpyamaraḥ / śaktitanu / siddhānāṃ satyasaṅkalpatvāt śaktestanurūpam / śarīrātmakaṃ śaktireva tanuśśarīraṃ yasyeti vā śaktitanu / sādhakānāmadhikārabhedena śaktistanyate vistīryate kṣīyate vā atreti śaktitanu / yadvyoma daharāparaparyāyaṃ cidgaganam / tadahaṃ sadā saṃśraye / sārvakālikāvismaraṇena svasvarūpatayā kalaye / śaktitanusaṃśrayamiti pāṭhe --- śaktitanvossaṃśrayamitisiddhapakṣe, śaktitanū saṃśrayo yasyeti sādhakapakṣe ca vigrahabhedena vyomna eva viśeṣaṇaṃ jñeyam / asminpāṭhe tādṛśaṃ vyomāstīti śeṣaḥ / yatra vyomni śambhudakṣatanujāvabhāsayā / śambhorānandaparamāvadhisvarūpasukhabhūmerātmano dakṣatanujāyāḥ tattatkāryasamarthadehendriyādisvābhinnavyavahārasatpuruṣakārāntaḥkaraṇavṛtteśca / avabhāsayā / prakāśavimarśasāmarasyarūpeṇeti yāvat / śambhudakṣatanujāvabhāsaneti prathamāntapāṭhe śambhussukhabhūmirātmā / dakṣatanuḥ jñāne karmaṇi vā samarthaṃ śarīram / tābhyāṃ tayorvā jāyata iti śambhudakṣatanujā / sā ca sā'vabhāsanaiva / śambhudakṣatanujāvabhāsanā / yadvā, ādihāntakāmakalātmakamātṛkārṇamālāyāmādyantavarṇapratyāhārasampaditāhamakṣa mātṛkārṇapratyāhāraṃ vāgarthamaryādayā khaṇḍīkṛtya aḥ kathetyātmavisargakathābodhakāthaśabdārtharūpeṇa "oṃkāra ścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā / kaṣṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau" iti smṛtipratipāditamaṅgalavāgartharūpe, akathādiṣoḍaśārṇamayarekhātrayatripuṭyāṃ trayastriṃśadvarṇapratyāhārasiddhakālīkālamithunarekhādvayaṃ, trikoṇavarṇarekhāsvanantarakartavyajanmādivācakāthaśabdarūpamupāsya tatsiddhyanantaramādikṣāntasameruvarṇamālāyāṃ thakārānantaradakārādikṣāntavarṇapratyāhāreṇa dakṣaśabdarūpaniṣpatteḥ jāyamānatvādantarakṣaśabdārthāhaṃpratyayasyaiva dakṣatvamapi siddhyati / tadānīmakṣameva dakṣamapyahaṃpratyayavacchabdārthaikarasaṃ bhavitumarhati / tathāca, śambhunā khaṇ‍ḍitajīvaśivena, drakṣeṇa samarthendriyeṇa, tanvā śarīreṇaca, jāyamānā'vabhāsanā, śambhudakṣatanujā ityucyate iti vā'rthaḥ / tādṛśī avabhāsanaiva / viśvaṃ vyāvahārikaṃ jagat sat anukartum / śabdārthāveva parasparākāreṇa parasparamanukartumiti bhāvaḥ / īhate icchadiva vartate / tadvyoma saṃśraye / astīti vā pūrveṇānvayaḥ / imamevārthaṃ śabdārthasāmarasyātmakaṃ kālīkālasvarūpatatvaṃ śrībhairavīparābhaṭṭhārikāyai --- `athādyāstithayassarve' ityādinā upadeṣṭumathaśabdaḥ śrītrikaśāstrārambe śrībhairavabhaṭṭārakeṇa prayukta iti tantrasāre laghuvivṛtau śrīmadācāryāminavaguptapādaistopapattikaṃ prapañcitastatraiva draṣṭavyaḥ / akathādiṣoḍaśaṣoḍaśārṇamayarekhātripuṭīpratyāhārādikathā tu prakriyāmātraparāṇāṃ bālānāmavabodhanāyāsmatkapolakalpitakathācamatkāramātramityalaṃ yuktiprastārapallavitena

</1-10>
<1-11>
evamiṣṭadevatāspandātmakaṃ, daharāparaparyāyaṃ, cidvyomasattāsvarūpamanusandhāya tatra prakāśavimarśātmanośśivaśaktyorakhaṇḍakhaṇḍātmano śca siddhamānavaughayośśāktāṇavavisargayoḥ dyotyadyotakabhāvaṃ vivinakti ------
khaṇḍasatprasaragarbhayā yayā
lakṣitaṃ sphuraṇapūrṇasattayā /
tattvamaiśvaramakhaṇḍamambikām
tvāṃ prāṇaubhyakhilatatvanāyikām

khaṇḍetyādinā / khaṇḍasatprasaragarbhayā / khaṇḍātmanāpi sadrūpāṇi yāni ṣaditraśattatvāni teṣāṃ prasaraḥ garbhe yasyāstayā ataeva sphuraṇapūrṇasattayā tatvākāreṇa khaṇḍasvarūpatvepi sphuraṇākāreṇa pūrṇākhaṇ‍ḍasvarūpayā yayāmbikayā'khaṇḍamaiśvaraṃ tattvaṃ / svarakhaṇḍarūpeṇa śabdātmanā'rthātmanā ca nādanādhasāmarasyarūpeṇākhaṇḍamakārasvarakhaṇḍaṃ khaṇḍākārabhinnaṃ / tadīyārtharūpaṃca tattvamityarthaḥ / lakṣitaṃ bhavati / lakṣaṇayā pratipāditaṃ lakṣaṇena pradarśitaṃ vā bhavatītyarthaḥ / akhilatattvanāyikām / uktaprakāreṇākhilaṣaṭ‌triṃśattattvānāṃ vāgarthatattvasya ca nāyikāṃ tādṛśīṃ tvāṃ praṇaumi / prakṛtināmnā sakalatattvagrahaṇasyānubhūyamānatvāditi bhāvaḥ / yadvā, khaṇḍasatprasaragarbhayā yayāmbikayā sphuraṇapūrṇasat lakṣitaṃ lakṣaṇayā bodhitaṃ, tayā'khaṇ‍ḍamaiśvaraṃ tattvamapi lakṣitaṃ / tasmādakhilatattvanāyikāṃ khaṇḍākhaṇḍayāvattattvanāyikāmityarthaḥ / ata evāmbikāṃ tvāṃ praṇaumītivānvayaḥ

</1-11>
<1-12>
evaṃ śivaśaktyoḥ dyotyadyotakabhāvaṃ vivicya parāprāsādavagarthātmanā siddhavastutvepi śleṣamaryādayā śiṣyaudhe pārokṣyamāpādayankālapalitaśirasīva jñānapalitaśirasyapi ṣaष़ḍadhvātītavāgarthayugalātmanā vyāvahārikamāśrayāśrayibhāvamapi vivecayati ----
yaḥ kilāsa sa kilāsa īśvaraḥ
khyātasatva (udi)luli)to(dhva)rdhvamūrdhani /
pratya(sau) haṃ janani! yatra tiṣṭhati tvaṃ
sa (tatva) satvavapuradri (ka) rasya yaḥ

yaḥ kilāsetyādinā / ya īśvara āsakila / sa āsakileva / ubhayatrāpi vidhyanuvādasthānīyapuraḥpaścādvādayoḥ kileti pārokṣya eva / ajñānināmalakānāmni nagare parokṣatvena vartanāditi bhāvaḥ / yadvā, ya āsakila sakilāse tannāmni girau āsakileti vā / hejanani! asau īśvaraḥ / khyātasattvalulitordhvamūrdhani khyātasattvena lulitaṃ yarddhvaṃ śuddhasattvaṃ sattvapradhānenāpi sattvena, sattvapradhānena raja upasarjanenāpi rajomiśritasatvena, sattvapradhānenaiva rajastamomiśritena ca evaṃ tribhāgīkaraṇepi pratibhāgaṃ sattvasyaiva prādhānyāt khyātasattvena lulitasyordhvamūrdhnaḥ dvādaśāntaśirobhāgasya śuddhasattvatvam / evaṃ khyātasatvalulitasyordhvamūrdhnaḥ dvādaśāntaśirobhāgasya kailāsasthānāpannasyordhvamūrdhatvaṃ ca / khyātasatvalulitodhvamūrdhanīti pāṭhe --- adhvamūrdhani vāgarthaṣaḍadhvoparibhāge khyātasatvalulitaḥ / khyātasatvena pūrvoktatribhāgīkṛtasatvena lulitaḥ viśeṣaṇīkṛta itīśvaraviśeṣaṇam / evaṃ uditodhvamūrdhanīti pāṭhe ---- adhvamūrdhani vāgarthaṣaḍadhvadvādaśāntaśikhāyām / uditaḥ saस़ñjātodayaḥ / iti / uditordhvamūrdhanīti pāṭhepi sañjātodayaśirasa ūrdhvabhāge khyātasatvaḥ khyātasatvevā kilāse / īśvaraḥ pratitiṣṭhatītīśvaraviśeṣaṇam, kilāsaviśeṣaṇa vā / asau īśvaraḥ yatra pratitiṣṭhati / pratyahamiti pāṭhe --- pratyahaṃ sadā yatra tiṣṭhatīti sparṣṭorthaḥ / asya pratitiṣṭhata īśvarasya / yo'driḥ nivāsabhūtakailāsādriḥ / sa satvavapuḥ pūrvoktatribhāgīkṛtacaśuddhasatvaśarīraḥ / tvameva / tvameva kailāsādrirūpetyarthaḥ / evaṃ tvaṃ sa tatvavapuradrikasyeti pāṭhe --- alpaḥ adriḥ adrikaḥ ityalpārthe kapratyayaḥ / adrikasya parimitatatvamayasya kailāsagireḥ / tvaṃ satatvavapuḥ parimitatatvasahitaśarīramapi tvamevetyanvayaḥ / īśvarabhogāya tadicchānukūlaśarīrātmikā tvamiti bhāvaḥ / evamaviduṣāṃ parokṣaśivaśaktisamanvayānantaraṃ viduṣāṃ siddhavastutvenāparokṣasamanvayapakṣe tu "brāhmaṇosya mukhamāsīt" ityādiśrutyuktacāturvaṇyotpattihetubhūtavirāṭcharīre bhāgakalpanavadeva pādādiśiraḥparyantaṃ paricchinnaśarīrepi mūrtimayavāgarthacatuṣṭayabhāgakalpanena śirasaḥ parāvāgarthamayaparamaśivabhāgatvam / vayomānabhāgeṣvapi vārthakyasya śivābhedaṃ cādhyāropya "kilāsaṃ palitaṃ ca yat" asthijasya kilāsasya / tanūjasya ca yattvaci / kṛtyayā kṛtasya brahmaṇā / lakṣmaśvetamanīnaśam" iti mantroktakālikavārthakyarogādikṛtapalitaśvetādilakṣmaṇaḥ kilāsaśabdārthasyāyurvedādiśāstroktakāyakalpādyaiṣadhasevanacikitsādibhiḥ pratīkāryatvepi kālapakvaśatavārṣikaśiraḥpalitādilakṣmaṇaḥ apratīkāryatvenānubhavaikanivartyatvavatkālīśabdārthakālaśaktyupāsanāvaibhava pakvaparaśśatajanmādyanubhavāgatajñānavṛddhābhinnavāgarthasiddhanādanādhayugalābhinnaṃ śira evānna kailāsārthabodhakakilāsaśabdārtharūpeṇa kavinā vivakṣitamiti niścitya vyākriyate / tathāca, yaḥ kilāsaḥ vāgarthasiddhādinādanādhayugalaśirorūpaḥ / saḥ saevakila / āsaḥ anuttarādisāntapratyāhāraḥ / śāktavisargarūpaḥ / kilāsaśca / śrutismṛtipurāṇāgamādyārṣānārṣavāṅmayavarṇitaḥ kailāsādriśca / kuta iti cet, khyātasatvalulitaḥ / āsamantātprakhyātasakārabījatvadharmeṇānuttaraśāmbhavavisargagarbhitena lulitaḥ / tādṛśaśāktavisargadharmeṇa ā-s- :x āsaḥ ityākāreṇasaṃjātalolaścetyarthaḥ / lulitaḥ udito vā / adhvamūrdhani vāgarthaṣaḍadhvaśirasi / yatra śāmbhavānuttarabindudharmeṇa, śāktānuttaranādadharmeṇa vā krameṇāntarbahi śca lulitaścet antaḥ aṃ iti nādadharmeṇa bahiḥ aḥ 0 / ahamiti ahaṃ śabdārthaśāktanādayutaśāmbavabindurūpeṇa ca lulitaḥ / asau ityākārakaparāśāktanādabindūprati / pratinidhitayetyarthaḥ / tiṣṭhati / tathaiva śāktānuttaranādasakārabījadharmeṇa śāmbhavānuttarabindusakārabījadharmeṇa ca bahirantaścoditaścedvāgarthaṣaḍadhvaśirasyeva bahiḥ / 'as - ā -ū" iti vicchinnasvarākhyānuttarānandecchā īśanonmeṣormyākhyavakṣyamāṇalakṣaṇaṣaḍ‌vidhaparāmarśaparāśāktanādarūpeṇa āsa iti vicchinnanādopādhibahutvavāciśabdarūpeṇa / antaśca / asāvityākārakādinādhaśāmbhavabindusvasvarūpeṇa ca piṇḍībhūtānuttarasākṣibhāsyamahamityākārakaṃ paraśāmbhavatripuṭībindutrayaṃ prati `:.' etadbindutrayapratinidhitayetyarthaḥ / tiṣṭhati ca / khyātasatvalulitordhvamūrdhanīti / uditordhvamūrdhanīti vā / pāṭhāntaradvayepi vā / lulitātyantoparibhāge "bindvarthacandrarodhinyo nādanādāntaśaktayaḥ/ vyāpikā samanonmanyo navanādāḥ prakīrtitāḥ" ityuktanādanavakoparibhāge sāṃkhyayogaśāstroktadaśamanādamahābindurūpe ityarthaḥ / antarnādasvarūpe ādinādhādinavanādhasamaṣṭisvarūpādinādhevā tadabhidheye'ntaḥ / ahamiti vā / asāviti vā pratitiṣṭhatīti / uditordhvabhāge pūrvoktaśāmbhavabindunādatrayaparāmarśatrayeṇa ṣaṭkena vā śāktanādatrayādirūpeṇa vā nādanavakasya tatsamaṣṭeścavā gaṇane dvādaśāntaṣoḍaśāntādimahābindurūpe unmiṣitadvādaśaśāntādisthāne ca pratitiṣṭhati / bahiścāsau svarakhaṇḍanādaityākāreṇāhaṃcāmukānandanāyomukāmbā vā / ityākāreṇa ca pratitiṣṭhatīti cārthaḥ / evaṃ yatra ahaṃ pratyasāvityākāreṇa pratiyogitayā, asau pratyahamityākāreṇānuyogitayā ca antarbahiśca vā pratitiṣṭhatīti / hejanani! asya parāvāgartharūpasya / ahamityākārakātmamantre'sāvityākārakaparāmantre ca vidyamānasyākārāṃśasyeti ca dhvanyate / yo'driḥ / pūrvoktāhamartharūpo'sāvartharūpo vā nādotpattibhūmiḥ / nādhanivāsabhūmirvā kailāsādrirityarthaḥ / satatvavapuḥ pūrvoktaparāmantre sakārabījākṣaratatvasya śarīram / tvaṃ śāktavisargarūpiṇī / `s au, ityuktaprāṇaspandātmikā tvamevetyarthaḥ / adrikasya ya iti pāṭhe --- satatvavapuriti dvitīyapāṭhamāśrityānvayaḥ / adrikasya jyotiśśāstramaryādayā'kāramātradrekkāṇarūpasya vakṣyamāṇabhāgatrayasamudāye pradhānabhāgasyetyarthaḥ / yadvā, akāranādāt adas ityākārakaparokṣaśabdārtharūpādricyamānā'kārasyeti vā / arthāt sakārākhyaśāktānuttaravisargabindubhyāṃ nādādvā viviktarūpasyeti labhyate / tādṛśasyādrikasya śāktavisargaikadeśeparamantraikadeśasyavā satvavapuḥ satvapradhānaśāmbhavānuttaranādanāthasāmarasyaśarīram / saḥ ahaṃ / parokṣatacchabdārthaśarīro aparokṣāhaṃśabdārthaśarīro bhavatītyarthaḥ / asāvahamiti pratyabhijñayā, sohamityākāreṇa pratyabhijñātasvarūpeṇa vā svarūpānandasākṣātkāravānbhavatīti tātparyārthaḥ / sa evāhaṃ satvavapuścetyarthopi dhvanyate viduṣāṃ siddhavastutvenāparokṣasamanvayapakṣe / ataeva paraudhādidivyaughāntapatañjalyādīśvarāvatāragurvaughatraye patañjaliriva siddhaudhādiśiṣyaughāntakālidāsādijīvāvacāragurvau ghatrayasya kūṭasthādigurunādharūpaḥ kālidāsa ityatra na kasyāpi vivāda iti sarvamavadātam

</1-12>
<1-13>
evaṃ svātmābhedena vāgarthakālīkālayorvāgarthanādatripuṭīśarīreṇa ca gurvau ghaṣaṭkagatamātmāśrayāśrayibhāvamunmīlya, atīndriyatvenānirvacanīyatāṃ vadan pūrṇabhāvamapyunmīlayati ---
kalpanātigamatīndriyaṃ ca ya
llakṣyamujhjati bahirmukhaṃ (tridhā) tathā /
antarālagamabhāvabhāvayo
ste natosmi sahadaṃ nirākṛ (tiṃ) ti

kalpanātigamityādinā / yat sohaṃ pratyabhijñārūpapūrvaślokoktakailāsādrimayaṃ vapuḥ / atīndriyaṃ dvādaśāntādirūpeṇa vāgarthanādalayasthānatvāditi bhāvaḥ / ataeva kalpanātigaṃ ca / vāgarthakalpakasvātmāhaṃkāra kuleśvarasyāpi layasthānatvenatatra kalpakābhāvena kalpanāyā apyayogāditi bhāvaḥ / tathaiva bahirmukhaṃ lakṣyamujhjati / adhokṣajajñānatatvarūpatayā parāṅmukhendriyavṛttilakṣyatāmapyujhjatītyarthaḥ / taduktaṃ śrutyā "parāṃ cikhāni vyatṛṇatsvayaṃbhūḥ tasmātparāṅpaśyati nāntarātman" iti / tridheti pāṭhe --- divyasiddhamānavaughatrayagataparāmahassiddhimayaśāktatripuṭīrūpeṇa/ pramātrādi tripuṭīrūpeṇāpi vā śāmbhavena / bahirmukhaṃ lakṣyabhujhjatītyarthaḥ / ṣaḍadhvātmakavāgarthanādatripuṭyāḥ svasyāpi lakṣyāntarāpekṣāyāmanavasthāpātena turīyasākṣirūpeṇa svasyaiva parasparalakṣyatvāditi bhāvaḥ / ataeva bhāvabhāvayorantarālagam / bhāveṣu ghaṭādiṣu bhāvabodhakavāgartharūpeṇa, abhāveṣu vandhyāputrādituccheṣvapi tadbodhakasadasadvilakṣaṇaśabdānupātitṛtīyatucchavāgartharūpeṇa turīyasākṣyātmanā ca vā svasyaiva sthitatvāditi bhāvaḥ / taduktaṃ mahārthamaṃ jarīparimale --- "sadasatvena bhāvānāṃ yuktānāṃ dvitayī sthitiḥ / tāmullaṅghaya tṛtīyasmai namaścitrāya śambhave" iti / ataeva nirākṛti yathā tathā ātmetaranirākaraṇaṃ yathā bhavati tathā / sadahaṃ / pāramārthikāhaṃśabdartharūpaṃ taṃ kailāsādriṃ vā natosmi/ etadeva pāramārthikasadahaṃvāgartharūpamātmatattvamupadeśasāhasryāṃ śrīśaṅkarācāryagurupādairapyuktaṃ --- "sambhāvyo gocare śabdaḥ pratyayo vā na cānyadhā / na sambhāvyau tadātmatvādahaṃkartustathaiva ca" iti / nirākṛtimiti pāṭhe --- tamityasya kailāsādrerviśeṣaṇam / nanvatra svātmana eva namyanaṃtṛbhāvaḥ kathamiti na śaṅkanīyam / svasminneva vāgarthāṃśakalpanenatadupapatteḥ / tathācoktam --- "dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye / śātṛjñeyasvarūpāya mahyameva namo namaḥ" iti

</1-13>
<1-14>
tasyaiva vyāpakavidyā'vidyābhuvanātmanā brahmasvarūpatāmapyāha ----
amba! yadbhavati tattadātmanā
sveritāmajahadadvayodayam /
tāvakaṃ pada (ma) mupākṛtakramaṃ
brahma tatsaditi (hi) vā śrutaṃ bhaje

ambetyādinā / he amba ! bhārate śāntiparvaṇi 266 adhyāye "aṅgānāṃ vardhanādambā" iti nirukteḥ / yadvā, "ambe ambālyambike" ityaśvamedhaprakaraṇamantroktamahāprāṇasatvaprakṛtirūpiṇīti vā aṃ pūrvauktākārasvaranādātmakavāgartharūpaṃ bamativabayorabhedevivakṣayā vātīti vā ambā / tasyāssambuddhiramba daharātmike ityarthaḥ / yat pūrvaślokoktakailāsādrimayaṃ vāgarthaśarīramayaṃ vā tāvakaṃ padam / tattadātmanā deśakālapadārthādyātmanā bhavati / taduktaṃ saubhāgyahṛdaye ---- "deśakālapadārthātmā yadyadvastu yathā tathā / tattadrūpeṇa yā bhāti tāṃ śraye'haṃ vibhoḥ kalām" iti / "sthitirnāma svarūpasyatattadrūpatayā dhṛtiḥ" iti śrīsaṃvitstotre ca / punaḥ kīdṛśaṃ? sveritāṃ svasvarūpābhedeneritāṃ parātmikāṃ vācamajahat / ataevādvayodayamadvitīyatvenodīyamānasphuraṇātmakam / taduktaṃ śivasaṃhitāyām "akārassarvavavarṇāgryaḥ prakāśaḥ paramaśśivaḥ / hakārontyaḥ kalārūpo vimarśākhyaḥ prakīrtitaḥ // anayossāmarasyaṃ yadahamityeva nirmalaḥ / ahantābhāsitaṃ bhāsyamidaṃtākhyaṃ ca tanmayaṃ / anayossāmarasyaṃ yatpūrṇāhantā parā matā" iti / ataeva śrāpādukodaye vākchabdaniruktirapyevameva darśitā --- "tvāmupāsitagurūttamāḥ parāṃ vācamāhuravibhaktaviśvakāṃ / svaprakāśanavimarśanātmikāṃ vakti vāmiti niruktimāsthitāḥ " iti / punarapi kīdṛśaṃ ? apākṛtakramaṃ / apākṛtaḥ tyaktaḥ kramaḥ āvidyakasṛṣṭyādikramaḥ yasmin tat yena vā tat / upākṛtakramamiti pāṭhe --- ārabdhollaṅghanātmakakramamityarthaḥ / sa ca kramaḥ evaṃ darśitaḥ / śrīsaṃvitstotre ---- bhāvāvṛttiṣu tāścitte cittaṃ saṃvidi sā pare / yomnyastaṃgamitā yatra krama ullaṅghanātmakaḥ" iti / mātṛkāstavarāje kālidāsenāpi darśito yatā --- "jagatkāye kṛtvā tadapi hṛdaye tacca puruṣe pumāṃsaṃ bindusthaṃ tamapi viyadākhye ca gahane / tadetat jñānākhye tadapi paramānandagahane mahāvyomākāre tvadanubhavaśīlo vijayate" iti ca / etādṛśaṃ tāvakaṃ padaṃ / brahmeti suprabuddhaṃ pravṛddhaṃ vā mahadānandarūpamiti / taditi / parokṣamiti / sat pāramārthikapratyakṣarūpamiti ca śrutaṃ hi / prasiddhaṃ śrutipratipādanamiti bhāvaḥ / tatsaditi vā śrutamiti pāṭhe --- vā vikalpena / nāmarūpāṃśarāhityenetyarthaḥ / brahmādipadajātena śrutaṃ śrutipratipāditaṃ bhaje ityanvayaḥ

</1-14>
<1-15>
evaṃ brahmasvarūpatāṃ nirūpya tasyaiva pāṭhabhedena adhyāropāpavādābhyāmapi svasvarūpatvabodhanāya karmahetuvidhiniṣedhamārgeṇāpi taddhitabahirvijṛmbhaṇaṃ darśayati --- deśakāletyādinā /
deśakālakalanāviśeṣato
yadbhavāni vihitaṃ (nigadyate) niṣidhyate /
vyaktijātitanusaṃśritakramaṃ
taddhitaṃ tava bahirvijṛmbhaṇam

he bhavāni ! bhūdhātvarthakajātisattāsāmānyādijñānapradānaśivasaṃsāravācakabhavaśabdārthabhūtabhavasya patni, pālayatrīti vā / sābhiprāyassambudvyarthaḥ / deśa kālakalanayorviśeṣataḥ / yathā "prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta" "revātīre tapaḥ kuryānmaraṇaṃ jāhnavītaṭe" ityādideśakalanāyāḥ yathāvā / "vasante vasante jyotiṣā yajeta" "udagayanapūrvapakṣeṣu puṇyāheṣu kāryāṇi" "adhivṛkṣasūrye vācaṃ visṛjati" "graste snāyāt" ityādikālakalanāyāśca / yadvā, pūrvoktadeśakālayormadhye deśasya kalātatvabhuvanātmakārthādhvatrike kālasya varṇapadamantrātmakaśābdādhvatrike cāntarbhāvāttayoḥ deśakālayoḥ kalanānāṃ kriyājñānānāṃ "kṣepo jñānaṃ ca saṃkhyānaṃ gatirnāda iti kramāt" ityuktakalanāśabdārtharūpāṇāṃ vā / athavā kalanāyāḥ "vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti" "jñātvā karmāṇi kurvīti" ityādikramaviśeṣajñānasya vā/ viśeṣataḥ bhedavidhānaniṣedhamārge svavāgarthakriyākramabhedavidhiniṣedhamārgaviśeṣādityarthaḥ / vyaktijātitanusaṃśritakramaṃ vyaktisaṃśritakramaḥ "svargakāmaḥ,putrakāmaḥ, bhūtikāmo yajeta" ityādiḥ / jātisaṃśritakramaḥ "brāhmaṇo bṛhaspatisavena yajeta" ityādiḥ / jātisaṃśritakramaḥ "brāhmaṇo bṛhaspatisavena yajeta / rājā rājasūyena / vaiśyo vaiśyastomena yajeta / varṣāsu rathakārognīnādadhīta / etayā niṣādasthapatiṃ yājayet" ityādiḥ / tanusaṃśritakramastu "kṛṣṇakeśo'gnīnādadhīta" "śvetamālabheta" ityādiḥ / evaṃ vyaktijātitanusaṃśritakramam / vihitaṃ sañjātavidhivyāparam / yannigadyate / adhyāropavidhivyāpāreṇa kaṇṭharaveṇevocyate / niṣidhyata iti pāṭhe adhyāropakramavihitaṃ netineti vākyaiḥ "ātmā purastā" dityādideśaviśeṣataḥ; "bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sarvamātme"veti kālaviśeṣataḥ , `yasyāmataṃ tasya mata'mityādikalanāviśetaśca / tathā --- `na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati' `aśanāyā pipāsādirahitam' `pitā'pitā bhavati' `devā adevāḥ' `vedā avedāḥ' ityādivyaktyāśritakramaniṣedhamukhena, `apetabrahmakṣatrādibheda'mityādijātyāśrikramaniṣedhamukhena, `arūpamasparśaṃ' `asthūlamanaṇu' ityāditanvāśritakramāniṣedhamukhena ca / yanniṣidhyate / aikātmyapratyayasārakaniṣedhavākyairatadvyāvṛttyā apodyate / tattava bahirvijṛmbhaṇaṃ / vidhimukhena niṣedhamukhena vā bahirvilasanamityarthaḥ / hitaṃ yathākramaṃ sādhakānāṃ siddhānāṃ ca pathyamevetyarthaḥ / pratiṣedhasya prasaktipūrvakatvaniyamāt vidyākaraṇakaniṣedhasyāvidyāprāptipūrvakatvaṃ niyamitamiti bhāvaḥ / kiñcātra tava bahivrijṛmbhaṇaṃ vāgarthayorvidhimukhena niṣedhamukhenāpi / taddhitameva sāsya devateti prākṛtātmadaivatyataddhitapratyayavāgartharūpamevetyapi gamyate / detārūpe vidhiniṣedhāṃśayostaddhitapratyayavāgartharūpamevetyapi gamyate / devatārūpe vidhiniṣedhāṃśayostaddhitapratyayavāgarthavyāpārasyaiva balavattaratvācca / tathācoktaṃ vārtikepi --- "taddhitena caturthyā vā mantravarṇena vā punaḥ / devatāyā vidhistatra durbalaṃ tuṃ paraṃ param" iti / tena vidyāvasthāyāṃ vidvadbhirantarmukhaissiddhaiḥ śanaiśśanairvidyābhivṛddhivaśādvyaktyāśrito'dhyāsakramaḥ vidyāphalalābhāya virodhitayā yathā yathā nirasyate tathā tathā avidyāvasthāyāmavidvadbhirbahirmukhaissādhakaiśśanairavidyāvṛddhivaśātsa evādhyāsakramo'vidyāphalalābhāyāvirodhitayānuṣṭhātumādriyata ityayamarthaḥ anuraṇanadhvanimaryādayā siddhyati / "bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate / vāsudevassarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ // kāmaistaistaiḥ hṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ / taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā //" ityādibhagavadvacanāni, "nītijñā niyatijñāḥ śāstrajñāssantu lokesmin / brahmajñā api bhavantu vedajñāssvājñānajñānino viralāḥ //" ityādimahāmahopādhyāyanīlakaṇṭhādīkṣitasubhāṣitoktiścāsminnevārthe paryavasyantīti dik

</1-15>
<1-16>
evaṃ hṛdguhāmityādyekādaśabhiḥ sūtraprāyaiḥ ślokairekarūpeṇa prathamaślokoktavāgarthamayasvātmavastunaḥ vidhiniṣedhāparaparyāyasṛṣṭisaṃhārakramākramābhyāṃ vyarthakramamuupanyasya tayoradhiṣṭhānāsphuraṇaśaṅkākalaṅkitānāmavabodhāya tasyaiva kramākramapratinivartanena tripuṭīprabhṛtidvādaśaṣoḍaśāntapāryantikaprastārabhedena tricatuḥpañcavāhamahārthakramarūpatāmapi vaktuṃ chandogyopaniṣanniruktatrivṛtkṛtatejo'bannātmakabhūtatrayasthūlasūkṣmarūpatvena guṇatrayātmanā sṛṣṭyādikṛtyatrayasphuraṇarūpatāṃ ca pratijānīte ----
satvamamba vihitastha vastunaḥ
tatprasādita [ta] dayodayaṃ vapuḥ /
syāttamaśca yadidaṃ niṣidhyate
(dve) dvairajaḥ sadasadanyarūpataḥ

satvabhaṃvetyādinā / he ambeti sambuddhiḥ pūrvavat / vihitasya upādeyatvena heyatvenānuṣṭhātavyena vā sañjātatrividhavidhipratyayavyāpārasya / vastunaḥ vasatyasminnātmasvarūpamiti vyutpattyā siddhadravyarūpasya sādhyasya vā vāgarthaikarūpasya / tatprasāditadayodayaṃ / tatprasāditaḥ tadvastuprasādīkṛtaḥ / dayāyāḥ bhūtadayāyāḥ udayaḥ utpattiḥ yasmin tat tādṛśaṃ vapuḥ upatesmin dayābījamaneneti vā vyutpattibhedenābhyantaraṃ bāhyaṃ vā dayāmayaṃ śarīram / satvaṃ nāma guṇo bhavati / ayamāśayaḥ "rasyāssnigdhāḥ sthirāḥ hṛdyā āhārāssātvikapriyāḥ" ityādividhānavat / yadvastu vāgarthānyatarākāreṇa sevyatvenānuṣṭhātavyatvena vā vihitam, tadvastusevanaprasādīkṛtasarvabhūtadayodayavatīyā'hantā tanmayaṃ vapuḥ pūrvoktakailāsāparaparyāyaṃ satvamityucyata iti / tatprasāditatayodayamiti pāṭhe --- tadvastukṛtuprasādatvenodīyamānaṃ vapurityarthaḥ / tathā yadidaṃ niṣidhyate tattamaśca syāt / idaṃ taiva tamoguṇasthūlarūpatayā niṣidhyata iti bhāvaḥ / etena vāgarthātmake svātmarūpe ahaṃtedantābuddhyoreva vidhiniṣedhaviṣayatvaṃ na svarūpavastuna iti siddham / taduktaṃ vedāṃtapañcadaśyāmapi citradīpe śrīvidyāraṇyagurupādaiḥ vāgarthayoḥ jīvajagadbhāvamabhisanvāya ---- "jīvabhāvajagadbhāvabādhe svātmaiva śiṣyate / nāpratītistayorbādhaḥ kintu mithyātvaniścayaḥ //" iti / evaṃ sadasadanyarūpataḥ / sadasatoḥ pūrvoktāhantedantābuddhyoranyarūpataḥ / rūpabhedāt / sadahaṃ / idaṃ buddhigocare nāsmi / asadidaṃ / ahaṃ buddhigocare na bhavitumarhatītyākārakavāgarthasvasvarūpabhedādityarthaḥ / dve ahantedante / militveti bhāvaḥ / rajaḥ nāma bhavati / dvai raja iti pāṭhe --- dvayo rajasorvāgarthaparamāṇvossamāhārau dvairajasī / tayossadasadanyarūpataḥ mithunīkṛtasatyānṛtavāgartharūpabhedāt rajonāma bhavatīti vigrahaḥ / etena ahantedantayorvāgarthaparamāṇvoḥ rūpabedamiśraṇe niyatyaparaparyāyanāmakalopetaṃ rajonāma guṇaḥ / abhedena svasvarūpaikye brahmātmatā ca svarūpasthityaparaparyāyetyuktamiti veditavyam / ataevātra manaḥ prāṇavācāmeva guṇatrayāhantāmayaśarīratvamabhisandhāya bhāvaprakāśe prathamādhikāre ---- "yatsatvapariṇāmi syāddravyaṃ tanmana ucyate / īśvarasya ca muktānāṃ tatsaṅkalpo bhaviṣyati // saṃsāriṇāmahantvena pariṇamya pravartate / tatsatvapariṇāmitvātsatvamityucyate budhaiḥ // yadrajaḥ pariṇāmi syāddravyaṃ sa prāṇaṃ ucyate / īśvarasya ca muktānāṃ kriyāhetussaritaḥ // saṃsāriṇāṃ punarasau prāṇākāreṇa tiṣṭhati / yattamaḥ pariṇāmisyāddravyaṃ sā vāgudāhṛtā // īśvarasya muktānāṃ sā vāgbhavati śobhanā / saṃsāriṇāṃ pariṇamecchabdākāreṇa sā punaḥ // uktā krodhādibhirbhāvaistatphalā'vyabhicāriṇī / yā mukteśvaravāgutthā sā vāṇītyucyate budhaiḥ // ravissomaśca vahniśca tasya tasya yathākramam / adhiṣṭhātāra ityeṣā vyavasthā yogibhiḥ kṛtā //" iti `sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ' iti śuddhavidyāsvarūpe tantrāntarañca

</1-16>
<1-17>
evaṃ vāgarthayoreva guṇatrayasūkṣmarūpatāṃ vivicya bhūtatrayasya guṇatrayasthūlarūpatāmāha ---
yattamonyadiha tatkṣi [te] tirvapu
satvamanyadiha tejasaśśive /
miśraṇotthamitaradrajaḥ tayoḥ
tvatkasatva (śa) jamato guṇatrayam

yadityādinā / heśive! maṅgalarūpe `vaś‌ kāntau' iti dhātoḥ varṇavyatyayādicchārūpe iti vā sambuddhiḥ / saptamī vā śivādhikaraṇavivakṣayā / yat anyattamaḥ pūrvoktasūkṣmarūpāt rūpāntaraṃ trivṛtkṛtasthūlaṃ tama ityarthaḥ / eva muttaratrāpi / tatkṣitarvapurbhavati / kṣitirvapuriti pāṭhe ---- kṣitireva rūpāntaraṃ tava tamaśśarīramityarthaḥ / evamanyat satvaṃ saddharmasthūlarūpaṃ tejaso vapurbhavati / tayossatvatamasormiśraṇotthaṃ itarat sthūlaṃ raja āpyānāpyabhūtasya vapurbhavatītyarthaḥ / etena pārthivataijasorāgneyasaumyayośca tamassatvayormiśraṇotthaṃ itarat sthūlaṃ raja āpyānāpyabhūtasya vapurbhavatītyarthaḥ / etena pārthivataijasorāgneyasaumyayo śca tamassatvayormiśraṇotthasya rajasa āpyānāpyabhūtasammelanajanyatvoktyā kṣutpipāsadharmakasya tasya śukrīyaprāṇasūryamayaparamāṇavaśarīrasyāpi tryaṇukadvayasammelanena myamaparimāṇamapyuktaprāyaṃ veditavyam / evaṃ tvatkatvaśamataḥ vāgartharūpiṇyāstava satvaguṇaśamadharmāt / guṇatrayaṃ pūrvoktavidhiniṣedhodāsīnavyāpārehetukaṃ bhavatīti śeṣaḥ / tvatkasatvajamiti pāṭhe ---- tvadīyaśuddhasatvaguṇajanyameva miśrajātīyavakṣyamāṇaliṅgatrayahetukaṃ guṇatrayarūpamityarthaḥ / atredamanusandheyam / evaṃ bhūtatrayasya guṇatrayasthūlakāryatvanirūpaṇena jalabhūtasya svakāryakāraṇabhūtakṣititejasormadhyakendre tanūnāpādapānaṃpānnamakhamedhyāmedhyasāmarasyarasātmanā / vāyvākāśasāmarasyasthūlopādhitvamiva mamatāparaparyāyarajoguṇasyāpi svakāryakāraṇātmakānnamayānandakośayostamassatvasthūlarūpayormadhye vidyā'vidyāmayaśābdārthādhvatrikadvayamaṣṭirūpavijñānamanaḥ prāṇamayakośatritayasamaṣṭyāṃ liṅgaśabdavyavahāryāyāṃ tatrāpi madhyasthitamānasasarovararājahaṃsātmakamithunāśrayeṇa ca vīryavattarasūkṣmopādhirūpatvamunneyam / ataeva ṣaḍadhvabodhakamātṛkārṇamālāyāmapi mātṛkācakravivekoktarītyā svarakhaṇḍasya jaḍasuṣiptidaśābodhakatvepi cinmayaṣoḍaśasomakalābodhakatayā saumyasvayaṃrājamānatvadharmeṇa svasvaratvakhaṇḍatvākṣaratvādikaṃ nirvācyam / tathā sparśānāṃ pañcendriyajaḍajāgraddaśābodhakatvepi cinmayamukhyaprāṇasūryaturīyajāgraddaśābodhakatvena cinmayasparśabodhakatvāt sparśakhaṇ‍ḍatvādikaṃ ca / tathā'ntasthoṣmāparaparyāyavyāpakavarṇakhaṇḍasyāpi bhūtāgneriva jāṭharāgnerapi bhuktānnapānādijāraṇenāntarmanaḥ kalpitavikalpātmakavyāvahārikasaṃsāradāhakatayāntarmukhavimarśānalaprādhānyenāntasthoṣmavyāpakakhaṇḍatvādikaṃ cetyādigurumukhaikavedyam / vākprāṇamanasāṃ tejobannabhavatvaṃ chāndogyopaniṣadi "annamayaṃ hi somyamanaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ tejomayī vāk" ityādinā sopapattikaṃ varṇitaṃ tatraiva draṣṭavyam / etena mukhyaprāṇāgnereva maṇḍalatrayarūpatvaṃ sūryacandrayostadavayavajanyatvañca vakṣyamāṇaprakāśānandamūrticakramayavāgarthadevatāsvarūpavarṇanopodbalakaṃ sūcitam / tadapyukaṃta śrutyā "candramā manaso jātaḥ/ cākṣassūryo ajāyata" ityādikayā / kiñca candrasya "yasmā nna jātaḥ paro anyo asti / ya āviveśa bhuvanāni viśvā / prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ / trīṇi jyotīgṣiṃ saca te saṣoḍaśī" ityādimantroktasakalajagatkāraṇaṣoḍaśīkalārūpatvaṃ ca / tathaiva jyotiśśāstroktā''pyagolasya candrasya bhūmyupagrahatvavarṇanamukhena kāryarūpatvaṃ / tathā sūryasyāpi "apāg‌ rasamudayag sann / sūrye śukrag‌ samābhṛtam / ime vai lokā apāg‌ rasaḥ / te'muṣṇinnādityeḥ samābhṛtāḥ" tathā "āpo vā idag‌ sarvam" ityādimantrabrāhmaṇavākyaparyālocanena "ekaikasminyathā'darśe prāsādo muhurāntaraiḥ / sahito dṛśyate deveṣvevaṃ lokassurāntaraiḥ // tasmātsyurdevatāssarvāḥ pratyekaṃ viśvayonayaṛ / anyonyayonayaścaiva yatāyāskamunīritam // ityuktasarvabhūtātmabhūtātmabhāvenaiva sarveṣāṃ sarvajagatkāraṇatvamityapi paryavasyatīti dik

</1-17>
<1-18>
evaṃ triguṇamayyā vāgarthaprakṛterbhedasṛṣṭihetutāṃ samunmīlya tasyā eva saṃsārātmanāpi paramaiśvaryarūpatāmāviṣkaroti ----
īśvarasya tava bharturakṣayai
śvaryarūpamasi tatvamambike! /
jñānamasya śuci karma vā phalaṃ
te virāgamayapūrṇatā phale

īśvarasyetyādinā / he ambike ! pūrvaślokoktāsampūrṇasatvatamośamiśraṇavāgarthaśarīratayā prādeśikavāgarthaśarīrātmike ityalpavāgarthaśarīravivakṣayā ambike! iti sambuddhyarthaḥ / uktāca "ambe! ambālyambike" ityanuvāke aśvamedhakāṇḍe trividhavāgarthaśarīrā śaktiriti tatraiva draṣṭavyā / ataeva tava bharturīśvarasya / bibhartīti bharteti vigrahāttvatpoṣakasyātmana ityarthaḥ / tvaṃ pūrvoktaguṇatrayasthūlasūkṣmarūpiṇī tvamityarthaḥ / akṣayaiśvaryarūpaṃ vāṅmayaśarīre / ādikṣāntagaṇanayā punarapi vailomyena kṣādiyāntagaṇanayā ca vakṣyamāṇajñānamantrayogaśāktaraśmisaṃjñakabṛndacakraraśmīnāṃ ṣaṣṭhisaṅkhyākānāṃ "triṣaṣṭhi rvā catuṣṣaṣṭhirvarṇāśśambhumate matāḥ" iti vakṣyamāṇaśāmbhavavarṇaraśmiṣu caturvidhaśāmbhavaraśmirahitānāṃ lābhādakṣayaiśvaryarūpatvam / vakṣyati cāgrepi "kṣāntayādikalitākṣamālayā" ityādinā khaṇḍacakravarṇanāvasare imamevāśayam / arthamayaśarīretu / ahorātrātmakakālāvayavaṣaṣṭhisaṅkhyākaghaṭikāvighaṭikātithivatsarādinavavidhakālamānagaṇitasvāyambhuvakālāvayavaraśmyādijāgataiśvaryā bhedavivakṣayā cākṣayaiśvaryarūpatvaṃ bodhyamiti vivekaḥ / evamubhayavidhavāgarthāyaiśvaryarūpam / tat parokṣatvena vyavahāryam / tvaṃ aparokṣatvena yuṣmatpratyayavāgarthavyavahāryaṃ ca / tattvaṃ tvamevāsi / vāgarthasṛṣṭyādikṛtyapañcakasaṃsārātmaneti bhāvaḥ / taduktaṃ tantrāloke "sārametatsamastasya yaccitsāraṃ jaḍaṃ jagat / tadadhīnapratiṣṭhatvātsaṃsāraṃ hṛdayaṃ mahat" iti /
nanu yadi bhedasṛṣṭimayavāgarthasaṃsārasyāpi paramaiśvaryarūpatā, tarhi tasya "tyāgabhogaphalaṃ dhanam" iti nyāyena dhānyapaśuratnakanakarajatādimānuṣadhanasyeva phalamapi vaktavyamityāśaṅkya phalamapi darśayati --- jñānamasyeti / asya vāgarthasaṃsārātmakaiśvaryasya / śuci pariśuddhaṃ jñānaṃ, karma vā phalaṃ bhavati / jñānasya pāriśuddhyaṃ adhītibodhātmakatvam / karmaṇastu ācaraṇapracāraṇayoḥ phalānabhisandhirūpam /
tayorapi phalamāha --- te virāgeti / te pariśuddhajñānakarmaṇi / virāgamayapūrṇatāphale / virāgamayā virāgapracurā / yā pūrṇatā pūrṇabhāvaḥ / cijjaḍabhedabhāvarāhityena vāgarthaikarūpyasāmarasyamiti yāvat / saiva phalaṃ yayoste tathokte bhavitavye iti śeṣaḥ

</1-18>
<1-19>
evaṃ sāmānyena vāgarthayorakṣayaiśvaryarūpatāmunmīlya tatrāpi sūkṣmekṣikayā aupaniṣadayoreva tayośśāktaśaivayoriva pūrṇabhāvasāmarasyena puruṣārthatvadyotanāya satvatamoguṇamayadevatāsthūlarūpatāṃ pratyekatayāpi sūcayati ----
jyotiramba! hṛdi vidyayekṣitaṃ
yallaghuprasṛtamarthamaṇḍo /
dhūmalakṣma guru yacca tat (cyu) ca taṃ
te tu satvatamasī vapustava

jyotirambetyādinā / he ambeti sambuddhiḥ pūrvavat / arthamaṇḍape pañcendriyapravṛttigocarapāñcabhautikabhūtapaप़ñcakakṛtyādyātmake / laghuprasṛtaṃ yat jyotiḥ "nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā / tasyāśśikhāyā yadhyeparamātmā vyavasthitaḥ / sa brahma sa śivassaharissendrasso'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ" iti śrutyuktaśikhārūpatayā vibhāvyaṃ yadātmajyotiḥ / sarvadevatāmayaṃ pūrvoktadvairajorūpaṃ yadātmajñānajyotirityarthaḥ / vakṣyati cāgrepi caturthavimarśe "jyotiṣāmbaśikhayā sa hanyate puṃsi caitasikamuddhataṃ tamaḥ" ityādinā idameva jyotirabhisandhāya / tat jyotiḥ / hṛdi hṛdayākāśe / vidyayā "sattāyāṃ vidyate jñāne vetti vicāraṇe / vindate vindati prāptau" ityuktayāvadvidildhātupratyayaprātipadikārtharūpayā / aparokṣasākṣātkāravṛtyeti yāvat / īkṣitaṃ sākṣātkṛtaṃ "sa īkṣata lokānnu sṛjā iti" ityuktasañjātekṣaṇavyāpāravatkṛtaṃ ca yat jñānamayam / yacca karmamayaṃ jyotiḥ / dhūmalakṣma / dhūmasya lakṣmeva lakṣma yasya tat "dhūmo bhūtvā'bhraṃ bhavati" "dhūmadhvajaṃ lohitākṣaṃ" ityādiśrutismṛtibhyāṃ gūḍhābhisandhidyotitātīndriyavaidikakriyāmayaṃ, tatphalakṛtikartṛbhoktṛrūpe ca / ataeva cyutaṃ sat guru / nissāratvajñānottaraṃ svayameva galitam / lokasaṃgrahārthatvena lokagururūpaṃ, śreṣṭhaṃ ca vā / dhūma eva lakṣma yasya taditi kriyāvigrahavyutpattyā pūrvoktajyotirmayajñānarūpāpekṣayā sthūlarūpaṃ ceti vā "gurustu gīṣpatau śreṣṭhe gurau pitari durbhare" ityamaraḥ / tacca tamiti pāṭhe --- tamityuddeśaprādhānyātpuṃstvam / puṃ rūpaṃ tamarthamaṇḍapam / te pūrvokte jñānakarmaṇī satvatamasī tava vapuḥ śarīraṃ sat prasṛtamiti hṛdi vidyayekṣitamiti pūrveṇānvayaḥ /
etena vaidikajñānakarmamayaṃ vapustava tvadīyabhartuḥ puruṣasya cārthamaṇḍapātmakasya samameva prasṛtamiti vedanameva pūrṇāhantāmayaṃ pūrṇabhāvavidyāphalamiti tātparyārthaḥ / tadetaduktaṃ śrutyāpi "kaściddhavā asmāllokātpretya / ātmanaṃ veda / ayamahamasmīti / kaścitsvaṃ lokaṃ na pratiprajānāti / agnumugdhohaiva dhūmatāntaḥ / svaṃ lokaṃ na pratiprajānāti / atha yohaivaitamagnigaṃ sāvitraṃ veda / sa evāsmāllokātpretya / ātmānaṃ veda / ayamahamasmīti / sa svaṃ lokaṃ pratiprajānāti" ityādisāvitrāgnibrahmavidyāprakaraṇasthayā / etena vāgarthayoriva jñānakarmaṇorapi prātisvikapradhānāṅgabhāvena satvatamomayaśarīratāpi veditavyā vicitravāsanābhedabalādityapi samudāyatātparyārthaḥ

</1-19>
<1-20>
evaṃ vāgartharūpayoḥ vaidikajñānakarmaṇoreva vaidakasāṅkhyayogamayabhinnaprasthānavāgarthatripuṭībhedaprakhyāpanena ṣaḍadhvagurvaughaṣaṭkatārūpaṃ phalaikyamapi darśayati ----
tvaṃ (hi) tu rudrajakaṭākṣavartinī
jāyamānamavalokya caṇḍike /
sāṃkhyayogapathadeśikadvayaṃ
jātasammati (sasādhikaṃ) samīpsitaṃ yathā

tvaṃ hītyādinā / hecaṇḍike ! `caḍi krodhe' iti dhāto svarūpetare krodhamayidevīti sābhiprāyasambuddhiḥ / tvaṃ / asmadvāgarthapratyayapratiyoginī tvanityarthaḥ / hi yasmāt / sāṃkhyayogapathadeśikadvayam / sāṃkhyayogapathāveva pathayorvā deśikau / tayordvayaṃ prātisvikavāgarthaprathānau pravṛttinivṛttivāṅmayavidyāmārgau / pūrvoktajīveśvarasrotobhedena "adhītibodhācaraṇapracāraṇairdaśāścatasraḥ praṇayannupādhibhiḥ / caturdaśatvaṃ kṛtavānkutassvayaṃ na vedmi vidyāsu caturdaśa svayam" iti śrīharṣoktau tayordvayaṃ naiṣadhīyavidyāsu saṃkhyādaśāmayadharmadvayavadābhāsamānavirodhamārgadvayarūpam / tadupadeṣṭṛgurudvayarūpaṃ vetyarthaḥ / karmaṇi tu śrautavāgarthamaye / pravṛttinivṛttibhedena jñānayogamārgadvayaṃ tadupadeṣṭṛgurudvayaṃ vetyarthaḥ / jāyamānaṃ janimāpadyamānamavalokya / rudrajakaṭākṣavartinī --- rudrajaḥ ṣaष़ḍṛtuṣaṇmukhādirūpaḥ / taṃ vartayasi sāṃkhyayogapathadeśikadvayaṃ prati pravartayasi / deśikadvayasya pravṛttaye nivṛttaye tvaṃ vā pravartasa iti rudrajakaṭākṣavartinī / mārgadvayasaṃhārābhisandhinā rudrajakaṭākṣe prakṛtirūpiṇī tvaṃ vā vartasa iti vā rudrajakaṭākṣavartinī bhavasītyarthaḥ / tasmāttatsāṃkhyayogapathadeśikadvayam / jātasammatisamādhikaṃ sammatiḥ samyagjñānaṃ, samādhiḥ yathāvadanuṣṭhānam / te jāte yasya tat jātasammatisamādhikam / jāyamānamavalokyaiva / sṛṣṭhisaṃhārāparaparyāyapravṛttinivṛttisamādhikam / jāyamānamavalokyaiva / sṛṣṭhisaṃhārāparaparyāyapravṛttinivṛttimayaprakṛtisvābhāvyena rudrajakaṭākṣavartinī bhavasi / `tvaṃ tu rudrajakaṭākṣavartinī' `jātasammatisamīpsitaṃ yathā' iti pāṭhadvaye pūrvaślokoktākṣayāpāramaiśvaryarūpiṇī tvaṃ tu rudrajakaṭākṣavartinī / katham ? pūrvoktasāṃkhyayogapathadeśikadvayamanyonyasāmarasyena jātasammati / ataeva samīpsitaṃ yathā tathā icchānurūpyeṇa jāyamānamavalokyaiva tvaṃ rudrajakaṭākṣavartinī bhavasītyarthaḥ / ubhayadhāpi vaidikasāṃkhyayogayoḥ phalaikyaṃ tvadīyarudrajakaṭākṣavartanena tatsamādhānayutena tvatsamādhānayutatajjanmanā vā sūcitamiti bhāvaḥ / ataeva gītāsu bhagavānapi "sāṅkhyayogau pṛthagbālā pravadanti na paṇḍitāḥ / ekamapyāsthitassamyagubhayorvindate phalam" ityādinā samyagāsthānenāsthāpanena ca phalaikyamupadideśa

</1-20>
<1-21>
evaṃ sāṅkhyayogapathāparyāyavaidikavāgarthasthānīyayoḥ jñānakarmaṇo rābhāsamānavirodhaparihāreṇa phalaikyaṃ pradarśya tayoreva pūrṇimā'mārūpeṇa vaidikīṃ patilomānulomasṛṣṭisaṃhārahetutāṃ ca varṇayan prabandhaprameyāṃ cāpi sūtrayati ---
sva [sa] prakāśakṛtamajjanaṃ jaga
tkurvatī bhavati pūrṇimā śive /
pūrṇameva tava rūpamanyadhā
kurvatī kila kūhūḥ pratīyase

sva (sa) prakāśamityādinā / hebhavati / pūrvoktasatvatamoṃśasammelanātmakarajaśśarīreṇa bhūśabdārthavyāvahārikajñānakriyāpradhānaśivasaṃsārātmike iti sambuddhyarthaḥ / śive! maṅgalarūpe! kālaśive jīvaśivo vā / saprakāśakṛtamajjanaṃ saprakāśaṃ prakāśasahitaṃ yathātathā / kṛtamajjanaṃ kṛtāvabudhaṃ, kṛtābhyāṅgasnānaṃ ca, svaprakāśakṛtamajjanamiti pāṭhe -- svarūpaprakāśe kṛtamajjanamityarthaḥ / jagatkutīsatī pūrṇimā / vāgarthamayavidyāprapaṃce sāṅkhyayogamārgadvayātmake kṛtyapañcakātmake vā / jagati "akuhavisarjanīyānāṃ kaṇṭhaḥ" ityādisvaravarṇotpattisthānaprayatnādyunmeṣapūrvakaṃ vānarthayoḥ, tadīyajñānakarmaṇorvā tattadanukūlasvaravarṇādyāvāpodvāpajñānakriyākṛtyapañcakādyunmeṣakrameṇa, vāgarthādikṛtyapaṃcakasvarūpaṃ, tadīyapūrṇarūpaṃ ca prakāśayantī pūrṇimetyarthaḥ / evaṃ kālakramepi evaṃ pūrṇameva tava rūpam / anyadhākurvatī āvidyakakāmadohanenāpūrṇatayāntarhitaṃ kurvatī / kuhūḥ kila pratīyase / atra pratīyasa ityanena māheśvaranārāyaṇīyasvāyambhuvādibhedabhinnāyāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇamātṛkārṇamālāyāṃ turīyavimarśe vakṣyamāṇaguptabhāṣitajagadvijṛmbhaṇena hādikādividyayorajhjalādyanulomapratilomakhaṇḍapratyāhārabhedena vidyā'vidyākṛtāhamātmake'kāmāhamātmake cānulomapratyāhārapakṣadvayasvarūpe hakārakakārayorgopanenāmānāmakalāsphuraṇavattatraiva kramapratinivartanena, sakārahakārādiśāktaśāmbhavavisargapūrṇānusvārāntaṃ vilomapratyāhāreṇa vijahatkrame sohamātmake haṃsohamātmake ca vā krameṇa hakāramātragopane someti halbarṇayo rhasakārayordvayorgopane omiti ca pūrṇasomanāmakalāsvarūpapratīteḥ / pūrṇarūpasyaiva pañcadaśakalāmayasvāvayavagopanenānyadhākaraṇe / kaḥ sraṣṭā prajāpatirhūyate saṃhārakriyāmukhena cinmayaprāṇasūryamūrtau, āhūyate vā sṛṣṭyarthamapānasomamaṇḍale anayeti vyutpattyā vakṣyamāṇalakṣaṇā, sṛṣṭisaṃhārādikālasaṅkarṣiṇīparyantā, mahākālaśaktiḥ kuhūśabdena pratīyata iti rahasyam / ataeva vaitānikavaidikyāmupāsanāyāṃ dārśikavedīprabhṛtisaumikavedīparyantavedīvāstukalveṣu ca, digdeśakālatripuṭīṣaḍadhvamayeṣviva svaranādavarṇatripuṭīṣaḍadhvamaye, kalāmātṛkāvedīkalpepi "trig‌śatpadāni paścāttiraścī bhavati ṣaṭtrigaṃśatprācī caturvig‌śatiḥ purastāttiraścī daśa daśa sampadyante daśākṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājaivānnādyamavarundhe" ityādinā taittirīyasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe dvitīyaprapāṭhakatṛtīyānuvākoktapratipadavirāṭ‌sampattivadeva prativarṇavirāṭ‌sampattyāpi sakalānnāvarodhanaphalāvāptaye'nuttarākāravisargādyantasthavarṇaparāmarśaparyantaṃ pratīcīnatriṃśadvarṇapadasammitena tiryaksrotasā, soṣmakūṭārṇaparyantaṃ ṣaṭ‌triṃśatāvarṇaiḥ prācīnordhvasrotasā / punaranuttaravisargādisparśānteṣu ṣaḍviṃśativarṇeṣu cādyantavarṇapratyāhāreṇāhamā saṃdaṃśitacaturviṃśativarṇatattvagarbhitenaca, prācīnatiryaksrotasāca yathākramaṃ "vaḥ, vaha, akṣaṃ,;mā, ahamā, vahākṣamahamā" ityādyākāreṇa sāṅketikavaidikasāṅkhyavarṇapratyāhārairantarnimeṣasādāśivātmasampadbodhakaṃ ca mahāvākyamakhaṇḍamupadiśyata ityādiguptibhāṣitajagadvijṛmbhaṇātmasampaduddhāṭanakalāpāṇḍityena vaidikaistāṃtrikai rvā mahopāsakairvimarśakadhaureyaiśca naidavāgarthaṣaḍadhvādivairājātmasampaduddhāṭanamunneyam / vakṣyati ca kavirapi turīye vimarśe "satsudhābdhiśaśabhṛtkalāntarī garbhaṣoḍaśakalābdaviṣṭaram / pretamujhcitagamāgamaṃ śive! smerahṛcchirasijaṃ tvamāśritā" ityādinānuttarākāravisargagarbhitaṣoḍaśasvarakadambake ṣaṭ‌triṃśanmātṛkārṇamayahṛcchirojapaṅkajadvaye svarūpamātraviśrāntāṃ, antarnimeṣayoganidrāpannāṃ, sādāśivapañcamapretamañcaphalakātmikāṃ anuttarākārātmasampadamityādigūḍhābhisandhigarbhitaḥ kiletyavidyāpradhāne dhṛmamārge pārokṣyārthakaḥ / vidyāpradhānārtacirmārge'līkārthaśca nipātaḥ / vastutastu pratyakparāvāgarthajñānakriyāsaṃsārayoḥ dvayorapi vidyāvidyākṛtyapañcakapradhānayoranulomapratilomaprakramākramakālaśaktyoḥ kālasaṅkarṣiṇīrūpatvena bahirantaśca kālapuruṣaśaktisaṃjñāmātrabhedena dṛśyamānatvātkālālīkatābodhakaḥ kileti nipātaḥ / etadeva kālasaṅkarṣiṇyāḥ kālasaṅkarṣiṇītvaṃ yatsvarūpaeva bhedapradarśanaṃ, tathānulomapratilomakṛtyapañcakahetutvapradarśanaṃ ca / tadetatsarvaṃ taittirīyaśākāyāṃ tṛtīyakāṇḍe pañcamapraśne prathamānuvāke darśapūrmamāseṣṭyārambhaprastāve "ya enayoranulomaṃ ca pratilomaṃ ca vidyādityamāvāsyāyā ūrdhvaṃ tadanulomaṃ paurṇamāsyau pratīcīnaṃ tatpratilomaṃ yatpaurṇamāsīṃ pūrvāmālabheta pratilomamenāvālabhetāmubhapakṣīyamāṇamanvapakṣīyeta sāravasvatau homau purastājjuhuyādamāvāsyā vai sarasvatyanulomamevaināvālabhate'mumāpyāyamānamanvāpyāyate" ityādinā pradarśitam / jñānakriyākṛtyapañcakameva parasparaviruddhamiva sthitam / vaidikasāṅkhyayogamārgadvayānubaddha manulomapratilo kṛtyapañcakātmakaṃ ceti vastugatiriti saṃkṣepaḥ

</1-21>
<1-22>
etadeva kālapuruṣatripuṭīśaktidvayātmakamadhvaṣaṭkaṃ pūrvoktaguṇatrayaguṇitaṃ, "aṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭā triṃśattu tāḥ kalāḥ" ityuktakāṣṭākalāprabhṛti "brāhmaṃ divyaṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ gurostathā / sauraṃ ca sāvanaṃ cāndramārkṣaṃ mānāni vai nava" ityuktanavavidhakālamānātmikakālapuruṣamahāmānaśrīcakrepi pūrvaślokasūcitapitṛmānaprabhṛti divyaprājāpatyabrāhmanāmakaśaivacatuṣkoṇātmanā caturvidhapāramārthikakālamānagaṇitasāmarasyenāpi karmopāsanopayogitayā vidyā'vidyākramātmakaṃ "sargasaṃhṛtiśarīrayordvayoḥ" ityādinā vakṣyamāmasṛṣṭisaṃhārādyarthakramabhedamupadarśayan sūtraprāyamādisaṃvimarśārthamupasaṃharati ------
pūrṇatākṛośatayoryadantaraṃ
tatra kāli vijatkrame sthitā /
darśitakramavibhāgasambhramaṃ
kālamadyatanamattu mahī(se)te

iti śrīmahākavi kālidāsakṛtau cidgaganacandrikāyāṃ, prathamavimarśaḥ samāptaḥ //
pūrṇatākṛśatayorityādinā --- pūrṇatākṛśatayoryadantaraṃ pūrṇāvasthākṛśāvasthayoḥ, pūrṇarūpatvakṛśarūpatvayośca yo madhyabhāgaḥ / vidyā'vidyāvasthayoḥ yauvanavārdhakyaprādurbhāvarūpaḥ puruṣadaśāsandhitulyaḥ kāladaśāsandhirityarthaḥ / kālakrame --- śuklakṛṣṇāṣṭamīpradoṣātmakakālasaṃdhibhāgaśca / vijahatkrame -- vijahat kramaḥ prakāśasṛṣṭikramaḥ vimarśasaṃhārakramaśca yasmin vidyāvasthāyauvanaprādurbhāvavināśānyatare kāle, avidyāvasthāvārdhakyaprādurbhāvavināśānyatare vā / tathā kālakramepi --- vijahat candrikāmayasṛṣṭiprakāśakramaḥ tamisrāmayasaṃhārakramaśca yasmin rākākuhūnāmakapūrṇimā'māvāsyātithiprādurbhāvasaṃdhikāle ca tasmin / vidyāyauvanaprādurbhāvā'vidyāyauvanavināśānyatarāvasthātulyaśuklāṣṭamīsaṃdhibhāge, avidyāyauvanaprādurbhāvavidyāyauvanavināśatulyakṛṣṇāṣṭamīsaṃdhibhāge ca tadubhayapūrṇarākāpūrṇimākuhūnāmakā'mātithyośca krameṇayathādhikāraṃyathāyogyaṃca viṣaye adhikaraṇe ca sthitā satī / tvaṃ / darśitakramavibhāgasambhramaṃ --- darśitaḥ prakāśitaḥ yaḥ kramavibhāgaḥ vidyāvidyāsṛṣṭisaṃhārakramavibhāgaḥ tasya sambhramaśca yasminvidyāsṛṣṭisaṃhārasaṃdhikāle, avidyāsaṃhārasṛṣṭikāleyā taṃ darśitakramavibhāgasambhramaṃ / tathāvidhamadyatanaṃ adyate bhakṣyate vidyāvidyādisaṃsāraḥ tanyate ceti vyutpattyā / asampūrṇavidyāvidyāsṛṣṭisaṃhārādyātmakaṃ vyāvahārikaṃ kālamityarthaḥ / attuṃ bhakṣituṃ īhase icchasi / kālapade darśitakramavibhāgasambhramaṃ - darśitaḥ prakāśitaḥ, "darśā dṛṣṭā darśatā viśvarūpā sudarśanā" ityādikāṭhakaśrutyā sañjātadarśo vā kṛtaḥ / kramavibhāgaḥ pitryadivyādirātryaharmukhasandhirūpaḥ / śuklāṣṭamīmārabhya kṛṣṇāṣṭhamīparyantaṃ, tadādi punaḥ śuklāṣṭamīparyantaṃ ca prakāśitaḥ yaḥ pitryarātryahassandhikālarūpaḥ divyāhorātrasandhikālarūpo vā kramavibhāgasya sambhramo yasmintamadyatanaṃ kālaṃ śuklakṛṣṇapakṣātmakaṃ tattatpakṣasandhirūpamātyantikatayā bhakṣaṇayogyaṃ divyaprājāpatyabrāhmādimānasiddhaṃ ca kālamattuṃ bhakṣitumīhasa iti ca / īhata iti pāṭhepūrṇatākṛśatayorantarameva kartṛpadaṃ jñeyam / śuklāṣṭhamyāḥ "aṣṭamīcandravibhrājadalikasthalaśobhitā" ityuktasṛṣṭikālīrūpiṇyāśśuddhavidyātripurasundaryāḥ mukhāvayavacandrādhiṣṭhānakakālāntarālarūpatvāt, tathā kṛṣṇāṣṭamyāṃ api pitṛvyavahārārambhasūryodayakālatvena sūryodayena śārvaratamovināśavatkṛṣṇāṣṭamyārambhe śuklapakṣīyapaitṛkatamovināśaśya kṛtatvena niṣpratyūhaṃ saṃhārakālīvibhūtimayaśrāddhādipaitṛkavyavahārasya sampravṛttatvācca pūrṇatākṛśatayorantarālarūpatvena kartṛtvaṃ pitṛrātryahassandhirūpayoḥ śuklakṛṣṇāṣṭamyoriti bhāvaḥ / taduktaṃ mātsye mānuṣapitryādikālamānagaṇanāprastāve --- "ahorātrairvibhajate sūryo mānuṣalaukikaḥ / ratrissvapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ / pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ // kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklassvapnāya śarvarī / triṃśat dve mānuṣā māsāḥ pitṛmāsassa ucyate // śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyāvāmyadhikāni tu / pitryassaṃvatsarohyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate // mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet / pitṝṇāṃ tāni varṣāṇi saṅkhyātāni tu trīṇi vai // daśa caivādhikā māsaḥ pitṛsaṅkhyeha kīrtitā" ityādinā brāhmamānāntakālamānagaṇanāsaṃkṣepeṇa darśitā tatraiva draṣṭavyā / ataeva kṛṣṇāṣṭamyāḥ pañcaparvasu gaṇanaṃ darśe śrāddhavidhānaṃ cetyādi karmopāsanākaṇḍoktaṃ sarvaṃ sapapattikamasminnevārthe / evameva pūrṇāpūrṇadināntaraguṇitakālamānasaṅkhyāśrayeṇa "ekaṃ vā etaddevānāmahaḥ / yatsaṃvatsaraḥ" ityāśvamedhikaśrutyuktalakṣaṇe devamāne "mahāyugo vāstavasauraravarṣaḥ" ityuktavāstavasauramānaparaparyāyaprājāpatyamāne "caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate" ityuktabrāhmakalpamāne cāyameva ślokaḥ krameṇonmeṣanimiṣotpannavipannabhuvanāvalirūpaparaśivaśakti mithunātmakaparavāsudevamānaparyantatayā khagolakālaparibhramaṇatāratamyaparijñānena paramātmatatve samanvetavyaḥ / tattu granthavistarabhayādviramyata iti śivam //
ślo // sūtraprāye'tra purato vimarśe prathame budhaiḥ / cidagnicandrikā bhāṣyā vyākhyā divyacakorikā // dhanadānandanādhena kṛtā sarvārthasiddhidā / viceyā svamahāmātṛpramātṛyugalātmatā

ye pūraṇātpuruṣatā mupasedivāṃsaḥ te gauravīṃ samupasadya sabha (rpya) rcya mūrtam / prauḍhāntarullasanadivyadaśāvalokamudghāṭayantu yadi māṃ sudidṛkṣavaḥ syuḥ

yepyāṇavādimalaśuddhimavāpuruccairye māntravīryavibhutāṃ kalidāsatāṃ vā / prauḍhāntarollasanadivyacakorikāṃ cedālokayanti ta imāṃ sudidṛkṣavaḥ syuḥ

dhanadānandanādhīyaṃ navadhā'nyavivarjitam / svātmīyaṃ dhanimityeva sarvaissamupa(yu) bhujyatām

pāścātyānāmivāṅkanāṃ gatissā vāmato matā / akṣarāṇāmivāsmākaṃ prācīnā dakṣiṇā gatiḥ

savyāpasavyamārgasthau prākpratyagdigvivāsinau / savo yāga iti proktaḥ prācīnā jīvikāhi sā

apasa (śa) vyo hyayajñaḥ syātsaiva pāścātyajīvikā / vaidiko dakṣiṇo mārgo vāmamārgastu yāvanaḥ

kaulassyāttatsāmarasyaṃ kuladharmo hi dakṣiṇaḥ / tasmātsvadharmaniṣṭhānāṃ bhuktimuktī karasthite

suguptametadrahasi śrutīnāṃ mūrdhasu sthitam / tadetatsarvasiddhāntasāmarasyaṃ kavermatam

etaddhikālikāstotrachadmanā hṛdayaṃ kaveḥ / vivrīyate mayāpīha taptaṃ paraśumālabhe

ityādime sūtrasame pratijñāpi tathāvidhā / pramāṇamatra tatsūtra srotassvacchandacāriṇaḥ

// iti śrīdhanadānandanādhadīkṣānāmaśālikarrānvayāgnihotraśarmakṛtau cidgagana candrikāvyākhyāne divyacakorikākhyāne sūtraprāya ādimo vimarśaḥ / śrīkāmākṣyambānandānandanādhaparaśivaśakticaraṇayugalārpaṇamastu // śrī śrī śrī //
</1-22>
// ॐ //
// paradevatāyai namaḥ //
cidgaganacandrikā//
"divyacakorikayā" samalaṃkṛtā /
dvitīyavimarśaḥ //
<2-1-23>
evaṃ sūtraprāyaprathamavimarśagranthasandarbheṇa nādanādhanavakasamaṣṭyātmakavāgarthasvarūpasya sāṅkhyayogamārgadvayasāmarasyapūrvakaṃ kālaśaktyabhedenaikyaṃ sampādya, tatra "yāhamityuditavāk" ityādinā pūrvoktā''hatānāhatavāgarthasṛṣṭyādikṛtyapañcakakramopayuktavarṇapadamantrātmakaśābdādhvatrikasya kalātattvabhuvanātmakārthādhvatrikasya ca mūlabhūte, baindavavaisargikavakṣyamāṇaṣaḍvidhaparāmarśātmakaparāparasthūlasūkṣmanādabrahmatattvavivartabhūte, ṣoḍaśakālaṣoḍaśasvarakhaṇ‍ḍātmakaparā parāvidyāsāmarasyamayaviśvavidyāśarīre śāktānuttaravisargavivartanāmakalāṃ, śāmbhavānuttaravisargarūpakalāṃ ca maṇḍalatrayābhinnabindutrayakāmakalātmakatayā avaśiṣṭhacaturdaśarūpasamāṣṭikalāmayīṃ, caturdaśamānavasvaravibhūtiṃ māheśvaracaturdaśasūtrādicaturdaśasaṅkhyākāvidyābhuvanādivāgarthavivartatayā pariṇatāṃ cābhisandhāya tatrāpi "dve vidye veditavye parā cā'parā ca" ityuktā'parāvidyāprapañce ṣaḍvidhabauddhadarśaneṣvatisthūlacārvākakṣapaṇakamādhyamikādyavaidikamatāni prasaṅgenāgre nirākariṣyannādau vaidikarāmānujapūrṇaprajñādyarthādhvabhedadarśaneṣvapi mātṛbhānameyātmakatripuṭīvikalpabuddherarthātmani ātmārthe vā vāṅmātrakalpitatayā tayā svasvarūpanādamayīṃ vāgdevatāmakalaṅkitatvavimarśena svārthaprapaṃcaṃ sākṣātkurvatopi viduṣo nityamuktatāmādau pratijānīte ---- mātṛmeyetyādiślokadvayena ----
mātṛmeyamitisādhanātmikā
tvatkṛtonmiṣati yā vikalpadhīḥ /
tvatsvarūpamakalaṃkitaṃ tayā
kasya devi! viduṣo na muktatā

mātṛmeyeti / hedevi! "div‌krīḍā vijigīṣādyutivyavahārastutimodamadasvapnakāntigatiṣu" iti dhātupāṭhāt krīḍādiprayojakavāgartharūpiṇīti sābhiprāyasambhuddhiḥ / mātṛmeyamitisādhanātmikā --- mātṛsādhanamantākaraṇam / meyasādhanāni karmajñānendriyagolakāni sthūlāni / mitisāsvarūpaṃ yasyā vikalpadhiyaḥ sā tathoktā / teṣāmātmārūpiṇī vā / yā vikalpadhīḥ vilakṣaṇakalpadhīrvā vigatakalpadhīrvā / "rogai śca kṣayito dehaḥ kalpa ityabhidhīyate" ityuktadehātmabhedabuddhiriti yāvat / tvatkṛtā vāgartharūpiṇyāṃ tvayyeva tvayā nirmitā / unmiṣati vahirapi prakāśate / tayā vikalpadhiyā / tvatsvarūpaṃ vāgarthamahāsaratvatyāstava svaranādayugalasvarūpaṃ prākṛtaṃ svarūpamayamiti bhāvaḥ / akalaṅkitamiti viduṣaḥ vedituḥ / kasya siddhasya sādhakasyaveti bhāvaḥ / akalaṅkitamiti viduṣaḥ vedituḥ / kasya siddhasya sādhakasyaveti bhāvaḥ / na muktatāḥ? pramātrāditripuṭīsādhanātmikā bhedabuddhiḥ vāgarthakalākālaśaktikalpitaivonmiṣati / kalpitatvādevāviṣṭhānāsparśinīca / tasmādasaṅgacitsvabhāvaṃ mahāparānandanādanādhātmakamātmatattvaṃ na kalaṅkayatīti vidvānvimarśako vā sarvopi nityamuktaeveti bhāvaḥ / etena mātṛpramātṛtripuṭyorvyāvahārikapāramārthikabhedaḥ mātṛtripuṭyāḥ pramāṇāṃśagarbhitatvaṃ ca vivakṣitamiti bodhyam // 1-23 //
</2-1-23>
<2-2-24>
evaṃ prākṛtatripuṭīvikalpabuddherapi prākṛtasvarūpākalaṅkakāritāṃ pratijñāya tatsvarūpavimarśakasyāpi tadubhayamadhyakendrasthityā vidyā'vidyākuladharmamukhyapīṭhabhūtāyāḥ tripuṭīvikalpabuddheḥ vimarśaprakāraṃ lakṣayati ----
akramakramavimarśalakṣaṇaṃ
yā kramākramamayī kramākramam /
akramaṃ śivamavekṣya madhyagaṃ
tvāṃ ca satkulamidaṃ tavā(na)sanam

akrametyādinā / yā kramākramamayī -- kramaḥ vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ kādimatasiddho varṇamātṛkārṇalakṣaṇaḥ / akramaḥ hādividyāmatasiddhaḥ svaranādamātṛkākrama iti / tadubhayamayīti mātṛkāśābdavikalpabuddheḥ viśeṣaṇam / arthamātṛkāvikalpabuddhipakṣe tu ---- "gurvāyattaṃ kramajñānamājñāsiddhikaraṃ param / kramajñānānmahādevi! trailokyaṃ kabalīkṛtam // kakāraḥ krodharūpastu makāro maṅgalapradaḥ / krodhe tu maṅgalaṃ kuryātkramaḥ kālakramo bhavet// " iti tantrāntaroktalakṣaṇagurumukhaikavedyakramākramamayī vikalpabuddhirityarthaḥ / akramakramavimarśalakṣaṇaṃ --- akramavimarśaḥ vakṣyamāṇalakṣaṇasvaranādamātṛkāyāḥ sṛṣṭilakṣaṇaḥ / kramavimarśaḥ varṇamātṛkāyā nādasaṃhāralakṣaṇaśca / tadubhayalakṣaṇaṃ / tathaiva kramākramaṃ pūrvoktavarmasvaranādamātṛkāvāgarthakramākramalakṣaṇam / ataevākramaṃ --- na kramate'pratihatagatyā na prāpnotītyakramam / ataeva madhyagaṃ śivajīvasaṃsāramadhyagatam / śivaṃ sādhakaśivam / tvāṃ tṛthāvidhāmeva tvāṃ ca / satkula --- satāṃ vyavahārasatyarūpāṇāṃ mātṛmānameyatripuṭīnākṣatrakiraṇānāṃ kulam / yadvā, "trivṛdvai jyaiṣṭhyaṃ / mātā pitī putraḥ / trivṛtprajananaṃ / upastho yonirmadhyamā / prayaśo jyaiṣṭhyamāpnoti" iti nāciketāgnicayanabrahmavidyāprakaraṇe śrutyuktatrivṛjjagatsṛṣṭyādikāraṇasvasvarūpajyeṣṭhāṃśānāṃ vā, brahmakṣatravaiśyaśabditatraivarṇikabhāvaśarīrāṇāṃ vā, dravyaguṇakriyātmamā jātikriyādravyarūpeṇa vā ghanībhūtasaccidānandāṃśānāṃ vā śāktāditrividhavisargāṇāṃ kulaṃ satkulam / sajātīyasamūhātmakamityarthaḥ / taduktaṃ tantre --- "sajātīyaṃ kulaṃ smṛtam " iti / idaṃ idamaṃśasphuraṇātmakam / tava vidyā'vidyā'bhinnacidacinmayaprakṛtyāstava / ānananaṃ paṃcendriyasaptaśīrṣaṇyaprāṇamayaṃ vakṣyamāṇapañcavāhasaptasrotasphuraṇātmanā tvadīyamukharūpaṃ, ca / yadvā, mānavaprajāpatyabrāhmaughāparaparyāyagurupaṃktisphuraṇarūpeṇa divyasiddhaughāditripuṭaurūpaṃ vā tava mukham / tavāsanamiti pāṭhe --- tvadīyapīṭharūpaṃ cetyarthaḥ / avekṣya tvatkṛtā yā vikalpabuddhiḥ tvatsvarūpaṃ na kalaṅkayati / tadviduṣo vimarśakasya vā / kasya na muktateti pūrvaślokenānvayaḥ // 2-24 //
</2-2-24>
<2-3-25>
uktaprakāreṇa yadyapi nityamuktaevāhamapi tathāpi māyīyamalaprayuktā''ṇavamalasyoktānandānubhūtipratibandhakatvāttannirāsamātraṃ tvadadhīnamiti tvāṃ prādhayamītyāha ----
vedyavedakavibhedadakṣayā
māyayā kramavadaṃgagāminī /
yā sthitāmba bahirakṣakāṃkṣiṇī
tāṃ jahi tvamaṇutāṃ mayi sthitām

vedyavedaketyādinā / he ambeti sambuddhyarthaḥ pūrvavat / vedyavedakavibhedadakṣayā ---- vedyavedakayoḥ ciccaityayoḥ caityacitorvā yo vibhedaḥ arūpe sarūpe vā gandharvanagarasvaśiraśchedanadarśanādivat rūparūpāntarakalpanādivilakṣaṇabhedarūpaḥ / tasmin dakṣayā samarthayā / māyayā -- mīyate paricchidyate svenaiva svasvarūpamiti māyeti vyutpattisiddhabhedaprathā vāgartharūpayā / kramavadaṅgamāminī pūrvoktasṛṣṭisaṃhārānyatarakramavat yadaṅgaṃ vāgarthaśarīraṃ tadgāminī / ataeva bahirakṣakāṃkṣiṇī ---- bahirmikhavāgakṣaṃ mātṛkārṇatatpratyāhārasiddhārthasammelanātmakaṃ ca bahirakṣaṃ / kāṃkṣata iti bahirakṣakāṃkṣiṇī / yā aṇutā vakṣyamāṇalakṣaṇadvividhāṇavamalarūpā kiṃcidjñatāhetubhūtā jīvatā / mayi sthitā ahamarthapratyayarūpe ātmani sthitā / tāṃ tvaṃ jahi / madīyāṇavamalātmakaśiraśchedena māṃ sadāśivamañcaphalakātmakaṃ pañcamapretaṃ kurviti tātparyārthaḥ / vakṣyati cāgrepi "pretamujjhitagamāgamaṃ śive" ityādinā sadāśivātmakapañcamamañcapretasyācalarūpatāṃ / dvividhāṇavamalasvarūpaṃ tantrasāre trikaśāstrasya sarvottamatvapratiṣṭhāpanāvasare "svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā / dvidhāṇavaṃ malaṃ proktaṃ svasvarūpāpahānitaḥ" iti // 2-3-25 //
</2-3-25>
<2-4-26>
evaṃ jīvatvarūpāṇavamūlāpakarṣaṇottaramārabdhāditrividhakartavilāpanarūpakṛtārthatā tvadīyavṛttibhireva siddhatvādanupāyasthitissahajasiddheti sahajāvasthāmanusandhatte --- karmetyādinā //
karma yadvividhavāsanātmakaṃ
māyayā sahakṛtāṇubhāvayā /
vṛttibhistava vilāpyate hi ta
ddevi bhānurucībhiryathā (tamaḥ) himam

he devi! sahakṛtānubhāvayā / uktajīvabhāvasahakṛtayā māyayā / vedyabhedaprathātmikayā / vividhavāsanātmakaṃ śubhāśubhavāsanātmakaṃ yatkarmakāryata iti śeṣaḥ / tatkarma tava vṛttibhiḥ bhānurucibhistamo yathā tama iva vilāpyate hi / nāśyate khalu / atra vedyabhedaprathātmikāyā māyāyā ssahakṛtāṇubhāvatvaviśeṣaṇena āṇavāvaraṇaśaktiṃ vinā vitrepātmikāyāstasyā akiñcitkaratvāttadapekṣayā''varaṇaśaktyātmakāṇutāyā eva saṃsṛtihetutvācca tadubhayāṇavamalanirāsakatvadīyavṛttisāntatyena bhānurucibhirandhatam iva kārmaṇamalavilāpanaṃ sahajasiddhameveti hīti prasiddhidyotakanipātārthaḥ / yadvā, hīti hetuvācako vā / hi yasmāt vividhavāsanātmakakarmasu tattatkarmavāsānāvilāpanamukhena tava vṛttibhiḥ sarvasambhuktayoṣiccāritrapālanavat bhānurucibhiḥ tattatkālavṛttyanurodhena tama iva svayameva naṣṭaṃ vāsanātmakaṃ kārmaṇaṃ malaṃ tvadīyavṛttivilāpitamiva bhavati / tasmānmayi sthitā maṇutāṃ jahīti pūrvaślokenavā sambandhaḥ / tathācoktaṃ mālinīvijayepi ślo61 `tasmātkālo na bodhasya bhedakatvāya kalpate / nāpi vedyasya kālosau bhedakībhavituṃ kṣamaḥ' ityādinā kālasya vedyavedakabhedakatvaṃ nirasya "tasmādarkasya sadbhāve siddhe kaḥ khalu bāliśaḥ / brūyātkathamayaṃ svāṃśuśubhritāśeṣabhūriti // tasmātsiddhe prakāśesminyāḥ prakāśavikalpanāḥ / tasmāttāḥ sarvasambhuktayoṣiccāritrapālanāḥ / asiddhau ca prakāśasya kohaṃ kiṃ tvaṃ tamopi kiṃ / na kiṃcidapi vā kiṃ syāttūṣṇīṃ syādapi vā katham // tasmātprakāśatādātmyalabdhabhairavabhāginām / bhāvānāmapi kāloyaṃ na kiṃcitkartumarhati // ityādinā ātmavṛttiprakāśatādātmyalabdhabhairavabhāgināṃ sahajabhinnabhāvānāmapi bhedena sarvasvatantrasyāpi kālaśivabhaṭṭārakasyākiṃcitkaratvaṃ kaṇṭhata uddhoṣitam / kānāma kathā varākyāssahakṛtāṇubhāvāyā māyāyā iti / tamovināśe bhānurucīnāmiva tvadīyavṛttīnāṃ mahimā manovāgādyaviṣaye vartata iti bhāvaḥ / himamiti pāṭhe --- bhānurucibhiḥ himamiva vṛttibhiḥ karma vilāpyata ityanvayaḥ // 4-26 //
</2-4-26>
<2-5-27>
evamārabdhādikarmatrayanāmakamalatrayavilāpe tvatsvarūpasākṣātkāralābhopītyāha ---
cinmayīkṛtamatokṣadṛśyayā
guhyayāmba! viparītacaryayā /
labhyate samarasīkṛtākhila
dvaitavṛtti tava ghasmaraṃ vapuḥ

cinmayītyādinā / he amba! ataḥ kārmaṇamalavilāpanāt āṇavamalahāpanādvā / guhyayā hṛdguhāspandamātraśarīrayā / ataeva "guhūsaṃvaraṇe" iti dhātossaṃvṛtayathārtharūpatvena rahasyabhūtayā vā / tathāpyakṣadṛśyayā / ādikṣāntaśābdaśarīreṇa dagdhapaṭhākṛtikārthakṣaśarīreṇa ca dṛśyamānaśarīrayā / tādātvikadehendriyādipravṛttimātrarūpatvenāhantābhiniveśūnyayeti yāvat / ataeva viparītacaryayā lokavilakṣaṇatvena vikṛtakriyārūpayā / samarasīkṛtākhiladvaitavṛtti / samarasīkṛtāḥ sāmarasyaṃ prāpitāḥ akhiladvaitavṛttayaḥ sukhaduḥkhalābhālābhādisakaladvandvavṛttayaḥ yasmin tattādṛśam / tava vāgartharūpiṇyāḥ / ghasmaraṃ prakāśaikasvabhāvatayā sarvabhakṣakam / vapuḥ upyate sṛṣṭisaṃhārādivāgarthabījamasminniti vapuriti vyutpattyā nādavāgarthatripuṭīṣaḍadhvādyātmakaṃ dāharaṃ vyomamayaṃ śarīram / cinmayīkṛtam / pūrvamacinmayamidānīṃ cinmayaṃ sampadyamānaṃ kṛtaṃ cinmayīkṛtaṃ sat / ityabhūtatadbhāve ccipratyayaḥ / labhyate "tāṃ jahi tvamaṇutāṃ mayi sthitām" iti pūrvatamaślokoktāsmālliṅgāt / sādhakātmanā mayā madabhinnena vā sādhakeneti śeṣaḥ / tena saṃsargasvarūpādhyāsarūpayossādhakāhamorgauṇamukhyavāgarthātmaikarūpatvāttadaikyasiddhilābhastvarthākṣipta eveti bhāvaḥ / atra cinmayīkṛtaṃ samarasokṛtākhiladvaitavṛttīti ca cvipratyayāntaviśeṣaṇadvayena prākṛtadehendriyādisaṃghātopi kālakrameṇa sāmarasyopāstibalāccinmayasampadyata ityanusaramahārthaprameyakrame pramātrahamakṣatatparoyaṃ vimarśa iti vimarśaprameyamapi sūcitamiti veditavyam // 5-27 //
</2-5-27>
<2-6-28>
tato'saṅgitāpi labhyata evetyāha ------
yāścaranti tava khe cidātmake
śaktayaḥ karaṇalakṣaṇāśśive! /
muktabāhyapadajṛmbhaṇodyamā
tvaṃ hi tiṣṭhasi tadūrdhvage pathi

yāścarantītyādinā / śive sādhakaśivasvarūpe / hesarvamaṅgalecchārūpiṇīti sambuddhirvā / tava cidātmake / khe cinmaye daharākāśe / karaṇalakṣaṇāḥ / vyāpāravadasādhāraṇakāraṇaṃ karaṇamityuktabahirantaḥkaraṇalakṣaṇāḥ / prāṇavākśrotrādibahirantaḥkaraṇarūpā ityarthaḥ / yāśśaktayaścaranti saṃcaranti / carabhakṣaṇa iti dhātorannapānāditanmātrabhogānbhuñjate cetyarthaḥ / tvaṃ sarvaśaktisamaṣṭivyomeśvarīrūpiṇī tvamityarthaḥ / tadūrdhvage pathi / tāsāmantarbāhyakaraṇalakṣaṇaśaktīnāmūrdhvagate nādavāgarthaṣaḍadhvamārge ityarthaḥ / muktabāhyapadajṛmbhaṇodyamā / mukta bāhyapadānāṃ jāgradādisuṣuptyantānāṃ jṛmbhaṇasyodyamaḥ yayā sā tathoktāsatī tiṣṭhasi / hīti sammatidyotako nipātaḥ / prakṛterbāhyapadajṛmbhaṇaṃ svabhāvaḥ / saca prākṛtasaṃsārasaṅgitārūpaḥ / tasyāpi tvatsammatyā muktatvādasaṅgitālābha iti bhāvaḥ / yadvā muktānāṃ videhakevalināṃ bāhyapadasya turīyāvasthārūpasya jṛmbhaṇamātrodyamaḥ yasyāṃ nivṛttikalāmayyāṃ prakṛtyāṃ tādṛśīprakṛtissatī tiṣṭhasi hīti vā'rthaḥ / ubhayadhāpyasaṅgiteti bhāvaḥ / tathā ca saundaryalaharyāṃ śrīśaṅkarabhagavatpūjyapādāḥ "kṣitau ṣaṭpaṃcāśat‌dvisamadhikapañcāśadudake, hutāśe dvāṣaṣṭhiścaturadhikapañcāśadanile / divi dviṣṣaṭ‌triṃśanmanasi ca catuṣṣaṣṭhiriti ye, mayūkhāsteṣāmapyupari
tava pādāmbujayugam " iti // 6-28 //
</2-6-28>
<2-7-29>
itaḥparaṃ pratīyamānadvaitavṛttīnāmasaṅgātmānandāvāptisahāyateti tṛtīyavimarśavakṣyamāṇadhāmādikramatrayepi saptasaptaprakāraṃ prākṛtavamanaṃ guptibhāṣitajagadvijṛmbhaṇena sūcayati ----
saptadhā vamasi yā tvamīśvarī!
vyomaśāntamukhacidguṇāspadam /
āśritānnayasi nā'paraṃ śivaṃ
dvandvayādvayapadātilaṃghinī

saptatheti / heīśvarīti sābhiprāyasambuddhiḥ / yā tvaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṣaḍvidhaparāmarśātmikā tvamityarthaḥ / śāntamukhacid‌guṇāspadaṃ ---- śāntamukhā yā cit, yeca tadguṇāḥ sarvajñatvādayaḥ "aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ vargo bhagasstṛtaḥ // tathā --- utpatti ca vināśaṃ ca bhūtānāmagatiṃ gatim / vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti" ityuktalakṣaṇāścetyanuttaraprāṇanādabindukalāṣaḍadhvavartmani / sarvajñatvādayaḥ, śamādayaḥ, kāmakrodhādayaśceti tadīyasaṃvitṣaḍadhvamārge vakṣyamāṇalakṣaṇavarṇaparāmarśaṣaṭkātmakāssaṃhitādiṣu sandhivigrahayānāsanadvaidhībhāvasamāśrayāparanāmakaśābdavāgarthakāryātmakāśceti mātṛkārṇaṣaḍadhve ca santi, teṣāṃ sarveṣāmāspadaṃ / vyoma / saptadhā vamasi / tattatṣaḍadhvatripuṭīsamaṣṭiprakārabhedena / cidvyomadhāmani manobuddhiviśiṣṭapañcendriyavṛttimayasaptasrotaḥ prakāreṇa / tadīyasaṃvidi nāde ca krameṇa, ārambhataruṇayauvanaprauḍhatadantonmanānavasthākhyollāsasaptakaprakāreṇa, ṣaḍjādiniṣādāntagāndharvavedoktasvarasaptakaprakāreṇa ca, tadīyānuttarākārabindvartha candrarodhinyādivakṣyamāṇalakṣaṇonmanīnādanavakakramepi sū // "a i uṇ" ityādi "nanādaṃ ḍhakkāṃ pañcavāraṃ" ityuktanādalakṣaṇamāheśvaramātṛkārṇasṛṣṭyādikrameṇonuttarākārādripraṇavāntanādavarṇaprakāreṇa ca / tattadīyabhidheyārthaṣaḍadhvakramepi "saptaprāṇāḥ prabhavanti tasmātsaptārciṣassamidhassaptajihvāḥ / sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayānnihitāssapta sapta / atassamudrā girayaśca sarve'smātsyandante sindhavassarvarūpāḥ / ataśca viśvā oṣadhayo rasācca yenaiṣa bhūtastiṣṭhatyantarātmā" "sapta te agne samidhassaptajihvāssaptarṣayassaptadhāmapriyāṇi" ityāditaittirīyayājñakīmahānārāyaṇīupaniṣanmantrādisakalaśrutiprakāśitasaptavyāhṛtiprakṛtivikṛtivarṇavargaprabhṛtilokālokāntayāvatsṛṣṭyādihetutvena sāṃkhyaśāstraprapañcitasapkasrotomayātmavibhūtiprakāreṇa ca / vyomaiva vividhākṛtikāṃ prāṇavānuttarākāraprakṛtiṃ ca vamasītyarthaḥ / tathāca sāṃkhyasūtram "mūlaprakṛtiravikṛtiḥ mahadādyāḥ prakṛtivakṛtayassapta/ ṣoḍaśakaśca vikāraḥ na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ" iti / sāṃkhyapraṇavarūpiṇī mūlaprakṛtiḥ / vaidikavāgarthabhedavivakṣayānuttarākāravikṛtirūpeṇa saptamī aṣṭamī cāpi bhavatītyavikṛtiḥ / vaidikī tu vāgarthaikarūpatvādvikṛtirāhityenāvikṛtirnavamīti rahasyam / ataeva navamī daśamī ekādaśī dvādaśī trayodaśī ca tattanmātṛkārṇasamāmnāyabhedādbhavatītyapīti vaidikameva rahasyāntaram "itthaṃ yā tvaṃ vyoma vamasi / sā tvaṃ / dvandvayā vṛtyā dvaitavṛtyā / nā nṛrūpiṇī / guptibhāṣitajagadvijṛmbhamavyavahāre manuṣyavyavahāreṇa vyavahṛtāsītyarthaḥ / ataevādvayapadātilaṃghinī / advayapadaṃ turīyapadamapyatītya laṅghate vedyabhedaṃ prati bhogānnivartate turīyātītamārgeṇetyadvayapadātilaṅghinī / yadvā "laghi bhojananivṛttāviti dhātoḥ" `anaśnannanyo abhicākaśīti' iti śruteśca / dvaitapadaṃ praviśyāpīśvaraśaktyabhedena bhogānnivṛttitatpareti vā'nvayaḥ / anuttaranādamātṛkārṇakramepi sṛṣṭyādau advayam arthaikadvimātrātmakamakāradvayam / tadīyapadañca bindutrayātmakam / atītya plutaraṅgādisvaranādakrameṇātikramya laṅghata ityadvayapadātilaṅghinī ca / satī / āśritān saṃjātāśrayān / anuttarākāraśritāṃśca sādhakān / paraṃ śivaṃ / ātmabhedeneva parokṣatayā vidyamānaṃ jīveśvarānyatararūpaṃ ca / nayasi prāpayasīti nayatordvikarmakatvaṃ / yadvā paraṃ śivaṃ / āśritān sādhakān / pradhānāpradhānakarmavyatihāreṇa / paraṃ jīvaṃ / jīvaṃ ca paramīśvaraṃ vā yatheccham / nayasi prāpayasīti vā / tathaiva āśritān tvadāśritāṃ śca / siddhān / aparaṃ śivaṃ na nayasi / kintvātmarūpameva śivaṃ prāpayasi ca / ityāvṛtyā padabhedena vā samanvayabhedaśca / tadānīṃ dvandyāpi vṛtyā ātmāvāptikaraṇabhūtayā / dvayapadātilaṅghinī ---- dvayapadāni pūrvoktajāgradādīni sṛṣṭyādīni vā / svaviruddhasuptisaṃhārādidvandvabhāvena dvayapadāni tāni atilaṅghayatyāśritāniti garbhitaṇijantavigraheṇa dvayapadātilaṅghinīti samāso vaktavyaḥ / "mahīmūṣu mātarag subratānāmṛtastha patnī mavase huvema / tu vikṣatrāmajarantīmurūcīgaṃ suśarmāṇamadi tig supraṇītim" iti mantroktadevataraṇi devamātṛrūpiṇī satī siddhānātmaśivameva prāpayasītyarthopi veditavyaḥ // 7-29 //
</2-7-29>
<2-8-30>
evamuktalakṣaṇāṃ tvāṃ "catvāri vākparimitā padāni" iti śrutyuktaparādipadacatuṣṭhayasamaṣṭirūpayāpi vācā mukhyayā vṛtyā nirṇīya vaktuṃ na pāryate kimuta vaikharyetyāśayenāha ----
yā pramātari niṣeduṣī parā
pratyagātmani vimarśavigrahā /
vāgiyaṃ trividhabhāvabhāsitā
tvāṃ (na) sa vakti kimutāmba! vaikharī

yā māpratarītyādinā / yā parānāmnī vāk / pramātari ātmani jyeṣṭhāyāmambāyāṃ ca / pramāṃ yathārthavṛttimatati vyāpnotīti vyutpattyā vyāpakātmani / triṣuṭīkalpanādhiṣṭhānātmanītyarthaḥ / vimarśavigrahā / vimarśamayaviśeṣajñānarūpiṇīsatī / niṣeduṣī / sā pratyak / pratyagātmetyarthaḥ / trividhabhāvaiḥ paśyantīmadhyamāvaikharīnāmakatriprakārakadharmaiḥ / pramātṛpramāṇaprameyarūpairvā / bhāsitā / iyaṃ vāk tvāṃ sa iti pratyagātmaiveti vakti / he amba! vaikharī kimuta / ekabhāvabhāsitā vaikharī tvāṃ pratyagātmeti vaktīti kimu vaktavyam / mahāpramātari pratyagṝpeṇa vartamānā parāvāgapi paśyantyāditrividhabhāvairbhāsitāpi mahākālīrūpiṇīmātmānaṃ svasvarūpeṇa vaktuṃ kartṛkarmavirodhenāpārayantī satī pratyak ātmā iti vakti / kimuta vaikharībhāvabhāsiteti bhāvaḥ / na vaktīti pāṭhe -- "trividhabhāvabhāsitā paraiva tvāṃ na vakti kimuta vaikharītyarthaḥ / ubhayadhāpi vāk svātmarūpiṇīṃ tvāṃ vaktumaśaktaiveti bhāvaḥ / ataeva "yato vāco nivartante / aprāpya manasā saha" ityādiśrutirapi parāprabhṛti vaikharyantaṃ tadādi parāṃtaṃ ca ānulomyena vailomyena vā gaṇanāyāṃ parāvaikharyorubhayorapi turīyarūpatvāttadatītamahāvimarśarūpiṇīṃ tvāṃ sṛṣṭisthitisaṃhārāmyatamarūpeṇa, tattritayasāmarasyaturīyarūpeṇa vā vaktumaśaktā kevalaṃ taccatuṣṭayātītamahāvimarśasadrūpeṇavāstitvaṃ dyotayantī vāca iti bahutvavivakṣayāpi svasvarūpasyāvācyatvena manasā saha svarūpānnivṛttiṃ kaṇṭharaveṇāha "yato vāco nivartante" iti / ataeva śrīsaṃvitstotrepi pañcapadamahāvimarśamayavāksvarūpemevamuktam "sambhāvyo gotare śabdaḥ pratyayo vā na cānyadhā / na sambhāvyau tadātmatvādahaṃkartustathaiva ca" iti / ahaṃ karturityekaṃ padam / ahaṃśabdaprayokturityarthaḥ // 8-30 //
</2-8-30>
<2-9-31>
atha mahāvimarśamayavāgrūpiṇyāḥ kālikāyāḥ svasvarūpādadhaḥ sthitasṛṣṭisthitisaṃhārātmakakriyāśaktitripuṭyāḥ nādabindukalātmakajñānaśaktitripuṭyāśca madhyakendrasthityā pūrvoktaturīyatadatītādisaptasrotovamanena saptavyāhṛtirūpatāmapi vyākaroti ------
nādabindulipivigrahāgira
stisra ūrdhvagavimarśa(śīrakāḥ) śaktikāḥ /
saṃhṛtisthitivisṛṣṭidhāmasu
vyāhṛtāstvadadha īśavallabhe

nādabindvityādinā / heīśavallabhe! pūrvoktamahāvirāṅgāyatrīvāgartharūpeśvaravāṇīrūpiṇīti sābhiprāyasambuddhiḥ / giraḥ mahāvimarśamayaparāvāgarthaśarīriṇyā vāgdevatāyā ityarthaḥ / ūrdhvagavimarśaśīkarāḥ ūrdhvabhūmiṃ gato yo vimarśaḥ tacchīkarāḥ / tadīyatrayasareṇavaḥ / vimarśaśaktikā iti pāṭhe -- vimarśasvarūpasyālpaśaktaya ityarthaḥ / tisraḥ tisaṅkhyākāḥ / nādabindulipivigrahāḥ --- nādaḥ anāhatākhyaḥ vivakṣāparaparyāyo'vyaktadhvaniviśeṣaḥ / janalokavyāhṛtisthānīyaḥ / binduḥ vaktavyākārākāritaniścayātmakabuddhivṛttiviśeṣaḥ / bindati spandatīti vyutpattyā tapolokavyāhṛtisthānīyaḥ / `tapa ālocane' iti dhātoḥ prāṇaspandākhyabuddhivṛttirūpa iti yāvat / lipiḥ ahantāmamatādisvarūpādhyāsādhyāsitakalāparaparyāyaḥ satyalokavyāhṛtisthānīyaḥ / vyāvahārikapāramārthikasattāsāmarasyasphuṭākṛtirdhvaniviśeṣaḥ / evaṃ trirūpavigrahāḥ / tvadadhaḥ / saccitsukhātmakatvasvarūpasyādhastāt saṃhatisthitavisṛṣṭidhāmasu / vyāhṛtāḥ / vailomyena subarbhuvaḥ bhūḥ ityuktavilomavyāhṛtisthāneṣveva janastapassatyavyāhṛtayopi paṭhitā ityarthaḥ / nādibindulipināmabhirvyavahniyamāṇapadānyeva arthaprakriyāyāṃ saṃhārasthitisṛṣṭirūpeṇa vyavahriyanta iti bhāvaḥ / tādṛśaśabdārthaśarīriṇītvaṃ parāvāgrūpeṇa tadubhayamadhyakendravartinīti prauḍhaprakriyayā varṇanam / etena parāyāḥ bahiḥpade paśyantīmadhyamāvaikharīrūpeṇa traividhyam antaḥpade nādabindukalātmakavimarśāṃśarūpeṇa ca / ṣāḍvidhye svasvarūpeṇa saha saptasrotomayatvam / nādabindukalātmakatripuṭīmayatve maha iti caturthavyāhṛtimayaturīyarūpatattvasya sṛṣṭisthitisaṃhārassaha svasya nādabindukalātmakasvarūpatriṭhībhede vivakṣite svarūpatripuṭyapekṣayā turīyātītatvaṃ cetyādi yathāyathamūhyam / ataeva śrutirapi turīyavyāhṛtisvarūpavarṇanāvasare `bhūrbhuvassuvaritivā etāstisro vyāhṛtayaḥ / tāsāmuhasmaitāṃ caturthīm / mahācamasyaḥ pravedayate / maha iti / tadbrahma / sa ātmā / aṅgānyanyā devatāḥ' ityādinā turīyanādamayamahāvyāhṛtereva vāgarthabrahmarūpatvam / ante ca "tā vā etāścatasraścaturthā/ catasraḥ catasro vyāhṛtayaḥ / tā yo vedaḥ / sa veda brahma / sarvasmai devā balimāvahanti" ityādinā mahācaturarthakramarūpeṇa tatsvarūpaveditussarvadevatāpūjyatvadharmapuraskāreṇa brahmatvañca kaṇṭhata udaghoṣayaditi dik // 9-31 //
</2-9-31>
<2-10-32>
evaṃ vāgarthatripuṭīdvayena saha saptavyāhṛtisaptasrotomayatvamupavarṇya somasūkyavahnimayamaṇḍalatrayātītaturīyāgnidhāmānamākāśastha kālanāmamūrticakramayasaṅkarṣaṇāgniśivadarśanaṃ prārthayan stauti -----
dṛkkriyātmaśaśibhānumadhyagaṃ
khe(caratyanilavatsudhāmayaḥ)caratvanalayaṣṭidhāma yat /
yattadūrdhvaśikharaṃ paraṃ nabha
statra darśaya śivaṃ tvamambike

dṛkkriyetyādinā / he ambike ! dṛkkriyātmaśaśibhānumadhyagam / dṛkkriyātmānau jñānakriyāmayau / yau śaśibhūnū tayormadhyagatam / anilavat prāṇavāyumat / yat khaṃ sudhāma tatra khe / sudhāmaya iti pāṭhe -- amṛtajīvaśaktimayaḥ / carati prāṇātmanā sañcarati / "carabhakṣaṇe" iti dhātoścaturvidhānnaṃ bhakṣayatīti vā'rthaḥ / atra śrutirapi "sograbhugvibhajantiṣṭhannāhāramajaraḥ kaviḥ" iti tasya caturvidhānnasyāgrabhuktvaṃ tathā "nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā / tasyāśśikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ / sa brahma sa śivassa harissendrassokṣaraḥ paramaḥ svarāṭ " iti tasyaiva sarvadevatāmayatvaṃ ca varṇayati / śārṅgadharasaṃhitāyāṃ ca "nābhisthaḥ prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram / kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam // pītvācāmbarapīyūṣaṃ punarāyāti vegataḥ / prīṇayandehamakhilaṃ jīvayanjāṭharānalam" iti / smṛtirapīmamevārthaṃ sphuṭayati / khecaratvanalayaṣṭidhāmayat iti pāṭhe -- analayaṣṭeḥ yaṣṭhyāśrayāgneḥ dhāmeva dhāma yasya khasya tādṛśaṃ yat cidāgnidaharākāśamayaṃ / caratu sañcaratu / bhakṣayatu vā / iti sambhāvanāyāṃ loṭ / caturvidhānnajāraṇakāryaliṃgakānumānasiddhaṃ tatsañcaraṇaṃ bhakṣaṇaṃ veti bhāvaḥ / tadūrdhvaśikharaṃ tādṛśacinmayadaharākāśasya yadūrdhvaśikhararūpaṃ paraṃ nabhaḥ / astīti śeṣaḥ / "ākāśaśarīraṃ brahma" ākāśastalliṅgāt" ityādiśrutisūtrapramāṇakaṃ brahmabiladvādaśāntādirūpaṃ yat cinmayaṃ vyomāsti tatra khe śivaṃ darśaya / sarvamaṅgalā daharākāśarūpiṇī tvam / sarvamaṅgalaṃ dvādaśāntabrahmavilātmakaṃ svātmarūpaṃ śivaṃ pratyakṣīkurviti phalitorthaḥ / "sa ya eṣontarhṛdaya ākāśaḥ / tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ / amṛto hiraṇmayaḥ" ityupakramya taittirīyaśīkṣāvalyāṃ "āpnoti svārājyam" ityādinā mokṣaphalopanyāsāditi bhāvaḥ // 10-32 //
</2-10-32>
<2-11-33>
evaṃ maṇḍalatrayasāmarasyātmanā tricaturarthakramopayogisaptavyāhṛtisaptasrotomayatvamupavarṇya pūrvoktavāgarthasāmarasyatripuṭīkṛtyatrayātmanā vakṣyamāṇapaप़ñcārthamahākramopayoginavabrahmayatvaṃ sphuṭamupavarṇayati -------
vaikharīprabhṛtivāktrayaṃ pare
meyamānami(ti kartṛ) taratra) lakṣaṇam /
udbhavasthitilayātmakaṃ vapu
rbhūri bhedamaparaṃ smaranti (yat) te

vaikharītyādinā / pare parāvāgrūpiṇi / abhinnavāgarthātmakamahāpramātarītyarthaḥ / hepare parāvāksvarūpiṇi kālīti sambuddhirvā / jñānakriyātatsāmarasyāparaparyāyaśābdarthakṛtyatripuṭītrayātmanā navabrahmasamaṣṭhyātmakatvātparāyā iti bhāvaḥ / vaikharīprabhṛtīnāṃ vaikharīmadhyamāpaśyantīnāmnīnāṃ vācāṃ trayam / meyamānamiti kartṛlakṣaṇam / yathākramaṃ meyamānamiti kartṛlakṣaṇam / yathākramaṃ meyamānamiti kartṝṇāṃ prameyapramāṇapramātṝṇāṃ lakṣaṇaṃ svarūpaṃ bhavati / arthapade iti bhāvaḥ / meyamānamitaratralakṣaṇamiti pāṭhe itaratra arthapade / bhedapramātrātmanītyarthaḥ / meyamānaṃ prameyabhūtasya bhedasya mānaṃ pramāṇam / lakṣaṇaṃ svarūpaṃ bhavati / evamabhedabedayośśarīraṃ nirūpya tatsāmarasyaśarīramapi nirūpayati --- udbhavetyādinā / udbhavasthitilayātmakaṃ sṛṣṭisthitisaṃhārarūpam / bhūrimedaṃ pūrvoktabhedābhedasvābhāvyādadhikatarabhedayuktam / ataeva te tava aparaṃ vapuḥ jaḍājaḍasāmarasyātmakaṃ śarīraṃ smaranti / smartāra iti śeṣaḥ / smaranti yaditi pāṭhe -- yadbhūribhedaṃ vapurasti tadaparaṃ "a i uṇ"ityādinādasvaranavakasāmarasyātmakaṃ smarantītyarthaḥ // 11-33 //
</2-11-33>
<2-12-34>
evaṃ bhedābhedasāmarasyamayatripuṭītrayaṃ vivicya tatra navayonirūpe śivaśaktyorāśrayāśrayibhāvena pañcavāhatāṃ vivecayati ----
viśvamūrtiyadadṛṣṭavigrahaṃ
tva (ta) tpraśāntipadamaiśvaraṃ vapuḥ /
tatra te ya udayaḥ kuleśi (suveśi)taṃ
sṛṣṭirāśrayati paṃcavāhṛtā

viśvamūrtityādinā / hekuleśi! sajātīyasamūhaḥ kulam / tasyeśiniyantrīti sambuddhiḥ / viśvaṃ vyomavyāpyādyekāśītipadātmakameva mūrtiryasya tat, yadvā "viśvaḥ sthūlābhimānī syādviśvaṃ cetsarvanāmakam" ityuktaliṅgānuśāsananayena sarvanāmakajagadākāramūrtikaṃ, sthūlābhimānimūrtikaṃ vā / tathāpyadṛṣṭavigrahaṃ adṛṣṭaḥ carmacakṣuragocaraḥ vigrahaḥ vividhagrahaḥ / bhedajñānavāsanārūpa iti yāvat / yasya tat adṛṣṭavigrahamityarthakrame / akāreṇa anuttarākāramātṛkārṇamūlabhūtena dṛṣṭavigrahaṃ adṛṣṭavigrahamiti śābdakrame ca tādṛśam / tvatpraśāntipadaṃ tvadīyapraśāntisthānam / tatpraśāntipadamiti pāṭhetasya vāgarthamayeśvarasya praśāntisthānam / tat parokṣatvena vyavahāryaṃ praśāntipadamiti vā / aiśvaryaṃ vapuḥ pūrvavimarśoktakaisāsādrimayaṃ īśvarasambandhīśvarābhinnaṃ vāgarthamayaṃ vā vapuḥ yadasti tatra tasminvapuṣi te tava udayaḥ / pañcākṣamālāmayajñānendriyavṛttipañcakavikāsarūpaḥ / vakṣyamāṇakhecaryādivṛttipañcakarūpo vā asti / taṃ tvadīyodayam / pañcavāhatā sṛṣṭiḥ / jñānagarbhitakriyāśaktivikāsarūpiṇī / karmandriyavṛttipravāhatā ca / kriyāgarbhitajñānaśaktivivikāsarūpiṇī jñānendriyavṛttipravāhatā ca / ubhayasāmarasyavikāsarūpiṇī khecaryādiśaktipañcakapravāhatā ca / sṛṣṭirūpiṇī āśrayati / suveśatamiti " iti śrutyuktaṃ suṣṭu veśitaṃ saṃjātasṛṣṭyanupraveśarūpaṃ tvadīyodayaṃ pañcavāhatāsṛṣṭirāśrayatītyarthaḥ / tvadanupraveśa eva vāgarthasṛṣṭitvena vyavahriyata iti bhāvaḥ / atra kuleśīti kālīviśeṣaṇamahimnā viśvamūrtyadṛṣṭavigrahamiti vāgarthamayeśvaravapurviśeṣaṇamahimnā ca navayoninādanādhasāmarasyātmakaviśvamayaśrīcakre tripuṭītatsāmarasyātmanā baindavatrikoṇacakrayorantaḥ tripuṭītatsāmarastharūpayoḥ antarbahirbuddhīndriyatripuṭīsāmarasyasthānīyāṣṭārāṣṭadalāmbujayoḥ, antarbahirvimarśakriyāsādhanaprāṇendriyamaṇḍalasūryamanaścandrātmanordaśāradvayaṣoḍaśadalapadmayoḥ, antarbahirahaṅkārātmanorbhuvanāsrabhūpurayośca āśleṣātmakaṃ śaivaśāktacatuḥpañcakoṇacakradvayamithunātmakaṃ sāmarasyamapi sūkṣmekṣikayā sūtritamiti bodhyam / taduktaṃ brahmāṇḍapurāṇe lalitātriśatīnāmottarapīṭhikāyām "trikoṇe baindavaṃ śliṣṭamaṣṭāreṣṭadalāmbujam / daśārayoṣṣoḍaśāraṃ bhūpuraṃ bhuvanāsrake // śaivānāmapi śāktānāṃ cakrāṇāṃ ca parasparam / avinābhāvasambandhaṃ yo jānāti sa cakravit " // 12-34 //
</2-12-34>
<2-13-35>
evaṃ śiśaktyorāśrayāśrayibhāvena navayonicakramayamabhedamupapādya tatra pūrvokta "catvāri vākparimitā padāni" iti śrutisiddhavedamayacatussamudrarūpaparāvāṅmayaśabdārṇave taraṅgamayatvenārthapañcakamayīṃ vakṣyamāṇapañcavāhakramopayoginīṃ vāgarthasṛṣṭiṃ vyutpādayati ---
yā parā sphurati śaktirambike !
tatra hi tvayi payodhivīcivat /
śiṃjikāvayavakārthapaṃcakaṃ
vartate vividhasūkṣmavigraham

yā paretyādinā / he ambike! yā parāvāgrūpiṇī śaktiḥ sphurati / tatra tasyāṃ tvayi / tadrūpiṇyāṃ tvayītyarthaḥ / payodhivīcivat samudravīcaya iva / śiṃjikāḥ jñānakriyāmayavyāpārapādābharaṇadhvaniviśeṣā eva avayavāni yeṣāṃ śabdasparśādyarthānāṃ jātivyaktidravyaguṇakriyārūpāṇāṃ, puruṣārthacatuṣṭhayatatsāmarasyarūpāṇāṃ vā, arthānāmarthāśarūpāṇāṃ ni // `puṃsyartho'rtha sameśake' `artho'bhidheye raivastu' ityubhayatrāpyamarakośādabidheyānāṃ pañcakaṃ ca śiṃjikāvayavakārthapañcakaṃ / vividhasūkṣmavigrahaṃ nānāprakārakasūkṣmākāravilakṣaṇajñānayuktaṃ tadrūpañca vartate / antassamudraṃ dhvaniyuktavīciparamparāvat atarhṛdayaṃ saśabdaṃ viṣayapañcakaṃ, puruṣārthapañcakaṃ vā, abhidheyārthapañcakamapi vā sāṅketikasūkṣmaśabdaśarīreṇaiva vartata iti bhāvaḥ / athrārthapañcakasya payodhivīcivadityupamānasāmarthyena śiṃjikāvayavakatvaviśeṣaṇasāmarthyena ca samudravadadhiṣṭhānabhūtāyāṃ caturvidhābhidhāyakaśaktirūpeṇa parāśabdaśaktirūpiṇyāṃ sṛṣṭikālyāmabhidheyārthapañcakasyāpi pañcavidhatvaṃ śabdaśarīreṇaivetyapi dyotitam / tadetatsarvaṃ caturthavimarśe ----"arthapañcakasudhāprapūrite yadbhavāmṛtanidhau sukhaplave" ityetat ślokavyākhyānāvasare vivecayiṣyata ityatra viramyate // 13-35 //
</2-13-35>
<2-14-36>
evamantarbahissādhāraṇaṃ vāgdevatā tricatuḥpaṃcārthamahākramasvarūpamupavarṇya"antarbahiḥ puruṣakālarūpaiḥ" iti pūrvamuktaprakāreṇāntarātmavibhavena saha bahiḥ kālavibhutimapi sāmarasyena vitatya varṇayituṃ dvādaśamāsātmakasaṃvatsarakalpepi "asti trayodaśo māsa ityāhuḥ" ityuktadvādaśāntabindusāmarasyena sṛṣṭikālīmukhacatuṣṭayātmakaṃ caturarthakramavarṇanamārabhate ----
tvanmukhaṃ tripathanetri! bhātmakaṃ
śaktibṛndamihaturyadhāgamam /
dvādaśakramapadaṃ padādibhiḥ
(jṛmbhitaṃ)bṛṃhitaṃ) jagati taccatusrikaiḥ

tvanmukhamityādinā / hetripathenetri! trīṇi vakṣyamāṇabījayonivarṇotpattiprakriyāyāṃ akāra ikāra ukāraparāmarśatrikarūpāṇi, śāmbhavaśāktāṇavavisargatrayavilāsātmakapramātṛpramāṇaprameyāṃśajñānopāsanākarmarūpāṇi, tadupayogisthūlasūkṣmakāraṇaśarīrarūpāṇi, tadīyajāgratsvapnasuṣuptyavasthārūpāṇi, tatsarvakāraṇabhūtabhaviṣyadvartamānakālāvayavāni ca panthānaḥ tattvāvabodhakamārgaviśeṣāḥ / teṣāṃ samāhārastripatham / tasya netri nāyike! itivā, trayaḥ panthāna eva netrāṇi yasyāḥ sā tripathanetrīti vā sambuddhyarthaḥ / iha pūrvaślokoktasūkṣmavigrahārthapaṃcake viṣaye, tadabhidhāyakaparādivāksamudracatuṣṭaye vā // turyathāgamam `a i uṇ' ityādinādanavakābhinnasvaranavakabodhakacatussūtrīrūpeṇa turyadhā mātṛkāsvarakhaṇḍe `ṛ ṛ lṛ lṝ' ityākārakaṣaṇḍasvaracatuṣṭhayātmanā, `e ai o au' ityākārakasandhisvaracatuṣṭayātmanā, parāpaśntyādivākpadacatuṣṭayātmanā, udāttādisvaracatuṣṭhayātmanā ca śabdabrahmamaye, vedacatuṣṭhaye, vāgarthakrame, tathā sthūlasūkṣmakāraṇamahākāraṇopādhicatuṣṭayātmanā, tadīyajāgradāditurīyāntāvasthācatuṣṭayātmanā, digdeśakālasṛṣṭhyāditirodhānāntakṛtyacatiṣṭayarūpeṇa ca, jaganmaye ca vāgarthakrame / turyadhā caturvidharūpemāmamayati svasvarūpamiti vā / caturvidhāgamavat svayameva bhavatīti vā turyadhāgamam / cātusvaryādirūpeṇa cāturvarṇyādirūpeṇa ca caturdhā svarūpāvedakamityarthaḥ / ataeva bhātmakaṃ vakṣyamāṇadvādaśasvaraparāmarśarūpeṇa dvādaśāttamahānādabindurūpeṇa ca prakāśacakrātmakam / dvādaśarāśicakrātmakatvena nakṣatrātmakaṃ ca / ataeva śaktibṛndam / tattadupādhiśaktayo bṛndīyante yasmintata śaktibṛndam / tattadupādhiśaktayo bṛndīyante yasmintata śaktibṛndam / tṛtīyavimarśe vakṣyamāṇacakralakṣaṇopetaṃ sarvaśaktibṛndarūpamityarthaḥ / tvanmukhaṃ yaḥ sti tat tvanmukhamava / padādimiśrutastrikaḥ padaṃ jāgrat ādiḥ yeṣāṃ catustrikāṇāṃ taiḥ jāgrajjāgrat, jāgratsvapna, jāgratsuṣipti / svapnajāgra, ssvapnatvapna, svapnasuṣupti / suptijāgrat, suptisvapna,suptisuṣupti / tuyajāgrat, turyasvapna,turyasuptirūpaiḥ catustrikaiḥ / dvādaśakramapadam / etadevoktaṃ jayarathanāgamavacanamudāhṛtya "ekaṃ svarūparūpaṃ prasarasthitilayabhedatastrividham / pratyekamudayasaṃsthitilayaviśramataścaturvidhaṃ tadapi" iti / vakṣyamāṇahrasvadīrghaplutātmaka a i u ṛ varṇaparāmarśarūpaiśca catustrikaiḥ / dvādaśakramaiḥ padaiḥ padyate gamyate sṛṣṭyāditattvaṃ prāpyate ca svarūpatatvamatrati dvādaśakramapadam / jṛmbhitaṃ bṛṃhitamiti pāṭhe ṣoḍasaptadaśāṣṭādaśaikaviṃśatyarṇasvarakhaṇḍāntavākkramarūpeṇa "daśa hastyā aṃgulayo daśa padyā ātmaikavig‌śaḥ" "dvādaśamāsāḥ paṃcatavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃgaṃśaḥ" itacyādi śrutyuktāntarbahiḥ puruṣakālakramamayatripuṭīvāgarthakrame gāyatryādibṛhatīparyantatayā ca cāturvarṇyottarasaptachandorūpeṇāpi vardhitamityarthaṛ / bhātmakamiti kālīmukhaviśeṣaṇasūcitanākṣatrakālamānapakṣepi ekaikanakṣatrasya pādacatuṣṭayātmakatvena dvādaśarāśicakraghaṭakībhūtaikaikarāśeḥ navanavapadātmakanavāṃśacakrātmakatvena ca citrānakṣatreṇa yuktā paurṇamāsī caitrītyavaṃrūpavyāvahārikacāndramānepi kālīmukhaṃ bhātmakameva / tathā meṣavṛṣabhamāsādirāśimāsanāmavyavahāreṇa vyāvahārikasauramānepi bhātmakameva / saṃvatsarayugādirūpaṃ kālīmukhaṃ śaktīnāṃ sūryakiraṇamarīcyātmakakālaśaktīnāṃ bṛndarūpam / turyadhā ayanadvayaviṣuvaṃsakrāntidvayasamaṣṭyātmanā / caturdhā / catvāri trikāṇi māsatrayasamaṣṭirūpāṇi taiścatustrikaiḥ padaidibhiḥ / ekaikamāsatrikasya dvābhyāṃ haripadaṣaḍaśītimukhanāmakasaṃkrāntibhyāṃ sahā'yanena viṣuvasaṃkrāntyā vā sandaśitatvena sampadyamānatvācca catustrikaiḥ dvādaśakramaṃsat dvādaśamāsātmakaṃ sat turyadhā gamayati kālarūpaṃceti turyadhāgamaṃ sat jṛmbhitaṃ bṛhitaṃ vā bhavatīti dvādaśakramo'yamevāgrepi tṛtīyavimarśe vivriyata itīha viramyate / anenaiva krameṇa caturyugasahasrāntabrāhmadinaparyantakālamānasamanvayaḥ bhūtabhautika caturvidhavāgvargasamanvayaśca yathāsambhavamūhanīya iti saṃkṣepaḥ // 14-36 //
</2-14-36>
<2-15-37>
evamanāhatavāgarthapuruṣavibhavaṃ digdeśakālasāmarasyena vyākhyāyā'hatavāgarthavibhave'pi vakṣyamāṇabṛndacakropāsanopayuktadhāmasaṃvidvarṇakramapūrvakaṃ prakāśānandamūrtināmakacakratrayasāmarasyena āhatamātṛkārṇotpattimapi vyācikīrṣantatra pūrvoktamātṛmeyamānanetṛtayā vikalpabuddhiprerakāṇāmagnisūryasomānāmanohatavāgarthabindurūpatāṃ lakṣayati ----
mānameyamitinetṛlakṣaṇā
tsomasūryadahanāstridhāmagāḥ /
rāśirājividhibhañjitaiḥ svarai
rlakṣitāstava hi vippṛṣombike

mānameyetyādinā / he ambike! mānameyamitinetṛlakṣaṇāḥ / dvandvāntapadaṃ pratyekaṃ sambadhyata iti nyāyāt / mānanetā somaḥ / meyanetā sūryaḥ / mitinetā dahanaḥ / teṣāṃ yathākramaṃ suṣuptispapnajāgradavasthāsu vyaṣṭyabhimānitvena prājñataijasaviśvanāmakatayā samaṣṭyābhimānitveneśvarahiraṇyagarbhavirāḍātmakatayā ca mānameyamitinetṛrūpatā / te ca somasūryadahanāḥ tridhāmagāḥ / yathecchaṃ samaṣṭivyaṣṭibhyāṃ vāgarthakramayorvakṣyamāṇavedatrayīprameyakaśāntatejogatimūrtimayanādanādhatripuṭīdhāmatrayaṃ, suṣuptisvapnajāgradavasthādhāmatrayaṃ ca, gatāssantaḥ / antataḥ tridhā tripuṭībhedaprakāreṇa / amagāḥ amāṃ āvidyakadārśikāmākalāṃ / śāmbhavavaisargikīṃ pūrṇānusvārātmikāmityarthaḥ / gacchanti prāpnuvantītyamagāḥ / tathā vidyāmayīmanuttarākārasampadrūpāṃ śāktavaisargikīṃ ca krameṇa gacchantītyamagāśca / tṛtīyavimarśe vakṣyamāṇalakṣamamahāpramāṇamahākṣamayīmamākalāṃ prāpya turīyavimarśe varṇyamāṇāṃ śāktavisargāhamakṣamayīṃ vidyāvidyāsāmarasyasampadrūpāmamākalāṃ ca mahāpramātraikyapratinivartanakrameṇa prāpnuvantītyarthaḥ / evamuktakrameṇedānīṃtanavyaṣṭyabhimāninassomasūryadahanāḥ / apānaprāṇavyānatripuṭībhedabhinnāḥ / rāśirājividhibhaṃjitaiḥ rāśiḥ svarasamūhaḥ tasmādrājividhinā paṃktividhānena bhaṃjitaiḥ rāśitaḥ pṛthakkṛtaiḥ svaraiḥ akāraikāraukārādirūpaiḥ / lakṣitāḥ saṃjātalakṣaṇāḥ / tava krameṇa mahākālīmahālakṣmīmahāsarasvatīrūpiṇyāḥ / vippṛṣohi śīkarā eva hi / atreyaṃ svarotpattiprakriyā / pūrvasminkalpe antarlīnavimarśaśaktikaḥ suṣuptyabhimānī anuttarānādinādhātmā candraḥ svopādhibhūtānuttarānādinādasvarūpasamaṣṭisuṣupteḥ bahirutthāyānuttarā'svaravimarśātmanā syāmiti yadā'kāmayata tadānīmakārotpattiḥ / sa evā'kārontaranubhūtānuttaranādānandaṃ bahirapyaśāsāno dīrghā''kāreṇa yadā pariṇamati tatsamakālameva tadīyecchābodhaka ikārastadunmeṣabodhaka ukāraśca sambhavataḥ / tadā vineśanamicchayā antaḥkriyāśaktyātmakormi vinā unmeṣasya ca ānandaṃ vinā anuttarākārasyeva viśrāntisthānatvāyogādīśanormyoreva īkāraūkāradīrghasvarūpeṇa pariṇāmaśca / evamantarbahirabhedabhedatripuṭīdvayabodhakahrasvadīrghasvaratrikayugale prātisvikamapyantarakṣasāmarasyātmanā pramātṛrūpatā / bahirhrasvadīrghavarṇayugalātmanā pramāṇaprameyarūpatā, caivameva pratyekadāmatvarūpatāpyanubhavaikavedyā ca tyevamitareṣāmapyunneyam / avaśiṣṭadaśasvarasṛṣṭiprakriyā tatprasaṅgena sakalamātṛkārṇotpattiprakriyāpi tantrasāre śāmbhavopāyanirṇayaprastāve hyevamevābhyadhāyi "tatra mukhyāstāvatparameśvarasya tisraśśaktayaṛ / anuttaraḥ icchā unmeṣaśceti / tadeva parāmarśatrayam / `a i u' iti / ataeva māheśvarasūtreṣvapi / `a i uṇ' ityeva sūtrārambhaḥ kṛta iti śrīnandikeśvarakārikāsvapi sopapattiko nirṇayaḥ kṛta iti boddhavyam / etasmādeva parāmarśatrayātsarvaśaktiprapañcaḥ carcyate / anuttara eva hi viśrāntirānandaḥ / icchāyāmeva viśrāntirīśanam / unmeṣa eva viśrāntirūrbhiḥ / yaḥ kriyāśakteḥ prārambha ucyate tadeva parāmarśatrayam / `ā ī ū' iti / atraca prācyaṃ parāmarśatrayaṃ prakāśamāvasāratvātsūryātmakam / caramaṃ viśrāntisvabhāvāhlādaprādhānyātsomātmakam / dvayati yāvatkarmāṃśasyānupraveśo nāsti yadā tu icchāyāmīśane ca karmānupraviśati yattadiṣyamāṇamīśyamānamiti cocyate tadāsya dvau bhedau / prakāśamātreṇa raśrutiḥ / viśrāntyā laśrutiriti / ralayoḥ prakāśastambhasvābhāvyāt / iṣyamāṇaṃ ca na bāhyavat sphuṭam / sphuṭarūpatve tadeva nirmāṇaṃ syāt / na icchā īśanaṃ vā / ato'sphuṭatvādeva śrutimātraṃ ralayoḥ / na vyañjanavat sthitiḥ tadetadvarṇacatuṣṭayamubhayachāyādhāritvānnapuṃsakam / `ṛ ṝ lṛ lṝ' iti anuttarānandayoricchādiṣu yadā prasaraḥ tadā varṇadvayam / `e o' iti / atrāpi punaranuttarānandasaṅghaṭṭādvarṇadvaye / `ai au' iti / seyaṃ kriyāśaktiḥ / tadetadvarṇacatuṣṭayam / `e ai o au'iti / tataḥ punaḥ kriyāśaktyante sarvaṃ kāryabhūtaṃ yāvadanuttare pravekṣyate tāvadeva pūrvaṃ saṃvedanamātrasāratayā prakāśamātratvena bindutayā''ste / aṃ iti / tatastatraiva anuttaravisargo jāyate / aḥ iti / evaṃ ṣoḍaśakaṃ parāmarśānāṃ bījasvarūpamucyate / tadutthaṃ vyañjanātmakaṃ yonirūpam / tatrānuttarātkavargaḥ / śraddhāyā icchāyā ścavargaḥ sakarmikāyā icchāyāḥ dvau ṭavargastavargaśca / unmeṣātpavargaḥ / śaktipañcakayogātpañcakapañcakatvam / icchāyā eva trividhāyā yaralāḥ / unmeṣādvakāraḥ / icchāyā eva trividhāyāśśaṣasāḥ / visargāttu hakāraḥ / yonisaṃyogajaḥ kṣakāraḥ / ityevameṣa bhagavānanuttaraeva kuleśvararūpaḥ / tasya ca ekaiva kaulikī visargaśaktiḥ / yayā ānandarūpātprabhṛtīyatā bahiḥsṛṣṭiparyantena praspandataḥ vargādiparāmarśā eva bahistattvarūpatāṃ prāptāḥ / sacaiṣa visargastridhā / āṇavaścittaviśrāntirūpaḥ / śaktaścittasambodhalakṣaṇaḥ / śāmbhavaścittapralayarūpaśca / evaṃ visarga eva viśvajanane bhagavataśśaktiḥ ityevamiyato yadā nirvibhāgatayauva parāmarśaḥ / tadā eka eva bhagavānbījayonitayā bhāgaśaḥ parāmarśe śaktimān śakti śca bhavati / pṛthagaṣṭakaparāmarśe cakreśvarasāhityena navavargaḥ / ekaikaparāmarśaprādhānye paप़ñcāśadātmakatā / atrāpi sambhavadbhāgabhedaparāmarśane ekāśīti rūpatvam / vastutastu ṣaḍeva parāmarśāḥ prasaraṇapratisañcaraṇayogena dvādaśa bhavantaḥ parameśvarasya viśvaśaktipūrṇatvaṃ puṣṇanti / tā evaitāḥ parāmarśāśśaktayo bhagavatyaḥ śrīkālikābhagavatīrūpeṇa niruktāḥ / eta eva parāmarśāḥ śaktirūpāśśuddhavidyāvidyeśvarīrūpatāṃ bhajante / māyāyāṃ punaḥ sphuṭībhūtabhedavibhāgāḥ māyīyavarṇatāṃ ca bhajante / ye paśyantīmadhyamāvaikharīṣu vyāvahārikatvamāsādya bahīrūpatatvasvābhāvyena yadā dṛśyante / yadā ca teṣāmuktanayairetaiḥ jīvitasthānīyaiśśuddhaiḥ parāmarśaiḥ pratyujjīvanaṃ kriyate tadā te savīryā bhavanti / te ca tādṛśāḥ bhogamokṣapradāḥ / ityevaṃ sakalaparāmarśaviśrāntimātrarūpaṃ pratibimbitasamastatattvabhūtabhuvanabhedamātmānaṃ paśyato nirvikalpatayā śāmbhavena samāveśena jīvanmuktatā / atraite ślokā bhavanti --- "antarvibhāti sakalaṃ jagadātmanīha yadvadvicitraracanāmukurāntarāle / bodhaḥ paraṃ nijavimarśarasānuvṛttyā viśvaṃ parāmṛśati no tukurattathā tu' ityādinā tantrasāre śāmbavopāyaḥ varṇasṛṣṭiprakriyāparāmarśamātraparatayā prapaṃcitaḥ / tasmātsarvavarṇānāmapi prātisvikaṃ dhāmatrayarūpatā bodhyā / evamagrepi dhāmasaṃvidvarṇakramāḥ upāsanopayogitayā saṃkṣepeṇa vivicyante ca / evaṃ śabdotpattiprakriyāyāmapi akṣamālāmūlabhūtasaumyasvarakhaṇḍasthākārādivisargāntacāndrasvarāṇāṃ ṣoḍaśakalāvyāptivat tanmūlabhūtamanasopi -- 1 prāṇa 2 śraddhā 3 ākāśa 4 vāyu 5 tejaḥ 6 jala 7 pṛthivī 8 indriya 9 manaḥ 10 anna 11 vīrya 12 tapaḥ 13 mantra 14 karma 15 loka 16 nāma rūpeṇa kalāsu ṣoḍaśasaṃkhyāyā vyāptatvena yathā nāmamātravaśiṣṭaṃ manaḥ suṣuptau pralaye ca sarvābhiḥ kalābhissahāvidyakaprāṇātmani līyate, tathā kevalanāmamātrāvaśiṣṭaścandropi avidyārātritulye darśe sūryātmani līyate / punarvidyāmayāhani ṣoḍaśakalopetaṃ mana iva ṣoḍaśakalopetaścandropi vidyāpūrṇimāyāmudīyamānaḥ prakāśate ca /

candrasya dārśikasūryasaṅgamātmakavilayavadeva manaso jaḍasauṣuptikajāgradavasthāpannaviśvamathacenaprāṇasūryasaṅgamalayopi punarjanmapradaḥ / tathā candrasya saṅkarṣaṇāgnimūrtisaṅgana iva manasopi mukhyaprāṇasūrye cidagnimūrtisaṅgamaḥ anāvṛttyākhyamokṣapradaśca / ataeva devīmānokaṣoḍaśamāsātmakasaṃvatsarakālacakrāvayavānāmeva ātmani ṣoḍaśakalātmaka sūkṣmamanorūpeṇa ṣoḍaśasaṃkhyayā manobuddhiyuktadaśendriyasthūlarūpeṇa dvādaśasaṃkhyayā / bahirvyāvahārikasauracāndramānādikālapuruṣepi nimeṣakalātithivāranakṣatrayogakaraṇaprabhṛti ayanadvayaviṣuvaddvayayuktadvādaśasaṃkrāntyātmanā meṣacaitramāsādivyavahāreṇa ca / tathā ---"asmivāhi ṣaṣṭhaṛturnavā" ityādiśrutiniruktapañcartuṣaḍṛtupakṣamatabhedena / "tathā --- ṣaḍahairemāsāṃtsampādyāharutsṛjanti" itiśrutiniruktaṣaḍahasammitamāsamānādiṣu saṃvatsaraparivatsarāntadinamāsādivarṣāntakalpānāṃ vyāvahārikabārhaspatyādisāvanāntamānānāṃ ca pāramārthikapitryadivyaprājāpatyavairājabrāhmādi mānasāmarasyagaṇanāsaṃvyavahāreṇa devīmānoktatithipakṣamāsādigaṇitasāmarasye ca vivakṣite / tatra pañcapañcatithisamaṣṭitrayātmakapañcadaśatithimayapakṣadvayamelanena vyāvahārikacāndrasaurasāvanātmakamāsaśarīre triṃśaddinātmake ekā'numatibhedabhinnapūrṇimāyāḥ sinīvālīkuhūbhedabhinnā'bhāvāsyāyāśca dvidvirūpatayā ṣoḍaśatithisaṃkhyākaikaikapakṣalābhavadeva devīmānepi ṣaṭ‌triṃśattithiyuktamāsārthāṣṭādaśasaṃkhyākatithiyutapakṣalābhasyāpi dinanityākālanityābhyāṃ sahagaṇanena sampadyamānatvācca / evaṃ saṃvatsarātmakalpakakālapuruṣatattvayorapi cāndrasaurasāvanādiprākṛtamānabhede / yathāyoni yathecchaṃ ca prākṛtamāsārthamāsatithigatadvādaśacaturviṃśatiṣoḍaśāṣṭādaśādidinasaṃkhyānāmiva pāramārśikadivyamānavaprājāpatyabrāhmāparapaparyāyadevamāneṣvapi māsārthamāsatithiṣu krameṇa ṣaṭ‌triṃśadaṣṭādaśāditithivāsaratvādisaṃkhyālābhasya vatsaraparivṛttiyugāpanapūrṇamaṇḍalāntadevīmānaparibhāṣayā'ṣṭāṅgādvādaśaṣoḍaśāṅgagaṇitalabdhatvāñca "ṣaḍahena yanti / ṣaḍvā ṛtavaṛtuṣveva pratitiṣṭhanti / dvau ṣaḍahau bhavatastāni dvādaśāhāni sampadyante / dvādaśo vai puruṣo dve sakthyau dvau bāhū ātmā ca śiraśca catvāryaṅgāni stanau dvādaśau" "ṣoḍaśakalo vai puruṣa" "tatpuruṣamanuparyāvartante trayaṣṣaḍahā bhavanti tānyaṣṭādaśāhāni sampadyante navānyāni navānyāni nava vai puruṣe prāṇāstatprāṇānanuparyāvartante catvāraṣṣaḍahā bhavanti tāni caturvig‌śatirahāni sampadyante caturviṃśatirarthamāsāssaṃvatsarastatsaṃvatsaramanuparyāvartante'pratiṣṭhitassaṃvatsara iti khalu vā āhurvarṣīyānpratiṣṭhāyā ityetāvadvaisaṃvatsarasya brāhmaṇaṃ yāvanmāso māsi māsyeva pratitiṣṭhantoyanti" ityaśvamedhādyuttarakratuprakaraṇe taittirīyasaṃhitāyāṃ saptamakāṇḍe caturthapraśne ekādaśānuvākoktapuruṣakālakalpavibhavayossāmyena vāgarthavyavahāramūlatvaṃ vaktuṃ lakṣitā ityuktamiti vāgarthakalparahasyam / ataeva sāmidhenībrāhmaṇe pañcadaśasāmidhenīsaṃkhyāsaṃpratipannatripādgāyatrīchandaskānāmṛcāmakṣarasaṃkhyānena vatsarāhorātrasamasaṃkhyākatvena vatsaradevatāvāptiphalamapi kaṇṭhoktam "tāsāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭhiścākṣarāṇi tāvatīssaṃvatsarasya rātrayokṣaraśa eva saṃvatsaramāpnotī"ti saundaryalaharyāṃ śrīśaṅkaragurupādānāṃ "kṣitau ṣaṭpañcāśat‌dvisamadhikapañcāśadudake hutāśe dvāṣaṣṭhiścaturadhikapañcāśadanile / dividviṣṣaṭtriṃśanmanasi ca catuṣṣaṣṭiriti ye mayūkhāsteṣāmapyupari tava pādāmbujayugam" iti devīpādāmbujastāvakaṃ vacanam / mānasollāse ca --- "daśāpañcakabhedena prapañcasya vilāsinaḥ / sākṣiṇī cākṣarī yasmāttasmātpañcadaśākṣarī" tathā "pātālapādamavanījaghanaṃ ravīnduvakṣojaśāliharidānanamabhrakeśaṃ / vairājamamba! bhajatāṃ tava divyarūpaṃ kīṭāyate harividhīndrasurādikoṭiḥ" ityādimahākavikālidāsādivacanaṃ ca mūrtistāvakaṃ etasminnevārthe vāgarthayoranyonyagarbhigarbhabhāvatātparyakamevetyalaṃ śākhācañkramaṇena // 15-37 //
</2-15-37>
<2-16-38>
evaṃ bindutrayātmakāhatānāhatakālīkālakalpayorvāgarthayoḥ garbhigarbhabhāvaṃ lakṣayitvā tasyaiva sṛṣṭisthitisaṃhārakālikavācyavācakasambandhenānuttarapraṇavatayā'bhedabhāvamapi sādhayati ---------
āhatetaraduruttarāśraya
stvatpadādudayate śivātma(tmi)ke /
advayādviṣayacitprathātat
rdṛgvimarśa iha (va) vācakaḥ svaraḥ

āhatetyādinā / āhatetaraduruttarāśraya' / āhatassṛṣṭikālikaḥ / itaraḥ sthitikālikamanovimarśarūpatvenā'nāhatarūpaḥ / duruttara duḥkhamuttarayati punarjananamaraṇasaṃsārākhyamiti vā / duḥkhājjananamaraṇākhyasaṃsārādṛttārayatīti vā duruttaraḥ / maraṇākhyasaṃhārakālikatārtīyājñānopādhikaḥ / amṛtākhyaśivajñānasaṃsārakālikaturīyānandopādhike vā / teṣāmāhṛtetaraduruttarāṇāmāśraya sṛṣṭisthitisaṃhāraturīyāvasthākālikaprāṇaspandātmaka ityarthaḥ / ataeva śivātmake "oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā / kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau" ityuktamaṅgalapraṇavavācyārtharūpe / adhikaraṇabhūte daharākāśe ityarthaḥ / śivātmikaṃ iti pāṭhe maṅgalavācakapraṇavavāgrūpiṇī hesavamaṅgale iti kālīsambuddhirityarthaḥ / viṣayacitprathātanuḥ / viṣaya catprakhathāṃ viṣayajñānavistṛtiṃ tanoti vistārayati prathamaṃ, paścātkṣapayati ceti viṣayacitrathātanuḥ / prathamaṃ svātmabhedena viṣayabuddhipradaḥ paścāt vimaśabalena pūrvaṃ bhedena dṛśyamānasyāpi viṣayasyābhedabuddhipradascheti tātpayārthaḥ / dṛgvimarśa iva jñānavimarśa evetīvaśabda evakārārthakaḥ / athavā asphuṭavimarśatvāt jñānavimaśatulya ityasphuṭārthavāvācakatvena īṣatsādṛśyavācāko vā / etena vimarśasya jñātṛdharmatvaṃ sūcitam / iheti pāṭhe ---- iha pūrvaślokalakṣitatvadīyavippṛṇmayamaṇḍalatraye viṣaye ityarthaḥ / vācakaḥ prāṇaspandātmakavaktṛvyāpārābhinnarūpaḥ / svaraḥ svato rājamānaḥ rañjako vā oṅkārākhyapraṇavanādarūpo dhvaniviśeṣaḥ / advayāt tvatpadāt / advayadaharātmakahṛdayākāśasthānāt / udayate hrasvadīrghaplutaraṅgaplutāntacāturmātranādātmanā āvirbhāvati / uch‌vāsaniḥśśvāsātmakaprāṇaspandasya cittaprabodhaśāktavisargasthānīyasakārahakārayossāmarasyoccāraṇātmakatvena sabinduke tasminnevoccāre sohamityākāre halvarṇāṃśayossakārahakāramātrayoḥ parityāge praṇavāvaśeṣāttasya ca sṛṣṭisthitisaṃhāreṣu vāgarthobhayātmanāpyekarūpatvādajapaprāṇaspande sthānaprayatnādyabhāvāccānāhatodīyamānasvaratvaṃ / udayate ityātmanepadi prayogeṇodayātmaka kriyāphalasyātmagāmitvāvagamātsadā tasya sākṣitvamapīti ca sūcitam / ataeva praṇavotpattiprakārapyevamāmnāta "mūlādhārādakāraḥ sphurati laghupathaṃ nābhirandhrādukāro madhyasthāne makāraśśaśikiraṇavaśātkaṇṭhato bindurasmāt / nādo madhyāñca śaktiśśirasi ca gaditaścāntidvādaśānte oṅkāro dhyānarūpo raviriva jagatāṃ nāyako viśvamūrtiḥ" iti // 16-38 //
</2-16-38>
<2-17-39>
evaṃ kṛtyatrayavācyavācakavagbhāvāpannasya anāhatapraṇavanādasya kṛtyapañcakāhatānāhatabhāvamapi varṇayan tadīyapañcavāhatākrameṇāpi viśvamayaviśvottīrṇaśabdaśarīrakasādhakadhaureyaśivasyādinādhaparaśivabhaccārakasyeva kāmakalārūpatāṃ mahākālīmātravedyatāṃ ca pāṭhabhedena darśayati ----
amba! dhāmakaraṇaprayatnajo
vaikharaḥ sphurati śabda āhataḥ /
mānasaḥ punarasāvanāhato
vāsitastvadupalakṣyavi(ttaraḥ)ttamaḥ (uttaraḥ)uttamaḥ

aṃbetyādinā / he ambeti sambuddhiḥ pūrvavat / dhāmasu kaṇṭhatālvoṣṭhādisthāneṣu / anyatra vīṇāveṇumṛdaṅgādiṣu ca / karaṇaiḥ saṃvṛtavivṛtakaraṇādibhirāntaravyāpāraiḥ / anyatra tantrīnakhāṃgulitājanādibāhyasādhanavyāpāraiśca / prayatnena ābhyāntarabāhyādikṛtirūpeṇa / anyatra guruśikṣāśiṣyādhyayanādirūpaprayatnena ca jāyamānaḥ / dhāmakaraṇaprayatnajaḥ / āhataḥ ātmavidyākalādinaiśreyasābhyudayakamārgānyatararūpeṇa ā samantāt kṣuṇṇaḥ / anyatra ubhayamārgabhraṃśenāsamantāt hataḥ dagdhaprāyaśca / ataevoktaṃ vedāṅgaśīkṣāyāṃ "manaḥ kāyāgni māhanti sa prerayati mārutam" ityārabhya "kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaṃ ca bhakṣitam / evamuccāraṇaṃ pāpamevamuccāraṇaṃ śubham" tathā "sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnāyaṃ suvyavasthitam / susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma jāyate" iti // ata eva vaikharaḥ vai niścayena khaṃ śrotravivaraṃ rāti gṛhṇātīti vaikharaḥ / svagurvanūccāraṇataḥ āhataśabdatvādeva vedopavedādi vidyārūpaḥ / anyatra vikṛtavilakṣaṇagardhabhasvarānukāritvena śrutikaṭutayā nindyarūpaśca / śabdaḥ sphurati prakāśate / asau punaḥ anāhataḥ / pūrvoktadvitīyadagdhaprāyatvalakṣaṇavihīnaḥ arthakrame śābdakrame ca "ātmā svatassametyārthaānmano yuṅkte vivakṣayā / manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam" ityuktaprāṇaspandātmanā'vyatanādarūpassan mānasaḥ śāktavisargatādātmyabhāvena manasyeva viśrāntaḥ / yadvā, asau āhata eva ātmavidyākalādinaiśśreyasābhyudayakamārgayoranyataramārge prāthamikāhatalakṣaṇāmreḍanena kṣuṇṇaśarīrakaśśabdaḥ / mānasaḥ manasyeva śāktavisargavāsanātmanā viśrānta iti vā / (sākṣādanubhūtatvasvarūpassan anāhataḥ hṛdayodyegasantānātmanā "tasmātputro hṛdayaṃ / tasmādasmāllokādamuṃ lokaṃ nābhikāmayante / putrohi hṛdayaṃ" iti taittirīyabrāhmaṇe 2 kāṇḍe 2 praśne saptamānuvākoktyā cittaviśrāntilakṣaṇāṇavavisargajñānasantānātmanā putrarūpo bhavatīti vā arthaḥ) ataeva hṛdayodyogarūpajīvātmakaśabdaśakteḥ ayajñārthatvena devānparityajya vanaspatiṣvanupraveśaḥ / āhaḥ rūpāyā api tasyāḥ hṛdayodyogarūpeṇa puṃnāmanarakāt trāṇasāmarthyarūpaputratvajñānadharmeṇa svasvarūpānandalābhapuruṣārthavāptisahāyatā ca somayāgaprakaraṇe dīkṣitadaṇḍapradhānāvasare brāhmaṇapaṭhitā cātra saṅgacchate / tatra hi taittirīyasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe prathamapraśne caturthānuvāke "vāgva devebhyo'pākrāmyajñāyā tiṣṭhamānā sā vanaspatīnprāviśatsaṃṣā vāgvanaspatiṣu vadati yā dundumau yā tūṇarva yā vīṇāyāṃ yaddīkṣitadaṇḍaṃ prayacchati vācamevāvarundhe" iti / asāvanāhatopi śabdaḥ vāsitaḥ tvadupalakṣyaḥ, tvadupalakṣyavit, tvadupalakṣyavittaraḥ / iti / tvadupalakṣya uttaraḥ / tvadupalakṣya uttama iti pāṭhāntarapāṭhabhedapakṣepi vā caturvidhaḥ pañcavidhaḥ vā san āhataśabda iva sphurati / caturvidhasphuraṇapakṣe / vāsitaḥ vāsanārūpeṇa sthitaḥ / parāvāgrūpaśśabdaḥ / tvadupalakṣyaḥ / paśyantyātmanā tvadekavedyaḥ / tato madhyamāvāgrūpeṇa bahiḥ sphuṭan / tvadupalakṣyaeva tvadupalakṣyavit / vettīti vit / vidvān vidyātmanā svarūpatattvavicārakaśśabdarūpa ityarthaḥ / tvadupalakṣyaścāsau vicceti tvadupalakṣyavit / asampūrṇabhāvena tvatsvarūpatattvavedī bhavati / tatopi vaikharīvāgrūpeṇa bahissuvyaktaśabdarūpassan tvaduparalakṣyavideva tvadupalakṣyavittaropi bhavati / evamayaṃ caturvidhasphuraṇapakṣaḥ / pañcavidhasphuraṇapakṣepi, mahārthamañjarīparimale catvāriṃśadgāthāvivṛtigranthasandarbhacaramabhāge ----"1 naṣṭārthacatuṣkāvabhāsanam 2 līnameyatrayavāsanānuvṛttitvam 3 meyamānaghasmaravettṛtvam 4 savikalpakameyavimarśaḥ 5 nirvikalpakameyāvamāsaḥ" iti sṛṣṭyādibhāsāntapañcārthakramāparaparyāye yaḥ pañcārthakramo nirūpitaḥ / tadabhedātmanā naṣṭārthacatuṣkāvabhāsanāparaparyāyasvātmatattvavimarśa evātra prathamamānahataśabdanāmnā vivakṣitaḥ / sa ca vimarśaparipākena līnameyatrayavāsanānuvṛttitayā vāsito bindutrayarūpeṇa pariṇamati / tatopi bahiḥ savikalpakameyavimarśāparaparyāyasaṃskārasaṃskṛtanādātmanā sphuṭan madhyamāvāgrūpeṇa sphoṭatāmāpnoti / tatopi punarvaikharīśabdāparaparyāyanirvikalpakameyāvabhāsarūpeṇa svātmavimarśarūpatāmevāpnuvanbarirvaikharīrūpeṇa sāsamānopi nādanādhasāmarasyena svānandaviśrāntaḥ svātmarūpaeva bhavatīti pañcavidhaśabdasphuraṇarahatyam / tadubhayamapi śrutyāgamābhyāṃ sphuṭamupadarśitam "catvāri vākparimitā padāni / tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ / guhā trīṇi nihitā neṅgayanti / turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti" iti śrutyā śabdacāturvidhyasphuraṇam / "vimarśo bindunādau ca sphoṭaśśabdaśca vākkramaḥ" ityagamena pāṃcavidhyasphuraṇañca / uttara iti pāṭhe -- uttīryate viśvamayassādhako viśvottīrṇatāsvābhāvyenāsmādityuttara iti / tathā uttama iti pāṭhepi unnidritamātṛkākuṇḍalīsvarūpāvabhāsenodgatatamasko bhavatyasmādityuttama iti cārthaḥ / evamagnipurāṇe trayodaśādhyāyepi -- "nāḍīcakraṃ pravakṣyāmi" ityārabhya prāṇāpānādiśabdaniruktapūrvakamanāhatanādopāsanopayuktapañcavidhaśabdopāsanākramaḥ nāḍīcakrasyāpi śabdābhedasamanvayapūrvakaṃ varṇitastatraiva draṣṭavyaḥ / kiṃcātra "sattāyāṃ vidyate jñāne vetti vinte vicāraṇe / vindate vindati prāptau" ityuktavidūl dhātvarthabhedā eva / "yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca vedāṃśca prahiṇoti tasmai / taṃha devamātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye / ityupaniṣadvākyabodhitacetanaśabdabrahmāvatārātmakadevatāpīṭhasvarūpāvabodhāya tadupadiṣṭavadacatuṣṭhayātmanā vedapañcakātmanā vā varṇitā ityapi sūkṣmadṛṣṭyā kalanīyamityapi rahasyam / vakṣyati cāgrepi kavireva tṛtīyavimarśe pīṭhasmaśānādyupāsanopadeśena asminnapi vimarśe -- "tvaṃ prakāśayasi yaṃ sasṛjyate dharmidharmatanurartha īśvare" ityādinā vāgarthabhedābhedābhyamimameva cāśayamityalaṃ vistareṇa / arthakramepi pañcavidhaśabdādisphuraṇaṃ caturthavimarśe --- "arthapañcakasudhāprapūrite" ityetat ślokavyākhyānāvasare sphuṭamupapādayiṣyata iti neha vivicyate // 17-39 //
</2-17-39>
<2-18-40>
evamanāhatāhatavāgarthanādasāmarasya vivicya tadīyamātṛkāsvarakhaṇḍasya pūrvatamaślokavarṇitamānameyamitinetṛlakṣaṇadhāmatrayakalārūpatayā parasparayonibījadharmadvayatātparyeṇa svato rājanarañjanātmakadharmadvayayogena ca svararūpatāṃ darśayati ------
ṣaṇuvarjamahimadyuteḥ kalā
ssargabindurahitā śca ye śu(bhe) ceḥ /
sarvaeva śaśinaḥ kalā śśive
yonayo vidhṛtabījata (tparāḥ)tsvarāḥ

ṣaṇḍavarjamityādinā / he śive! maṅgalechchāsvarūpiṇīti sambuddhirvā / maṅgalecchārūpe sādhakaśive ityadhikaraṇavivakṣayā saptamī vā / ṣaṇḍavarjaṃ pūrvokta ṛ ṛ lṛ lṝ ityākārakaprakāśavimarśobhayachāyādhārisvaracatuṣṭayātmakaṣaṇḍasvarānvinetyarthaḥ / avaśiṣṭāḥ kalāḥ ahimadyuteḥ sūryasya bhavantīti śeṣaḥ / tatrāpi dvādaśasvarakadambe / sargabindurahitāḥ visargabindubhyāṃ rahitāḥ ye avaśiṣṭāḥ sahārthabindunā ekādaśasvarā vā / visargapūrṇānusvārātmakabindutrayeṇa rahitāḥ daśasvarā vā / ye te śucaḥ agre kalā bhavanti / śubhe iti pāṭhe --- maṅgalarūpe sādhakātmake śivāgnau kalā bhavantītyarthaḥ / sarva eva svarāḥ ṣoḍaśāpi svarā ityarthaḥ / śaśinaḥ candrasya kalāḥ / vidhṛtabījatatparāḥ / vilakṣaṇaṃ yathābhavati tathā dhṛtabījeṣu pūrvoktatrividhaṣaḍvidhadvādaśavidhādiparāmarśarūpeṣu / vakṣyamāṇayoninahāyoniśaṅkhapadmadivyayonirūpeṣu vā / vividhaṃ yathā bhavati tathā vā / dhṛtabījeṣu pūrvokta a i u parāmarśarūpāmi stisṛbhiḥ rmūrtikalābhissaha aṣṭātraṃśatsaṃkhyākeṣu tābhirvinā kādikṣantāpañcatriṃśatsaṃkhyākeṣu vā bījavarṇeṣu tatparāḥ tātparyavantaḥ sarvaeva svarāḥ śaśina eva kalāḥ / vidhṛtabījatatsvarā iti pāṭhe - vidhṛtāni yāni bījāni kādikṣāntapañcatriṃśatsaṃkhyākākṣararūpāṇi / tatsvarāḥ tadbījakṣarasukhoccāraṇārthāḥ / ye svarāḥ te sarvepi śaśinaḥ candrasya vyāvahārikapāramārthikamūrtidvayātmakānuttarākārahrasvadīrghasvaradvayātmakasya sādāśivacandrasya kalā evetyartho veditavyaḥ / tāśca vinā tadīyavyāvahārikamūrtikalābhyāṃ trayastriṃśatsaṃkhyākāḥ / te ca mūrtikale saptamātṛkāvargasaptakārakātmikāsu saptakṛttikāsu kartṛkarmakārakānyatarātmikā ambānnāmnī ekā strīmūrtikalā / anyātvabhijinnakṣatrāparaparyāyā kartradhikaraṇānyatarakārakātmikā puruṣamūrtikalā / ataevoktaṃ śrutāvapi nakṣatranāmavarṇanametāsāṃ saptasaṃkhyākakṛtikāmūrtīnāṃ mahāgnikacayanakāṇḍe, taittirīyasaṃhitāyāṃ turīyakāṇḍe turīyaprapāṭhakapañcamānuvāke, brāhmaṇe ca prathamakāṇḍe, punardvitīyakāṇḍe ca saṃhitāyāṃ "ambādulānitatnirabhrayantī meghayantī varṣayantīcupuṇīkānāmāsi" iti // saptakṛttikānāṃ tathā " brāhmaṇo vā aṣṭāviṃśonakṣatrāṇāṃ" tathā "abhijinnāma nakṣatraṃ / upariṣṭādaṣāḍhānāṃ / avastācchreṇāyai" tathā "prajāpatestrayastriṃśadduhitara āsan tāssomāya rājñe'dadāttasāṃ rohiṇī mupait" ityādiṣu akṣarāṇāmeva dakṣasutātvābhisandhiriti rahasyam // 18-40 //
</2-18-40>
<2-19-41>
evaṃ svaravyañjanāparaparyāyabījayonisaṃjñābhedabheditā sarvāpi mātṛkāpaśupātena vakṣyamāṇalakṣamapaśvanugraheṇa sampāditaṃ tvadīyakriyāmayaṃ pūrvoktaparamaiśvaryalakṣamaṃ guptibhāṣitajagadvijṛmbhaṇena vijambhitaṃ pārameśvaraṃ śarīramevetyāha ---
bījayonividhibhedabheditā
mātṛkā (manuja) sukṛta) mātṛlakṣaṇā /
śaktiramba! bhavati kriyāmayī
tvattanurjayati pārameśvarī

bījayonītyādinā heamba! bījayonividhimedameditā / bījavidhiḥ / vināpi yoniṃsayogaṃ svayaṃrājamānānandamayatvāparaparyāyasvaratvarūpaḥ / yonividhirnāma śāktānuttaravisargāparaparyāyamahāyonerapi kāmaśāstroktamaryādayā svato visṛṣṭisukhābhāvena bindumayaśāmbhavānuttaravisargabījasaṃyogāpekṣameva svayaṃrājamānānandamayatvāparaparyāyaṃ svaratvamiti tatkāryabhūtakādikṣāntayonivarṇavyañjanānāṃ kaimutikanyāyāsaddhaṃ svayaprakāśatā rūpānandapāratantryamityānandapāratantryarūpo yonividhiḥ / etadevābhipretya gītāsu "sarvayoniṣu kaunteya! mūrtayassambhavanti yāḥ / tāsāṃ brahmasahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā" iti / tena bījavidhinā yonividhinā ca bhedena bheditā sañjātedā / mātṛkā vyaktadhvanimayavarṇamālārūpiṇī / anyatra bījayonividhiḥ `savarṇāṃ yavīyasī lakṣamavatīmudvahe'dityādiśāstrīyavaidhānuṣṭhānarūpāṣṭavidhavivāhabījayonividhibhedena / tathā kāmaśāstroktaśaśavṛṣāśvādipuruṣajātīyabījavidhinā / padminīśaṅkhinīcitriṇīhastinyādiyonividhinā /
"anukūlo dakṣiṇaśca dhṛṣṭaśśaṭha iti smṛtaḥ" ityādicaturvidhaśṛṅgāranāyakabījavidhinā svīyā parakīyā sāmānyā punarbhūrityādināyikājātyādibheditāṣṭavidhaśṛṅgāranāyikālakṣaṇayonividhibhedena ca bheditā / sañjātajātyādibhedā bhāṣāmātṛkā / bhātṛrūpiṇī nārī ca / manujamātṛlakṣaṇā "mana jñāne" iti dhātoḥ manavaḥ jñānahetavo mantrāḥ / teṣāṃ tajjānāṃ ca jani janmatorviṣaye / mātṛlakṣaṇā / māti aparicchinnamātmāna vibhavaṃ vā paricchinatti nāmamantrādirūpeṇeti mā / vāgarthalakṣmīḥ / tarati nādātmakapūrvasvarūpaṃ vihāya varṇabhūmiṃ pratyavataratīti tṛ / mā ca tāca mātarau prakṛtipuruṣau / tau lakṣayatīti vā tāveva lakṣaṇaṃ yasyāsseti vā manujamātṛlakṣaṇā / anyatrāpyameva manujānāṃ manusantātirūpāṇāṃ mānavānāṃ mātṛlakṣaṇā jananīrūpiṇī ca satī / pārameśvarī / parameśvarīparameśvaramithunasambandhivāgarthavyāpārarūpiṇī kriyāmayī śaktiḥ / anyatra gurvoghapaṃktirūpeṇa parameśvarīparameśvaramithunaprāpikā / paramaiśvaryaprāpikā vā pārameśvarī ca / kriyāmayī śaktiśca / tvattanuḥ tvaṃ tanoṣi sṛṣṭyādikṛtyapañcakamanayeti vā, tvaṃ tanyase kṛtyapaṃcakātmanā vistāryase kṣīyase kṣipyase vā anayetyādivyutpattibhedena śabdārthamayī tvadabhinnā tanuḥ jayati sarvotkarṣeṇa vartate / sukṛtamātṛlakṣaṇeti pāṭhe -----"tadātmānaṃ svayamukuruta / tasmāttatsukṛtamucyata iti / yadvai tatsukṛtaṃ / raso vai saḥ / rasaṃ hyovāya labdhvānandī bhavati / ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt / yadeṣa ākāśa ānando na syāt / eṣa hyevānandayāti" iti taittirīyopaniṣacchṛtyuktakriyāmayaśābdajyotiḥ svarūpamātmaiva sukṛtaśabdārtha iti jñeyam // 19-41 //
</2-19-41>
<2-20-42>
evaṃ pūrvoktadaśavahnikalātmanā nādanavakasamaṣṭimahākāraṇanādasya daśaprāṇasamaṣṭijāṭharavaiśvānarasyeva bījayonividhibhedena kriyāmayamātṛkāśarīrahetutāṃ, nirūpya, kāryakāraṇakriyāmayanādanavakatripuṭītrayasamaṣṭihetutayā'bhijinnakṣatratāmapi nirūpayati --------
bindurakṣasamayaṃ kriyāmayaṃ
yo niyantrayati buddhilakṣaṇaḥ /
nāda iṣṭatanuranya (sya) kāraṇaṃ
tvaṃ pare tritayadharmarūpiṇi (ṇī)

bindurityādinā / hepari parāvāgrūpiṇīti sambuddhirvā / nādātmake paramātmanītyadhikaraṇasaptamī vā / pāṭhabhedena samanvīyate / yo nādaḥ svarūpātmakaḥ iṣṭatanuḥ svaravarṇabindunādakalātmanā rūpapañcakenāṅgīkṛtaśarīraḥ / ataeva buddhilakṣaṇaḥ / buddhiṃ lakṣayatīti vyutpattyā jñānamayaśarīraḥ buddhyā lakṣyata iti vyutpattyā kriyāmayaśarīraśca san / bindu vindati spandatīti vyutpattyā rūpapacakamadhyakendre jñānakriyāspandaśarīrakabindurūpassan / akṣaramayaṃ avināśijñānātmarūpam / kriyāmayaṃ vinā śivarṇamayakriyātmarūpaṃ ca niyantrayati / akṣaramayaṃ avināśijñānamūlakāraṇarūpeṇa kriyāmayaṃ kāryarūpeṇa avināśivarṇajñānamayaṃ ca niyamayati / yoniyantrayatītyakapadānvayaṃ / nādaḥ svayameva yo niyantravadācaratītyācārārthe kyappratyayāntadhāturūpeṇānvayo veditavyaḥ / tritayadharmarūpiṇī / kāraṇakriyākāryatritayadharmasvarūpiṇī tvaṃ / anyakāraṇaṃ anyasya kriyāmayasyeva kāryarūpatāpariṇāmasya kāraṇaṃ heturbhavasi / kriyāmayī madhye sthitvā svātmānameva kāryakāraṇobhayarūpatayā pariṇāmayasītyarthaḥ / asya kāraṇamiti pāṭhe / asya kriyārūpasyaiva kāryatvena pariṇatasya nādānuttarasyākāranādasya kāraṇamityarthaḥ / tritayadharmarūpiṇi iti hrasvapāṭhe sambuddhisaptamyanyatararūpeṇa parāvāgrūpiṇyāḥ paramātmano vā nādarūpasya viśeṣaṇatvena neyaṃ / tena kāryakāraṇakriyātripuṭītritayasamaṣṭyātmakanādanādhanavakadvayasamaṣṭidharmadharmiṇoḥ parāvāṅnādātmanoḥ kālīkālayoḥ svarūpabhedopyaicchikadharmadharmibhāvavinimayakṛto gajavṛṣabhacitranyāyacitrata eva na vāstavika ityapi siddhyatīti sarvamanavadyam // 20-42 //
</2-20-42>
<2-21-43>
evamuktamahāṃkāraṇanādātmanā jagadīśiturmahākālasya vātyā sambandhānnistaraṅgasamudrasyeva madhyasthatvadīyaprāṇakriyāśaktisambandhādeva spandāvirbhāva ityāha -----
udyamaḥ prathama ūrmiruttaro
nistaraṅgaśivacitpayonidheḥ /
prāgacitpadaparigrahātta (va) to
vyomanīśvari tanurmahoda (yā) yaḥ

udyama ityādinā / he īśvari ! tava acitpadaparigrahātprāk / pūrvoktāmuttarecchonmeṣātmakāntastripuṭīprāṇaspandasya ānandeśanormyātmakabāhyatripuṭīprāṇaspandasya ca madhyasthityā niyāmike iti sambodhanārthaḥ / cinmayāmuttaraprāṇanādātmikāyāstava acitpadaparigrahātprāk / śābdakrame ānandatripuṭyātmakabāhyānuttarajaḍaprāṇaspandākārakācitparigrahātpūrvaṃ / arthakrameca, jaḍakriyāśaktispandaparigrahātpūrvaṃ cetyarthaḥ / nistaraṅgaśivacitpayonidheḥ `vaś kāntā'viti dhātorvarṇavyatyayādviparītecchāmātrātmakatvena taraṅgarūpakārthānukūlakriyāpariṇaterabhāvānnistaraṅgaḥ / ūrmimayakāryakriyātaraṅgarahitaḥ yaḥ śipracitpayonidhiḥ icchāyā unmeṣamātraśarīrakasādhakaśivajñānasamudraḥ / tathā viparītecchātmakatvena nirantarakāryakriyātaraṅgamayaścārthakrame bahirmukhaśivacitpayonidhiśca / tasya prathamaḥ spandaḥ udyamaḥ / anuttarecchāśarīreṇa anuttaronmeṣeṇa ca / bāhyānandeśanātmakaviparītānandonmeṣeṇa vā antarbahiśca kāraṇātmakaḥ ābhyāntarakṛtimātreṇa unmeṣaṃ yamayatīti vyutpattyā udyamaparyāya unmeṣa evetyarthaḥ / uttaraspandasya ūrmirūpeṇa mahodayatamutvena kāryatvāvagamāditi bhāvaḥ / uttaraḥ uttīryate sādhakaḥ antarmukhatvena bahirmukhatvena vā asmāditi vyutpattyā, śābdānandatripuṭyātmakatvena, arthānandatripuṭyātmakatvena vā pūrvoktācitpadaparigrahottarakālikaḥ spandaḥ / ūrmiḥ kāryakriyātaraṅgarūpassan / vyomani daharākāśe / mahodayaḥ mahasāṃ tejasāṃ utsavānāṃ vā udayaḥ / udīyamānatejorūpaḥ, udīyamānotsavarūpo vā tava tanuḥ bhavati / "maha udbhava utsava" ityamaraḥ / śābdānandatripuṭī udyamātmakaḥ kāraṇaspandaḥ ārthikānandatripuṭī udyamātmako vā / ūrmirūpeṇāntarbahiśca kriyākṛtirūpeṇa viś‌vottīrṇaścedudīyamānatejorāśirūpeṇa yogīśvaro yatiḥ / udīyamānotsavarāśirūpeṇa bhogīśvaro bhūpatirvā bhavatīti tātparyārthaḥ / vyomanīśvarītyekapadavivakṣāyāṃ lṛksamāsānvayena daharākāśe vṛttiniyāmike iti sambuddhyarthaḥ / prāgacitpadaparigrahāttata iti pāṭhe --- yathā śābdikākāracinmayapadaparigrahātpūrvaṃ prathamaḥ spandaḥ / śabdajñānajaḍaḥ udyamamātraśarīrakaḥ / tathā ārthikajaḍakriyāpadaparigrahātpūrvaṃ prathamaḥ spandaścinmayopi arthakriyājaḍaḥ / udyamanātraśarīrakaevava / tataḥ paścāt śābdikajñānaspandaḥ ārthikakriyāspando vā viśvottīrṇassan mahodaya ūrmiḥ kriyākāryataraṅgarūpo bhavatītyarthaḥ / mahodayā iti strīliṅgapāṭhe -- strī tanorviśeṣamamiti jñeyam // 21-43 //
</2-21-43>
<2-22-44>
evaṃ kartṛkāryakriyāmayatripuṭyā eva jñānakriyorbhirūpeṇa mahodayatanurūpatāṃ nirūpya tasyā eva sthānabhedaprayuktakhecarīdṛkvarīdikcarīgocarītvarūpannavakṣyamāṇalakṣaṇa dharmapañcakātmanā tricatuḥ pañcavāhamahārthatāmapi darśayati ----
sphāri (svādi) tā janani! se (ne) yameṣaṇā
khecara (tvasa[tyasu]mupāśritā diśi /
bhakṣacakramanujagmuṣī gavī
prāptagocarapadā bhava[vaḥ] svayam

sphāri (svādi) tetyādinā / hejananīti hetugarbhitasambuddhiḥ / seyameṣaṇā / pūrvoktakartṛkāryakriyātripuṭīprathamaspandodyamātmikā icchā / sphāritā sphurattāṃ prāpitā dvitīyaspandātmakormirūpeṇa prakaṭitetyarthaḥ / svāditā janani neyameṣaṇeti pāṭhe ---- iya meṣaṇā na svāditā / sṛṣṭisaṅkalpasya "icchāmātraṃ prabhossṛṣṭiḥ krīḍārthamiticāpare" ityuktaprakāreṇa krīḍādyātmakatamā nirahaṃkṛtirūpatvādviṣayalaulyenānanubhūtā satītyarthaḥ / taduktaṃ śrutyā "anuśnannanyo abhicākaśīti" iti / athavā, svāditā nā nṛśaktirmanuṣyo bhavati iti vā arthaḥ / khe daharākāśe bhūtākāśe ca / asamupāśritā / as aṃ iti śāktānuttaravisargaprāṇaspandamātraṃ tadīyaṃ aṃ iti śāmbhavānuttaravisarganādaspandamātraṃ ca upāśritā asamupāśritāsatī / khe daharākāśe bhūtākāśe vā caratu / tena khecarīnāmaśaktiśca bhavatviti "prāthanāyāṃ loṭ" khecaratyasumupāśriteti pāṭhe --- asuṃ prāṇaṃ upāśritā satī khecarati / daharākāśamātracāriṇī / antaḥ khecarīnāmikā, bhūtākāśamātracāriṇī / bahiḥ khecarīnāmikā ca / mudrāśaktirbhavatītyarthaḥ / taduktaṃ tantrāntare anyonyalakṣaṇabhedena khecarīmudrālakṣaṇam "antarlakṣo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ / iyaṃ sā khecarī mudrā sarvatantreṣu gopitā" iti / evamuttaratrāpi mudrāśaktilakṣaṇādikaṃ bodhyam / diśi / caratvasamupāśriteti pūrvapāṭhānuṣaṅgeṇa, caratyasumupāśritati dvitīyapāṭhānuṣaṅgeṇa vā, dikcarīnāmikā śaktirmudrā vā bhavatīti pūrvavadevānyayaḥ / akṣacakraṃ ādikṣāntapratyāhāreṇa mātṛkārṇacakraṃ, indriyacakraṃ ca / anu anusṛtya jagmuṣī / gavī gocarīnāma śaktiḥ / gośabdasya cakṣurvāgādīndriyatadvṛttivācakatvāt dṛkcarīnāmnī ca śaktiḥ vāgādīndriyarūpiṇī mudrā ca bhavatītyarthaḥ / tataḥ prāptagocarapadā / gocarapadaṃ viṣayendriyasaṃsargasthānam / gośabdasya "svargeṣupaśuvāgvajradiṅnetraghṛṇibhūjale / lakṣyadṛṣṭyoḥ striyāṃ puṃsi gauḥ" ityamarakośāt / "gauḥ / gmā / kṣmā" ithi sāṃkhyasūtreṣu bhūparyāyatayā pāṭhāśca / bhūvācakatvasyāpyavagamāt bhūmisañcārasthānaṃ ca prāptā prāptagocarapadā / svayaṃbhava / bhūcarīnāmnī śaktirmudrā ca bhaveti prārthanāyāmāmantraṇe vā liṅ / bhavaḥ svayamiti pāṭhe --- "bhūsattāyāmiti dhātoḥ" bhavatīti bhava iti sattāmātraśarīrakaśśaṅkaro vā svayaṃ bhavatīti svayaṃbhubrahmā prakṛtirūpo vā / bhavaśabdasya saṃsāraśivayorvācakatvādyathādhikāraṃ jīvaśivasaṃsārānyatararūpo vā śivātmakaeva bhavatītyarthaḥ / evamatra bhavaśabdaśleṣamahimnā maṅgalajanmajīvaśivasaṃsāravāgarthasvayaṃbhubrahmapañcakabrahmaṇāṃ khecaryādipañcaśaktīnāṃ ca yathecchaṃ mudrāśakticatuṣṭayapañcakānyatarasāmarasyenābhedavivakṣayā bhede vā nādanavakaśrīcakrepi śaivaśāktacatuḥpañcapīṭhakoṇānyatarātmanā ca āśliṣṭajivitapuruṣārthacatuṣṭhayarahasyaṃ svasvarūpasukhe mokṣākhyaṃ pañcamapuruṣārtharahasyaṃ ca sūkṣmekṣikayā kiṃcidivonmīlitamityapi sudhībhiravaseyam // 22-44 //
</2-22-44>
<2-23-45>
pūrvaślokoktakhecaryādipañcavidhanādabindulipitamudrāśaktiṣu pūrvoktaprakāreṇānyatamāntabhāve caturṇāmeva bahissastrīkacāturvarṇyacāturāśramyacaturvargādivāgartharūpeṇa sāvayavaprakṛtirūpatāmantaḥ parāpaśyantyādiniravayavaparānādaprakṛtirūpatāṃ ca pañcamīṃ vivṛṇoti ---
khecaraprabhṛti yaccatuṣṭhayaṃ
sāra(haṃsa)sāṃśa) mamba! tava taddvahirvapuḥ /
yaddvayādvayavibhāgaghasmaram
tanniraṃśamabahirna (rnu) vākpadam

khecarīprabhṛtītyādinā / heamba! khecarīprabhṛti yat catuṣṭhayaṃ / pūrvoktaprakāreṇa gobhūcaryoḥ rdṛgdikcaryo rvā aikyavivakṣayā yaccatuṣṭayaṃ / sāraṃ ghanībhūtapayonavanītakarakādivat sthirāṃśarūpam / tava vāgartharūpiṇyāstat bahirvapuḥ dehendriyasaṅghātatvena vyavahāryaṃ tvadīyabāhyanādaśarīramityarthaḥ / haṃsamambeti sāśamambeti vā pāṭhāntadvayapakṣe --- prāṇasañcārarūpaṃ śāmbhavavisargavilāsyātmanā, śāktavisargavilāsātmanā vā nāmarūpābhyāṃ sāvayavarūpaṃ cetyarthaḥ / yat vapuḥ dvayādvayavibhāgaghasmaraṃ nāmarūpātmakadvayavibhāgasya prāṇaspandātmakādvayavibhāgasya ca ghasmaraṃ bhakṣakam / tadubhayaprakāśakaṃ vā / yat vimarśamayaparānādātmakaṃ vapurasti tanniraśam / nāmarūpayorbhedābhāvāt prakāśe vā tadaikyādityāśayaḥ / ataeva abahiḥ yahirnavartate / ataeva na vākpadaṃ vācā padyate vaktuṃ prāptuṃ vā iti vākpadam / tādṛśaṃ na bhavatīti navākpadam / nādaikaśarīratvādvācāmagocaramityarthaḥ / yadvā, tanniraṃśaṃ nādaśarīraṃ abahirna, ābhyantaraṃ na bhavati kimiti praśnārthe kākuḥ / ābhyantaramevetyarthaḥ / kuta iticedyato vākpadaṃ parāpaśyantyādivākcatuṣṭayavṛttirūpeṇa "bindvarthacandrarodhinyo nādanādāntaśaktayaḥ / vyāpikā samanonmanyo navanādāḥ prakīrtitāḥ" ityuktanādanavakaśarīreṇa vā padyamānaṃ vāgātmanaiva padyamānarūpam / ataḥ abahiḥ ābhyāntaramevārthaśarīreṇa śabdaśarīreṇāpi abahiḥ akārādvahirbhūtaṃ iti vā'rthaḥ yathecchaṃ vā hetuhetumadbhāvaḥ / yato abahiḥ ataeva niraśamiti / yato niraṃśaṃ ataeva dvayādvayavibhāgaghasmaraṃ / ataeva vākpadaṃ ca / vāgātmanā nityārtatvāditi bhāvaḥ / abahirnu vākpadamiti pāṭhe -- nu iti vitarke / abahirnu manogamyatvena ābhyantaraṃ kimityarthaḥ / kuta iti cet, yato vākpadaṃ manogamyasyaiva vācāpi padyamānatvāditi bhāvaḥ / tadapyuktaṃ śrutyā ---- "yaddhi manasā dhyāyati / tadvācā vadati / tatkarmaṇā karoti" iti / yadvā, nu niścaye / vākpadaṃnu vāggocarameva khalu / kuta iti cet yato abahiḥ / āpyasarpakuṇḍalītatparatvenānūhyam / ato vākpadameveti bhāvaḥ / yadvā, nu iti saṃśaye vā / "manasaivānudraṣṭavyam" iti śruteḥ vimarśaikalabhyam / iti vā'rthaḥ // 23-45 //
</2-23-45>
<2-24-46>
atha sarvāntaravimarśamayanādaśarīreṇa saha pañcavṛttirūpiṇyāḥ parāvāgdevatāyā bahirantargamāgamābhyāṃ kulākulabhāvaṃ nirdarśayan śivaśaktyorakulakulabhāvaṃ, śivasya śaktiviśrāntisthānatvaṃ ca darśayati ------
pañcavṛttitanuramba! nirgatā
śaktirarpitakulapra(bhā) thāsanā /
tvaṃ śivādakulatassameyuṣī
tena tatra punare(ṣa)ṣi viśra (maḥ) maṃ

paṃcavṛttītyādinā / heamba! arpitakulaprathāsanā tvayā, śivena ca arpitaṃ anyonyasmin samarpitam / yatkulaṃ nādavāgarthatripuṭīpañcavāhādisajātīyasamūhaḥ / cāturvarṇyādi ca / "sajātīyaṃ kulaṃ smṛtam " ityukteriti bhāvaḥ / tasya prathā pṛthūgavaḥ / vistāra iti yāvat / prabhāsaneti pāṭhe -- kulasya tripuṭyādisajātīyasamūhasya cāturvarṇyādikuladharmasya vā prakāśa ityarthaḥ / tādṛśī prathā prabhāvā āsanaṃ yasyāssā / ataeva pañcavṛttitanuḥ / śivena tyayyarpitakulaprathā (bhā) vasthāyāṃ pañcendriyādivṛttiṃ tanoṣi vistārayasīti śive tvadarpitakulapradhā (bhā) vasthāyāṃ ca tatrasthaiva pañcendriyapañcabhūtaprāṇādivṛttiṃ kṣapayasi ceti pañcavṛttitanuḥ / tvaṃ akulataḥ mūlādhārasthānuttarākāranādakulasahasrārāt, ākāravarṇakuladharmarahitādvā, śivātac jīvaśivāt / tathā nādaprādhānyena satyapi kuladharme varṇaprādhānyena sakuladharmasambandharahitāt brahmarandhrasthākāranādasahasrārācca / śivāt paraśivāñca / kulahīnācceti gamyate / "vaś kāntau" iti dhātoḥ varṇavyatyayena siṃhādigaṇapaṭhitena icchāparaparyāyakāntimajjīvaśivācca nirgatā śaktissatī tena jīvaśivena paraśivena vā kulākuladharmabhedena punassameyuṣī tatra kulasahasrāre jīve / akulasahasrāre paraśive vā / viśramaṃ eṣi prāpnoṣi / punareṣa viśrama iti pāṭhe --- eṣa jīvaparaśivanirgamāgamātmakaeva tava viśrāntilakṣaṇāṇavavisargarūpiṇyāḥ viśrama ityarthaḥ / ataeva kulākulayorjīvaśivātmanā śaktiśivarūpatvam / taduktaṃ tantrāntare ---- "mūlādhārāntaraṃ cakraṣaṭkaṃ kulamiti sthitiḥ / granthitrayaṃ tatra devi cakradvitayagarbhitam

pṛthvyāpacakradvitayaṃ brahmagranthipadoditam / vahnisūryamayaṃ cakradvayaṃ tejomayaṃ mahat

viṣṇugranthipadenoktaṃ taijasaṃ sarvasiddhidam / vāyvākāśadvayīrūpaṃ cakradvitayamuttamam

rudragranthipadenoktaṃ maṅgalāyatanaṃ mahat" ityādi / kaulopaniṣadi ca ---- "akulaṃ śiva ityāhuḥ kulaṃ śaktirudīritā / kulākulānusandhānaṃ kaulamityabhidhīyate" iti / "kaulinī kulayoginī" iti lalitāsahasranāmoktiśca / etena mahākālyāssādhakajīvābhedena śivakālārthaśarīratvaṃ kālaśivasya kriyāvāgarthaśarīrasya kālīviśrāntisthānatvaṃ ca kaṇṭhoktaṃ siddham // 24-46 //
</2-24-46>
<2-25-47>
evamuktamaryādayā pūrvoktakhecaryādiśaktipañcakameva yauktikapāṃcabhautikavṛttipañcakātmanā parasparadharmidharmavivakṣābhedena śivaśaktināmapañcakavyavahārye bhavatītyāha ----
yiktitonva tava vṛttipañcakaṃ
paṃcabhūtaguṇavṛtti lakṣyate /
dharmavṛttikṛtasiddhanāmakaṃ
dharmavṛttikṛtaśaktināma te[yat]

yuktita ityādinā / heamba! tava vṛttipaṃcakaṃ / pūrvoktakhecaryādirūpam / yuktitaḥ melāpākhyayogāt jñānasaṅgateśca / "yogassannahanopāyajñānasaṅgatiyuktiṣu" ityamaraḥ / pañcabhūtaguṇavṛtti / pañcabhūtāni guṇāḥ śabdādayaśca vartante yasmin vṛttipaṃcake tat / tathā pañcasu bhūteṣu guṇeṣu ca vartate ca vṛttipañcakamiti ca vigrahabhedena pañcabhūtaguṇavṛtti / lakṣyate / ataeva dharmivṛttikṛtasiddhanāmakaṃ dharmivṛttibhiḥ vāmadevādibhiḥ pārthivo gandha ityādibhiśca kṛtaiḥ sṛṣṭyādikṛtyaiśca siddhāḥ brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivā iti nāmāni yasya vṛttipañcakasya tat dharmivṛttikṛtasiddhanāmakaṃ / tathā dharmavṛttibhiḥ vyomeśvarīkhecaryādibhiḥ gandhavatī pṛthivītyādibhiśca kṛtaśaktināma kṛtādikālakriyāśaktināmāpi / te tvadīyameva / kṛtaśaktināma yaditi pāṭhe -- yat dharmavṛttikṛtaśaktināma tadeva vṛttipañcakaṃ dharmivṛttivivakṣayā kṛtasiddhanāmakamabhyarhitatvena śikṣitasiddhanāmakamapi bhavatītyarthaḥ / yathā dharmabhedavivakṣayā brāhmīvaiṣṇavīraudrīgauyambikā cetyādiśaktibhedaḥ / bhautikadharmyaikyavivakṣayā kālaśivaikyaṃ ca / tathaiva dharmibhedavivakṣayā brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivā iti siddhabhedaḥ / dharmyaikyavivakṣayā bhūtaprakṛtiḥ kālītyādiśaktyaikyaṃ ca samānamevetyanyatamayugale svarūpaikyena navavidhaiva prakṛtiḥ puruṣo veti bhāvaḥ / etena jñānakriyayorvarmadharmibhāvo'pi aicchika iti siddham // 25-47 //
</2-25-47>
<2-26-48>
evamuktasaśaktibhūtapaṃcakaṃ brahmaviṣṇvādināmamātrabhinnapaṃcabrahmasukhātmakaṃ tvadīyonmanīnādākṛtitvena veditā kṛtārtha evetyāha ---
brahmaṇaḥ prabhṛtisiddhapaṃcakaṃ
bhāratīprabhṛtiśaktipaṃcakam /
sanmanīṃ smarati yastavākṛtiṃ
siddha[vartmani[parvaṇi] jayatyasau janaḥ

brahmaṇaḥ prabhṛtīti / brahmaṇaḥ prabhṛti brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivātmakamityarthaḥ / siddhānāṃ paṃcakaṃ / bhāratīprabhṛti bhāratīlakṣmīgaurīvāmāmbikātmakaṃ śaktipañcakaṃ ca / yo janaḥ janimānapi sādhakaḥ / tava unmanīmākṛtiṃ smarati / unmanīnādātmanā ghanībhūtākṛtiṃ smṛtiviṣayāṃ karoti / asau smṛtyārūḍhatvadīyonmanyākṛtitvena nādonmanīvṛttikassādhakaḥ / siddhavartmani siddhamārge jayati sarvotkarṣeṇa vartate / siddhaparvaṇīti pāṭhe pūrayati gaṇanāmiti parva / saṃkhyānaṃ / kiñca nityā raśmibṛndepi dvādaśāntabindau unmanīnādavṛttikaḥ turīyavimarśavakṣyamāṇapārthivādyākāśāntamātṛkāvidyāpīṭhātmakaḥ / jayākālīśaktyātmanā svayamevācaratītyācārārthe kip / siddhasaṅghyāpūrako bhavatītyarthaḥ / smaratītyanena smarturevedṛśaṃ phalaṃ / kimuta vaidituriti bhāvaḥ // 23-48 //
</2-26-48>
<2-27-49>
atha sādhakasyāpi vastubhedabuddhiṃ nirākartuṃ vāsanāsṛṣṭihetutāmāha ---
tvaṃ prakāśayasi yaṃ sa sṛjyate
dharmidharmatanurartha īśvare /
yaḥ prakāśa iha sa tvayā kṛta
stattadākṛtirupaiti sṛṣṭitām

tvamityādinā / iha unmanīnādātmakaśivaśaktisāmarasyākṛtau / tvaṃ tādṛśavimarśabindunādātmikā tvamityarthaḥ / yaṃ sādhakaṃ pratiprakāśayasi / prakāśa ivācarasi prakāśyarūpeṇeti bhāvaḥ / dharmidharmatanuḥ dharmiṇaṃ nādātmānaṃ dharmatayā dehendriyasaṅghātātmakabaindavavāgarthaśarīratayā vaiparītyena vā dharmaṃ vāgārthaśarīraṃ nādātmanā vā tanoti vistārayatyanyataraṃ kṣīṇayativeti dharmidharmatanuḥ / kākākṣinyāyena dharmidharmobhayātmakaśarīro vā iti cāpyarthaḥ / ataeva īśvare arthaḥ / naranāryanyatarajīvarūpeṇa arthaṃśarūpaḥ / dharmidharmobhayaśarīrako vā sṛjyate / ataevārthayati kāntā kanakādyavidyakapuruṣārthaṃ vidyāmayaṃ kṛtyapaṃcakapāṇḍityaṃ svasvarūpānubhavapuruṣārthaṃ vetyarthaśca / īśvare iti prayojakatvavivakṣayā adhikaraṇavivakṣayā vā yathākramaṃ saptamī yojyā / īśvaraprayukta īśvarādhikaraṇako vā āvidyakaṃ vidyāmayaṃ vā kāmaṃ kāmayamāno bhavatītyarthaḥ / taduktaṃ gītāsu bhagavatāpi --- `yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaśśraddhayārcitu micchati / tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham // sa ta vā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate / antavastu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām' ityādinā tadubhayapuruṣārthaphalasyāpyalpabhamedhastvenāṃtavatvamapi darśitam / svasvarūpatatvāvabodhottaraṃ vidyāmayapuruṣārthasyāpi puruṣārthatvadṛśaivāntavattvaṃ na svarūpadṛśā / svarūpadṛśā tu vidyāvidyayordvayorapyātmavibhūtirūpeṇaivānantyādītyapi boddhyam / kiñcātra īśvara artha iti śābdārthānyatarabrahmamātraniṣṭhayā nādātmakatadubhayasāmarasyābhāvenāsampūrṇātmarūpa eveśvaropīti dhvanitorthaḥ / ataeva "yo mana antaro yamayati yaṃ mano na veda yasya manaśśarīraṃ / ya ātmānamantaro yamayati" ityādi / "eṣata atmāntaryāmyamṛtaḥ" ityādyantaryāmibrāhmaṇamapi asampūrṇacidābhāsasyaiveśasya kūṭasthatādātmyenāntaryāmityaṃ dyotayati na kūṭasthātmanontaryāmitvaṃ anavasthāpatteriti / ataeva "īśvaro bahirunmeṣo nimeṣontassadāśivaḥ" iti / tantrāntaramapīśvarasyaiva bahirunmeṣatatparatyāntaryāmitāṃ draḍhayati --- saḥ trividhopi sādhakassṛjyate / tattadvāsanāmayyā tvayaiveti śeṣaḥ / satu sādhako bhūtvā sṛṣṭyavayavarūpeṇa sṛṣṭāvantarbhavatīti bhāvaḥ / yaśca siddhaḥ iha pūrvoktatvadīyonmanyā kṛtāvevetyarthaḥ / prakāśaḥ prakāśābhinnasvarūpaeva / tvayā unmanīnādātmikayā kṛta iti kālaśivasyāpyasvātantryavacanaṃ nahinindānyāyena nādaśaktiprādhānyadyotanaparam / taduktaṃ saundaryalaharyām ----- "śivaśśaktyā yukto yadi bhavati śaktaḥ prabhavitum" ityādinā / saḥ tādṛśasvarūpasiddhaḥ uttamādhikārī / tattadākṛtiḥ / svacchayaiva tattaddeśakālapadārthādirūpassan / sṛṣṭitāṃ sṛṣṭidharmatāṃ sṛṣṭisārūpyamiti yāvat / upaiti bhajate / sṛṣṭisvātantryaṃ prāpnotītyarthaḥ / "vyāyatīva / lelāyatīva" ityādiśruteḥ paradṛṣṭyā sṛṣṭisārūpyamiva bhajate iti bhāvaḥ / ataevoktaṃ dvādaśamañjarikāstavepyanenaiva kavinā "manuṣyāstirye co maruta iti lokatrayamidaṃ bhavāmbhodhau magnaṃ triguṇamayamāyāvilasitam / kaṭākṣaścepyatra kvacana tava mātaḥ karuṇayā śarīrī sadhoyaṃ vrajati paramānandatanutām" iti // 27-49 //
</2-27-49>
<2-28-50>
athoktonmanīnādātmanā cinmayaśarīriṇyāḥ paradevatāyāścittāparaparyāyavāsanāmayanādaśarīrasyāpi pramayārthamaṇḍalaśeṣatānibandhanacidvilāsarūpatvenānityatāṃ dyotayanvakṣyamāṇagurupuṣpasaṅko cakramepi vāgarthaṣaḍadhvamūlaśiṣyauyagurupuṃktermūlarūpatāmāha ----
tvaṃ hi cittanurato na rcittatā
sve(sve) na te viṣayaci (tra) tatāṃ vinā /
śiṣyase yadi vinārthamaṇḍalaṃ
sargasamīni kuto (stu) sti cittatā

tvaṃhītyādinā / tvaṃ unmanīnādākṛtistvamityarthaḥ / hi yasmāt / cittanu cittaṃ tanoṣi vistārayasi kṣīṇayasīti vyutpattibhedena / jñānakriyobhayadhanaśaktisvarūpiṇī / ataeva ciccharīrā ca / ataḥ kāraṇāt te tava / viṣayacittatāṃ vinā viṣayākārepi cidvṛttitāṃ vinā / citratāṃ vineti pāṭhe --- prapañcaviṣayakavaicitrye ciccamatkāravṛttitāṃ vinetyarthaḥ / ataevoktaṃ tantrāntare "cideva prathamaṃ cittaṃ viṣayāsaṅgatastataḥ / prapañcakāratāṃ prāptaṃ citramityabhidhīyate" iti / citrāpūrṇamāsyātmitā ca vatsarakālamukhatvāditi bhāvaḥ / khe daharākāśe bhūtākāśe vā / cittatā naḥ / cittavyavahāro nāsti / sveneti pāṭhe --- svena svacitsvarūpeṇetyarthaḥ /
evaṃ sphaṭikalauhityādivat viṣayoparaktau kalpitavaiṣayikacittarūpatāṃ paradevatāyāḥ niṣidhya taccheṣitayāpi tanniṣedhasiddhi kaimutikanyāyato darśayan vṛttijñānakriyāmayajaḍaprakṛteḥ mahārthakramasūcitaparaughamahaughadivyasiddhamānavaśiṣyauvākhyaṣaḍvidhagurupaṃktikrame śiṣyaughākhyagurupaṃkterapi kramamūlarūpatāṃ sati vāgarthasvātantrye darśayati --- śiṣyasa iti / arthamaṇḍalaṃvinā prameyavāgarthaviṣayavargamantarā sargasīmani niṣkāmakarmānuṣṭhānātmakaśāktavisargasya pāryantikavāgarthasṛṣṭimārge / śiṣyase yadi / jñātṛsvakartṛtvādyaparaparyāyajñānakriyādi phalagāmiśeṣitārūpeṇa tiṣṭhati cedityarthaḥ / vittatā citravyavahāraḥ kutostu ? iti sambhāvanāyāṃ praśne yā lopaḥ / asavarṇamāṇe samīkṣānakriyāphalamātrabhoktuḥ satyapi kartṛtvāditādātmyādhyāsasambandhe cittatatvavyavahārayogyatayā śiṣyaughagurupaṃktipraveśayosyatvāccinmayamānavajīvaśaktirūpaeva saḥ / na stambhakubhyādivat nāpi paśupakṣyāditiryagyonivadvācaityatvavyavahāreṇa sambodhanānarhastadīyaścittatvavyavahāra iti bhāvaḥ / kuto'stīti pāṭhe ? kutaścidapi cittatā nāstīti spaṣṭorthaḥ / cicchaktyāḥ janoktiṃ prati śeṣatvāvasthāyāmeva viṣayadhānanoparaktyabhāve, śeṣitāvasthāyāṃ kṛtastyā viṣayoparaktiriti bhāvaḥ / prameyaṃ vinā pramātṛpramāṇāṃśayorapi pramātṛtvādyasambhavāt stambhakumbhādijaḍaprameyagatacaitanyavyavahāra iva cinmayaprameyepi dehendriyādau vyavahārasiddhiphalakaścittatvavyavahāro adhyāropasiddh‌yatva na vāstava ityakṣarārthaḥ //
</2-28-50>
<2-29-51>
nanu yadyacitprameyārthamaṇḍalagataeva cittavyavahāraḥ paradevatāyā niṣiddhaḥ, hanta tarhi meyāntaḥkaraṇasamaṣṭirūpasya tasyaiva vāsanātmanā mahāpramātṛprameyānyataratripuṭīśarīraghaṭakatvāt tripuṭīcicchaktirūpiṇyāḥ sṛṣṭikālyāssvarūpabhañjaka evetyāśaṅkya tasyāśśaktilakṣaṇajagaddhṛtodarītvena sṛṣṭikālikonmanīnādaśarīrāyāḥ dhyāna ślokoktanirṇatodarītvaṃ pratyabhijñāpayan tadīyacinmayavāsanāyāḥ sṛṣṭivaicitryāparaparyāyajaḍajāgataviṣayaśabalatāṃ nirākaroti ------
vāsanācanavicitratāpa[raṃ]daṃ
tatprasūstvamiha kevalaiva cet /
śaktilakṣaṇajagadbhṛtodarī
mānasaindriyakavastusū(no)rasi

vāsanetyādinā / iha mātṛmānameyātmakanādanavakatripuṭīsargasīmani / śaktilakṣaṇajagadbhṛtodarī / śaktayaḥ pūrvoktakhecaryādayo lakṣaṇaṃ yasya jagataḥ / gacchathīti jagaditi vyutupattyā gatimannādanavakasamaṣṭestanmayasyaiva vā jagataḥ / yadvā, śaktīḥ śaktivyāpikāsamānāparaparyāya icchājñānakriyāśaktīrlakṣayatīti vā śaktilakṣaṇamunmanīnādākhyaṃ vā vāgarthasādhāraṇaṃ jagat / tadbibhartīti vā / tena bhriyata iti vā śaktilakṣaṇajagadbhṛtam / tādṛśaṃ udaraṃ yatvāssā śaktilakṣaṇajagadbhṛtodarī / mānasaindriyakavastusūḥ / mana indriyaśarīrakamātravastūni, svāpnikānīva prātibhāsikavastūni / tadviṣayakavastūni vyāvahākāṇi vā, bhautikāni ca sūte iti mānasaindriyakavastusūḥ mānasaindriyakavastunorasīti pāṭhe --- manomātraśarīrakasya tadviṣayakasya ca tathā indriyavṛttimātraśarīrakasya tadviṣayasya ca / tayoḥ sākṣibhāsyendriyavedyavastunoriti dvivacanaprayogagūḍhābhisandhiḥ / yadvā, mana indriyamātraśarīrakākṣarātmavastunā / urasi daharākāśe / śaktilakṣaṇajagadbhṛtodaryā vāgarthākṣamālāyāḥ ātmavastvabhedavivakṣayā itthaṃ bhāvalakṣaṇatṛtīyāvivakṣayā vā anvayaḥ / īdṛśī uktalakṣaṇā tvam / kevalaiva / cidrūpiṇī pūrvoktonmanīnādamātrākṛtirvā sajātīyādibhedatrayarahitaiva / tatprasū pūrvoktanādanavakatripuṭīprasavitrī tadīyavāsanāmātraprasavitrī vā asi cet, vāsanā ca viṣayavāsanāpīti cakārārthaḥ / vicitratāpadaṃ na bhavati / na vicitratāparamiti pāṭhe --- vāsanaiva paraṃ na vicitratā / vicitrataiva paraṃ tātkālikī / na tadīyāla vāsanā / iti paraśabdaḥ vāsanāvicitratayoḥ anyataratādātmyabhāvena nādanavakatripuṭyabhedasvābhāvyena vā cinmayasṛṣṭikālīkaivalyabhāvabodhakaḥ / ubhayorapi cinmayatvānna viṣayoparaktiḥ / cijjanyavāsanāyā eva viṣayoparaktyabhāve tajjanakacito viṣayoparaktirdūrāpāstaiveti tātparyārthaḥ /
nanu tarhi cinmayavāsanāyā api viṣayoparaktyabhāve jagatsṛṣṭerevābhāvājjaganmātṛtvaṃ bhajyetetīyamāśaṅkā svapnāvasthāyāmiva "mānasaindriyaka, vṛttilakṣaṇānekakoṭibrahmāṇḍasṛṣṭyādibhirapyasampūrṇodarītvabodhakaśaktilakṣaṇajagadbhūtodarītvaviśeṣaṇenaiva nirasteti sarvaṃ ramaṇīyamiti saṃkṣepaḥ // 29-51 //
</2-29-51>
<2-30-52>
uktanādanavakātmakavāgarthajagatprakāśanena tadeva jaganmātṛtvaṃ draḍhayati ---
sārvakālikamidaṃ jagattvayā
bhāsyate vidhṛtaśabdarūpayā /
āntaraṃ janani ! buddhidarpaṇe
bāhyamadyatanamakṣarū(ḍha)payā

sārvakālikamityādinā / hejananīti sābhiprāyasambuddhiḥ / sārvakālikaṃ bhūtabhaviṣyadvartamānakālatrayāpannam, jāgradādyavasthāpannaṃ ca / āntaraṃ antarātmani bhavatīti antarā lokatrayāntarāle vartate catyāntaraṃ idaṃ idamaṃśātmanā sākṣibhāsyam / indriyavedyaṃ ca jagat gacchatīti jagaditi varṇāgamavyutpattyā ātivāhikajīvarūpam / buddhidarpaṇe aviṣṭhānakūṭasthakalpite darpaṇasthānīyabuddhitattve / vidhṛtaśabdarūpayā vilakṣaṇaṃ yathā bhavati tathā prāṇāpānādivṛttibhedena tadīyagatīndriyavṛttyādibhedena ca dhṛtaḥ śabdaḥ daśavidhaprāṇanādatadbodhakadaśavahnikala svarādirūpaḥ / sa vidhṛtaḥ śabdaeva rūpaṃ yasyāstayā jīvātmakaparāvākchabdarūpayā / tathā vidhṛtaṃ vinā kīrakalavikādineva dhṛtaṃ śabdasya vaikharīśabdasya rūpaṃ yayā dehendriyajaḍaprakṛtirūpayā / tayā ca vidhṛtaśabdarūpayā tvayā / jaḍājaḍasāmaratyaprakṛtirūpayā tvayetyarthaḥ / bhāsyate vakṣyamāṇalakṣaṇabhāsākālyātmanā bhūyate / prakāśyate ca / tathā bāhyaṃ bahirbhavaṃ, vabayorabhedādvāhyaṃ vahanīyaṃ ca / akṣarūḍhayeti pāṭhabhedaliṅgāt, vabayorabhedavivakṣā ca / adyatanaṃ "adabhakṣaṇe" iti dhātorbhogakālamātrāvasāyi bhogāyatanarūpam / adya jāgratsṛṣṭyādyavasthāmātrānubhūyamānaṃ ca / akṣarūpayā jñānakarmendriyasaṅghātarūpayā / tattadendriyakāryavaikharīśabdapravaṇavacanādivaikharīvarṇākṣamālārūpayā ca / akṣarūḍhayeti pāṭhe --indriyaviṣayavṛttyā rūḍhayetyarthaḥ / tvayā bhāsyata iti pūrveṇānvayaḥ // 30-52 //
</2-30-52>
<2-31-53>
evamuktaprakārakanādanavakatripuṭyupāsteḥ paramāvadhiṃ darśayati -----
yāvadamya! puruṣasya śāntatā
saptamī sakalabhāvavartinaḥ /
tāvaddvayavimarśabhinnatā
sārva (kāle(bhāva) kavimarśabhāvitā

yāvadityādinā / heamba! sakalabhāvavartinaḥ / jai a 3 pā 1 sū 1 // bhāvārthaḥ karmaśabdāḥ tebhyaḥ kriyāpratīyetaiṣahyartho vipadyate / iti jaiminīyasūtroktapratibhāsikavyavahārasattārthakabhāvaśabdasya antarbahiḥ kriyābodhakatvā tasyāśca kriyāyāḥ kṛtiṅprāṇyabodhyakasikabāhyāntatripuṭīdvayasamasattākatvaniyamena ca kṛtpratyayārthabāhyatripuṭyāṃ gatiṅarthābhyantatripuṭyāṃ tva anunāsikānanunāsikakṛdantakṛdantavāgarthasāmarasyātmanā, tathāvidhativantatiṅantadhātumathavāgarthasāmarasyātmanā ca, kārtāntikakārtikeyaśabdārthātmanā vā, śivakumārarūpau pūrvoktayogasākhyapayadeśikau puruṣāvatra sakalabhāvaśabdārthapuraṣarūpatvena tadvartiśabdārthatvena vā'bhipretau / tatra sakalabhāveṣu sāṃkhyayogamārgapravartakabhavaputrarūpeṣu, kartṛkāryādiṣu, antarbahiḥ kriyārūpeṣu vā vārtenaḥ anuṣṭhātuḥ karmaparasya pūrvoktayogamārdadeśikasya, buddhiṣaṣṭhakarmendriyaṣaḍānanasya ṣaḍṛtuṣaḍānanaśivakumārakālapuraṣeṇa saha sāmarasyena sakalabhāvavartinaḥ / tathā sakalabhāveṣu antarbahiḥ kriyāsāmarasyapareṣu bhavaputrarūpeṣu vartino vimarśakasya, jñānaparasya, pūrvoktasāṃkhyadeśikasya manaṣṣaṣṭhajñānendriyaṣaḍānanarūpasya vā ṣaष़ḍṛtuṣaḍānanakālapuruṣeṇa saha sāmarasyena sakalabhāvavartinaścavā puruṣasya śāntatā / yāvatparyantaṃ saptamī uktabuddhiṣaṣṭakarmendriyavyatirekeṇa manaṣṣaṣṭhajñānendriyavyatirekeṇa ṣaष़ḍṛtuvyatirekeṇa vā / "antarbahiḥpuruṣakālarūpitaḥ" ityuktapuruṣakālasvasvarūpavismaraṇena anuṣṭhātṛvimarśakādipuruṣarūpaḥ kālarūpo vā ṣaḍadhvabhinnaḥ astīti bhrāntirūpiṇī saptamī śāntatātānāma bhavati / yadvā, sakalabhāvavavartinaḥ puruṣasya / kalāsāhitaṣaḍbhāvavikāreṣu vartamānasya uttamādhikāriṇopi siddhasya / yāvatparyantaṃ "duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate / mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgassaśāṅkaraḥ" ityuktaśaivamārgapāṃḍityābhāvena bhāveṣu ṣaḍadhvātiriktā kācana śāntatānamātmakalāsaptamī vāgarthānyatarapraṇavopāstirūpā vā svātmani yāvatparyantaṃ bhedena bhāsate, tāvatparyantaṃ sārvakālikavimarśabhāvitā sarvakālasarvāvasthāvimarśasya sarvabhāvaviṣayakavimarśasya vā bhāvitā / bhavitavyatā nāma / advayavimarśabhinnatā bhedenādvayavimarśo vā / ātmābhedenādvayavimarśaprakārabhedo vā vakṣyamāṇadhāmasaṃvidvarṇakrameṣu nādavarṇātmakānuttarākāradvayavimarśasya bhinnatā vā bhavatīti śeṣaḥ / bāhyavastunimittakakṛtrimaśāntyaudāsīnyena vāstavaṣaḍadhvābhinnaṣaḍaṅgakātmaviśrāntiryadā āśrīyate tadā bāhyavimarśaḥ parisamāpyata iti bhāvaḥ // 31-53 //
</2-31-53>
<2-32-54>
athoktaprakāreṇa bāhyavimarśaparisamāptāvasminneva jagati vāsanātmanāntarbhūtamanyadeva cinmayaṃ jagatsakṛdvibhātātmamāyena sarvabhūtātmabhūtātmabhāvena vā yat sphurati saiva tvamityāha -------
amba! tajjaḍamuśanti bhe (dadhī)dibhi
ryadguṇaiḥ sphuradapohyate kramāt /
cittadākṛtisnākṛti (tiṃ) svato
māti yā sakṛdasau tva (meva) yāsi) sā

ambetyādinā / heamba! guṇaiḥ sarvādibhiḥ, śamādibhiḥ, kāmakrodhādibhiśca / sphurat yathādhikāraṃ bedena prakāśamānaṃ / yajjagat kramāt vimarśāmyāsakramāt / apohyate yat sphurat tattraiguṇyarūpamevetyapagatohaṃ kriyate / yacchamādirūpeṇa sphurat tatṣaḍadhvarūpamevetyapagataviparītohaṃ kriyate , tathā yacca kāmakrodhādirūpeṇa sphurat tatṣaḍadhvarūpamevetyapagataviparītohaṃ kriyate, tathā yacca kāmakrodhādirūpeṇa sphurat / tatsarvamāsurameveti apagatasaṃśayātmakohanena āsurajagadvināśanena svasvādhikarakramānusāreṇa bāhyajāgratsvarūpaṃ niṣidhyate ca / tat trividhamapi jagat yadyapi bhedadhīreva niṣidhyate / ataeva tanniṣidhyamānaṃ bhedadhīrūpaṃ / jaḍamuśanti jaḍameveti niścayena samāmananti śrutayaḥ / smaranti ca smartāraḥ / vadanti ca vimarśakayaurevā ityarthaḥ / bhedibhiriti pāṭhe --- bhedavadbhirguṇairiti guṇaviśeṣaṇam / evaṃ vyāvahārikasadrūpaṃ prātibhāsikaṃ guṇavāsanātmakaṃ ca trividhaṃ jaganniṣidhya pāramārthikavirāḍ‌rūpaṃṭhāsvasvarūpacidvāsanāmayaṃ jagaddarśayati -- cidityādinā / tadākṛtiḥ tasya niṣidhyamānatrividhajagataḥ akṛtirivākṛtiḥ yasyāssā tadākṛtiḥ svataḥ svarūpataḥ anākṛtiḥ ākṛtirahitā / cidvāsanātmakatvāditi bhāvaḥ / anākṛtisvataityekapadasvāpāṭhe `ana catyane' iti dhātoḥ prāṇaspandākṛtikātmasvarūpata ityukta / asau parokṣākṛtiriva vartamānā, ataeva vimaśāvakhyāyāmapi / asau iti jñā kalāguṇarapi sargarūpāntaraparābījamantravāgarthasāmarasyātmarūpeṇa saptabhūmikāpiṇḍamayī ceti dyotanārthamasauśabdaprayogagūḍhābhisandhinā śāktavisargakalpitamantramayaśarīriṇī ca / yā cit sakṛdbhāti / svātmarūpiṇyāścitaḥ sakṛdvibhātātmarūpatvātsakṛdbhānaṃ veditavyam / sā cit tvamevāsi / tvayāsi sā iti pāṭhe abhinnanimittopādānakāraṇarūpayā tvayā / yā cit svato bhātīti dhānye dhanavāniti veditthaṃ bhāvārthavivakṣayā abhedārthe tṛtīyā veditavyā / tadukta śivadṛṣṭau viśvasyaiva viśālaṃ me śarīraṃ cāśnute śivaḥ / śālāmiva viśālāṃ svāmādarśaṃ ca yathā gajaḥ // asminneva jagatyantaḥ bhavadbhaktimatāmidam / harṣaprakāśabahulamanyadeva jagadbhavat" ityādinā / tantrāntarepi pañcajanamānavādisarvajagatprakāropi cidvāsanāmayatvena varṇitaḥ granthavistarabhayādupekṣitaḥ // 32-54 //
</2-32-54>
<2-33-55>
nanvevaṃ jāgradavasthāpannajagatsvarūpasya sarvātmanā niṣedhe vyavahāralopājjagadāndhyaprasaṅga ityāśakya puruṣāparādharūpatadīyajāḍhyabhedāṃśamātrasyaiva niṣedhānnavyavahāralopo nāpi jagadāndhyaṃ ceti pariharati -------
jājyamamba jagato nisarga (jo) to
yatparāprabhṛti bhāti bhedataḥ /
tvaṃ tu jyaparipanthinī smṛtā
yā vibhāsi sakṛdarthamaṇḍa(le) pe

jāḍyamambetyādinā / he amba! arthamaṇḍape śabdena saha dravyajātiguṇakriyāsmakābhidheyārthapaप़ñcakarūpe vinā śabdasvarūpaṃ puruṣārthacatuṣṭayagṛharūpe vā arthamaṇḍape / arthamaṇḍale iti pāṭhe svasvarūpābhinnapuruṣārthapañcakamaṇḍale taccatuṣṭayarūpe vā iti spaṣṭorthaḥ / parāprabhṛti pāraprabhṛtīti parāyāḥ prabhṛtitvoktirmaryādābhiprāyā na paśyantyādivatsṛṣṭyādikṛtyatrayāntarbhāvāna ṅasedapadābhiprāyā / cidvāsanāmayatvātparāyāḥ / ataeva smṛtiḥ / "tāṃ parāṃ vācamadvayīm" ityādyā śrutiśca "catvāri vākparimitāṣpadāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ / guhā trīṇi nihitā bhaṅgayanti / turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti" ityādyā ca / parāyāḥ vāsanātmanā svarūpābhedaṃ gamayataḥ / bhedataḥ bhedasvabhāvataḥ / jagato yajjāḍyaṃ bhāti tannirgataḥ bhāti / bhedaprayuktajāḍyamānaṃ naisargikamevetyarthaḥ , nisargaja iti pāṭhe --- bhedataḥ yajjāḍyaṃ bhāti tat nisargajo bheda ityarthaḥ / nipūrvakasargaśabdasya bhedapratiyogikriyābhidhāyakatvādbhedaḥ kriyājanya eveti bhāvaḥ / jāḍyaparipanthinī cidabhinnapūrvoktonmanīnādātmanā jāḍyaviruddhasvabhāvetyarthaḥ / yā vibhāsi sā tādṛśī tvaṃ tu / tuśabdotra pūrvapakṣavyāvṛttyā citsvābhāvyadyotakaḥ / sakṛt ekaprayatnena vibhāsītyanuṣaṅgaḥ / abhedato vibhāsīti bhāvaḥ / yathā bhedaprayuktajāḍyamānaṃ naisargikaṃ tathā abhedaprayuktacidbhānamapi naisargikameveti phalito vākyārthaḥ /
nanu yadi tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttidyokastarhīdaṃ kuto'rthajaratīyam / yathā bhedaprayuktajagajjāḍyamānaṃ naisargikaṃ tathā cidbhānamabhedaprayuktamapi naisargikameveti / naisargikajagadbhedajāḍyamānamiva cidabhedamānamanaisargikaṃ vā kuto na syāt / prayojyaprayojakabhāvaviparyayo vā kuto na syāt / yathā naisargikajāḍyaprayukto jagadbhānabhedaḥ bhedabhānaṃ vā / tathā anaisargikacitprayuktaṃ jaḍābhedabhānamiti / tena bhedasya pāramārthikatā, abhedasya vyāvahārikā ceti bhedavādopyanugṛhītaḥ syādityāśaṅkya tathāpi tvaduktamarthajaratīyaṃ tadavasthameva / nāya prayojyaprayojakabhāvākāraḥ / kiṃ tarhi nisargasakṛtpadadyotitau kālamānabhedamānasya sadbhāvābhāvāveva jāḍyacidgānayorbhedābhedayorvā prayojakau / tenārtamaṇḍape jāḍyaparipanthinī unmanīnādavimarśātmikā yā tvaṃ vibhāsi sā sakṛdeva vibhāsīti smṛtā / parāprabhṛti bhedataḥ jagato yat jāḍyaṃ vibhāti tannisargataḥ / nitarāṃ kālasargataḥ asakṛdvibhātītyarthaḥ asakṛdbhedabhānasya kālasattāmātrasamaniyatatvena jaḍasvabhāvatvāttadūrdhvamapi cinmayasākṣyabhedānubhavaḥ smṛtyadhīna evetyāśayena smṛteti padaprayogābhisandhiriti pariharati ---- smṛteti / anyathā samādhisuṣuptyorvinaṣṭāyāmapi kālasattāyāmetāvantaṃ kālaṃ yohaṃ samāhitassupto vā sohamidānīṃ tāmavasthāṃ kālaṃ vā smarāmīti pratibuddhasmṛterevānudayaprasaṅgāt / kiñca jagadbhedasyeva cidabhedasyāpi naisargikatvānaisargikatvāṅgīkāropi vāgarthayoriva bhedābhedayorapyanyonyasāpekṣatvavādināmalaṅkāraevāsmākamadhiṣṭānāsparśitvāttayorityalamabālasulabhaiḥ prasaṅgaiḥ / vakṣyate cāgrepi smṛtyanubhavayoḥ kavinaiva turīyavimarśe pratyabhijñārūpemaṃ svātmaikyamapīti viramyate // 33-55 //
</2-33-55>
<2-34-56>
khe nirastasakalakriyākrame
yā citiścarati śāśvatodayā /
sā śivatvasamavāptikāriṇīṃ
khecarī sakalakhedahāriṇī // 34-56 //
yadyapyayaṃ ślokaḥ --- "ambike cidamṛtāmbucinmayīm" "yatra yatra militā marīcayaḥ" ityākārakaślokadvayena sākametachlokatrayamapi kalikātānagarasthāgamānusandhānasamitīye mūlacidgaganacandrikākośe naivopalabdham / tathāpi tatraiva tatsampādakaiḥ svāmitrivikramatīrthapādaiḥ mūlakośasamāptyanantaraṃ yoginīhṛdayasetubandhaṭīkāyāṃ mahārthamañjarīparimilādiṣu ca tattadācāryaiḥ pramāṇatvena svīkṛteṣūllekhanena pradarśyāpi svīye mūlakośe tadupekṣayā mudrāpaṇe tapparityāge heturapyanupalabhyata ityasmābhistadetach‌lokatrayaṃ yathāyogaṃ yathāmati ca prakaraṇasaṅgatilobhena tattat‌sthaleṣu prakṣipya vyākhyātamityatraivāvedya vyākhyāyate ca / tadasyeyamavataraṇikā bodhyā /
pūrvaśloke jāḍyarūpapuruṣāpacārapariharaṇadvāreṇa vyavahāralopajagadāndhyadikaṃ puruṣadoṣatvavyavasthāpanena nirasya nādavāgarthatripuṭhyā nādanacakatripuṭhyā vā nirastasakalakriyākrame, daharākāśe turīyajāgradavasthāpannasvarūpasādhakasya khecaryabhedena sakalakhedahāritayā śivatvasamavāptikāraṇatāṃ spaṣṭayati ---- khe nirastetyādinā / nirastasakalakriyākrame --- "saṃvitkramamimaṃ deva! śruṇu vakṣyāmi sundara / sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhārānākhyabhātāsvarūpakam

jñānamātraṃ ca melāpaṃ śāktaṃ śāmbhavasaṃyutam / jñānaṃ sṛṣṭiṃ vijānoyāt sthitirmantraḥ prakīrtitaḥ

saṃhāraṃ ca mahākāsamelāpaṃ paramaṃviduḥ / anākhyaṃ śaktirūpaṃ tu bhāsākhyaṃ śambhurūpakam

pañcaprakārametadvi vijñeyaṃ tattvadarśibhiḥ //" iti śrīkramasiddhyādyuktakrameṇa sakalakriyākramasyāpi cidekaśaraṇatvena nirastaḥ / bāhyasakalasṛṣṭyādikriyākramaḥ yasmiṃstādṛśe khe daharākāśe / śāśvatodayā yā citiḥ carati saiva śivatvasamavāptikāriṇī / ataeva sakalakhedahāriṇī ca / daharaikamātraviśrāntyā sakalakhedahantrī ca / iti vyomavāmeśvaryabhedena tādātmyena vā khecarīsvarūpalakṣaṇametat / ataeva śrīkramasiddhau ---- "vyoma vāmeśvarī saṃjñā nādabhūtiśca khecarī / ānandadikcarīsaṃjñā gocarī mantrabhūmikā

mantrāṇāṃ dravyarūpatvādāvalirbhūcarī matā //" iti / ataeva tantrālokepi ekādisahaśrāracakraparyantaṃ viśvacakrakramaniyāmakasya vidyeśānasya śivasya svīyaviśvacakramaśaktivijṛmbhaṇamapi kaṇṭharaveṇoddhoṣitam / yathā --- "ekavīro yā malotyasmiśaktiścaturātmakaḥ / pañcamūrtiṣṣaḍātmāyaṃ saptāṣṭakavibhūṣitaḥ

navātmā daśa dikchaktirekādaśa nijātmakaḥ / dvādaśāramahācakranāyako bhairavaḥ sthitaḥ

evaṃ yāvatsahasrāre nissaṃkhyārepi vā vibhuḥ / viśvacakre maheśāno viśvaśaktirvijṛmbhate

ityuktatvādidameva śāktavisargasvabhāvāpannasya śāmbhavavisargagarbhasthasyāṇavavisargasādhakavīradhaureyasyaṃ bahirvijṛmbhaṇamapīti bodhyam // 34-56 //
</2-34-56>
<2-35-57>
evaṃ vāgarthasāmarasyena nādhanavakatripuṭyāṃ vyavahāralopaṃ, jagadāndhyaprasaktiṃ ca sakalakhedahāritvaphalapradarśanapūrvakaṃ parihṛtya tatraiva svābhinnābhinnayoḥ svābhedaniyamānurodhena jagajjīvaparātmanāṃ nādābhinnavisargatrayarūpatāṃ, bindutrayarūpatāṃ vāpi siddhāntayati --------
viśvametaditi yā (yo) hamityasau
nāmarūpaviraheṇa niści (tāḥ) tā /
sā tvamamba! na bibhārṣi bhāsya (sva) tāṃ
bhātmano yadasi dharma īśituḥ

viśvamityādinā / heamba! etat hastanirdeśārhasambodhyā'sambodhyacetanācetanavāgarthanādavilāsātmakaṃ, anāśritādikālaśivāntaṃ vā bhuvanasamūhātmakaṃ / viśvamiti yā āṇavavisargavilāsavaikharīṣaḍadhvaśāktavisargaśabdarūpiṇī vāk / viśvametaditi yohamityasāviti pāṭhe --- etaditi cittaviśrāntilakṣaṇāṇavavisargavaikharyarthaṣaḍadhvavilāsātmakaṃ carācaraṃ viśvamiti / tathā ahamiti :. / ahaḥ m / mahaḥ / ityākāreṇa cittapralayalakṣaṇaśāmbhavavisargavilāsāhaṃmantravāgarthanādalakṣaṇohamiti / tathā "yaḥ asau / as au" ityākāreṇa cittasambodhalakṣaṇaprāṇaspandaśāktavisargavilāsaparāmaḥ travāgarthalakṣaṇo jīva iti tadātmikā jīvaśaktiriti, maha iti vā / nāmarūpaviraheṇa nāmarūpe vihāyetyarthaḥ / yā vāk tadīyaśabdaśaktiḥ, yaśśabdastadīyābhidheyārtho vā "ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ hahnīṃ prajāṃ janayantī g sarūpam" ityādimantravāgartharūpā niścitā / bahuvacanapāṭhe --- vāk tadīyaśabdaśaktiḥ śabdastadīyābhidheyalakṣyādyarthaśceti militvā āṇavaśāktaśāmbhavavisargatrayasamaṣṭivilāsarūpāḥ ye bindutrayacatuṣṭayātmakavāgarthatrasareṇavaḥ niścitā ityartho vaiditavyaḥ / vāgarthamaryādāyāṃ mātṛkāsvarakhaṇḍeveti śeṣaḥ / sā tvaṃ tādṛśavāgarthakāmakalābindutrayasamaṣṭirūpiṇī tvam / bhāsvatāṃ prakāśasvabhāvatāṃ / na bibharṣi / bhāsyatāmiti pāṭhe --- prakāśyatāṃ na bibharṣītyarthaḥ / kuta iti cet yadyasmāt bhātmanaḥ prakāśātmakasyāntarlīnavimarśaśaktikasya īśituḥ kṛtyapañcakaniyāmakasya / taduktaṃ kāmakalāvilāse ----- "sakalabhuvanodayasthitilayamayalīlāvilāsanodyuktaḥ / antarlīnavimarśaḥ pātu maheśaḥ prakāśamātratanuḥ //" iti / uktavisargatrayavilāsaprakāśakasyeti yāvat / paraśivakālarūpasya / dharmaḥ tadvārakanādarūpiṇītyarthaḥ / asi atobhāsyatāṃ na bibharṣīti pūrveṇānvayaḥ / evamāgamamaryādayā vyākhyāya vaidikavāgarthavisargaparatvenāpyayameva ślokaḥ punarapi vyākhyāyate ------
etat hastanirdeśyavāgarthavilāsātmakaṃ viśvamiti yā buddhiḥ / yohamiti pāṭhe -- yaḥ abhimānaḥ / tathā ahamiti, asāviti ca / yā buddhiryo vā abhimānaḥ / tathācoktaṃ śrutyā yaṣṭurbhāvanā vāsanāprakārabhedaṃ yāgakālikamabhisandhāya darśapūrṇamāseṣṭiprakaraṇasthayā "devāḥ pitaraḥ pitaro devāḥ / yohamasmi sa san yaje / yasyāsmi na ta mantaremi / svaṃ ma iṣṭaggaṃ svaṃ dattaṃ / svaṃ pūrtaggaṃ svaggaṃ śrāntaṃ / svagaṃ hute / tasya megnirupadraṣṭā / vāyurupaśrotā / ādityonukhyātā / dyauḥpitā / pṛthivī mātā / prajāpatirbandhuḥ / ya evāsmi sa san yaje / ityādikayā yāgakālikanāmarūpavirahitamukhyātmavṛttyabhimānavāsanādipratipādikayā / tathā śārīrakabrahmamīmāṃsābhāṣyepi śrīśaṅkarabhagavatpūjyapādairātmano'tyantavṛttyaviṣayatvamāśaṅkya jñānopāsanādyadhikāratāratamyenāsmatpratyayavṛttiviṣayatvaṃ vyavasthāpitaṃ / yathā ---" nāyamatyantenāviṣayaḥ / asmatpratyayevadyatvāt / pratyagātmatvaprasiddheśca" iti / tathaiva --- "yohamasti brahmahamasmi / ahamasmi brahmāhamasmi / ahamevāhaṃ māṃ juhomisvāhā" ityādinā avastutvena mithyābhūtayorviśvāhantayorviśvādastvayorvā havyatvenātmano homakartṛtvena ca māntravarṇikī nāmarūpāṃśayorātmanaścāspaṣṭahotṛhaviṣṭvaliṅgatā ca yasmāttasmāt / asau pūrvoktatricatuḥpañcānyatamaprakārā yā buddhiḥ / nāmarūpaviraheṇa nāmarūpaśūnyatayā nāmarūpe vihāya "asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam / ādyatrayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tatodvayam" ityuktasattāsphūrtyānandatripuṭyātmanāvā saccidānandaghanajīvabrahmaikyasvarūpātmanā vā niścitā ityarthaḥ / sā tvaṃ tādṛśabuddhyabhimānobhayarūpiṇī tvam / bhāsyatāṃ prakāśyatāṃ na bibharṣi / tvatsvarūpasya yathādhikāraṃ bhrāntyabhrāntyubhayabuddhyātmakatvena ubhayadhāpi sākṣimātramāsyatvena ca ghaṭapaṭādivat bāhyaprakāśyarūpatāṃ na vibharṣītyarthaḥ / bhāsvatāmiti pāṭhe --- prakāśaikasvabhāvatāṃ na bibharṣītyarthaḥ / cinmayaprakṛtyāstava prakāśavimarśobhayātmakatvāditi bhāvaḥ /
tatra hetumāha --- bhātmana iti / bhātmanaḥ prakāśaikasvarūpasya īśituḥ antarbahirniyāmakasyeśvarasya / yadyasmāt dharmosi antarlīnavimarśatvena prakāśaikasvabhāvasya dharmiṇaḥ bahirantaścāvilīnaprakāśavimarśasvābhāvyena dharmasya ca vastusvarūpe bhedābhāvena parasaṃvitsaccidānandātmarūpamekameva vastu māyāvidyāparaparyāyadharmidharmātmakanāmarūpāṃśabhedena viśvamityahamiti asāvityahamiti vā vyavahriyata eva kevalaṃ nānubhūyata ityakṣarārthaḥ / ataeva māyāyaḥ svasvarūpabhedavivakṣayāṃ vārtikodāharaṇapūrvakaṃ vedāṃtapañcadaśyāṃ śrīvidyāraṇyagurusārvabhaumaiḥ sphuṭamupapāditaṃ / vastutvamavastutvaṃ ca yathā "tucchā nirvacanīya ca vāstavī ceti ca tridhā / jñeyā māyā tribhirbhedai (rbodhaiḥ) straividhyamupanyasya śrautādhikāridṛṣṭyā vaiparītyena puruṣastryādiveṣadhāristrīpuruṣādivastuccharūpatā / yauktikaśābdikatarkadṛṣṭyā anirvacanīyatā / prākṛtadṛṣṭyā vasturūpatācātmabhedena niraṇāyi / tato viśiṣṭādvaitabhāgavatādiyuktipradhānavādānāṃ vedahṛdayaparamārthasvasvarūpāparyavasāyitvenāsampūrṇatāpi darśitā yathā ---
ślo -- "prasaranti hi codyāni jagadvastutvavādiṣu / na codanīyaṃ māyāyāṃ tasyāścādvaitarūpataḥ

codyepi yadi codyaṃ syāttvaccodye codyate mayā / parihāryaṃ tataścodyaṃ na punaḥ praticodyatām

(vismayaikaśarīriṇyā mayāyāḥ kiṃ nu duśśakam ) durghaṭaikavidhāyinyāṃ māyāyāṃ kā camatkṛtiḥ / dravatvamudake vahnāvaiṣṇyaṃ kāṭhinyamaśmani

māyāyāṃ durghaṭatvaṃ ca svatassiddhyati nānyataḥ / na vetti māyine loko yāvattāvaccamatkṛtim

dhatte manasi paścāttu māyaṣetyupaśāmyati / anveṣyaḥ parihāro syāḥ buddhimadbhiḥ prayatataḥ

māyā tvameva miśceyamiti cettarhi niścinu / lokaprasiddhamāyāyā yattallakṣaṇamīkṣyatām

na nirūpayituṃ śakyā vispaṣṭaṃ bhāsate ca yā / sā māyetīndrajālādau lokāssaṃpratipedire

māyāmayaṃ jagattasmādīkṣāsvāpakṣapātataḥ / nirūpayitumārabdhe nikhilairapi paṇḍitaiḥ

ajñānaṃ puratasteṣāṃ bhāti kakṣyāsu kāmu cit / dehendriyādayo bhāvāḥ / vīryeṇotpāditāḥ katham

kathaṃ vā tatra caitanyamityukte te kimuttaram / vīryasyaiṣa svabhāvaścetkathaṃ tadviditaṃ tvayā

anvayavyatirekau cedbhagnau tau vandhyavīryataḥ / na jānāmita kimapyetadityante śaraṇaṃ tava

ataeva mahāntosya pravadantīndrajālatāṃ // etasmātkimivendrajālamaparaṃ yadgargavāse sthitaṃ retaścetati hastamastakapadaprodbhinnanānāṃkuram / paryāyeṇa śiśutvayauvanajarāveṣairanekairvṛtaṃ paśyatyatti śruṇoti jighrati tathā gacchatyathā gacchati

ityādinā māyāvidyādivādānāṃ svarūpatattvāvagāhāya bubhutsumandādhikāryanugraheṇa tīrthakaraiḥ kalpitapūrvavādatvaṃ sphuṭamupapāditamiti jagajjīvamarātmabhedena sādhanabhaktimātraparyavasāyīni viśiṣṭādvaitabhāgavatādiyauktikamatāni āgamamātraparibhāṣāvalambena paramaśrutitātparyānanugatānyapi vaidikāhaṃgrahopāstiparaissampatpratīkādyupāstiviśeṣaparatvena khaṇ‍ḍadṛṣṭyāpi vaidikatvenādṛtānyevetyalamatiprasaṅgena // 35-57 //
</2-35-57>
<2-36-58>
nanu śuddhādvaitalobhena paramaśrutitātparyalobhena vā khaṇḍadṛṣṭyāpi vaidikarāmānujapūrṇaprajñādidarśaneṣviva jaḍājaḍayorjjagajjīvayoḥ svarūpabhedānaṅgīkāre jagannāśena sarvanāśāpatteḥ bauddhamimatamādhyamikaśūnyavādaḥ kṣaṇabhaṅgavādo vā'nugṛhītassyādityāśaṅkya āgamaupaniṣadabhāṣābhyāṃ bubhutsuprabuddhādhikāridaśābhedena ca svātmābhinnenmanīnādanavake pratisaस़ñcaraṇabhedena vāgarthaṣaḍadhvadvādaśāntamahābindau vā nādasvarūpa eva taṭastheśvarakāraṇakatvājātasṛṣṭivādayossiddhāntitatvā nna jātucidapyāgamaupaniṣattatvayormādyamikādisamayānupraveśastadanukaraṇaṃ veti pariharati ---
bhāvadṛksmṛtiviyuktamīśvare
śūnyaratnamavalambya pudgalam /
nirṇiruktikamidaṃ jagatsthitaṃ
cillayordhvagapathānna tattathā

bhāvadṛgityādinā / īśvare pūrvoktaparāmarśaṣaṭkāntargataīśanaparāmarśātmarūpe turīyavāgarthaniyantarītyarthaḥ / bhāvadṛk / bhavasya akārādivarṇasamānnāyasraṣṭuḥ śivasyāyaṃ bhāvaḥ vāgarthasṛṣṭyādikṛtyapañcakaṣaḍadhvādiraśmirupaśśivasaṃsāra ityarthaḥ / saḥ dṛśyate asminnādarūpe iti bhāvadṛk / tathā smṛtiviyuktaṃ ayamahamasmi caitro maitro vetyādipūrvaślokoktaviśvamayātmasmṛtiḥ viyujyate nādatādātmyenātreti smṛtiviyuktam / tathā śūnyaratnaṃ "ūrdhveśūnyamadhaśśūnyaṃ madhye śūnyaṃ nirāmayam / triśūnyaṃ yo vijānāti sa guruḥ kathitaḥ priye" iti japaprakaraṇe tantroktādhvaṣaṭkaviṣuvatsaptakaśūnyaṣaṭkādimantrajapāṅgeṣu nādasvarūpānusandheyaśūnyāni ratnānīva yasminnunmanīnādanavakasvarūpe vidyante tacchūnyaratnaṃ / tathā pudgalaṃ puṃbhāvaḥ galatyasmāditi pudgalaṃ ca / īdṛśaṃ nādanavakamavalambya idaṃ sākṣibhāsyatayā paridṛśyamānavāgarthātmakaṃ jagat nirṇiruktikaṃ nitarāṃ nirucyate śabdatattvaṃ nirvaktuṃ na śakyeta cārthatattvamiti vyutpattibhedena nirniruktikaṃ yathā bhavati tathā sthitam /
nanu "a i uṇ" ityādimāheśvaracaturdaśasūtrīmātṛkāvāgarthatattvasya catussūtrīmātrasvarakhaṇḍavāgarthatattvasya vā "bindvarthacandrarodhinyo nādanādāntaśaktayaḥ / vyāpikā samanonmanyo navanādāḥ prakīrtitāḥ" ityuktatripuṭītrayātmakasamanānādatattve unmanīnādatattve vā vairāje'ntarbhāvādastu vairājavāgarthatattvātmakaṃ jagat nirniruktikaṃ / dvādaśāntamahābindugatonmanīnādatattve tripuṭīrāhite vairājavāgarthatripuṭīlayasyāmnānāttatra mādhyamikābhyupagataśūnyarūpatvameva vāgarthajagatastasmātsarvanāśa ityāśaṅkya tatrāpi vakṣyamāṇagurupuṣpasaṅkocakrameṇa divyaughasantateḥ "tatpunarjhaṭiti nītasantatiḥ" iti tṛtīyavimarśagurukramarasmiṣu vakṣyamāmaprakāreṇa nītasantatitvā nna mādhyamikaśūnyavādaprasaṅgāvakāśa ityāha --- cillayeti / cittaḥ ayamahamasmītyādi vairājabāhyavāgarthavaikharīmātravijñānasya / layo bindvādiśaktyantanādanavakāntargatapūrvoktabāhyavairājanādaṣaṭkātikrameṇa tatrai vyāpikā samanonmanīrūpavimarśottīrṇanādamayadivyavāgarthatāpādanena vā līyamānaprākṛtavirāṅrūpasya prāptadivyarūpasya vā nādasya tādātmyāpādanaṃ cillayaḥ / tādṛśasya cillayasya dvādaśāvayavakaprākṛtaprāṇātmakasauranādasvarūpalayasyetyarthaḥ / ūrdhvaṃ trayodaśāvayavātmakadvādaśāntamahābindusthānaṃ gacchatīti cillayordhvagaḥ sacāsau panthāḥ cillayordhvagapatham / unmanyūrdhvagatanādasvarūpānusandhānamārga iti yāvat / tasmāt cillayordhvagapathāt / tadavāpye tilyablope pañcamī / tadavāpyāpi tajjagat tathā na / pūrvoktavairājāvasthāyamiva mādhyamikābhyupagataśūnyātmakaṃ na bhavati / kintu viśvamayatvepi viśvottīrṇātmasvābhāvyaṃ gacchatīti bhāvaḥ / ataeva tantreṣu mantrajapaprakaraṇe nādasvarūpānusandhāturuttamādhikāriṇaḥ prathamaṃ vairājavaikharīvāgarthavilayamabhisandhāya svadehe śūnyatāvibhāvanaṃ vihitam / vakṣyati ca tṛtīyavimarśaṃ -- "śūnyamambamahamucyate tvayā " "śūnyamamba gaganaṃ hi yā mahat" ityādau śūnyavibhāvanasvarūpavivaraṇaṃ evamāgamavarṇasamāmnāyavāgarthanādaparaśābdadharmeṇa vyākhyāya sarvaśrutitātparyaviṣayakaśabdamūlamukhyaprāṇamayaupaniṣadapuruṣaparatvenāpyayameva śloko yathāsambhavaṃ vyākhyāyate /
īśvare viṣaye bhāvadṛk / jagatkāraṇaṃ bhāvapadārtharūpameva na punaśśūnyamiti dṛk yasya tadbhāvadṛk / parokṣacinmayamityarthaḥ / smṛtiviyuktaṃ smṛtyā "yadyanaṃkṣyadanubhūtirīśvare saṃssṛtiḥ sadṛśavastubodhikā" ityādinā turīyavimarśe vakṣyamāmalakṣaṇena tatsmaraṇena viyuktaṃ jaḍamayaṃ ca / idaṃ paridṛśyamānaṃ jagat śūnyaratnaṃ ratnaśabdenātra aupaniṣadaṃ jñānaṃ vivakṣitam / taittirīyāruṇaprapāṭhake "andho maṇimavindat" ityādiśrutau ratnaparyāyamaṇiśabdena tasyaiva vivakṣitatvāt / śūnyaratnaṃ aupaniṣadajñānaratnaśūnyam / jagatkāraṇavastujñānaśūnyamityarthaḥ / tādṛśaṃ pudgalaṃ put puttikā galatyasmāditi pudgalaṃ / iti niruktyā bauddhasamayapāribhāṣikaṃ yat madhyamaparimāṇavat sthūlaśarīraṃ tadgalitamityarthaḥ / tādṛśaṃ mukhyaprāṇakośaṃ avalambya nirniruktikam "sadeva somyedamagra āsīt asadvā idamagra āsīt" na hyasatassajjāyeta" ityādiśrutiyuktivirodhāt satvenāsatvena vā nirvaktumaśakyam / yadyapi mādhyamikādimatāntareṣu tathāpi sthitam / tat īśvarātmanā mahāsthitirūpaṃ na mādhyamikādimateṣviva śūnyam / satkālyavādena īśvarābhyupagamāgiti bhāvaḥ /
nanu yadi mādhyamikādyavaidikamatāntaradveṣaminiveśena jagatassatkāryavādasvīkāreṇa sṛṣṭyādyabhyupagamaḥ hanta tarhi trividhabhedarahitaśrutyantādvitīyātmavastuvādinastava svasiddhāntavyāhatiḥ bhāgavatādyekadeśādvaitadṛśā parasiddhāntānukaraṇaṃ cetyubhayataḥ pāśārajjurāpatatītīmāmāśaṅkāmajātavādasiddhāntamāśritya sadīśvarakāraṇakatvavādasya vāgarthopāsanārthatvena vedakalpitatvaṃ ca dyotayanvidehamuktyavasthāṃ bahiruddhāṭayati --- cillayeti / cillayordhvagapathādityatrāpi "lyablope pañcamī" cicchabdavācyānāṃ prāṇavṛttīnāṃ layādūdhvargaḥ yaḥ panthāḥ "na tasya prāṇā utkramāntyatraiva samavalīyante" iti śrutyuktajīvanmuktasya viduṣaḥ prāṇānāmutkrāntyabhāvenātraiva layaśravaṇāt / cillayordhvagapathaṃ videhajīvanmuktaprāṇavṛttīnāṃ layamārgamavāpya tajjagattathā na / satkāryavādisāṃkhyabhāgavatādisamayāṅgīkṛtaprakārakamapi na bhavati / kutaḥ --- "na jāyate mriyate vā vipaścit" "sarvaṃ khalvidaṃ brahma neha nānāsti kiñcana" ityādinā jagajjānmādau tatsvarūpabhede vā śrutyantaraniṣedhāt / atrāyamāśayaḥ "yato vā imāni bhūtāni jāyante" ityādikṛtyatrayādibodhakasatkāryavādiśrutivirodhabhayena sāṃkhyādimateṣviva aupaniṣatsiddhāntepi āvidyakajīvotkrāntidaśāyāṃ jagato jīvāśrayatvāṅgīkārepi cillayordhvagapathāpādānakavidyānādamayavāgarthajagataḥ vidvadātmābhinnarūpatvena tasya ca "na jāyate mriyate vā vipaścit" "na taseya kaiseya karaṇaṃ ca vidyate" "na tasya prāṇā utkrāmanti" ityādikartṛkāryakriyākaraṇakārakādi niṣedhaka śrutyantarabalenājātasṛṣṭivādasya siddhāntitatvā nna jātucidapi mādhyamikakṣaṇabhaṅgādyavaidikamatānupraveśaḥ, nāpi sāṃkhyabhāgavatādyekadeśimatānukṛtirvā sambhavatīti / ajātasṛṣṭivādasiddhāntavivaraṇaṃ tu gauḍapādakārikāsvadvaitaprakaraṇe draṣṭavyaṃ granthavistarabhayānneha vivṛtam // 35-57 //
</2-36-58>
<2-37-59>
athoktājātasṛṣṭivādasiddhāntadārḍhyāyānāśritaśivādikālāgnirudrāntatattvajātameva vāstavaṃ śābdajagatsvarūpamiti vyutpādayati ---
śāntatāṃ bhajadanāśritaṃ padaṃ
śaktimātrajagadekasadma yat /
nirmalajvalasanaśaucavajjaga
ttatra hi tviṣi nimajjitaṃ tvayā

śāntatamityādinā / yat anāśritaṃ padaṃ `ana calane' iti dhātoḥ prāṇaspandāśritaṃ ekāśītipadeṣu prathamam / śivatattvaṃ yat śaktimātrajagadekasadma vāk śaktireva śaktimātraṃ / yajjagat tasya ekasadma mukhyagṛham / yadvā mīyanta iti mātrāḥ śabdādayaḥ / arthamātrādiekadvitricaturmātrā vā raṅguplutāntā vā nādāvayavāḥ kālāḥ / mātrāṇāṃ śaktayaḥ śaktimātrāḥ / tāeva jagat tasya ekasadmeti vā / tatra anāśritaśivatattvanāmni tviṣi mahāprakāśe jagat paridṛśyamānaṃ jaḍājaḍātmakajīvajātam / nirmalajvalanaśaucavat / malāpakarṣakasaṅkarṣaṇākhyāgniśaucasampādanārthamiveti phalotprekṣā / alaṅkāraprakriyayā yathā loke svarṇakāraḥ suvarṇādidhātūn malaśodhanārthamagnau dahati tadvaditi / pralayāgnau dāhārthamiveti yāvat / vastudṛṣṭyā tu nirmalajvalanaśaucavat / nirmalaṃ nirgatāṇavāditrividhamalaṃ yat jvalanaśaucaṃ / cidagneḥ svābhāvikī śuddhiḥ tadasyāstīti nirmalajvalanaśaucavaditi matvarthe vatipratyayaḥ / tvayā nijjitaṃhi / nirmalaṣaḍadhvātmakamapi suvarṇakāntitulyakāntilābhārthaṃ nimajjitamiti bhāvaḥ / hīti hetau nipāto yā / hi yasmāt tvayā nimajjitam / jagat tasmāttadeva śāntatāṃ bhajat sat anāśritaṃ padaṃ bhavatīti / śaktimātraśarīreṇa jagataḥ pārokṣyāvasthitirevānāśritaśivatatvākhyāśivābhinnātmasakṣātkṛtiriti pūrṇapraśāntatā / na mādhyamikādimatāntarābhyupagatasarvanāśākhyaśūnyarūpateti na matāntarapraveśānukṛtiprabhṛtidoṣāvakāśa iti bhāvaḥ // 37-59 //
</2-37-59>
<2-38-60>
uktānāśritaśivatatve bhātṛbhānabhānātmakatriṣuṭyāḥ bhānamātraśarīratvānnādvaitasiddhāntavyāharatiśaṅkāvakāśopītyāha ----
siddhaśaktimayabhātṛbhāsana
vyāptibhā (va upayuk) ta iti yat) prakāśatām /
yoyamarthanikarastva(danti mambi)ke
tvatpramātrabhimukhaṃ tanoṣyasau

siddhaśaktītyādinā / he ambike ! tvadantike iti pāṭhe tvatsamīpeyoyamarthanikaraḥ śabdasparśādivāgrūpaḥ ghaṭapaṭādyartharūpaśca / dharmādicaturvargapuruṣārthanikaraśca / siddhaśaktimayabhātṛbhāsanavyāptibhāvaḥ / siddhatyātmanaḥ śaktimayaḥ jñānakriyāśaktisāmarasyarūpaḥ yo bhātṛbhāsanavyāptibhāvaḥ / deśakālādiviprakarṣepi apratihatajñānaśaktimayaḥ bhātṛvyāptibhāvaḥ / tādṛśakriyāśaktisiddhirūpaḥ bhāsanavyāptibhāvaśca yasya sa tathoktassan prakāśatāmupayuka svayaṃprakāśatvopayogī bhavati / yadvā siddhaśaktimayabhātṛbhāsanavyāptyā bhātaḥ prakāśitassan yat yasmātprakāśatā mupayugbhavati tasmāt / asau cittaprabodhapradhānaṃ śāktavisargavilāsaśahdanikarātmakapratyakṣaparāmantravāgrūpiṇī, cittapralayapradhānaṃ śāmbhavavisargavilāsaparokṣā, parāmantrārthaghaṭapaṭādyabhidheyārtharūpiṇī, parokṣā'parokṣacaturvidhapuruṣārtharūpiṇī vā tvam / tvatpramātrabhimukhaṃ prāk tvadbhinnapramātrabhimukhatveneva vidyamānaṃ vāgarthanikaraṃ idānīṃ tvadabhinnapramātrabhimukhaṃ yathā bhavati tathā tanoṣītyarthaḥ / atrāvasthāyāṃ tripuṭībedabhānasya svayaṃprakāśātmatattvaikarasyānnādvaitasvarūpavyāhatiśaṅkāvakāśa iti bhāvaḥ // 38-60 //
</2-38-60>
<2-39-61>
etāvatā granthasandarbheṇa cidacinmayavāgarthaprakṛtisāmarasyaṃ śābdanādajyotirmayatvenopavarṇya tanmayasyātmanaḥ svarūpaeva sākṣitvasaṃsāritvadharmadvayaprakaṭanena cinmayānandatripuṭyaṃśapramātṛprameyabhāvayorvinimayenāṃ tasthānandasvarūpatatvabodhanāya dhāmasaṃvidvarṇakramaiḥ prakāśānandamūrtimayacakratrayopāstiṃ krameṇa vistārayiṣyannādau saṃkṣepeṇa dhāmamayaprakāśacakraṃ sūcayati ----
draṣṭṛtā (dṛṣṭatā) jagati yatprakāśane
yacca niścayavidhau pramātṛ (kā) tā /
grāhaka (prāhakaṃ) tvamapi niścitagrahe
veda tatsa tava vṛttipoṣitaḥ

draṣṭṛtetyādinā / jagati gacchatīti jagat iti / "siṃho varṇaviparyayāt" iti siṃhādigaṇapaṭhitavarṇaviparyayavyutpattyā varṇāgamavyutpattyā vā sādhakamukhyaprāṇarūpe gatimati jīve ityarthaḥ / prakāśane viṣaye antarbahirindriyapravṛttinivṛttyātmakavaiṣayikavyāpāre viṣaye ityarthaḥ / yat draṣṭṛtā darśanakartṛtā / iti sarvajñānendriyadharmasāmānyoddeśavivakṣayā yaditi napuṃsakam / evamuttaratrāpi jñeyam / dṛṣṭateti pāṭhe --- yacca dṛgviṣayatvaṃ / antarbahirindriyavṛttiviṣayatvamityarthaḥ / niścayavidhau viṣayatatvaniścayavidhānātmakabuddhivyāpāre tathā niścitaviṣayavyāpārātmikāyāṃ karmendriyapravṛttau ca / yacca pramātṛtā ahaṃpramātetyākārakaniścitapramāśrayatvarūpābhyantarakartṛvyāpāraḥ / pramātṛketi pāṭhe --- prakṛṣṭavarṇamālā, tadīyabuddhivṛttirvetyarthaḥ / tathā niścitagrahe niścitaviṣayasvarūpasambandhini jñānendriyavyāpāre / viṣayādānādikarmendriyavyāpāreca viṣaye / yacca grāhakatvamapi jñānakarmobhayendriyarūpatvamapi / prāhakaṃ tvamiti pāṭhe tvameva saḥ / saeva tvamiti ca / prakṛṣṭavarṇamātṛkā tvaṃ kaṃ prāhetyarthaḥ / śāktavisargavarṇamālārūpiṇī tvaṃ āṇavaśāmbhavavisargayormadhye kamuddiśya prāheti jīvamīśvaraṃ vā uddiśyetyarthaḥ / tatsarvaṃ tava vṛttipoṣitaḥ parāvāgdevatāyāstava vaktṛtvaśrotṛtvādibahirantarvyāpāreṇa sañjātapoṣaṇassan / saḥ pūrvaślokoktatvadabhinnapramātā mukhyaprāṇāśivaḥ veda vidyayā labhate / `vidl jñānalābhayoḥ / iti dhātvarthe viparītapramātṛbhāvena labhan jānīte / kuta iti cet gajavṛṣabhacitranyāyena prathamaṃ tvadīyabuddhivṛttyupetakarmendriyavyāpāreṇa poṣitaḥ jāgataviṣayavargaṃ karmamayo labhan paścānmanovṛttyupetajñānendriyavyāpārapoṣaṇena jñānamayopi saṃsarannantatassāmarasyavyāpāreṇa kevalaṃ sākṣitayā paśyaṃ ścāste iti bhāvaḥ / etadeva nādanavakamayasyātmanaḥ svarājyāparaparyāyatripuṭīṣaḍvargaṣaḍaṅgātmakāṣṭādaśasvarasaṃkhyayā paṃcatrikasamaṣṭyātmakaṣoḍaśasaṃkhyayā ekadvitricaturvargādipūrvoktayathāsambhavaparāmarśatrikādirūpeṇa ca svato rājanarañjanādirūpaprakāśaraśmicakramayatvena pravṛttinivṛttimayasvarājyapraṇetṛtvaṃ veditavyam / vakṣyati cāgrepi kavireva ---- "rājanātprakṛtiऱñjanācca māṃ rājasaṃjña"mityādinā jñānakriyārājyabhāgayorvivicya ṣaṇṇāṃ jñānakarmendriyacakrabhāvabhedena rājaputrabhāvaṃ pārthakyena samaṣṭyācātmano rājabhāvaṃ ceti prakāśacakrasūcanam // 39-61 //
</2-39-61>
<2-40-62>
atha pūrvaślokasūcitatripuṭītrayanādanavakasamaṣṭidhāmamayaprakāśacakrasya śāktaśāmbhavānuttaravisargatrayasamaṣṭivilāsātmakasadasadvāgarthamaṇ‍ḍale dhīmanokṣavapurasmitāyāśca svātantryābhyāṃ svasvarūpaśeṣaśeṣibhāvaprayuktaṃ caturthavimarśe vakṣyamāṇamūrtiprakāśacakraprādhānyopakārakamaṃśāṃśiprādhānyabhāvaṃ pāṭhabhedena vivicya darśayati ----
āsthitasdasadarthamaṇḍalaṃ
dhīmanokṣavapurasmitāmayam /
yatra yo daśavidhaḥ (yatra yā daśavidhiḥ) svatantratā
tadvayopyahamasau tavāṃśakaḥ (tavādhikaḥ)

āsthita ityādinā / ayaṃ pūrvaślokoktaśāmbhavāṇavānyataravisargamayo mukhyaprāṇaśivaḥ / dhīmanokṣavapurasmitāṃ sadasadarthamaṇḍalamūlakāraṇabhūtāmiti bhāvaḥ / sadasadarthamaṇḍalaṃ ca āsthitaḥ / āṇavavisargavilāsātmanā adhiṣṭhitaḥ / yatra dhīmanokṣavapurasmitāyāṃ tatkāryasadasadaryamaṇḍaleca / yaḥ āṇavavisargavilāsāpannamukhyaprāṇaśivaḥ / daśavidhiḥ dhīpradhānakarmākṣavapurasmitāprakāreṇapañcamanaḥ pradānajñānākṣavapurasmitāprakāreṇa pañcacetyāhatya daśajñānakarmendriyāṇividhīyante aneneti daśavidhiḥ / kiñcātra yattrayodaśavidha iti pāṭheyābhyāṃ dhīmanokṣavapurasmitāsadasadarthamaṇḍalābhyāṃ trayodaśavidhaḥ / sadasadarthamaṇḍaloktadaśaprakārabhedena dhīvapurasmitāmanovapurasmitākṣavapurasmitāmayatriprakārakāsmitābhedena ca vakṣyamāṇadvādaśāntamahābindvabhinnatrayodaśaprakāraścāyamāṇavavisargātmakaḥ prāṇaśiva ityapi dhvanyate "prāṇasūrya iha cidviṣaṭkalaḥ" ityādi vakṣyamāṇatvāt / yadvā pūrvoditayatra yā daśavidhiriti pāṭhabhedapakṣe yatra sadasadarthamaṇḍale yā dhīmanokṣavapurasmitāpi daśavidhiḥ statantratā'taddvayopi svatantratayā dhīmanokṣavapurasmitāmayātmasvātantryeṇa svatantratā'taddvayopi tvatantratayā dhīmanokṣavapurasmitāmayātmasvātantryeṇa ataddvayopi cittapralayātmakaśāmbhavisargavilāsena vapurasmitāprasaktasadasadarthamaṇḍaladvayarahitopi / yadvā cittaprabodhātmakaśāktānuttaravisargavilāsena pūrvokta "a i uṇ" ityuktanādanavakayonisvarabhūtānuttarākārātmakatadubhayavilāsopi akāragatataddvayavilāsaḥ ataddvayavilāsa iti vyutpattyā svatantratāsiddhā'taddvayavilāsopīti vā / tavāṃśakaḥ ahaṃ iti śāmbhavavisargavilāsatmanā nādapradhānena / asau iti śāktānuttaravisargavisātmanā vā śābdabindupradhānena / tava nādanavakātmikāyāṃ aṃśakaḥ / nādātmanā vāgarthaśabdātman vā apracyutāṇavavilāsātmadharmakatvāttvadīyāṃśarūpaevetyarthaḥ / tavādhika iti pāṭhe --- śāmbhavavisargavilāsanādākāreṇa śāktānuttaravisargavilāsavāgarthasāmarasyātmanā vā / ahamevāsau iti vā asāvahamiti vā pracyutāṇubhāvassan prāptonmanīmahāprāṇanāda bhāvo vā san vāgartharūpiṇyāstavāpi pūjya evetyarthaḥ // 40-62 //
</2-40-62>
<2-41-63>
evamuktavāgarthasāmarasyavartmanā pracyutāṇavavisargavilāsabhedabhāvasya prāptaśāktaśāmbhavānuttaravisargavilāsā'bhedabhāvasya ca dvādaśāntonmanīprakāśamahābindudhāmātmakaprakāśacakrasvābhāvyenaivābhinnānandamūrticakatramayapuruṣottamabhāvamapi dyotayati ----
tattadarthamayabhogya (ga) lakṣaṇā
nandamūrtirayamuttamaḥ pumān /
arpaṇena jagatāścidambare
bhāti saṃhṛtimayaśiśave ta [taḥ] va

tattadarthetyādinā / ayaṃ pūrvaślokoktaḥ aṇavavisargassādhakaḥ / tattadarthamayabhogyalakṣaṇānandamūrtiḥ taṃ tadarthaṃ vācyalakṣyatātparyādirūpamarthaṃ ayaṃ te pratipādyatāsambandhena gacchantīti tattadarthamayāśśabdāḥ / taeva bhogyavastūni lakṣaṇaṃ ca yasyānandasya sa tattadarthamayabhogyalakṣaṇānandaḥ / sa eva mūrtiryasya nādānandanimagnaprāṇamayasya sa tattadarthamayabhogyalakṣaṇānandamūrtiḥ / vidyānandasāmrājye tattadarthabodhakaśabdānāmeva viduṣāṃ prākṛtānāṃ kṣunnivartakānnādibhogyavastūnāmiva yathādhikāraṃ bhaktijñānavairāgyahetutvenābhyantaratṛptihetutvādānandamūrtilakṣaṇatvamiti bhāvaḥ / taduktaṃ śrīmadbhāgavate aikādaśaskaṃdhe "bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣatrikakāla ekaḥ / prapadyamānasya yathāśranaḥ syāttuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyonughāsam" iti / śrutirapi vājapeyaprakaraṇe --- "vāgvai devatānāṃ purānnamāsīt" iti / tattadarthamayabhogalakṣaṇeti pāṭhe --- tattadabhidheyārthamayaṃ tricaturvargapuruṣārthamayaṃ ca bhogaṃ lakṣayatīti tattadarthamayabhogalakṣaṇaḥ / sacāsāvānandaḥ tasya mūrtiḥ sa eva vā mūrtiryasya saḥ / tattadarthamayabhogalakṣaṇānandamūrtirityarthaḥ / ataeva uttamaḥ vāgarthātītākṣaraprakāśanādaparatvena udgatatamaskaḥ / viśvottīrṇanādamayatvāditi bhāvaḥ / ataeva pumān viśvottīrṇatvenaiva puruṣottamaścetyarthaḥ / taduktaṃ gītāsu bhagavatāpi "kṣararssavāṇi bhūtāni kūṭasthokṣara ucyate / uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ / yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ / yasmātkṣaramatītohamakṣarādapi cottamaḥ / atosmi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ / iti / etenātmano viṣayānandabodhakavāgarthahetūnmanīmahānādalakṣaṇasyaivānandamūrtitve tasya bhoktrahaṃkārasākṣitvasyāpyuktaprāyatvādāvidyakagraṃdhibhedo vyākhyātaḥ / tatprakārastu vedāṃtapaṃcapaśyāṃ pratyaktatvaviveke / "ahaṃkāracidātmanāvekīkṛtyā vivekataḥ / idaṃ me syadidaṃ me syādidaṃ me syāditīcchā kāmaśabditāḥ / apraveśya cidātmānaṃ pṛthakpaśyannahaṃkṛtiṃ / icchaṃstu koṭivastūni na bādhograṃdhibhedataḥ iti / heśive! viparītecchārūpe ! heamba! tataḥ uktalakṣaṇaviṣayabhogāddhetoḥ / jagataḥ pūrvoktagatimatprāṇalakṣaṇasya jīvasya / cidambare cinmayākāśe arpaṇena saṃhṛtimayaḥ saṃhṛtiṃ saṃhāraṃ ayate prāpnoti prāpayati ceti saṃhatimayaḥ / svayameva saṃhārakriyāmayaḥ cittapralayaśāmbhavavisargavilāsātmanā svātmopasaṃhartā sṛṣṭikṛtyakārī vā cittaprabodhaśāktavisargavilāsātmanā bhavatītyarthaḥ /jāgatajaḍājaḍavātūnāṃ pralapakālikabhūtākāśavilaya iva vidvadbhogyavastūnāṃ bhogakālikadaharākāśavilaya iti nādopastividyārahasyamitibhāvaḥ / tavatipāṭhe tava cidambare tvadabhinnacinmayākāśe sahṛtamayānandamūrtyanyatararūpo bhātītyanvayaḥ // 41-63 //
</2-41-63>
<2-42-64>
nanvevaṃvidhanādopāstibalenāvāptanādānandamūrtilakṣaṇaśarīrakasya puruṣapaureyasya śārīrakavāsanāsvapravṛttervāgarthamayaśśavasaṃsāropi lupyatetyāśaṅkya na kulīśapāśupatādiśaivatantramaryādayā mātṛkāvargāṣṭakābhedakalpitavāgarthaparyaṣṭakalaiṅgikavāsanāmayaṃ vāgarthavyavahāraṃ darśayanviśvamayaviśvottīrṇajīvadevapaśubhāvabhedamapi darśayati ----
aṣṭadhā sphurati yā purī śive!
sūkṣmabhāvamupagamya laiṅgikam /
tajjapauṣṭa] tajjuṣoṣṭa] kṛtacittavṛttayo
nāsanā(stva)sta] durasi) stvadudara]sthite paśau

aṣṭhadheti / heśive iti sambuddhiḥ / saptamī vā kāryaśivādhikaraṇavivakṣayā / laiṅgikaṃ sūkṣmabhāvaṃ / ekatra pṛthivyādipañcabhūtasthūlaliṅgabhāvena agnisūryasomamaṇḍalatrayasthūlabhāvena ca kalpitaṃ tadīyagandhādipañcatanmātrarūpaṃ citprāṇadeharūpaṃ ca / anyatra "citiścittaṃ ca caityaṃ ca cetanādvayameva ca / jīvaḥ prāṇaḥ śarīraṃ ca puryaṣṭakamudāhṛtam //" tathā "vāgādipañca śravaṇādi pañca prāṇādi paप़ñcabhramukhāni pañca / buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ" ityuktalakṣaṇaṃ ca sūkṣmabhāvaṃ / ataeva --- "aṣṭācakrā navadvārā / devānāṃ pūrayodhyā / tasyāgaṃ hiraṇmayaḥ kośaḥ / svargo loko jyotiṣā vṛtaḥ / yovai tāṃ brahmaṇo veda / amṛtenāvṛtāṃ purīṃ / tasmai brahma ca brahmā ca / āyuḥ kīrti prajāṃ dadhuḥ" iti śrutyuktaṃ jagatkāraṇaṃ ca laiṅgikam / līyate viśvamayī bāhyaprakṛtiḥ gamyate cāṣyātmikī vāgarthamayī atreti liṅgam / tadīyalaiṅgikaṃ sūkṣmabhāvaṃ upagamya yā purī arthamayī śabdamayī nādabrahmamayī ca krameṇa sthūlasūkṣmakāraṇopādhitritayasamaṣṭirūpā aṣṭadhā sphurati / ata evoktamanenaiva kavinā śākuntalanāṭakīyanāndīprastāve sūkṣmabhāvenāṣṭamūrtīnāmapi pratyakṣatvam "yā sṛṣṭiḥ saṣṭurādyā vahati vidhihutaṃ yā havi ryāca hotrī ye dve kālaṃ vidhattaḥ śrutiviṣayaguṇā yā sthitā vyāpya viśvam / yāmāhussarvabhūtaprakṛtiriti yayā praṇinaḥ prāṇavantaḥ pratyakṣābhiḥ prasannastanubhiravatu vastābhiraṣṭābhirīśaḥ //" iti / tajjapauṣṭakṛtacittavṛttayaḥ / tajjape śābdavarṇakrame / teṣāṃ aṣṭamūrtibodhakamātṛkāvargāṣṭakavarṇānāṃ jape oṣṭhakṛtāḥ oṣṭacālanaśikṣitā cittavṛttayaḥ yāsu vāsanāsu tāstathoktāḥ / ārthikavāgarthakrame tu / tajjaṃ aṣṭadhā sphuritaprāṇamanovijñānamūrtimayatrivṛttraivarṇikasūkṣmapurījanyam / yatpauṣṭaṃ puṣṭibhāvaḥ tāvanmātrapoṣakaṃ karma vā / tajjapauṣṭaṃ / tatkṛtāḥ tāvanmātraśikṣitāḥ cittavṛttayo yāsu tāstathoktāśca / tajjuṣoṣṭakṛtacittavṛttaya iti pāṭhe tāmaṣṭavargamātṛkāṃ sūkṣmapurīṃ ca juṣanti prīṇayantīti tajjuṣaḥ / aṣṭa aṣṭasaṅkhyākāḥ "ghṛṇā śaṅkā bhayaṃ lajjā jugupsā ceti pañcamī / kulaṃ jātiśca śīlaṃ cetyaṣṭau pāśāḥ prakīrtitāḥ" ityuktalakṣamapaśupāśarūpāḥ / kṛtacittavṛttayaḥ / bahubhyo janmabhyaḥ jannanaḥ prabhṛti vā śikṣitacittavṛttaya ityarthaḥ / vāsanāḥ vasatyāsu pratyagātmā vāsyate ceti vyutpattibhedena ādhikārikamanovāsanāḥ / tadurasi pūrvoktapuryaṣṭakorasi / sthite paśau bhavantīti śeṣaḥ / viśvamaya eva jīve pāśavyo vāsanā bhavanti / natu viśvottīrṇe iti bhāvaḥ / tvadurasi sthite" tvadudarasthite paśau / iti pāṭhadvayepi uktaparyuṣṭakarūpiṇyāḥ prakṛtestava vāṅmaye urasi arthamaye udare vā yajñavedīyāstumaṇḍapātmike sthite paśāveva bhavanti / natu viśvottīrṇasvabhāve paraśive ityarthaḥ / dehendriyapoṣaṇamātraparyavasannacittavṛttaya eva paśuvāsanārūpeṇa rūḍhamūlā bhavantīti phalitorthaḥ / ataeva paśulakṣaṇamuktaṃ tantrāntare śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām / kalāviluptavibhavo gatassan sa paśuḥ smṛtaḥ" iti / tattvaprakāśapi "paśavastrividhāḥ proktā vijñānapralayakevalau sakalaḥ / malayuktastatrādyo malakarmayukto dvitīyaḥ syāt

malamāyākarmayutassakalasteṣu dvidhā bhavedāyaḥ / ādyassamāptakaluṣo'samāptakaluṣo dvitīyaḥ syāt

ādyananugṛhya śivo vidyeśatve niyojayatyaṣṭau / mantrāṃśca karosyaparāṃ stecoktāḥ koṭayassapta

ityādinā saptakoṭimahāmantraśarīratve siddhepyādhikārikaṃ pañcatvamapyanivāryamiti darśitaṃ tatraiva / anenaivābhisandhinā śrutāvapi caturdaśasvarābhinnacaturdaśasaṃkhyākavidyābhuvanādīnāmapi chandaḥ pādākṣaravṛttādivāgarthaniyamabaddhaśabdasparśādyapañcīkṛtavāgarthaśarīriṇāmapi vidyāmantrādivāgarthaśabdābhimānināmājānadevānāṃ paṃcīkṛtapāñcabhautikaśarīrābhimānināmiva grāmyāraṇyapaśujātibhedena vibhinnasaptasaptasaṃkhyākapaśujātimattvaṃ "sapta grāmyāḥ paśavassaptāraṇyāssapta chandāgaṃsi" tathā ---- "ye grāmyāḥ paśavo viśvarūpāḥ / ya āraṇyāḥ paśavo viśvarūpāḥ" tathā oṣadhijātimattvaṃ ca "sapta grāmyā oṣadhayassaptāraṇyāssapta chandāṃsi" ityādivākyaiḥ taittirīyasaṃhitāyāṃ tṛtīyākāṇḍaprathamapāṭhakacaturthānuvākādiṣu navamānuvāke ca mānavanābhānediṣṭacaritravyājena taittirīyāraṇyakāṇḍe ca tattadvākyaiśśrūyate ataeva bhaviṣyottarapurāṇaturyakhaṇḍaikonaviṃśādhyāyatripañcāśat ślokamārabhya mahādhikārikamapi paśutvāmālabhyatvena kaṇṭhata evoddhoṣitam / yathā "yasya buddhisya vai brahmā'haṅkāro yasya vai śivaḥ" ityādinā yajñapuruṣasyāpi paśutvaṃ vyavasthāpya "hiṃsāyajñaiśca bhagavāṃtsa vai tṛptimavāpnuyāt / sa cedyajñapaśurvahnau brahmabhūyāya kalpate" ityādinā tasyāpyālabhyatvena brahmabhūyatvavarṇānāt / īdṛśamahādhikārikasyāpi yajñapaśutvenālabhyatvaṃ nāma / ācāryamūrtisthaśaktipātāparaparyāyadīkṣāsaṃskāreṇa / tathā "jananaṃ jīvanaṃ caiva tāḍanaṃ bodhanaṃ tathā / abhiṣeko'thavimalīkaraṇāpyāyane punaḥ // tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptirdaśaitā mantrasaṃskriyāḥ /" ityādinā śāradātilakādyuktamantrasaṃskāraiśca saṃskāryatvaṃ tāntrikam / uktaṃ ca śaivagame "paripakvamalānetānutsādanahetuśaktitapātena / yo jayati pare tattve sa dīkṣayācāryamūrtisthaḥ" iti / tathā "pūrvaṃ vyatyasitasyāṇoḥ pāśajālaṃ vyapohati / mantrasya mantriṇo vāpi dīkṣā siddhipradā bhavet // pṛthaṅmantraḥ pṛthaṅmantrī na siddhyati kadācana / uccāryamāṇā ye mantrā na matrāṃścāpi tānviduḥ // mohitā devagandharvā mithyā'jñānena garvitāḥ / puṃḍrekṣoriva mantrasya mādhurye hṛdayaspṛśi // ṛjīṣamānane tiṣṭhatyakṣaroccāralakṣaṇam" ityādinā tantrālokādiṣu tadīyavistaropi sphuṭamupalabhyate / atha vaidikaṃ tu vedāntapañcadaśyāṃ citradīpe buddhivṛttipratibimbitacidābhāsarūpeṇa vartamānakṛterjīvasya vāsanāpratibimbitacinmayaśarīreṇeśvaratvāpādanaparyantaṃ svasvarūpabhinnadharmadharmipaśubhāvabhedadarśanasyaiva vivicya darśitatvena tasyavakṣyamāṇaprakāreṇa bimbapratibimbātmake svasvarūpe dharmadharmibhedasyāpyābhāsīkaraṇameva svasvarūpatattvasākṣātkārakṛtamiti saṃkṣepaḥ // 42-64 //
</2-42-64>
<2-43-65>
evamuktaprakāreṇa nādanavakavāgarthaṣaḍadhvamamārgabhedena śaivajevapāśukasaṃsāreṣvanyonyabhakṣyabhakṣakayossṛṣṭisaṃhārakriyāmayaśarīrayoḥ pūrvoktadīkṣāmantrasaṃskārādibhissiddhamantramantritādātmyābhedānyatarabhāvayoḥ sraṣṭṛtirodhātṛkāryamayaśarīyorvāntarāle antassākṣibhāsyatvena bahirindriyavedyatvena vā anubhūtaśāktaśāmbhavānyatara unmanīnādanavakānandamūrterjīvasaṃsārabhājopi viśrāntilakṣaṇāṇavavisargapuruṣadhaureyasya svasvarūpa eva kṛtyapañcakakṣamaṃ, pūrvoktalaiṅgikaṃ dhīmanokṣamayaṃ sūkṣmaśarīramunmanīnādanavakarūpiṇyā tvayaiva prasādīkriyata ityāha ----
sarsaṃ(dṛ)vṛ)ti śarīrayordvayo
rbhakṣyabhakṣakapadasthayostayoḥ /
antare (da)va) mahāmāsthitaśśive !
śrīmanokṣavapurarpitaṃ tvayā

sargasaṃhṛtītyādinā / he śive iti sambuddhiḥ / avidyāniketapadasthitajīvaśivavivakṣayā adhikaraṇasaptamī vā / sargasaṃhṛtiśarīrayoḥ sargaśarīraṃ cittaprabodhalakṣaṇaśāktavisargātmakaṃ jīvaśarīraṃ / saṃhṛtiśarīraṃ cittapralayalakṣaṇaśāmbhavavisargātmakam / sargasaṃvṛtiśarīrayoriti pāṭhe ---- cittaprabodhapralayānyatarasvaṣṭṛvāgarthasargaśarīram / saṃvṛtiśarīraṃ tu cittaviśrāntilakṣaṇāṇavavisargamayam / sṛṣṭisaṃhārānyataratādātmyenobhayatādātmyena vā svarūpatirodhānenāvidyakāniketānyatarasthitilakṣaṇena svasvarūpāvarakaṃ ca / tayoḥ sargasaṃ(hṛ(vṛ)tiśarīrayoḥ / ataeva bhakṣyabhakṣakapadasthayoḥ / pūrvaślokoktapaśupāśāṣṭakabhakṣyabhakṣakapade tadbhāve vā tiṣṭhatoḥ / āṇavavisargāpannaśāktaśāmbhavavisargayoryāvatpūrṇabhāvamarthānusvārātmakayoranyonyabhakṣyabhakṣakapadasthitervāgarthamaryādāyamapi samatvāditi bhāvaḥ / tadetatsarvaṃ "kuṇḍahṛtsvaracatuṣṭaye sthito vyaktitaḥ prabhṛti yo jagatkramaḥ" ityatra tṛtīye vimarśe sphuṭamupapādayiṣyata itīha viranyate / dvayoḥ vāgartharūpayoḥ / antarā antarāle / idaṃ pūrvaślokoktaṃ tvadūrorūpaṃ tvadudararūpaṃ vā anuttarākāranādamayaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇapramāṇāmakṣarūpaṃ magāsthitipadaṃ varmānaṃ / ahaṃ āsthitaḥ / pūrvoktajīveśānyataraṇaśukabhedabhāveneti bhāvaḥ / yadvā pūrvaśloktaṃ tvadurastvadudaraṃ vā ahamevetyabhedātmanā sākṣitvenāsthita iti vā bhāvaḥ / tvayā unmanīnādavāgarthaṣaष़ḍadhvaprakṛtyā dhīmanokṣavapuḥ arpitaṃ / bhedavāsanayā tvadurasyudare vā sthitayoḥ paśupaśupatyoḥ samamevārpitamiti na tavāsti pakṣapāta iti bhāvaḥ // 43-65 //
</2-43-65>
<2-44-66>
evaṃ pāśupatādiśaivaśāktatantrāgamamaryādayāpi vidyā'vidyābhuvanamayaviśvottīrṇasya tadīyakamajñānendriyacakrayośca kriyājñānamayasarvayajñakratvarthatvena kṣarākṣaratattvātmakayoḥ "apaśavo vā anyago aśvebhyaḥ" iti taittirīyasaṃhitāyāṃ pañcamakāṇḍadvitīyaprapāṭhake navamānuvāke āgnikakāṇḍoktavaidikapraśastapaśutvanirvāhapūrvakaṃ puruṣottamasya paśupaterātmanaścakrarājasaṃjñāmindriyādiparivārasya dvādaśarājamaṇḍalasyeva rājaputrasaṃjñāṃ ca nirvahan tadubhayasāmarasyena vakṣyamāṇaprakāśānandamūrtimayasamaṣṭibṛndacakrarājavarṇanāya bījamāvapati ----
rājanātprakṛtiraṃjanācca māṃ
rājasaṃjñamanubodhakarmaṇoḥ /
ṣaṭtvayā pṛthagamī pravartakāḥ
putrabhāvama(dhi(pi) ropitāśśive

rājanādityādinā / he śive! iti cittasambodhalakṣamaśāktānuttaravisargacinmayajīvaprakṛtivivakṣayā sambuddhiḥ / cittaviśrāntilakṣaṇāṇavānuttaravisargajaḍajīvamayajagadadhikaraṇavivakṣayā, cittapralayalakṣaṇaśāmbhavānuttaravisargaparaśivasvarūpaviṣayavivakṣayā vā saptamī vā / rājanāt "rājṛ rañjanadīptyoḥ, ithidhātoḥ pūrvoktonmanīnādāparaparyāyamukhyaprāṇasvarūpe svayaṃprakāśanāt / tathā prakṛtirañjanācca prakṛteḥ vāgartharūpiṇyā nādaprakṛteḥ rañjanācca / trayīprabhṛticaturdaśaparyantavidyābhuvanādivāgarthasṛṣṭau māheśvaramātṛkāsūtradvāreṇeti bhāvaḥ / rājasaṃjñaṃ ---- rājeti saṃjñā yasya taṃ tathoktam / tathācoktaṃ parimalapi "jagato rañjanādrājā sākṣāddevo maheśvaraḥ" iti / māṃ vāgarthatripucītrivṛtprāṇarūpamātmānaṃ / anu anusṛtya / bodhakarmaṇoḥ pūrvoktasāṃkhyayogamārgarūpayoḥ jñānakarmaṇorviṣaye / pṛthakpravartakāḥ "deśakālakalanāviśeṣato yadbhavāni vihitaṃ nigadyate (niṣidhyate)" iti pūrvoktādhyāropāpavādāparaparyāyapravṛttinivṛttimārgabhedena viruddhamārgabhedeneva pravartakatvātpṛthakpravartakatvamiti bhāvaḥ / ṣaṭ amī krameṇa manassahitajñānendriyaṣaṭkarūpāḥ nādasrarūpajñāne jñānātmanaḥ pravartakā nivartakāśca kriyātmanaḥ / tathā buddhisahitakarmendriyaṣaṭkarūpāḥ / vāgarthajananādikṛtyapañcakātmake karmaṇi vidhayeñca kriyātmanaḥ pravartakāḥ nivartakāśca jñānātmanaḥ / evaṃpṛthakpravartakāḥ putrabhāvaṃ buddhisahitakarmendriyaṣaṭakam / karmamārgaputrāvaṃ cādhiṣṭhāpitā ityarthaḥ / api ropitā iti pāṭhena kevalaṃ "brahmaṇaḥ prabhṛtisiddhapañcakam" iti ślokoktasiddhabrahmaśaktipañcakadvayābhinnonmanīnādākṛtibhāvaṃ nāpi pūrvaślokoktapaśupaśupatibhāvaṃ kintu rājaputrabhāvamapi ropitāḥ prāpitā ityarthaḥ / yathā loke prākṛtāsāmrājye yauvarājyapadamadhiṣṭhāpitāḥ pālayanti, tathā ātmasāmrājyepi puṃnāmanarakatrātṛtvenāpyātmapadaṃ pālayituṃ pūrvaślokoktapaśubhāvāduddhṛtya putrabhāvaṃ prāpitā iti bhāvaḥ / śāktānuttaravisargavāgarthanādaprakṛtirūpiṇyā tvayaiveti śeṣaḥ / uktaṃ ca mahārthamañjarīparimalepīmameva ślokamudāhṛtya ---"jagato rañjanādrājā sākṣāddevo maheśvaraḥ / tatputrā rājaputrā ssyurindriyāṇi ṣaḍeva hi" tatra sādhikārāḥ buddhisahitakarmendriyāṇi niradhikārāḥ manassahitajñānendriyāṇi ca iti / sādhikāratvaṃ karmakartṛtvarūpaṃ niradhikāratvamakartṛtvamiti tadarthaḥ / kāmandakīyādiṣu vaiṣayikārthaśāstreṣvapi tattadīyagūḍhābhisandhiḥ / yathā "viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥparam / arirmitramarormitraṃ mitramitramataḥ param / athārimitramitraṃ ca vijigīṣoḥ purassarāḥ / ityādi tatraiva draṣṭavyam / śārīrakabrahmasūtrabhāṣyepi 4 a // 4 pā // 17 sū / "jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇāt"/ ityetatsūtrabhāṣyāvasare jagacchabdasya rūḍhyarthasvīkāreṇa jaḍajagatsṛṣṭyādikṛtyapañcakabāhyavyāpārasambandha eva muktānāṃ nirākṛtaḥ / natvābhyantaravāgarthakṛtyapañcakavidyāmayaḥ / anyathā tatraiva "saṅkalpādevāsya pitarassamupatiṣṭhante" ityādyuttaragranthavirodhāt / etenātra prācīnāvapi smārtasāṃkhyayogamārgatvena prasiddhau kāpilasāṃkhyahaṭhayogādibāhyavidyāmārgaupayikau pāramarṣāvapi vaidikakriyāmātropakārakau yaugikārthatatparāvavā arvācīnau tu dayānandādipuruṣakalpitau vaidikachāyānukāriṇau cāryasamājādisamajasaṃjñāntaravyavahṛtau pāṃcabhautikabāhyaprakṛtimātrepyaviśrāntau ādhyātmikarājavicārājaguhyayogāparanāmakavaidikavidyārājamārgaviruddhatvenāvaidikāviti pratyuktau veditavyau / vaidikavidyārājamārge "guruśiṣyabhāvātmakabrahmabhāvasya trayīmāsaprameyasya, rājaprakṛtyātmakakṣatrabhāvasya ṣaḍaṅgaṣaḍadhvamātraprameyasya, paśupaśupatyātmakavaiśyabhāvasya tantrāgamādividyāntaraprameyasya, sevyasevakamūrtimayaśūdrabhāvasya bhāṣāmayaprabandhaprameyasya ca / evaṃ caturvidhavāgarthaprameyasyāpyātmamātraviśrāntatvayuktyā vaidikaśabdānāṃ "yogādrūḍhirbhalīyasī" iti laukikanyāyena rūḍhyarthasvīkārasya "janmanā jāyate śūdraḥ karmaṇa jāyate dvijaḥ" ityuktaśūdrabāvaprabhṛtikakarmamārgopakāraktvapraṇālyā vaidikabrahmabhāvaparyantamārādupakārakatvavivakṣayā śiṣyaughānugrahārthakalpitatvena vidyāsantānābhivardhakatayā dvādaśāntanādakalpe mahonmanībinduśarīre rūḍhipradarśanārthatvāt / etadevābhipretyoktamabhiyuktairlaukikaguruśiṣyalakṣamaṃ lakṣīkṛtya "adhyāpayanti yadi darśayituṃ kṣamante (vedokta (nādānta) karmaguravo guravasta eva / śiṣyāsta eva ra(ca(sa) yanti puro gurūṇā manye punastadubhayābhinayaṃ bhajante" iti / etadeva bhinnasampradāyadvayapravartakagurvoghatrikadvayamapi jñānārṇavoktapuṣpasaṅkocakramasūcanapūrvakamanupadamevopariṣṭāttanaślokadvayepi varṇayati ca // 44-66 //
</2-44-66>
<2-45-67>
evaṃ manobuddhisahitajñānakarmendriyaṣaṭkayoḥ prākṛtāprākṛtasvaravarṇātmakavaidikasāṃkhyayogaparāmarśavartmanoḥ prasaraṇapratisaṃcaraṇasampradāyapravartakaparaughamahaughadivyasiddhamānavaśiṣyaughākhyaguruṣaṭrakamithunarūpatvenātmanaḥ kālīkālaparaśivamithunātmakatrayodaśarasmirūpatayā ca vakṣyamāṇapañcavāhamahārthakramarūpavṛndacakrasya bījamupanyasya tameva bījaṃ "brahmaṇaḥ prabhṛtisiddhapañcakam" iti pūrvamuktanādanavakasya jñānārṇavoktagurupuṣpasaṅkocakramopayogidvādaśāntamahābinduviśrāntyā dvādaśādityamayātmasampadvismṛtyākhyanaṣṭasantatitvadoṣarāhitvena vāgarthamayaśivasaṃsāravṛkṣamūlatayā nirūpayiṣyan tatra prāṇāpānasūryacandrayorurdhvādhovahanakramaviparyayeṇa vahnibindumayanādamūrticakrepi agnīṣomakalāviparyayaṃ ca sūcayannagnīṣomanādamūrtimayaprakāśacakrasya siddhaughagurumaṇḍalātmatāṃ vivṛṇoti ----
aurdhvavāhamayabindulakṣaṇaṃ
prāṇasūrya ihi cidviṣaṭkalaḥ /
tatkalādharatanorgurukrame
tvaṃ prakāśatanu (siddha(siddhi) maṇḍalat

aurdhvavāhetyādinā ślokadvayena / aurdhvavāhamayabindulakṣaṇaṃ svaravarṇanādakrame / pūrvaṃ "saptadhā vamasi yā tvamīśvarī" iti ślokasūcitasaptasrotassabandhisaptasvaravarṇabodhaka "a i uṇ" ityādimāheśvarasūtratrayamūlāgnisūryasomabindavaḥ, yadvā turīyavimarśānte vakṣyamāṇakāleyahṛdayodyogasambodhanaparyantatayā kādipāvasānakasparśavargavarṇākṣarasamāmnāyasaṅketita `kapay' iti prayuktadvādaśāntākṣara samāmnāyamūlabhūtā vā ūrdhvavāhamayābindava ucyante / tān lakṣayatīti ūrdhvavāhamayabindulakṣaṇaḥ / praṇavassvaraḥ / tadīyanādamūrtimayaṃ cakraṃ aurdhvavāhamayabindulakṣaṇam / yadvā, "gataṃ tiraśvīnamanūrusāradheḥ prasiddhamūrdhvajvalanaṃ havirbhujaḥ" ityuktāgnisūryasomadhāmagatibhedānāṃ prāṇavyānāpānavṛttitrayābhinnaūrdhvatiryagadhassrotastrayātmakatvena tadīyordhvasrotaḥprāṇavṛttimayo vahnibinduḥ / tallakṣaṇanādamayaṃ mūrticakramiti vā / iha rājane prakṛti rañjane vā / cidviṣaṭkalaḥ pūrvoktacinmayajñānakarmendriyaṣaṭkadvayaṃ cidviṣaṭkaṃ / tallāti gṛhṇātīti cidviṣaṭkalaḥ prāṇasūryaḥ / aurdhvavāhaprāṇabindukamagnimūrticakraṃ prakāśacakramayaḥ prāṇasūrya evetyarthaḥ / tatkalādharatanoḥ tatkalāḥ tayoragnisūryayoḥ kalāḥ dharati krameṇa śuklapakṣe tanoti vistārayati ca pūrṇimāparyantaṃ paścātkrameṇa tanoji kṣīṇayati ca kṛṣṇapakṣa iti tatkalādharatanuḥ / pūrvaṃ "ṣaṇḍavarjabhahimadyuteḥ kalāḥ / ityadhastāttanaśloke ṣoḍaśasvarāṇāṃ candrakalātvenaiva varṇanādvyavahārikaḥ pūrṇacandraḥ tasya tatkalādharatanoḥ / vyāvahārikacandrasya / yadvā, tatkalādharaścandraḥ sa eva tanuśśarīraṃ yasyāstava iti vā / gurukrame ---- tatkalādharatanorityatra akārapraśleṣeṇa adharatanoḥ adharayasi vyavahāracandraṃ sūryātmanā avidyārātritulye darśe tanoṣi kṣīṇayasi kṛṣṇapratipattithimārabhya yāvat śuklapratipadaṃ "prathamāṃ pibate vahniḥ dvitīyāṃ pibate raviḥ" ityādismaraṇāditi bhāvaḥ / tadādi pūrṇimāparyantaṃ vistārayasi cetyadharatanostava / gurukrame ca pūrvoktatvadīyasāṃkhyayogamārgadvayapravartakagurukrame viṣaye ityarthaḥ / tatkalā tayoragnisūryayormūrtikalā tatkalaiva / "agniṃ vā vādityassāyaṃ praviśati / adyantaṃ vā vādityamagniranusamārohati" iti śruteḥ / raghuvaṃśakāvye anenaiva kavinā raghurājyavarṇanāvasaraṃ "sa rājyaṃ guruṇā dattaṃ pratipadyādhikaṃ babhau / dinānte nihitaṃ tejassavitreva hutāśanaḥ" ityukteśca agnisūryamūrtikalāyā ekatvasyāpi śāstrānubhavasiddhatvāttayorekaiva mūrtikalā / tadīyamūrtikalārūpiṇītvam / prakāśatanusiddhamaṇḍalaṃ -- svayaṃprakāśate ca prathamaṃ maṇḍalatrayābhinnopādhitrayeṇa, tanyate vistāryate svasvarūpameva ṣaḍadhvābhinnaṣaḍbhāvavikārātmanā, kṣīyate vā paścāt siddhyati ca kālakrameṇa devīmānasiddhamaṇḍalātmanā iti prakāśatanusiddhamaṇḍalaṃ bhavasīti śeṣaḥ / siddhimaṇḍalamiti pāṭhe --- prakāśatanu prakāśacakrarūpaṃ siddhimaṇḍalam / aṇimāsiddhyādisarvatrikhaṇḍāmudrāśaktiparyantatrailokyamohanākhyabhānumaṇḍalasya prakāśacakrarūpatayā prathamaprapūjyaṃ tattvameva bhavasītyarthaḥ / etenātra maṇḍalatrayātmake srotastrye, vakṣyamāṇādhovahananādalakṣaṇāpānanādamaye vā srotasi / yathecchaṃ trivṛddhāṅmayāgnerbindurūpatvaṃ, trivṛtprāṇamayasūryasya dvādaśāntaparyantanādātmakatvaṃ, dehamayaprakāśaśivacandrasya tadubhayakalādharatvaṃ cetyapīti siddham / tena sādākhyaṣoḍaśīkalātmakapuruṣacandrasya saptasaṃkhyākapūrvoktasaptasrotomayasūryakuṭumbādisakalakhagolādhārakatvena śivaśaktisadāśivādikalāntam "saptadhā vamasi" iti pūrvoktatattvasaptakavāmeśīkālīśabdārthakālaprabhṛtirūpatvaṃ, kaśyapanāmakāṣṭamasūryastha kālasūryātmakatayā paraśivakālarūpatvaṃ ca yadaruṇaprapāṭhakepi taittirīyāraṇyakakāṇḍe samāmnātam / yathā ---- "yatte śilpaṃ kaśyapa rocanāvat / indriyāvatpuṣkalaṃ citrabhānu / yasmitsūryā arpitāssaptasākam / tasminrājānamadhiviśrayemamiti / te asmaisarve kaśyapāt vyotirlabhante tāṃtsomaḥ kaśyapādadhinirdhamati/ bhrastākarmakṛdivaivaṃ" iti tatraiva tadīyāṇavavisargalakṣaṇaprakāśacandrajīvaśivātmanā saptasaṃkhyakasūryagoleṣu / bhrastākarmakṛdiveti vākyaśeṣasthasomanāmnā saptasrotomayatripuṭīdvayamadhyakendrasthityā viśrāntipradhānāṇavavisargadharmitvam / tathā "yasmānna jātaḥ paro anyo asti / ya āviveśa bhuvanāni viśvā / prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ / trīṇi jyotīṃṣi sa ca te saṣoḍasī" iti ṣoḍaśīnāmakasomayāge tannāmakagrahābhedena ṣoḍaśīkalāyāḥ śrutiśataiḥ prādhānyaṃ ca / tathā gītāsu vibhūtiyogānyāye "nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī" iti prājāpatyabhijinnakṣatrātmakatvaṃ cābhihitam / tathā śāmbhavabindoḥ āgameṣu kāmakalāsvarūpabhāvanāyāṃ agnīṣomāpmakavisargabindudvayasya devatāsthūlarūpe kṛcadvayatvena anusvārātmakamiśrasūryabindormukhāvayavatvena paraśurāmakalpasūtre "bindunā mukhaṃ bindudvayena kucau sa parārthena ye niriti kāmakalāṃ dhyātvā" ityuktakāmakalāsthūlarūpe paradevatācinmayasvarūpārambhavācimukhacandraprayogena prakāśānandamūrtimayavāgarthacakratrayopāsanāyāṃ vāgarthapūrṇānusvārabindvātmanā upāsanāmukharūpatvapratīteḥ mūrtyānandacakrarūpayoragnīṣomavāgarthavisargabindvormadhyepi somabindorānandacakrābhedena madhyasthitiḥ, mūrticakramayasyāgneyabindoḥ sakalapāśavadvaitasaṃsāramayamṛtyudāhakatvena vilayādhiṣṭhānatvācchāmbhavavisargavilāsatvenāntatoniveśaśca siddhyata ityupāstiprakārabhedarahasyaprakāśanaṃ sarvatantrasiddhāntaprameyamapi sūcitam / ataeva saundaryalaharyāṃ śrīśaṅkaragurupādasārvabhaumapradarśitaṃ kāmakalāsvarūpavarṇanamapi ---- "mukhaṃ binduṃ kṛtvā kucayugamadhastasya tadadho harārthaṃ dhyāyedho haramahiṣi te manmathakalām" ityadhovahananādalakṣaṇāpānasomamayaharārthakāmakalāsvarūpopāsanāyāmapi manobuddhiyutadaśendriyāṇāṃ dvādaśasaṃkhyāmātraviśrāntyā ātmā'tmīyānyatarakṛtyavāsanālope kāryavāsanāsantatināśena naṣṭhasantatitvamiva kālīkālayugalātmakabāhyabhautikakālasvarūpepi cāndrasaurādivyāvahārikakālamānasiddhamāsasaṃkhyāyāṃ "asti trayīdaśo māsa ityāhuḥ" ityādiśrutivākyaiḥ luptādhikamāsārthamāsatithyādikālāvayavavāsanālope "tvanmukhaṃ tripathanetri bhātmakam" iti pūrvoktabahirjṛmbhitacatustrikasvarūpavijñānavāsanānaṣṭasantatitvasyāpi dyotakamiti / dhāmasaṃvidvarṇakramātmakaviśvamayagurupuṣpasaṅkocakramepi dvādaśaraśmisaṃkhyāmātraviśrāntau jñānarṇave paraśivena niṣedhaḥ kaṇṭharaveṇoktaḥ / yathā jñānārṇave ṣoḍaśe paṭale --- "raśmibṛndaṃ dalayutaṃ guruvastu dalādhikāḥ / tasmātsaṅkocayetpuṣpamamitāssidbhihānidāḥ

naṣṭasantativijñeyā bhitāssarvasamṛddhidāḥ / puṣpasaṅkocanaṃ noceddvādaśe naṣṭasantatiḥ

santatyā naṣṭarūpassannabhavedevatāpriyaḥ / ataeva mayā puṣpaṃ samyaksaṅkocitaṃ priye

,, ityādinā kāmarājākhyavidyāsampradāyapravartakagurvoghatrayapaṃktiyajanaṃ vidhāya tāmeva gurupuṃkti parāparabhedena vibhajya mānavaughānte "aparāḥ parameśāni niyatā akṣarā ime / etattrayaṃ tu niyataṃ deśikānāṃ hitāya ca / mayoghghṛtya maheśāni puṣpaṃ saṃkucitaṃ priye / mānavaighāntike paścātsvagurutritayaṃ yajet" ityādinā yajanaprakārabhedopi vivicya varṇitaḥ / tasmādvāmasaṃvidvarṇākhyakramabhedena yathādhikāramadhibhūtādhidaivādhyātmapadeṣu prakāśānandamūrtimayacakrabhāvanā bhedena ca vāgarthamayākṣaratattvānāmeva unmanīprāṇanādasvarūpābhedasiddhiparyantaṃ gurupaṃktirūpeṇopāsyatetyupāsanārahasye gurupuṣpasaṅkocakramaḥ yathāsampradāyaṃ gurumukhaikvedyaśca // 45-67 //
</2-45-67>
<2-46-68>
evamagnīṣomamūrtikalābhyāṃ sākaṃ dvādaśakalātmakacinmaryaurdhvavāhabindulakṣaṇaṃ nādanavakasamaṣṭimayamukhyaprāṇasūryaṃ prakāśacakratvenopavarṇya adhovahananādalakṣaṇaṃ manomayāpānasomamaṇḍalaṃ tadbhogyavigrahatvena nirdiśan‌ pūrvoktaṣoḍaśasvarāṇāṃ tadīyakalārūpatvavarṇanena tasyānandacakrarūpatāṃ darśayati ----
yastvadhovahananādalakṣaṇā
pānasoma iha bhogyavigrahaḥ /
tasya ṣoḍaśakalāḥ kṛtā (stva[tya) yā
nandacakratanavo gurukrame

yastvityādinā / iha rājanarañjanasāmarasyātmake pūrvoktasāṃkhyamārge yogamārge vā smārte / gurukrame viṣaye / yadvā prakāśacakrasya pūrvaprakṛtatvena tadīyaparauoghamahaughadivyaughātmakagurukramasya pūrvaślokavivakṣitatve iha siddhamānavaśiṣyaughatrayātmakāvaśiṣṭavimarśaughatrayātmake gurukrame iti vā ihaśabdārthaḥ / yastu tuśabdaḥ pūrvavailakṣaṇyabodhakaḥ / pūrvaṃ prakāśacakre aurdhvavāhamayabindulakṣaṇaḥ prāṇasūryaḥ / atra tu adhovahananādalakṣaṇa apānasomaḥ / anacalane' iti dhātoḥ pūrvaṃ prakṛṣṭacalanātmako mukhyātmanā / calanasya prakarṣonāmāpracyutasvarūpatayā svasvarūpamātraviśrāntilakṣaṇaḥ / idānīṃ spandamātrasya svarūpāt pracyutatvenāpagatacalanātmakaḥ apānasoma iti viśeṣaḥ / ataevādhovahananādalakṣaṇaḥ sacāsāvapānasomaḥ / ataeva bhogyavigrahaḥ / prathamaṃ manomayāntarātmani "candramā manaso jātaḥ" iti śrutyā manomayaśarīreṇa vilakṣaṇaḥ lakṣaṇaśūnyaḥ viśiṣṭagrahalakṣaṇo vā mānasikavigrahaḥ / paścātkriyāśaktyātmanā pariṇatajñānaśaktikaḥ jñānaśaktyātmanā pariṇatakriyāśaktiko vā yathādhikāraṃ kriyāmayabhogyaśarīraḥ / tatopyanu tadubhayānyatarātmanā sāmarasyātmanā vā kāryamayabhogyavigrahaścetyarthaḥ / ataeva "adyatetti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate" iti śrutyā kriyākāryānyatarasāmarasyātmakamanobuddhipradhānaṣaḍadhvamārgavigrahatvena pariṇatasaptasrotomayahṛdayodyogarūpeṇa "sa vā ayaṃ manuṣyeṣu yajñassaptahotā / amutra sadūbhyo devebhyo havyaṃ vahati" iti taittirīyabrāhmaṇe dvitīyakāṇḍadvitīyapraśne saptamānuvākoktasaptahotṛyajñamayakāryaśarīreṇa parokṣadevebhyopyamṛtapradaśca bhūtvā vakṣyamāṇaśāktaśāmbhavānuttaravisargapradhānyena paṃcadaśatidvyādikālaprāṇānyataratrivṛtpañcavāhaśarīreṇa ca vṛddhikṣayāvanubhūyāntatastadubhayasāmarasyātmanā viśvottīrṇopi bhavatītyathovahananādalakṣaṇāpānasomasya bhogyavigrahatvamiti bhāvaḥ / evaṃ jñānakriyāyutakartṛkāryakriyāpaṃcavāhamayabhogyavigrahaḥ yastvadadhovahananādalakṣaṇāpānasomosti / tasya vistārayanti saptasrotomayavāgarthānyataranādarūpeṇa tanūkurvanti vetyānandacakratanavaḥ ṣoḍaśakalāḥ `jñānamamba tava bheditaiḥ svaraistaitu yoga iha ṣaṇḍavarjitai'ritivakṣyamāṇatvāt / jñānakriyāsamapradhānā eva tvayā vāgarthaṣaḍadhvatripuṭīnādaprakṛtirūpiṇyā tvayetyarthaḥ / kṛtāḥ katham "tadātmānaṃ svayamakuruta / tasmāttatsukṛtamucyata iti / yadvai tatsukṛtaṃ / raso vai saḥ / rasaṃhyevāyaṃlabdhvānandī bhavati / kohyevānyātkaḥ prāṇyāt / yadeṣa ākāśa ānando na syāt / eṣa hyevānandayāti" iti śṛteḥ / adhovahananādalakṣaṇāpānasomadaharākāśavṛttirūpiṇyāstava kṛṅdhātuvāgarthajñānakriyobhayaśaktyātmakatvena śāktavisargavilāsamayyā tvayā vāgarthakramayodvayorapi pūrvoktaprāṇādināmakalāntaṣoḍaśakalāvācakāḥ kāmeśvaryādimahānityāntaṃ tithyādikālaśaktibodhakāścānuttarākārādivisargāntāṣṣoḍaśasvarāḥ prathamaṃ jñānaśaktyabhedena jijñāsitāḥ, paścādvivakṣitāḥ, tadanu kāmeśvaryādimahānityāntatithiraśmidevatāprakāśātmanā bhāvitāḥ, vimarśātmanā vimṛśya nirmitāśca, tatopyanu yathādhikāraṃ yathākramaṃ ca pūrvoktaprāṇādināmāntaṣoḍaśasaṃkhyākamanaścandrakalādyātmanā pariṇamayyārohāvarohābhyāsakrameṇāvayāvacchikṣitāśca bhavantītyaho tvadīyādhovahananādalakṣaṇāpānasomamayavidyāviṣayānandacakrakāmakalāgurukramodyāpyavidhāturīyapāde vimarśakadhaureyasya sphuṭa iti pāṭhāntaramiṣeṇa spaṣṭayati ---- kṛtātyayānandacakratanava iti / `ay pay gatā' viti dhātoḥ gatyarthakadhātūnāṃ prāptyarthakatvaniyamācca kṛtaḥ śikṣitaḥ pratyayaḥ pūrvoktanaṣṭārthacatuṣkāvabhāsanādisvasvarūpalābhaparyantapañcavāhamahārthakramaḥ yasya tattathoktamānandacakrameva tanuryāsāṃ tāstathābhūtāṣṣoḍaśakalāḥ bhavantīti spaṣṭorthaḥ / etena sakalā vidyā'vidyātmikāpi sṛṣṭiścittaprabodhalakṣaṇaśāktānuttaravisargavilāsātmanau kāmakalāmayānandacakrābhinneveti phalitārthaḥ / etadevoktaṃ mālinīvijayavārtike catuśtvāriṃśat ślokādiparaśśataślokairvyāvahārikabhedasyāpi nirākaraṇena tatraiva draṣṭavyam / mahārthamañjarīparimalepi ---- "duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamutāyate / mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgassa śāṅkaraḥ" iti // 46-68 //
</2-46-68>
<2-47-69>
evamānandacakrasvarūpavibhūtiṃ vyākhyāya tadīyanādanavakapratīkopāsanopayogitayā "brāhmaṃ divyaṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ gurostathā / sauraṃ ca sāvanaṃ cādramārkṣaṃ mānāni vai nava" ityuktanavavidhakālamānasvasvarūpasṛṣṭyādikṛtyapaṃcakapaṃḍitāyā mahākālyāḥ vakṣyamāṇakālasaṃkarṣiṇīvahnimūrtimayamahācakre pūrvoktaprakāśānandakālacakrapravartakasūryacandrayoḥ vidyā'vidyāmayavāgarthavyāvahārikanetradvayātmakatāṃ svasyaiva vahnimayatṛtīyanetratāṃ ca pāṭhabhedasiddhāmudghāṭayati ----
vāsareśvarajamīśayoḥ kalā
(ścaṃ(caṃ)ḍi yāvadudayaṃ vita (nva(nya)te /
tāvadeva (taṃcedava) divasakṣayoda(ya(yā)
statvataḥ (tvatkṛta)prakaṭagupta(vigrahaḥ) viṣṭapāḥ // 47-69 //

vāsaretyādinā atra prathamaṃ kalāśabdabahuvacanāpāṭhamanusṛtya vyākhyāyate / hecaṃḍi "caḍikrodhe" iti dhātoḥ traivarṇikabhāvāpayatvadīyanetrabiṃduṣu svarūpe vā maṃḍalatrayātmakeṣu bhedakalpake puruṣe krodhinīti sābhiprāyasambuddhiḥ / vāsareśa rajanīśayoḥ / kālajñānakriyāniyāmakatvena tradīyanetrabhūtayoritibhāvaḥ / kalāḥ yathākramaṃ māsārthamāsayośśuklakṛṣṇaniyāmikāḥ dvādaśasaṃkhyākāḥ vāsare śakalāḥ, tithiṣu divāniśākhyaśuklakṛṣṇaniyāmikāḥ ṣoḍaśasaṃkhyākā rajanīśakalāśca / yāvadudayaṃ vitanvate / yāvatākālena svasvodayaṃ vistārayanti / yadvā / "yāvatpurā nipātayorlada" iti bhaviṣyadarthakalaḍaṃtavivakṣayā udayaṃ vistārayiṣyatīti jñātvā vetyathaḥ / tāvadeva tāvatā kālanaiva / tatvata pūrvataraślokasūcitadvādaśatatvābhāvataḥ, pūrvaślokasūcitaṣoḍaśatatvabhāvataśca / prakaṭaguptavigrahaḥ / tvadīyavahnimūrtimaye varṣakalpe prakāśacakrasambandhidvādaśakalātatvabhāvataḥ māsādau prakaṭaḥ māsāṃte guptaśca vigrahaḥ tvadīyakālajñānapradhānasomanetravigrahaḥ tathaiva dinakalpe tithyādau prakaṭaḥ tithyante guptaśca "yāṃ tithiṃ samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ / sā tithissakalā jñeyā śrautasmārtādi karmasu" iti śāstrāt tvadīyakālakriyāpradhānavyavahāradakṣiṇaḥ prāṇasūryamayavigrahaśca yasmin sa tathoktaḥ / divasakṣayodayaḥ divasāśca kṣayāśca divasakṣayāḥ amāṃtavyāvahārikacāṃdramānasiddhāḥ pūrṇimāṃtavyāhārikabārhaspatyamānasiddhā vā amāpūrṇimānyatarāmāsātmikāḥ dvādaśasaṅkhyākāḥ divārāccaya ityarthaḥ saṃvatsarapratimā vai dvādaśa rātrayaḥ" iti śruteriti bhāvaḥ / tathaiva "śuklaḥ svapnāya bhūtāmāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ" iti pūrvoktamāstyapurāṇavacanānusāreṇa ca dvādaśasaṃkhyakapitṛmānasiddhaśuklapakṣapitṛrātrirūpāḥ kṛṣṇapakṣapitrahorūpā vā "caturviṃśati rarthamāsā ssaṃvatsaraḥ" iti pitṛdevāmānaśruteśca varṣakalpedvādaśasaṅkhyākacāṃdrahorātrarūpāḥ / tathā ṣaṣṭyuttaraśatatrayasaṅkhyākā ssāvanāhorātrarūpā divasakṣayāśca / teṣāmudayaḥ / bhavatīti śeṣaḥ / taṃ ca devadivasakṣayodaya iti pāṭhe / tamudayamanūsṛtya / devayoḥ prakāśānaṃdacakrarūpayorvyāvahārikacandrasūryayoḥ divasakṣayodayo bhavatīti / divasakṣayodayā iti bahuvacanapāṭhe / tvatkṛtaprakaṭaguptaviṣṭapā iti bahuvacanapāṭhāṃtarāśrayaṇenabhavantīticāpyāhāreṇānvayaḥ / iyaṃ vāsareśarajanīśayoḥ kalā iti bahuvacanakalāśabdānusāriṇī vyākhyā / atha vahnimūrtimayatṛtīyanetravyāpakṣe ---- vāsareśarajanīśayoḥ kalā "bhīṣāsmādvātaḥ pavate / bhīṣodeti sūryaḥ" tathā "sūryācandramasau dhātā yathā pūrvamakalpayat" ityādi taittirīyopaniṣadi nārāyaṇī pariśiṣṭeca śṛteḥ / dakṣavāmanetrabhṛtayostayormadhyakendrasthityā tadubhayasṛṣṭyādi kṛtyapaṃcakaniyāmikā tṛtīyāgninetramūrtimayī brāhmī mūrtikaleti yāvat "brahmavigrahakalādhirohiṇī" iti vakṣyamāṇatvāt / yāvat yāvatā kālana / udayaṃ ātmonmeṣaṃ prati / vitanyate vistāryate / agnimūrticakrarūpiṇyā tvayaiveti śeṣaḥ / tāvadeva tvakṛtaprakaṭaguptaviṣṭapāḥ tvatkṛte tvadīyacinmayakṛtyapaṃcake kṛtayuge vā, tvatkṛte tvannimitte vā tvatsvarūpāvabodhārthamityarthaḥ / prakaṭāni guptāni ca viṣṭapāni yeṣu te tathoktāḥ / tattvataḥ prakacaguptavigraha iti pāṭhe --- ṣaṭ‌triṃśattatvabhāvato prakaṭā guptāśca vigrahā yasmin devadivasakṣayodaye `caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate' ityuktabrāhmāhorātrakalpānāṃ `unmeṣanimiṣotpannavipannabhuvanāvaliḥ' ityuktabrahmadivasakṣayodayasya vā bhuvanālirūpasya tvadīyonmeṣanimeṣamātrakālikatvāditi bhāvaḥ / tādṛśadevadivasakṣayodayā iti bahuvacanapāṭhāntareṇaivānvayaḥ / devānāṃ tvadīyapīṭhāvayavapañcabrahmaṇāṃ divasakṣayodayāśca bhavantīti cānvayaḥ / uktaṃca laghubṛṃhaṇyāmapibrahmāyuṣo daśaguṇaṃ viṣṇorāyuḥ paraṃ smṛtam / sahasraguṇitaṃ tasmādrudrasyāyuḥ paraṃ kila // tasmāllakṣaguṇaṃ proktamīśvarasyāyuruttamam / tasmātsadāśivasyayuḥ proktaṃ koṭiguṇaṃ budhaiḥ // samudraguṇitaṃ tasmācchivayordehadhāraṇam //" iti / ataeva pūrvaṃ "manameyamiti netṛlakṣaṇā" iti ślokavyākhyānāvasare prāṇādināmakalāparyantaṣoḍaśakalātmako brahmaṇassamaṣṭivāsanāmanomayaścandra avināśisādākhyanāmakalāmātrāvaśeṣeṇa suṣuptau vyaṣṭimana ivāvaśiṣṭapañcadaśakalābhissaha samaṣṭyātmakacitprāṇasūryātmani yadā līyate tadā brahmaṇopi kevalatamomayī avidyārātriḥ vyavahāracandrasya darśaivodbhavati / samaṣṭicitprāṇasūryavivekena yathā yathā kalānāmātmanaḥ pṛthagbhāvastathā tathā bodhamayaścandropi vardhate / yā tu sattvapuruṣānyathākhyātissaiva sūryacandrayoratyantaviśeṣarūpā vidyā paurṇamāsī ca kalāṣoḍaśakena poḍaśyā vā kalayā manaścandropetā sambhavati / ata ṛtasya karmaṇaḥ phalabhṛtaṃ śivasaṃsāracakraṃ vidvaddṛṣṭyā "pañca daśa vā arthamāsasya rātrayorthamāsaśassaṃvatsara āpyate tāsāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiścākṣarāṇi tāvatīssaṃvatsarasya rātrayokṣaraśa evaṃ saṃvatsaramāpnoti" iti sāmidhenībrāhmaṇoktaprakāreṇa svaravarṇamātrākṣararūpatvātkālacakrāvayavāhorātrayāṇāṃ tatrāpi sūryacandrapradhānavidyā'vidyācakṣurunmeṣanimeṣātmakatayā'māpūrṇimātmakamāsakalpayorapi "katamāsādevākṣarā bṛhatī / yasyāṃ tatpratyatiṣṭhat / dvādaśa paurṇamāsyaḥ / dvādaśāṣṭakāḥ / dvādaśāmāvāśyāḥ / eṣā vāvasādevākṣarā bṛhatī / yasyāṃ tatpratyatiṣṭhaditi" iti taittirīyabrāhmaṇe prathamakāṇḍe pañcamaprapāṭhakacaramānuvāke chandorathaprastāve prājāpatyachandorathaśrutyuktaprakāreṇa kāryabrahmakalāsu bṛhatīchandomayadaivatākṣarātmakatvena śrutitātparyaviṣayatvācca ātmavilāsākṣaratattvātmakaṃ kālacakramavidvatsādhakānāṃ vidyonmeṣārthaṃ karuṇayā śrutismṛtyādikalpitajananamaraṇapravāhe kṛtyapañcakasaṃsārātmanā kālacakrātmakaṃ śrīcakrameva / āsurajīvalokasya tattajjīvavāsanānurodhena sunābhanāmakaṃ viṣṇusudarśamākhyaṃ mārakacakramapi bhavatyeva / etena kālapravartakacandrasūryanakṣatrādibrahmalokāntakhagolasthadevasadmasu tattallokalokeśakālaparimāṇabhedena svasvalokalokapālasṛṣṭisthitilayādikṛtyapañcakādhikāranirvāhāya tattacchatavārṣikāyuḥ parimāpakakālaśaktyāstava kālasaṅkarṣiṇyāssarvalokaikajananītvamagnisūryasomamaṇḍalatrayacakṣuṣkatayaivānvarthakamiti bhāvaḥ / ataeva nādamātṛkāyāṃ nādanāvakasyeva varṇamātṛkāyāṃ caturdaśasvaravarṇānte bindutrayasya mālinīvijayoktapunaḥpunaḥ prakṣobhagaṇanena saptāṣṭādaśāntena svāyambhuvatvaravarṇaparyantatayā kṛtyatrayādiṣaḍadhvāntaṃ varṇaparāmarśalābhopīti mātṛkāntarasāmarasyaṃ veditavyam / tadayaṃ mantrarāmāyaṇakāreṇoktassarvadevatānāṃ kṛtyapañcakādhikārasaṃgrahaḥ "ekaikasminyathādarśe prāsādo muhurāntaraiḥ / sahito dṛśyate deveṣvevaṃ lokassurāntaraiḥ // tasmātsyurdevatāssarvāḥ pratyekaṃ viśvayonayaḥ / anyonyayonayaścaiva yatāyāskamunīritam //" ityādinā yāskaniruktodāharaṇena tatra kiṃcitprapaṃcitastatraiva draṣṭavyaityalaṃ vistareṇa // 47-69 //
</2-47-69>
<2-48-70>
athedānīṃ kālasaṅkarṣiṇīmahākālyāḥ pramāṇapadātmakatārtīyanetrātmanā pūrvoktavāsareśarajanīśamūrtikalayorviparyāsitapramātṛprameyabhāvena vyāvahārikakālanetrītvamupāsanāmārge ityamuṃ rahasyārthamapi sūcayannagnermahākālīmūrticakrarūpatāṃ darśayati ----
devi! taddvayakalāvimiśra (ṇā) yā
sāmarasyāpadameti yā sthiti /

bindunādasamavedyavedakā
ntargatā hi tava mūrtiratra sā

devītyādinā / hedevi! vāṅmanaḥprāṇamayamaṇḍalatrayātmanā prakāśātmike iti sambuddhyarthaḥ / taddvayakalāvimiśrayā tayorvāsareśarajanīśayordvayasya kalānāṃ tadīyamūrtikalayorvā pūrvoktadviṣaṭkapañcadaśakalāsaṅ‌khyāmelanena saptaviṃśatinakṣatramīrtirūpāṇāṃ cā maṇḍalatrayābhinnapradhānamūrtikalayāsākamabhedavivakṣayā "brāhmaṇo vā aṣṭaviṃśo nakṣatrāṇām" iti śrutyuktābhijinnakṣatrākhyasādācandrakalārūpāṇāṃ bhedavivakṣāyāṃ triṃśattithisamaṣṭidvādaśamāsarūpāṇāṃ kalānāṃ vā / tatsampādakamūrtikalayordvayorvā vimiśraḥ vilakṣaṇamelanaṃ yasyāṃ tvadīyāgnimūrtikalāyāṃ tayā tathoktayā taddvayakalāvimiśrayā / tvadīyāgnimūrtikalayā saha / bindunādasamavedyavedakāntargatā jñānakriyāparaparyāyābindunādadvayabhāvātmanā samau yau vedyavedakau / prameyapramātṛvyavahāralocanabhūtau sūryacandrau tayorantargatā sthitiḥ / pramāvedanāvedādyaparaparyāyāgnimaṇḍalacidicchārūpiṇyāstava tādrūpyeṇa madhyasthitiḥ "sthitiḥ svarūpārohitvaṃ pratibimbavadevaṃ yat / sthitirnāma svarūpasya tattadrūpatayā dhṛtiḥ" ityuktajāṭharavaiśvānarātmanā bimbapratibimbānyataramūrtidhāraṇanaipuṇyamiti vā arthaḥ / ityuktalakṣaṇā yā sthitiḥ sāmarasyapadaṃ maṇḍaladvayamādhyasthyaṃ pramātṛsūryamūrtyātmanā prameyacandramūrtyātmanā samarasabhāvaṃ vā eti prāpnoti / yadvā prameyapramāṇapramātṛvāṅmanaḥ prāṇamaṇḍalatrayepi vāṅmayatripuṭyāṃ vāgarthanādamūrtiṣu ṛgyajussāmātmikāsu trayīmūrtimayīṣu "prajāpatiṃ vai devāśśukraṃ payo duhan / tadebhyo navyabhavat / tadagnarvyakarot / tāni śukriyāṇi sāmānyabhavan / teṣāṃ yo rasotyakṣarat / tāni śukrayajūgraṃṣyabhavan" iti śukrīyakāṇḍaśrutyuktaprāṇavāyunādarasābhinnayajurvedapuruṣavāṅmūrtimayī "tasya yajureva śiraḥ / ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ / sāmottaraḥ pakṣaḥ" iti taittirīyabrahmavallīśrutyuktadakṣiṇottarapakṣaṛksāmnorvāgarthanādayormadhyapadasthityā śiraśśabdārthapradhānarasabhāvāpattirūpaṃ sāmarasyam / tatraiva "śukriyāṇāṃ vā etāni śukriyāṇi / sāmapayasaṃ vā etayoranyat / devānāmanyatpayaḥ / yadgeḥ payaḥ / tatsāmnaḥ payaḥ / yadajāyai payaḥ / taddevānāṃ payaḥ" iti vākyaśeṣoktagośabdārthasārasvatanādapayorasapradhānabhāvarūpaṃ eti prāpnotīti vā arthaḥ / evameva manaḥprāṇatripuṭyorapi nādamūrtisthitisāmarasya yojyam / sarvatra vāgarthanabakāparaparyāyanādanādhamithunasāmarasyasyaiva mūrtitattvarūpatvāt / taddvayakalāvimiśraṇeti pāṭhe --- sthiterviśeṣaṇamiti jñeyam / sā sthitireva / atra pramātrāditripuṭīmadhyakendre tava mūrtirhi hīti sakalavedaśāstraprasiddhidyotako nipātaḥ / iyamevedṛśī tvadīyā mūrtiriti sakalavedaśāstrādivāṅmanaḥ prabhṛtikapramāṇajātaṃ saṃvādyata iti bhāvaḥ / atra "annamayaṃ hi somyamana āpomayāḥ prāṇāstejomayī vāk" ityādichāndogyaśrutyuktavākprāṇamanasāṃ yathecchaṃ pratyekamapi vedyavedakāparaparyāyaprameyapramātṛbhāvamadhyasthityā tripuṭīmūrtitvaṃ mūrtitrapuṭītvaṃ vā sampādanīyamityapi mūrticakrarahasyamiti saṃkṣepaḥ // 48-70 //
</2-48-70>
<2-49-71>
evaṃ vedyavedakaprakāśānandacakrātmanossūryacandrayorantaraṅgatāyāmunmanīnādanavakamahākālīvahnimūrtau saṃhārepi mahāsaṅkarṣaṇāgnimūrtivilāse nādanavakasvaravarṇāsāṃkhyayogasāmarasyakhaṇ‍ḍacakrapi gurukramātmanā mūrticakratripuṭīsthitiṃ darśayati ----
līḍhabhānuśaśimaṇḍa(lā(la)sthiti
rlaṃ(bhi(bi)tā pralayavahninā tvayā /
prāṇadhāmni daśa saptadhā satī
mūrtirāśritagurukramā śive

līḍhabhānvityādinā / heśive adhikaraṇabhūtasādhakaśive iti saptamī vā pralayavahninā tvayā saṅkarṣaṇākhyapralayaprāṇāgnirūpiṇyā tvayā / līḍhabhānuśaśimaṇḍalā pūrṇavidyodayaparyantaṃ bhānumaṇḍalātmanā vedyavedakapadāgnīṣomaśāktavisargabindudvayāntarāle sthitvā vidyodayottaramāṇavonmanīvisargamaryādayā uditavidyādārḍhyāya vedyavedakapadāpannayossūryāgnyorantarāle abhijitsādākalācandrākhyasomamaṇḍalātmanā śāktavisargamaryādayā ca sthitvā vidyādārḍhyalābhottaraṃ vyāvahārikamaṇḍalatrayasaṃhārecchayā śāmbhavavisargabhāvena apāṃvatsanakṣatragolāparaparyāyamukhyaprāṇasaṅkarṣaṇavahnimaṇḍalamūrtyātmanā vyāvahārikatripuṭīmaṇḍalatrayamātmasātkṛtya turīyacidagnimūrtirūpeṇa līḍhabhānuśaśimaṇḍalāsthitiralambhitesyarthaḥ / līḍhamanuśaśimaṇḍalasthirlambiteti pāṭhāntarapakṣe --- pūrvoktatṛtīyanetramūrtikalāviśeṣaṇam / līḍhā ātmasātkutyāmilitā / bhānuśaśimaṇḍalayoḥ sthitiḥ / "sthitiḥ svarūpārohitvaṃ pratibimbavadevayat" ityuktalakṣaṇāparivartitaturīyāniketasthitirvā yasyāṃ mūrtikalāyāṃ sā lambitā / avalambitetyarthaḥ / saiva sthitimūrtikalā vā / prāṇadhāmni mukhyaprāṇatejasi / daśa saptadhā satī / prāṇāpānādimukhyaprāṇavṛttipañcakena nāgakūrmādyupaprāṇavṛttipañcakena ca saha daśadhā / manobuddhiyutajñānakarmānyatarendriyapañcakena gaṇanāyāṃ saptadhā / yadvā, tantroktadaśavahvikalānā kālīkarālītyādīnāṃ hiraṇyākanakādīnāṃ vā vahnijihvānāṃ melanena vā sapdadaśadhā / mahārthamañjarīparimalādau vahnimīrticakravarṇanasya darśanāt / kṛṣṇayajurvedepi taittirīyasaṃhitāyāṃ vahneḥ prājāpatyamūrtivarṇanaprastāve prathamakāṇḍaṣaṣṭhaprapāṭhakaikādaśānuvāke "yo vai saptadaśaṃ prajāpatiṃ yajñamanvāyattaṃ veda" ityādau "āśrāvayeti caturakṣaramastuśrauvaḍiti caturakṣaraṃ yajeti dvyakṣaraṃ yeyajāmahe iti paप़ñcākṣaraṃ "dvyakṣaro vaṣaṭkāra eṣa vai saptadaśaḥ prajāpatiḥ" ityādyuktaprājāpatyavahnimūrticakrasvarūpe āśrāvayeti caturakṣaramiti sāṅketikavākyena / "a i uṇ" pratyāhārātmakasya sārthavisargasyāntarmukhasyāṇavavisargapratyagātmanaḥ astu śrauṣaḍiti caturakṣaramityanena tadīyadīrghasvaratrikayutavisargaṣaḍadhvaparāmarśasya, yajeti dvyakṣaramityanena sandhisvarānyatarayugalasya, ye yajāmaha iti pañcākṣaramityanena ṛ ṝ lṛ lṝ varṇacatuṣṭayasya ṣaṇḍasvarātmakasya āṇavārthabinduyutasyaiva, dvyakṣaro vaṣaṭkāra ityanena prasaraṇapratisañcaraṇātmakaśāktaśāmbhavānuttaravisargaparāmarśa ṣaṭkadvayasya ca `eṣa vai saptadaśaḥ prajāpatiḥ' ityādivākyaśeṣeṇa bījayonividhibhedabheditakriyāśaktimayāmātṛkārṇakadambasya tanmūlabhūtasvarakhaṇḍasyavā mūlasvaraṣoḍaśake svarakadambe "ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ" ityuktavāṅmayapuruṣasvarūpe āṇavavisargārthānusvārayogābhisandhinā anuttaraśāktavisargāvayavāgniṣomabindvovā bhedavivakṣayā vākpade chandovīryāparaparyāye śabdabrahmaṇa eva samaṣṭivāṅmayaprājāpatyapuruṣamūrtisaṅketena śrutivivakṣitatvācca / tanādamayavāgarthaprāṇadhāmni svaranayanādhanavake vā vāgarthaprāṇanādasāmarasyātmikā tvadīyamukhyavahnimūrtirāśritagurukramānuttarākāradhāmasaṃvidvarṇakrameṣu triṣvapi ākārādiśritagurukramā bhavatītyarthaḥ / idameva sakalavāgarthasāmarasyātmakamaṇḍalatrayaparāmarśaprathamasūtrātmanā ekadhā / nādanavakābhinnasvaranavakabodhakasūtracatuṣṭayātmanā turyadhā / caturdaśabhuvanātmakamāheśvaracaturdaśasūtrakadambātmanāca "nava turyadhā gamaḥ" iti ślokavākyaśeṣeṇāpi sūcitaṃ turīyaśuddhavidyāmayaṃ cidagnimūrticakramiti / hal ityuktacaturdaśatamasūtrahalvarṇahakārasya pañcamasūtreṇa gatārthatvepi dvādaśasūtrakadambamātraviśrāntau ūṣmavarṇatrikasya "śa ṣa sa r" iti trayodaśatamasūtropadiṣṭasya vidyākrame sāntatyābhāvenāpi vidyāsantatināśasambhavādatopi pūrvoktanaṣṭasantatitvaṃ nādadvādaśāntaviśrāntimukhena praṇava iva māheśvarasūtrepi trayodaśe "yaḥkilāse"ti prathamavimarśaślokoktaparāmantramayaśāktavarṇapratyāhārasiddhyā dyotitamiti pūrvoktagurupuṣpasaṅkocakramaḥ svaravyañjanakhaṇḍadvayepi samavalambanīya iti rahasyam / ataeva vedāṅgaśīkṣāyāmekaviṃśatiparyantaḥ svarakhaṇḍavarṇakramaḥ paṭhitaḥ satu purastādvivecayiṣyate //
evaṃ kālasaṅkarṣiṇīcidagnimūrticakragurukramaṃ vivicya tadīyakāmakalāvibhūtivarṇanena tasyā eva kāmakalākālyabhedamapi dyotayan, tadīyanetratrayātmaka maṇḍalatrayasya tejobannātmakabhūttrayābhedena saṃhārasthitisṛṣṭimayakṛtyatraye vakṣyamāṇavarṇakrame vidyā'vidyāmayasuṣuptisvapnajāgradavasthatrayeca saṃvitkrame svasvarūpamayaturīyasthānādeva vāmnaitīcchājñānakriyāsaṃvitkramaprasāraṃ varṇayati /
</2-49-71>
<2-50-72>
iṣṭhabodhakṛtaśaktayastvayā
saṃhṛtisthitivisṛṣṭisadmasu /
turyacitpadabhayaprasāritā
ssuptitaḥ prabhṛti dhāmasu triṣu

iṣṭetyādinā --- saṃhṛtisthitivisṛṣṭisadmāsu sīdantyeteṣu svecchayā siddhā iti vyutpattyā sadmāni siddhānāṃ viśrāntisthānāni / saṃhārādikṛtyatrayādhikārapadānītyarthaḥ / teṣu / iṣṭabodhakṛtaśaktayaḥ / suptitaḥ prabhṛti dhāmasu triṣviti liṅgāt prathamaṃ vidyā'vidyānyatarasaṃhārakrame / iṣṭaḥ icchaviṣayīkṛtaḥ vidyāvidyānyatarasaṃhārasaṅkalpaḥ / bodhaḥ tattadviṣayakaṃ jñānam / kṛtaṃ tattadanukūlaṃ karma ca bāhyakriyāsṛṣṭirūpamiti tisraḥ teṣāṃ śaktisāmarthyamavandhyecchādi siddhirūpaṃ ceti catasro vā / tvayā pūrvoktaprakāśādicakratraye saṃhārapradhānadaśakalā'bhinnamūrticakragurukrame paraughamahauvadivyaughagurukramatripuṭīnavakasamaṣṭidevatārūpayā daśamyā / tathā sthitisṛṣṭipradhānadvādaśaṣoḍaśakalā'bhinnaprakāśānandackayorgurukramepi śeṣamānavasiddhaughadivyaughacatuṣṭayagurvaughasamaṣṭimahābindurūpayā trayodaśyā saptadyā tvayaivetyarthaḥ / dhāmasu triṣu dhamantyuchvāsaniśvāsavāyuvṛttibhireṣviti, dhamyante pūryate karmavāsanābhirantarbāhyendriyāṇi vā eṣviti dhāmāni sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrāṇi / teṣu triṣu suptitaḥ prabhṛtijaḍacanmayānyatarasuṣuptimārabhya turyacitpadamayaprasāritāḥ saṃhārakrame turyacitpadamayaṃ nādāntanādanavakaśaktirūpaṃ tadarthaṃ prasāritāḥ vistāritā bhavanti / sṛṣṭikrametu dvādaśāntamahābindumārabhya kāmakalāntagaṇanayā iṣṭa icchāviṣayīkṛtā kāmakalā cakratrayābhinnalipitrayanirmāṇaviṣayiṇī / bodhāḥ trividhalipivāsanārūpāḥ / kṛtāni tadīyabāhyavyāpārasāmarthyāvalambanena āntaravāsanāsaṃhṛtirūpāḥ kṛtayaḥ, śaktayaḥ tadīyavyaktinirmāṇaśaktayaḥ iti militvā dvādaśa / trayodaśaṃ vyaktinirmāṇaṃ dvādaśantamahābindurūpaṃ / evaṃ vakṣyamāṇaniketasthitikramepi ṣoḍaśāntamūhyam / evamiṣṭabodhakṛtaśaktayaḥ / turyacitpadamayaprasāritāḥ "yadvaiśivaṃ / tanmayaḥ" iti śṛtyā turyacitpadameva mayaḥ svātmānandasukhaṃ / tadrūpeṇaiva prasāritā bhavanti / evaṃ jaḍaprapaṃcepi paṃcavāhamahārtharūpe pradhamaṃ siddhaugharūpiṇyā tvayā pūrvānubhūtasauṣuptānandecchāvadeva pūrvānubhūtajaḍavaiṣayikānandecchā janyate / tadanu, mānavaugharūpiṇyā mananātmanā svapnāvasthāyāmiva tadavāptyupāyo budhyate / tatopyanu, śiṣyaugharūpiṇyā tadanukūlakarmānuṣṭhāpanena sādhakopi taccheṣīkriyata iti siddhamānavaśiṣyaughākhyagurupaṃktikramo bahirmukhasādhakavargastadubhayakramamadhyakendravartinī śrīkākalā kālī bhuktimuktipradā āśritagurukramā mūrtirbhavati / saiva divyaughādiśiṣyaughāntacatuṣṭayaugharūpiṇī mahaughāṃtaprakāśacakradvādaśāntaraśmiviśrāntā cetprakāśānandayoścakragurukramarūpāpītyatopi dvādaśegurukramavicchedāt naṣṭantatitvamiti sarvamanavadyam // 50-72 //
</2-50-72>
<2-51-73>
ekamuktakāmakalā kālī turīyapadamevānākhyakālīkālaturīyapadamapi bhavatīti vivinakti ----
meya(mātṛ(māna)miti lakṣaṇaṃ kulaṃ
prāntato (prāptito) vrajati yatra viśramam /
tatpadaṃ tava turīyamambike
yanmahābdhi (yaṃ mahābdhi)ranupākhyamiṣyate

meyamityādinā / he ambike meyamātṛmitilakṣamaṃ meyamātṛmitisvarūpaṃ / kulaṃ sajātīyasamūhaḥ / meyamānamitilakṣaṇamiti pāṭhe --- prāptita iti pāṭhāntaradṛṣṭyā mānaśabdo'bhimānaviśrāntibodhanaparaḥ / meyamānamitīrlakṣayatīti meyamānamitilakṣaṇam / kula / saśaktikabrahmaviṣṇurudragranthitrayanāmakamūlādhārādyājñācakrāntacakraṣaṭkamityarthaḥ / tallakṣamaṃ tu pūrvamasminnevavimarśe `pañcavṛttitanurambe' tyetachlokavyākhyānāvasare vivecitaṃ / prāntataḥ prakārasamīpataḥ meyamātṛmānamitiśabdānāṃ pravarṇasāmīpyāt prameyapramātṛpramāṇapramitiśabdākāreṇa niṣpadyamānatvāt / prāntataḥ prakārāntataḥ yatra sthāne / pāṭhabhedakrameṇa pramāṇasthāne pramātṛsthāne vetyarthaḥ / viśramaṃ vrajati / divyamahāparaughākhyakāraṇagurvaughaviśrāntisthāne viśrāmyatītyarthaḥ / prāptito vrajatīti pāṭhe - meyamātṛ (māna)mitilakṣaṇakulasya prakārāptitaḥ paramapramātṛkulasthāne iti yāvat / viśramaṃ vrajatīti samānam / yat paramapramātṛrūpaṃ kulaviśramasthānam / mahadbhiḥ mahaughākhyagurubhiḥ ādisiddhanādhādibhirvāhṛdayacandrikādyuktagurukramavaṃśīyaiḥ / anupākhyaṃ `ana calane' iti dhātoḥ prāṇaspandamātropanāmakaṃ iṣyate icchāvāgartharūpatayā viṣayīkriyate / tat tava turīyaṃ padam / tvadīyaturīyasthānaṃ tadeva / yaṃ mahābdhiriti pāṭhe --- yaṃ paramapramātṛviśramaṃ pramātrahanabhimānaṃ vā ityarthaḥ / mahābdhiḥ pūrvoktanistaraṅgaśivacitpayonidhiḥ anupākhyaṃ prāṇaspandamātropanāmakaṃ avyabhicaritavāgarthaspandamātranāmarūpātmakaṃ vā iṣyate icchati tattava turīyaṃ padamevetyanvayaḥ // 51-73 //
</2-51-73>
<2-52-74>
evamuktā'vyabhicaritavāgarthaspandamātranāmarūpātmakaṃ tvadīyaprāṇaspandanādanāmakaṃ turīyapadameva sāṃkhyayogatripuṭīsargasampradāyabhedena mudrātripuṭīmātraprabhedena ca tripādekapādvibhūtidṛgbhyāṃ gurusampradāyaparamparā bhajata ityāha ----
cārarāvacarubhirvibheditai
rmudrayā ca yadupāsanaṃ tava /
tadvaśena bhajate paramparāṃ
tāvakakrama (gatā sthirākṛtiḥ) yā sphuṭhākṛti

cārarāvetyādinā / vibheditaiḥ guruśāstraśiṣyanāmakaparādyūrdhvasrotomayagurusampradāyabhedena siddhimananaśeṣatāparaparyayatiryaktrotomayagurvaughakramasampradāyabhedena vā viśiṣyasañjātabhedaiḥ / cārarāvarubhiḥ atra cārādiśabdatrayeṇa gūḍhacāranyāyena pramātrādimukhyātmatripuṭī vivakṣyate / yadvā carabhakṣaṇe iti dhātoḥ cāraḥ bhoktṛbhāvaḥ / ruśabdane iti dhātoḥ rāvaḥ vaktṛvākyādikartṛkriyāvyāpāraḥ / caruḥ cīryate kriyākalāpaḥ atreti vyutpattyākāryakartubhāvāparaparyāyaḥ bāhyaḍambarakriyākalāpaḥ taiḥ / yadvā, cārassamayācāraḥ, rāvo vāgvimarśaḥ, caruḥ prathamadvitīyāditantrāditantrāgamanasampradāyasiddhapadārthapañcakadravyajātaṃ vā / yadvā, cāraḥ rāmānujapūrṇaprajñanakulīśapāsupatādisaṃskāradarśanatrikaprameyasabhayācāraḥ, rāvo nāma śaivapratyabhijñāraseśvarādirāsāyanikadarśanatrikaprameyaṃ rāsāyanikamābhyantaraṃ karma, caruḥ kāṇādākṣapādajaiminyādidarśanaprameyabhūtaḥ kartṛcaitanyātmeti vā / śārīrakasvarūpānubhavavacanakarmānuṣṭhānātmakavyāvahārikasaccidānandatripuṭīmayanāma rūpābhinnabāhyāditraivarṇikakuladharmāvā cārarāvacaruśabdārthāḥ / taistaistādṛśaiścārarāvacarubhiḥ / mudrayā mudaṃ mānasikavāsanābhūmikābhedabhinnamānandaviśeṣaṃ rāti gṛhṇātīti mudrā tattadānandānubhavakālikā''kṛtiviśeṣaḥ / pāṇinisāṃkhyapātañjalādidarśanatrikaprameyabhoktṛbhāvasphorakasmphoṭāparaparyāyaḥ / bāhyākṛtimātraliṅgaṃ vā / tasyāpi vibheditayeti liṅgavipariṇāmanānvaya iti cakāreṇāvagamyate / brāhmaṇyāditraivarṇikajñānakriyāmātrasphorakeṇa caturthena dehendriyasaṅghātamātraviśrāntabāhyacihneneti phalitārthaḥ / etādṛśamudrayā ca tava yadupāsanaṃ tadvaśena tāvanmātrāyattatayā `vaśa āyattatāyāṃ ca vaṃśamicchāprabhutvayo'riti keśānta tadicchayā tatprabhutvena vā / tāvakakramagatā -- tāvakaḥ tvadīyaḥ yaḥ kramaḥ sṛṣṭyādibhāsāntakṛtyapañcakavistṛtirūpaḥ paṃcārthamahākramaḥ, sṛṣṭyāditirodhānāparaparyāyānākhyāparyantaścaturarthamahākramaḥ, cijjaḍāparaparyāyavidyā'vidyānyatarasṛṣṭyādisaṃhārāntastryarthamahākramaśca taṃ gacchatīti tāvakakramagatā / sthirīkṛtiḥ asthirā sthirā sampadyamānākṛtā kṛtiḥ sthirīkṛtiḥ / acalatayā sampādyamānā, prākṛtikaprāṇaspandākhyahṛdayodyogarūpiṇī, niṣādapañcajanamānavahṛdayodyogarūpiṇī, cāturvarṇyatraivarṇikādihṛdayodyogarūpiṇī ca kṛtirityarthaḥ / paramparāṃ paraughaprabhṛtidivyaughaparyantāmūrdhvasrotogurusampradāyarūpāṃ bhajata ityata mṛgvedādisakalasmārtatantrāgamasampradāyāntamaparāvidyāmātṛkāyāḥ cārarāvādyupāsanakramapāramparyanirṇayaḥ / athātaḥ parāvidyāmātṛkāyāstu prathamamanuttaratantrāgamasampradāye nādabindulipibhedena mātṛkā tāvatsaṃkṣepatastrividhā / tatrāpi hādikādividyābhedena pratyekadvaividhye ṣaḍvidhā ca / prāṇasvaravarṇaśabditayā tṛtīyavimarśe vakṣyamāṇalakṣamayā vedāṅgaśīkṣoktayā svāyambhuvakālarasmimayabṛndacakrabhinnayā brāhmīmātṛkayāsākaṃ saptavidhāpi etāeva "ambādule"tyādikṛttikeṣṭakāmantroktāḥ ṣaṭsapta vā kṛttikā iti vaidikīpratipattirapi / tatrāpyanuttarāmnāyaprasiddhalopāmudrādividyākāmakalāpāraṃparyakrameṇa hādikādisādyanādyakṣāntakāmakalāsvarūpe ca matabhedenānantaprakāratvepi tattadīyānuttaropāsanakramapāramparya sṛṣṭisaṃhārānākhyābhāsakramaśabditaṃ naṣṭārthacatuṣkāvabhāsādinirvikalpakameyāvabhāsāntaviparītakṛtyapañcakaśabditaṃ vā ekavidhameveti na tatra pāramparyakramabhedaḥ / tathā ca śrutirapi `dve vidye veditavye parācāparā ca aparā ṛgvedādilakṣaṇā / atha parā / yayā tadakṣaramadhigamyate" ityādiḥ / tatrāpi saṃhārakrameṇa śiṣyaughādigurvaughaṣaṭkalakṣaṇaṃ saṃkṣepatayo yathā svātmabhedeneva bahiriva nissarantī vaikharī vāgarthamayī gauravī śiṣyaughamūrtiḥ / aparā vidyāsṛṣṭisaṃhārānyatarakramapradhānā prathamā / tasyā eva svarūpārohe tattadūpatayā dhāraṇāyoga eva sthitimayī mūrtiḥ / saiva `sthitirnāma svarūpasya tattadrupatayā dhṛtiḥ / sthitiḥ svarūpārohitvaṃ pratibimbavadeva yat" ityāditantrāntaravacanaiḥ sthititattvavimarśamayī cenmānavaugharūpiṇītyucyate / sace dvamarśaḥ pūrṇarūpatayā svātmanyupasaṃhārakameṇa cetsiddhastadā tatsaṃhārakramapradhānā nādamātṛkā tadarthamātṛkā vā paśyantī vāgarthaṣaḍadhvamayī śāmbhavavisargapradhānā gaurī / siddhaughamūrtirapi bhavitumarhati / tadanantaradaśāyāmiyameva sādāśivāntarnimeṣasampatprādhānyena śāmbhavavisargamayyapi naṣṭārthacatuṣkāyabhāsāditirvikalpakameyāvabhāsāntavakṣyamāṇalakṣamaviparītakṛtyapañcakakrameṇa vidyā'vidyānyatarakṛtyapañcakakramayoryathādhikāraṃ tirodhānānugrahāparaparyāyānākhyābhāsākramapraṇālīvyājena divyaughamithunamūrtimanyapi ca kramaparyāvartanena sarvabhūtātmabhūtāsmatāparanāmakamahāsthityā ca mahāparāśiṣyaughatripuṭī mahāmūrtireva binduvimarśasaṃśitasphoṭanādavāgarthatripuṭīṣaḍadhvātmakatvātmamūrtyā parāvaikharīvāgarthavimarśaikarūpyaṃ svātmaprakāśena sākaṃ sphoṭayantī vāvabhāsata iti gurvaughaṣaष़ḍadhvakramasya kālīkālamithunapañcavāhanahārthakramasya vā svarūpatattvanirūpaṇamiti saṃkṣepaḥ / evaṃ tripuṭīṣaḍadhvakramasya tricatuḥpañcavāhamahārthakramasya vā tryarthakramāntarbhāvopi anuttaramahāsaṃvitsrotaḥ svacchandacāribhissamabhyūhanīya iti dik / tāvakakramatayā sphuṭākṛtīti pāṭhe -- upāsanameva kartṛ / bheditacārarāvacarvādibhiḥ yat tava upāsanaṃ pūrvaślokoktatvadīyaturīyapadasambandhi vartate tadevopāsanam / vaśatayā tāvakaturīyapadāyattatvena tadicchayā tatprabhutvena vā / tāvakakramatayā tvadīyapañcārthamahākramāditryarthamahākramaparyantatvena siddhimananaśeṣatāparanāmakamadhyauvagurukramatvena vā sphuṭākṛti / tāvakakramaśabdārtharūpatayā ā''vipālagopālaṃ carmacakṣurvedyadehendriyādikramagatajātivyaktiguṇakriyādikramarūpeṇa vā sphuṭākāraṃ yathā tathā / paraṃ kālaparaśivarūpam / parāṃ parāvāgartharūpiṇīṃ tvāṃ ca bhajate svasvakuladharmānupālanadvāreṇa sevataeva / uktaṃ ca gītāsu bhagavatāpi `ahaṃ sarvayajñānāṃ bhoktā pramureva ca / natu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te' iti // 52-74 //
</2-52-74>
<2-53-75>
evamuktacatuḥpañcārthamahānādamayagurusampradāyamahākrameṣu caturarthagurukrame pūrvaṃ puṣpasaṅkocakramoktadvādaśe naṣṭasantatitvadoṣanivṛttidvāreṇa vakṣyamāṇasparśasphoṭaparyantavāgarthamūrtito nītasantatitvalābhāya ca madhyamamānanyāyena vāgarthanādatripuṭīmayīmarthaprakṛtiṃ vaidikatrivargātmanā paramaprameyabhūtāṃ `vimarśo bindunādau ca sphoṭaśśabdaśca vākkramaḥ" ityuktapañcavāhamayīṃ paramapramātṛbhūtāṃ śābdīṃ prakṛtiṃ ca --- "catvāri vākparimitā padāni / tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ / guhā trīṇi nihitā neṅgayanti / turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti" iti śrutyuktavaidikakratvarthavāgarthamūrtau padminyādihantinīparyantakāmaśāstroktatāṃtrikatraivargikapuruṣārthamūrtau ca pramāṇapadamūrtyaṣṭakarūpāyāṃ mūrtaprakṛtau ca vaidikatāntrikajñānakriyādūtīyāgayogasāmarasyamukhena dhāmasaṃvidvarṇakramairvakṣyamāṇaprakāśānandamūrtimayabṛndacakrātmanā nādabindulipimūrtikalā cāturvidhyena cejyāyogyatāṃ varṇayan vimarśamupasaṃharati ----
maṅgale tvamasi vākcatuṣṭaye
yā parā sphurati mūrtimaṇḍa (pe le) /
sā prakāśa (su(mu)khabṛndacakra (bhā(gā)
nādabindulipimūrtiri (jya(ṣya) se

iti śrīmahākavi - kālidāsakṛtau cidgaganacandrikāyāṃ dvitīyo vimarśassamāptaḥ //
maṅgale ityādinā / maṅgale iti dehalīdīpanyāyena sambuddhisaptamyubhayavibhaktivivakṣayā vāgdevatāmūrtimaṇḍapayorviśeṣaṇatayā yojyam / hemaṅgale vimarśaśarīreṇa sarvamaṅgalātmike mahākāli / maṅgalātmake vākcatuṣṭaye parāpaśyaṃtyādyātmake / tathaiva mūrtimaṇḍape ca / tvaṃ vimarśamayī asi / ekatra śabdarūpeṇa, anyatrārtharūpeṇa, ubhayatra sāmarasyavimarśātmanā ca tvaṃ maṅgalaivāsītyarthaḥ / mūrtimaṇḍale iti pāṭhe --- maṇḍalātmanā sthitamūrtisamūhe ityarthaḥ / vākcatuṣṭaye parāpaśyantyādirūpe mūrtimaṇḍale, padminīcitriṇyādirūpe ca / yā parā parānāmnī vāk padminījātīyā mūrtiśca / yadvā vaikharīnāmnī vāk hastinījātīyā mūrtiśceti vā / kāmaśāstroktasvīyāparakīyāsāmānyādināyikābhedeṣu parakīyā ca dhvanyate / sphurati tredhā bhedasphuraṇenāpi vimarśavelāyāṃ svābhedena prakāśate / tathāhi vaikharyapi svīyā, vargāṣṭakajananītvena paraśrotrendriyagrāhyatayā svaviṣayatayā ca parā sarvotkṛṣṭāsphurati / mūrtimaṃḍalapakṣepi -- parāpadminī śreṣṭhā sphurati / hastinī ca mūrti rasvajātipuruṣopayogitayā parā śreṣṭhā sphurati / parakīyāpi "chandasi vyavāyepi"ti pāṇinīyavaidikaśābdaniyamasya vaidikaniyogādau ubhayasammatau manvādibhirvaśantatvādimahārthahetutayā arthātideśenāpyaṅgīkṛtya parastriyo niyogaviṣayatāpradarśanātparakīyāpi mūrtiḥ vaṃśatantupratiṣṭhāhetutayā sarvotkṛṣṭā sphurati / sā parā padminīva / "aṣṭācakrā navadvārā" ityādiśrutyuktapadmāni asyāssantīti vyutpattyā padminyeva / evaṃ vaikharyapi / sā parā vaikharī vā vāk / prakāśamukhabṛnda cakrabhā prakāśacakraṃ mukhe ārambhe yasya prakāśānandamūrtimayabṛndacakrasya tat prakāśamukhabṛndacakraṃ prakāśamukhabṛndacakrasya bheva bhā yasyāḥ parāvācaḥ vaikharīvāco vā sā prakāśamukhabṛndacakrabhā / prakāśasukhabṛndacakrageti pāṭheprakāśarūpaṃ yat sukhabṛndacakraṃ cakrākārasambhāvitaviṣayānandasamūha ityarthaḥ / mahārthamañjarīparimalavivṛtapañcavidharasmiskandhātmakaṃ bṛndacakraṃ vā tadgacchatīti prakāśasukhabṛndacakragā / pañcaskandhātmakabṛndacakrasvarūpavistarastu jñānamantrayogaśāktaśāmbhavākhyavakṣyamāṇalakṣaṇapañcaskandharasmimayaḥ catuṣṣaṣṭhisaṅkhyākamātṛkārṇabṛndamayaḥ agre vitanyate mūrtipakṣepi sā padminyādijātīyā strīmūrtiḥ / prakāśamukhaṃ (sukhaṃ) vā bṛndayati ekatra kendrīkaroti prakāśamukha(sukha)bṛndaḥ / svayaṃprakāśātmānandasukhasya viṣayānandasukhasya vā upadeṣṭā dātā vā guruḥ bhartrādirūpaḥ / sopi prakāśamukha (sukha)bṛnda eva / taccakraṃ jīvacakrāparanāmakaṃ jñānakriyādūtīyāgapīṭharūpaṃ tṛtīyavimarśe vakṣyamāṇam / tasya bhā kāṃtirūpiṇī vā taṃ gacchati prāpnoti vā / prakāśamukha(sukha) bṛndacakra (bhā(gā)vā / nādabindulipimūrtiḥ nādaḥ nadatīti nāda iti vyutpattyā "vimarśo bindunādau ca sphoṭaśśabdaśca vākkramaḥ" ityuktabahirmukhapramātṛnādasthānīyā'vyaktabindurūpaḥ vimarśāparanāmakaḥ binduḥ pramāṇapadaṃ gatavivakṣāparanāmakaḥ paśyantīmadhyamānyataravyaktāvyaktadhvanirūpaḥ / lipiḥ prameyaviṣayākārakāritakalātmikāsphoṭarūpā / tattritayasamaṣṭiḥ caturthamūrtirūpā / ijyase / sādhakairiti śeṣaḥ / iṣyase iti pāṭhe --- yajidhātusamprasāraṇena `iṣa icchāyā'miti vā dhātoḥ krameṇa yāgārthakatvādiṣṭiśabdārthaviṣayīkriyase ityarthaḥ / icchāviṣayīkriyane ijyāviṣayīkriyate ceti labhyate / etadeva vedānāṃ devānāṃ ca sṛṣṭyādikṛtyapañcakakrameṇa guptibhāṣitajagadvijṛmbaṇamaryādayā ca parokṣapriyatā pratyakṣadveṣitā ceti bhāvaḥ / tathā ca taittirīyabrāhmaṇe tṛtīyakāṇḍe dvādaśaprapāṭhakadvitīyānuvākādigranthasandarbheṇa svargadvoraṣṭiprakaraṇe "devebhyo vai svargo lokastiro bhavat / te prajāpatimabruvat / prajāpate svargo vai no lokasmirobhūt / tamanvicceti / taṃ yajñakutūbhiranvaicchat / taṃ yajñakratubhirnānvavindat / tamiṣṭibhirasvaicchat / tamiṣṭibhiranvavindat / tadiṣṭenāmiṣṭitvam / eṣṭayo havai nāma / tā iṣṭaya ityākṣate parokṣeṇa/ parokṣapriyā iva hi devāḥ / tamāśābravīt" ityādinā sphuṭīkṛtam / etena `eṣasatyānveṣaṇe' ityādidhātuprātipadikabhedabalena tvadīyasatyasvarūpāvabodhārthamanviṣyase cetyarthopi labhyataeva / ataeva uktaṃ ca kāmakalāvilāse śivaśaktimayasitaśoṇābinduyugalasya śāktavisargabhāvenaiva kāmakalātmanā nādamayavāgarthasṛṣṭihetutvam --- "sitaśoṇabinduyugalaṃ viviktaśivaśaktisaṃkucatprasaram / vāgarthasṛṣṭihetuḥ parasparānupaviṣṭavispaṣṭam / sphuṭitādarumādibandornādabrahmāṃkuro ravo'vyaktaḥ / kāmaḥ kamanīyatayā kalā ca dahanedavigrahau bindū" ityādinā vāgarthasṛṣṭihetutvamavibhinnaprakāśavimarśātmikāyā maṅgalādevyāḥ sphuṭamupavarṇitam / dūtīyāgayogakramopi jñānārṇave dvāviṃśatipaṭale kriyādūtīkramamupavarṇya, trayorviṃśatipaṭale jñānadūtīkramaprakāropi darśito yathā "dūtyantaraṃ pravikṣyāmi yena brahma sanātanam / praṇavākhyaṃ yāgagehaṃ praviśya suravandite" ityārabhya, "jātibhedastu dūtīnāṃ caturthā parikīrtitaḥ / hastenī śaṅkhinī caiva citriṇau padminī priye / caturvidhāhi dūtyastu sundaryadhārulocanāḥ / vaikharī hastinī jñeyā sthūlā yasmādvāranane / yayedaṃ dhāryate sarvaṃ brahmāṇḍaparipaṇḍalam / vargāṣṭake ca deveśi sūte diggajasañcayam / teneyaṃ kariṇī proktā madhyamā śaṅkhinī bhavet / śaṅkhinītu yathā bhadre viśuddhā pāpavarjitā / sarvadevapriyā sā hi śāṃtisaubhāgyaśobhitā / tathā dhanaspatigatā madhyamā vāgvarānane / citriṇī ballarī devī mahadoṣavināśinī / yasyāḥ phalaṃ varārohe śivaśaktimayaṃ sadā / śivaśaktimayaṃ devi prāṇimātraṃ jagatrayaṃ / teṣu sarveṣu paśyantī jīveṣu paramāśrayā / parabrahmaṇi saṃlīnā parā vākparameśvarī / tāṃ dūtīṃ tatra saṃpūjya sanādhikusumai śśuciḥ / padminī tu parājñeyā haṃsasvacchandacāriṇī / haṃso'dvayena padmaṃ hi tyaktvā saṃkoca madrije / vikāsayati saubhāgyaṃ tathā vastuprakāśataḥ / parā prakāśamāyāti padminotvamato bhavet / tasyā dehe varārohe kalāḥ pūjyāstu ṣoḍaśa" ityādinā parādiparimitavākpadānāṃ padminyādināyikāmūrtibhedānāṃ cābhedenādvetasyarūpasāmarasyasamādhistatraiva draṣṭavya iti dik // 53-75 //
</2-53-75>
<2-54-76>
yadyapi kalikātānagaramānusandhānasamitīyo mūlacidgaganacandrikākośe ślokoyaṃ nopalabhyate / tathāpyanyatropalabdha ityatra prakṣipya vyākhyāyate /
ādimāṃtimagṛhītavarṇarā
śyātmikāhamiti yā svataḥprathā /
mantravīryamiti sādhitāgamai
stanmayo gururasi tvamambike // iti

asyeyamavataraṇikā evaṃ jñāna kriyādūpīyāgasāmarasyaṃ sapramāṇaṃ nirūpya vakṣyamāṇabrāhmīnārāyaṇīmāheśvaryādyakṣarasamāmnāyavyavahṛtanavākṣamātṛkāsādhāraṇyena dvayorahamo ramākalāyāśca pūrvoktatripuṭīṣaḍadhvasaptasrotādivargavarṇasvarūpakramaprathāyāṃ tattatpratyāhārakramasiddhagaurīmūrtimayaṃ mantravīryaśabditaṃ kauśivaśaktyabhedamapi saṃsādhayati --- ādimāntimetyādinā --- he ambike! ādiḥ (anutarākārādiḥ) māntimaḥ / śāṃbhavavisargakāryamakārāvasānakaśca / ata eva gṛhītaḥ / gṛhākāreṇa prāptaḥ / gṛhavāgartharūpopādhitādātmyenāvāptaḥ / ādāvamākalātmanopalabdhaḥ ityarthaḥ / tathā ādimaḥ / anuttarākārasvaravargavarṇānyatamarūpaḥ / antimaḥ śāktavisargabindudvayātmakaḥ / tatkāryabhūtaḥ / "śaṣasar‌" sūtrīvargavarṇānyatararūpo vā / śāmbhavavisargopahitastatkāryahalantyasūtrīyahakāravarṇātmako vā / paścādasāvahamākalātmanā vā upalabdhaścetyarthaḥ / tābhyāṃ tābhyāṃ ca krameṇa gṛhīkṛtassanjāgrahaśca kṛto yo varṇarāśiḥ / akārādimakārāntaḥ / tadādyanuttaravisargāntastattatkāryataścānyonyagarbhigarbhabhāvapratyāhārabhedairupalabdhaḥ svaravyañjako nādavyañjako vā varṇarāśiriti bhāvaḥ / tadātmikā / yā ahamiti svataḥprathā / amākalātmakaḥ svapāramārthikanāmarūpāhamātmakaśca pṛthūbhāva ityarthaḥ / saiveti vidheyaprādhānyavivakṣayā strītvaṃ / āgamaiḥ śāstraiḥ / mantravīyamiti svarūpamiti ca / sādhitā / "sojñātāvātmani svaṃ ca tiṣvātmīye" iti xnoṣāt upādhyupahitaliṅgatrayagūḍhābhisandhidṛgbhedena saṃjātasādhanā siddhasādhanā ca kṛteti / saivatvaṃ / guru gaurīmūrtiḥ / tanmayo gurūrapi / tvamevāsi / samākalādau kāladṛgiva prātipadikena tvadīyadṛgbhedenaiva svarūpepi yāgayogādi bhedakalpanā / svarūpadṛśā tu na kimapīti bhāvaḥ // 54-76 //
</2-54-76>
dvitīye vyavahāraikapramātṛyugalaspṛśi / vimarśe ciccandrikāsyabhāṣyādivyā cakorikā

dhanadānandanādhena kṛtā sarvārthasiddhidā / viceyamatra tataṃ mātṛmānayugaṃ budhaiḥ

ye śaktibhāvamaṇutāṃ samavāpuruccaiste gauravīṃ mupasadya sama (rcya) (rpya) mūrtiṃ / prauḍhāntarullasanadivyadaśāvalokamudghāṭayatu yadimāṃ sudidṛkṣavaḥ syuḥ

dhanadānandanādhīyaṃ bahudhā(')nyavivarjitaṃ mīyameva satataṃ sarve samupa (yuṃ)bhuṃ)jate

yathā guruḥ prasādaḥ syāśśabdenduśekhare / tatheyaṃ kālidāsānāṃ vyākhyā dīvyā cakorikā

xxtpravṛtyabhimukhīkaraṇā (rthamayāca) daparā (rdhya)(dhya)taḥ / vācāṃ syuccāvamīti (mṛ) tu)ṣyatvatra vimarśakāḥ

"āgamāśca vikārāśca pratyayāhadhātubhiḥ / ucyāryate tatasteṣu neme prāptāḥ kalādayaḥ

evaṃ mahā xxyakāravacopyatra nidarśanaṃ / kalanārahitesvāgamādīnāṃ pāṭhakarmaṇi //
// iti śrīdhanadānandanādhakṛtau cidgaganacandrikāvyākhyāyāṃ divyacakorikākhyāyāṃ dvitīyo vimarśaḥ samāptaḥ //
// śrīsadgurukāmākṣyambānandanādhacaraṇasarojayoḥ upāyanīkṛtaśceti śivam //