ચિદ્ગગનચન્દ્રિકા · અધ્યાય 1

॥ ૐ ॥
ચિદ્ગગનચન્દ્રિકા ॥
શ્રીમહાકવિ કાલિદાસવિરચિતા ।
ધનદાનન્દનાથદીક્ષાનામશાલિના,
કર્રા અગ્નિહોત્રશાસ્ત્રિશર્મણા વિરચિતયા ,
દિવ્યચકોરિકાખ્યવ્યાખ્યયા
સમલંકૃતા ॥
કર્રા જોગય્યશાસ્ત્રિહોદયૈઃ કલિકાતાનગરસ્યાગમાનુસન્ધાનસમિતિતઃ સ્વામિ ત્રિવિક્રમતીર્થપ્રકટિતાં સમ્પાદ્ય, એસ્. વિ. શાસ્ત્રીતિ વ્યવહૃતૈઃ રામાનન્દનાથદીક્ષાનશાલિભિઃ સિકિન્દ્રાબાદ્ (દક્કન્) નગરસ્થૈઃ નિજાંકાલેજીનામકકલાશાલાયાં રાજકીયવિદ્યાનિયમાનુરુદ્ધાંગ્લાદિભાષાત્રયવિદ્યાસુ એમ્.એ.વિદ્વાન્ ઇત્યાદિપદત્રયોત્તીર્ણપટ્ટભદ્રતયા લલિતાશતક, હંસતારાવલી, કામવિલાસાદિનૈકખણ્ડકાવ્યકલ્પનિર્માતૃતયાચ પ્રોફેસર્ પદાભિષિક્તૈઃ સરિપેલ્લ વિશ્વનાથશાસ્ત્રિમહોદયૈઃ પ્રાતિપદિકમાત્રાં ગ્લાનુવાદટીકાયાપિ સમલંકૃત્ય, ઈષ્ટુગોદાવરિડિ- અમલાપુરંતાલૂકાશાખાજાનપદાનાં ભટ્નવિલ્લિગ્રામસ્થિતાનાં xxxવિદ્યાયારીણાનાં, સ્વીય શ્રીશારદામુદ્રાક્ષરશાલાયાં xxxપરિષ્કૃતિપૂર્વકં સમ્મુદ્ર્યચ પ્રકાશ્યં નીતા, વિજયતે ॥ ક્રી. શ ॥ 1943
અથ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં દિવ્યચકોરિકાવ્યાખ્યાયાં ચ, ઉપોદ્ધાતે પૂર્વપીઠિકા ॥
અયિભોઃ ! પરિચરિત્રવિમર્શનૈકપ્રવણપારીર્ણચત્તાશ્ચરિત્રચતુરાનનાદિમહાબિરુદસહસ્રાંકિતાઃ જમ્બ્વાદિદ્વીપદ્વીપાન્તરવર્ષવર્ષાન્તખણ્ડખણ્ડાન્તવાસિનોવાગર્થૈકવિમર્શનપાણ્ડિતીવિમર્શકાગ્રેસરાઃ પણ્ડિત્પ્રકાણ્ડાઃ વિજ્ઞાયપયામિ કાઞ્ચન વિજ્ઞપ્તિં પ્રત્યૂષે પ્રદોષૈકરસિકાં પ્રતિપત્કલાશરીરામિવ સ્વીયા સ્વારાનુસ્વારવૈસર્ગિકીં નૈસર્ગિકીં વા નાદવાગર્થકલાં પ્રાતિપદિકવિમર્શેનાનુશીલનીયામનુશીલ્યાનુજિઘૃક્ષાદૃશ્યાપ્યનુગૃહ્ણન્ત્વિતિ । વિનિવેદયામિ સપ્રશ્રયં સાઞ્જલિબન્ધપ્રણામહસહસ્રમ્ । સ્વીયાં પરચરિત્રવિમર્શવિક્ષિપ્તામપિ દક્ષિણાં દૃશમસવ્યામપશવ્યાં વા અવામતયૈવાત્રાપિ વિનિવર્ત્ય વિનિપાતયન્ત્વિતિ ચ ।
વિદિતમેવૈતત્ કૈશ્ચનપાશ્ચાત્યૈરતએવાપ્રાચ્યવાસિતવામદર્શિભિસ્તદનુકારીભિશ્ચ પ્રકૃતૌ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાકૃતૌ, કર્તરિ કાલિદાસે ચ કૃતિપ્રકૃત્યોઃ કર્તૃનામરૂપેષ્વૈક્યાનૈક્યપરીક્ષાસમીક્ષાભ્યાં તત્તત્સ્વરૂપવિમર્શનપૂર્વકં, કૃતેરપિ પ્રકૃતેરિવ તદીયત્વાદીયત્વાન્યતરકક્ષ્યાનિર્ણયપર્યન્તમ્ । સોયં મહાકવિઃ કિયદ્વર્ષદેશીયઃ । કતિ વા, નામ, કલાન્વિતાઃ, કાલિદાસમહાકવયઃ । ઇત્યાદિ કુહૂચન્દારન્વેષાયમાણૈઃ, પરોક્ષકલિચન્દ્રાન્વેષમાત્રપર્યવસિતૈઃ, પ્રશ્નાવલિભિસ્સાકં નામૈકદેશીયકાલિવાગર્થયોત્તદીયયોઃ, સ્વીયયોર્વા, ચિદ્ગગનવાગર્થયોઃ, કૃતિપ્રકૃત્યોર્વા યૌગિકવાગર્થવિગ્રહસ્ય, મહાર્થમર્થસમ્બન્ધવિશેષેણાવિદુષામતએવ, કતિ, નામકલાન્વિતાઃ, મહાકવય ઇતિ, ગૂઢાભિસન્ધિનેવ સ્વાનુપજ્ઞેનાપિ પૃષ્ટાસુ, મહાકવિચન્દ્રવ્યક્તિષુ, ચરિત્રોણાપિ યાં કાઞ્ચન વ્યક્તિમજાનતાં સાહસિકાનામાધુનિકવિમર્શકધૌરેયાણાં પણ્ડિતપ્રકાણ્ડાનાં ચોદ્દણ્ડપ્રાકૃતબ્રહ્માણ્ડવિમર્શનવાગ્વિવાદરચનાવિલાસઃ ધાવધાવમદ્ય યાવન્નિર્ણયવિધૌ, પ્રાકૃતેપિ વા, પ્રાકૃતાં વા તાટસ્થ્યકાષ્ઠા મધિરુહ્ય, હન્ત ન વિશ્રામ્યતીતિમહદિદં શોકસ્થાનં લોકસ્ય । મમાપ્યેતચ્છ્રાવંશ્રાવં દર્શદર્શ`મશ્વોપ્યનશ્વતરો હ્યગૃધ્નુર્ગર્દભાયતેઽ ઇતિ લોકોક્ત્યનુસારેણ કૃતિપ્રકૃતિનામૈ રૂપૈક્યવિષયેપ્યસઞ્જાતવિરોધન્યાયેનૈવં સઞ્જાતસ્સંશયઃ ।

તદત્ર કૃતિપ્રકૃતિકર્તૃનામરૂપૈક્યગતે વિવાદે વિષયે, કલિકાતાનગરવાસિભિરાગમાનુસન્ધાનસમિતીયૈર્મૂલકૃતેઃ કૃતિમૂલસ્ય વા પ્રબન્ધસ્ય સમ્પાદકૈસ્તત્પ્રકાશકૈશ્ચ, શ્રીસ્વામિત્રિવિક્રમતીર્થપાદૈરુપોદ્ધાતે સ્વીયે ---- "ગ્રન્થસ્યાસ્ય કર્તા કાલિદાસ ઇતિ ગ્રન્થપરિશીલનેનાપિ નિશ્ચેતું શક્યમ્" ઇત્યુદ્ધોષ્ય "જનશ્રુતિરપ્યેવં કિલ । સા ચ સત્યા" ઇત્યાદિના જનશ્રુતેઃ સ્વશ્રુત્યાસાકં શ્રુતિમૂલતાં સમ્પાદ્ય, મૂલગ્રન્થેપિ મહાકવિનૈવાનુત્તરમહાર્થક્રમોપાસનારહસ્યબોધિકયા `કાલિઽ ઇતિ, તથા `કાલિદાસેતિઽ ચ, તથા `સ્વોદિતં દાસજલ્પિતંઽ `કાલિદાસરચિતાં ચ પંચિકામ્ઽ ઇત્યન્તં શ્લોકસઙ્ખ્યાયાં 3-272-306-307-308 શ્લોકેષુ સ્વાત્મગુરુદેવતાચક્રક્રમનામરૂપાન્તમૂર્ત્યાશયેન જાનશ્રુતિના શબ્દેન સાકં સ્વીયાં શૃતિં કૃતિપ્રકૃતિકર્તૃનામરૂપૈકીકરણે સ્વતઃ પ્રમાણશબ્દવત્સ્વયમપિ પ્રમાણયદ્ભિસ્સુસમાધિના સમાધાય વિશ્રામિતશ્ચાતુર્યચતુરાપ્રાચ્યપ્રગલ્ભો વાગ્વિવાદઃ । અથ તદીયચિદ્ગગનચન્દ્રિકામહાકૃતિપ્રકૃત્યોસ્તદીયત્વાતદીયત્વવાગ્વાદસમાધાને વિશ્રાન્તૌ વા સ્વન્તત્વાસ્વન્તત્વાભ્યામપીદમેવ માનં તત્વજિજ્ઞાસૂનાં પર્યાપ્તમ્ । યદત્ર નાદનાધતદન્તનવકત્રયૈકરૂપયા, વૈષયિક્યા, વૈદિક્યા વા અહંગ્રહોપાસ્ત્યા, સંસિદ્ધકાલીકાલમિથુનતાદાત્મ્યભાવસ્ય મહાકવૈર્વૈદિકતાન્ત્રિકપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમૈકરસ્યેન, નાદનાધતદન્તનવકત્રિપુટીત્રયાત્મકાનાં, વાગર્થષડધ્વમયાનાં ત્રિચતુઃપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમાણાં, વર્ણનાવસરે અન્નમયાદ્યાનન્દમયાન્તેષુ, વૈદિકપઞ્ચકોશેષુ મધ્યમમાનન્યાયેન તદીયપ્રાણમનોવિજ્ઞાનમયે સૂક્ષ્મલૈઙ્ગિકે, ગગને, વાઙ્મનઃપ્રાણવૈશ્વનરનાદમયશરીરસ્ય, કાલીકાલેશ્વરમિધુનસ્ય, સકલજગત્કારણત્વવિવક્ષયા "પરસ્પરતપસ્સમ્પત્ફલાયિતપરસ્પરૌ । પ્રપપ઼ઞ્ચમાતાપિતરૌ પ્રાંચૌ જાયાપતી સ્તુમઃ"ઇત્યેતલ્લક્ષણલક્ષિતે અનાદિનાદષડધ્વગર્મિતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્યેકરૂપે પ્રમાત્રાદિમહાત્રિપુટીસમષ્ટિમિધુને મહાસૂત્રાત્મન્યેવ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" "યસ્ય નિશ્વસિતં વેદાઃ યો વેદેભ્યોખિલં જગત્ નિર્મમે" "અસ્યમહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેવૈતઘદૃગ્વેદો યજુર્વેદસ્સામવેદઃ" ઇત્યુક્તલક્ષણશ્રુત્યાદિતન્ત્રાગમાન્તનાદવાગર્થેષુ પ્રમાણીભૂતાનાં સ્વરવર્ણકલામાતૃકાનાં ત્રિપુટઃપઞ્ચીકરણાદિના તુરીયતદતીતાનન્દમયોપાધિસમન્વયેન ચ "ચિલ્લોચનેન સતતં શિવમીક્ષિતમન્વયે ચ સદ્ભાવે । લબ્ધુંચ પૂર્ણભાવં યદિ ચેતસ્સમુપાધ્વમિમામ્" ઇત્યાદિના । "સ વા એષ પુરુષઃ પઞ્ચધા પઞ્ચાત્મા યેન સર્વમિદં પ્રોતં પૃથિવીચાન્તરિક્ષં ચ દ્યૌશ્ચ દિશશ્ચાવાંતરદિશાશ્ચ સવૈ સર્વમિદં જગત્સસભૂતગં સ ભવ્યમ્" ઇત્યાદિ તૈત્તિરીયમહાનારાયણીયોપનિષદુપાન્ત્યખણ્ડિકોક્તન્યાયેન, "ધામયદ્ભવતિ મુદ્રયા સમં" ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણધામસંવિદ્વર્ણક્રમત્રયૈક્યેન સાકં પ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયબૃન્દચક્રોપાસ્તિં સાંગોપાઙ્ગં વર્ણયતો મહાવીધૌરેયસ્ય, કવિચન્દ્રસ્ય, વાગર્થૈક્યસ્વરૂપતત્વાવભોદને, સ્વોપમાનછદ્મના, સ્વીયએવ રઘુવંશમહાકાવ્યારમ્ભમઙ્ગલશ્લોકઃ "વાગર્થાવિવ સમ્પૃક્તૌ" ઇત્યાદિના સર્વેષાં વાદિપ્રતિવાદિનામસાધ્યકોટિપ્રવિષ્ટતયાઽવિપ્રતિપન્નસૂત્રપ્રાયઃ । "માનિષા"દેત્યાકારકશ્રીમદ્રામાયણસૂત્રશ્લોકવત્ "યાહમિત્યુદિતવાક્પરા ચ સા" ઇત્યાદિના સ્વાર્થતોપ્યનૂદ્ય સકલવાગર્થપ્રતિપત્તિમયાય મહાવિદ્યાનન્દલાભાયાં, તતઃ । "પૂર્ણપીઠકૃતં સિદ્ધે સ્તદ્ભાવસ્તવમાદરાત્ । વાનરાર્થં મહાગુબ્યં શ્રીવત્સો વિદધે સ તુ " ઇત્યન્તગ્રન્થસદર્ભેણ તદ્ભાષ્યેણેવ પૂર્ણપીઠીકૃતશ્ચેતિ સ્વોક્ત્યા સ્વગ્રન્થાનુશીલનેનચાવગમ્યતે । કિંચાત્ર "ધમમુદ્રાવર્ણકલાસંવિદ્ભાવસ્વભાવતઃ । પાતાનિકેતદૃ(સૃ) ષ્ટ્યા ચ બૃન્દચક્રં પ્રકાશિતં" ઇતિ તન્ત્રાલોકાદ્યુક્તાષ્ટવિધબૃન્દચક્રં પ્રકાશિતં" ઇતિ તન્ત્રાલોકાદ્યુક્તાષ્ટનિધબૃન્દચક્રોપાસ્તિદૃષ્ટિભેદાનાં ધામસંવિદ્વર્ણક્રમત્રયાન્તર્ભાવવર્ણનેન । "અષ્ટધા સ્ફુરતિ યા પુરી, અષ્ટપુર્યુદિતવાસનાત્મના" ઇત્યાદિતત્તત્પુર્યષ્ટકવાસનાભેદવર્ણનેન ચાભિજ્ઞાનશાકુન્તલનાટકીયનાન્દીશ્લોકવર્ણિતાત્મીયમૂર્ત્યષ્ટકપ્રત્યભિજ્ઞાપનમ્ । પ્રથમવિમર્શે દ્વિતીયમઙ્ગલશ્લોકસ્ય તુરીયચરણપૂરણે સ્વીયમાલવિકાગ્નિમાત્રનાટકીયનાન્દીશ્લોકવર્ણિતાત્મીયમૂર્ત્યષ્ટકપ્રત્યભિજ્ઞાપનમ્ । પ્રથમવિમર્શે દ્વિતીયમઙ્ગલશ્લોકસ્ય તુરીયચરણપૂરણે સ્વીયમાલવિકાગ્નિમાત્રનાટકીયનાન્દીશ્લોકવર્ણિતાત્મીયમૂર્ત્યષ્ટકપ્રત્યભિજ્ઞાપનમ્ । પ્રથમવિમર્શે દ્વિતીયમઙ્ગલશ્લોકસ્ય તુરીયચરણપૂરણે સ્વીયમાલવિકાગ્નિમિત્રનાટકીયનાન્દીશ્લોકતુરીયચરણસ્યૈવ "સન્માર્ગાલોકનાય વ્યપનયતુ સ વ સ્તામસીં વૃત્તિમીશઃ" ઇત્યસ્યાનન્યવાગર્થભાવાદિચૌર્યેણ કણ્ઠોક્ત્યુપનિબન્ધનાદીનિબહૂનિવ્યાવર્તકાન્યસ્યા અપિ કૃતેઃ પ્રકૃત્યા સાકં તદીયતાં પોષયન્ત્યેવેતિ પુનરુક્તપ્રાયં । કિંચ `વાઙ્મયામૃતનિધિઃ પ્રકાશતે કાલિદાસ ઇતિ કોપિ ચન્દ્રમાઃ । યેન ચિદ્ગનનચન્દ્રિકા કૃતા હૃદગુહાસુ સુધિયાં હૃતં તમઃઽ ઇત્યાદિ કવિચક્રવર્તિવિરચિતં હૃદયચન્દ્રિકાવચનપપ્યસ્મિન્નર્થે શાબ્દં પ્રમાણપદમધિતિષ્ઠતિ । તથાત્રપ્રથમવિમર્શએવ `યઃ કિલાસઽ ઇત્યાદિસૂત્રાત્મપ્રમેયકે સૂત્રશ્લોકે તદીયમહાપ્રમેયેન સૂત્રિતપરશામ્ભવભિધુનઘટકી (ઘટી) ભૂતેન પરાહંમન્ત્રમયવાગર્થચરણસઘટ્ટેન મિશ્રિતવાસનાચરણમયસ્યાનુત્તરમહાનિર્વાણચરણમહાર્થસ્ય વર્ણનવૈશારત્વેન મેઘદૂતકાવ્યે ગૌરીશિખરવર્ણનાવસરે યક્ષકૃતમેઘોપદેશચ્છલેન "યસ્મિન્ દૃષ્ટે કરણવિગમાદૂર્ધ્વમુદ્ધૃતપાપાઃ કલ્પિષ્યન્તે સ્થિરગણપદપ્રાપ્તયે શ્રદ્ધધાનાઃ" ઇત્યાદિના વર્ણિતમહાશામ્ભવચરણવિભૂતિરનાહૂતાપિ સ્મૃતિપથમધિરોહતીતિ તદ્વિદોત્ર પ્રમાણમિત્યનુત્તરસંપ્રદાયમહાર્થસિદ્ધાનાં મહદુદાહરણમ્ । અથાપિ મદીયસ્સંશયસ્તદવસ્થએવ કાલિદાસકૃતિપ્રકૃતિનામરૂપૈક્યે । યતઃ સ્યાત્કાચન રૂપાંતરમાપન્નાપ્યરૂપા સરૂપા વા તદીયચિદ્ગગનચન્દ્રિકાકૃતિપ્રકૃતિર્મહાકૃતિરિવેત્યસન્મૂલસ્ય તુર્યાતીતમપ્યતીત્ય વર્તમાનસ્ય પ્રપઞ્ચપઞ્ચમસ્યાનુન્મૂલનાત્સંશયસ્યેતિ પુનઃ પુનરુક્તભયમપ્યવિગણય્ય સુદૂરંધાવન્વિમર્શકાગ્રણીભ્યઃ પ્રાચ્યાપ્રાચ્યવિદ્વદ્વીરધૌરેયેભ્યો જિહ્નેમિ ન સાહસાદુલ્લિખિતમપીતિ ક્ષન્તવ્યોસ્મિ વિનિવેદનલજ્જયાપ્યલમામૂલચૂડમસ્મદીવ્યાખ્યયા સાકમપરોક્ષમૂલકૃતિવિમર્શકાણામિતિ ચાવેદ્ય વિરમ્યેતે મેષાણ્ડતોલનતુલ્યાદપ્રાચ્યવિમ્રષ્ટૃવિમર્શનપ્રયાસાત્ ।

કિઞ્ચાત્ર કિંચિદ્જ્ઞાનામપ્રસ્તુતાપિ પ્રાકૃતકાલિકી સ્વાનુભૂત્યાઽપ્રાકૃતકાલિકી ચ વસ્તુગતિર્માયયાઽમાયકલોકવઞ્ચનકારિણી ધર્માચાર્યવેષસઞ્છન્ના, મહાજનાનાં જાગતૃયે કિંચિદિવાવેદ્યતે "સિદ્ધનાદકૃતતત્ક્રમસ્તુતેઃ કાલિદાસરચિતાં ચ પંચિકામ્" ઇતિ તુરીયવિમર્શપર્યન્તોક્તાં મહાકવિચન્દ્રસૂક્તિં પ્રમાણીકૃત્યૈતન્મૂલકૃતિપ્રકૃતેરાદિસિદ્ધનાધકૃતાયાઃ ક્રમસ્તુતેસ્સુવિલિફ્સયા મહાન્તમપિ વ્યયસાયાદિકષ્ટમવિગણય્ય, સુદૂરં પરિભ્રામ્ય, દુસ્સહં દુઃખમપિ સોઢમ્ । તદ્લાભેન તત્સર્વં ભસ્મનીવ હુતમ્ । તતો સ્વસદ્ગુરુનિર્વાણચરણપ્રસારબલેન મહાકાવેરનુત્તરત્ત્વરનાદબિન્દુકલાવાગર્થક્રમત્રિચતુઃપઞ્ચપુટીસ્રોતઃસ્વચ્છન્દચારિતા સાક્ષાદુપલબ્ધેત્યનુત્તરસિદ્ધાન્તપ્રબન્ધ દારિદ્ર્યેપિ યથા વ્યાચિકીર્ષુતા ગલગ્રાહિણી સંવૃત્તા તત્પુરસ્તાદુત્તરપીઠિકાયાં મૂલાગમનિવેદનપ્રકરણે અનુપદભાવેદયિષ્યતે । પરંત્વત્ર રાષ્ટ્રરાજકીયવિડ્વરાદિના વિડ્વરાહાદિનેવ વિરુદ્ધદિગ્દેશકાલવાત્યાદિભયેન લૌકિકદ્રવિણલોપેન ચાયસાક્ષરમુદ્રપણોપયુક્તવિશ્વમયગ્રન્થાક્ષરષડધ્વલેખનાદેઃ કૃત્યપઞ્ચકક્ષારોદાદન્તરાયયાદસ્સંકુલાદુત્તીર્ય ક્ષીરોદપ્રાન્તસંચારિણીં દિવ્ય ચકોરિકાં વર્ષદ્વયાદારભ્યેયત્યપિ કાલસ્રોતસિ ધર્માત્યયોષસ્સુ ચક્રવાકીમિવશારદપ્રદોષેષુ લૌકિક્યા અપિ ચન્દ્રિકાયા આસ્વાદતૃષયા ચાન્દ્રાયણવ્રતસ્થામિવ વિરહિણીમુપોષિતામવલોક્યાપિ "સર્વારમ્ભાસ્તણ્ડુલપ્રસ્થમૂલાઃ" ઇત્યભિયુક્તસુભાષિતં સ્મારં સ્મારં કા ગતિરિતીવોર્ધ્વદૃક્કાગતપત્રાદિલોપેન તન્નિષ્ક્રયમૂલ્યદારિદ્ર્યેણ તદર્થષડધ્વપર્યવસિતપાધેયલોપાદિના ચ મહતે દુઃખાય ભાજનીભૂયૈવ પરમદારિદ્ર્યપૂર્ણપીઠીકૃતશ્ચ યાવદ્વિરજ્યે, ઇયત્યન્તરાલે યથાવદનુભૂયમાનદેશપર્યટનાદિકં કાગતપત્રદારિદ્ર્યપ્રભૃતિ પાથેયલોપાવધિકં ચ સુદુસ્સહદુઃખગ્રામમચતુરક્ષીણમપિ ચતુરાક્ષચાતુર્યેણાધ્યક્ષણક્ષીકૃત્ય શિકિન્દ્રાબાદ્ (દક્કન્) નગરે યસ્. વિ. શાસ્ત્રિમહોદયાઃ `તૃણાનિ ભૂમિરુદકં સૂનૃતા વાક્તુરીયકા । સતાં ગેહેષુ સતતં નોચ્છિદ્યન્તે કદાચનઽ ઇત્યુક્તમાનવમહાસ્માર્તધર્મસ્ય સ્વયમાદર્શીભૂય સ્વાવસધ્યપ્રદાનપૂર્વકં વક્ષ્યમાણક્રમેણાસ્યા દિવ્યચકોરિકાવ્યાખ્યાયાઃ મહાસીતાસાવિત્ર્યાઃ મૈથિલો રાજર્ષિરિવ કાલિદાસીયહૃદ્વ્યોમ્નિ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાસ્સૌભિકયજ્ઞવાટે વેદીકર્ષણાદિયાવજ્જગત્યા રામપાણિગ્રહાન્તખણ્ડકથાયાં પાશુપતધનુરાકર્ષણપણબન્ધેન યાવદ્ભારવહનાર્થમુપનાયકઃ પીઠમર્દ ઇવ યાવત્પ્રત્યભવન્, તેષ્વેવ દિનેષુ શૌષ્કલ ઇવ રાવણપુરોધાઃ ધર્મધ્વજધર્માણામપિ દ્રોગ્ધા તાદૃશસ્યૈવ વિરૂપધર્માભાસાચાર્યપીઠસ્ય વ્યવસ્થાપકઃ કિલ શાઙ્કરાપશદો નામ ક્વચિન્મહારાત્રે "આદિલાબાદ્નગરીયધર્મવિપ્લવસમીકરણાર્થમગ્નિહોત્રશાસ્ત્રિણો મયાસાકં માસદ્વયં યાવત્પીઠસન્નિધૌ ધર્મવ્યવસ્થાપનાદિના કાર્યક્રમેણોપવાસાર્થં પ્રેષણીયા" ઇતિ જગદ્ગુરુપીઠમિતિ નામ માત્રશ્રવણેનૈવ પ્રાકૃતધર્મધ્વજેષુ કલ્યન્તજગદ્ગૌરવેષુ પીઠધર્મદ્રોહિષુ ધનાગમાર્થં શિક્ષિતધર્મધ્વજરહસ્યેષ્વનનુભવદોષેણાજાગરૂકતયા સુલભપ્રતારણાન્ એસ્. વિ. શાસ્ત્રિમહોદયાન્ ધાર્વાડનગરીયાણાં નાગેશશાસ્ત્રિણાં વારણસીયાનાં રાજેશ્વરશાસ્ત્રિણાં ચ મહોપાધ્યાયાનાં સ્વલિથિપત્રિકાણાં પ્રતિસમાધાનકલ્પિતપત્રાદિમિશ્ચદ્મના સાનુનયમિવ સુગુપ્તશાઠ્યલિઙ્ગૈરતિગાઢં વિપ્રલભ્ય યાવદયાચયત્ તાવતૈવ તદાનીં સ્વીયં દિવ્યચકોરિકાસમ્મુદ્રણાદિમહાકાર્યક્રમભારંનિવેદ્યાપિ પરપ્રતારણપણ્ડિતેન તેન સુદૂરં વિપ્રલબ્ધતય્ સ્વોપક્રાન્તે મુદ્રાપણાદિકાર્યભારે લબ્ધમિવ હસ્તાવલમ્બં મત્વા તત્સર્વં નિશ્વસ્યાપ્યચિતથં વિશ્વસ્ય યાવદાવિઃશ્વસન્ -- તાવદયિ ભોઃ ! `વિરૂપાક્ષં ખલુ પીઠમકુલં કુલવિદ્યાસુ સંહારૈકતત્પરં મયાનુભૂતપૂર્વમેવઽ ઇત્યાદ્યસ્મદીયં હિતવચનમપ્યવિગણથ્ય સુગાઢવિપ્રલબ્ધતયા માં તેન શાંકરાપશદેનસાકં પીઠસન્નિધૌ ધર્મવિપ્લવસમીકરણચ્છમના તાદાત્વિકવિદ્વલ્લોપપૂર્તયે બહુધાઽભ્યચોદયન્ । પૂર્વાનુભૂતદુશ્ચરિતોપ્યહં એસ્.વિ. શાસ્ત્રિમહોદયાનાં પીઠગૌરવેણ દાક્ષિણ્યેન ચોભયતઃ પાશબદ્ધશ્શકુન્તૈવ તત્પીઠસન્નિધૌ `ઉપભ્રવૃષણંભ્રંશભ્રમાલસસૃગાલવત્ । રાજન્બહૂન્યહાન્યત્ર યાપિતાનિ વૃધામાયાઽ ઇતિ કેનચિદ્વિપશ્ચિતા સુભાષિતમેષાણ્ડપતનભ્રમાલસસૃગાલન્યાયેન તત્રૈવ પ્રત્યહં શિકિન્દ્રાબાદ્નગરાચ્છાસ્ત્રિવર્યૈઃ પત્રાદિભિરાહૂતો યિયાસુરેવ `શ્વઃ પરશ્વઽ ઇત્યુત્સવવિગર્હૈર્ગુરુવર્યૈશ્શાંકરાપશદેન ચ કુબારેનુજાયમાનેન વાર્યમાણ એવ કિંચિન્ન્યૂનં માસચતુષ્ટયમનૈષમ્ । અત્રાન્તરે સ્વીયગ્રામે પુત્રપ્રતિરૂપઃ શ્રીમાન્ સ્વધર્માદપ્રચ્યુતજીવિતો ધનાઢ્યો મદીયો બહિશ્ચરઃ પ્રાણૈવ વણિઙ્મણિઃ શિષ્યઃ મુમૂર્ષુરાસ્તે સત્વરમાગમ્યતામિતિ દિદૃક્ષાતિશયેન યદાસ્મિ તન્ત્રીવાર્તયાઽઽહૂતઃ તદાનીં શાંકરાપશદેન પાથેયેનાપ્યનુપકૃત્ય વૃથૈવ પ્રહિતઃ । મદીયઃ પાથેયભારોપિ યદા શાસ્ત્રિવર્યાણાં મૂર્ધ્ન્યપતત્ । તદા ખલુ મયા સાકં શાસ્ત્રિવર્યાણામપિ પૂર્વોક્તશાઙ્કરાપશદીયા ઉરભ્રવૃષણભ્રંશભ્રમનિવૃત્તિશ્શુક્તિમુક્તેવ મુક્તાફલેન સાકં સપ્રયાસં સંપાદિતેત્યાદીનિ બહૂનિ શાંકરાપશદીયાનિ સ્વેચ્છાનિચ્છાપરેચ્છાપ્રારબ્ધાન્યન્તરાયસહસ્રાણિ દૈવેચ્છાપ્રારબ્ધાનીવોત્તીર્યાપિ દિવ્યચકોરિકાખ્યા વ્યાખ્યા જગત્યરામપાણિગ્રહોત્સવાનન્દે પ્રથમદ્વિતીયવિમર્શખણ્ડોત્સવાનન્દપાત્રતામેતાવતીમપ્યનુવમૂવેતિ મહદિદમાનન્દસ્થાનમ્ । અત્ર મૂલકૃતાવાગમાનુસન્ધાનસમિતીયેનેતરેણવાંગ્લપણ્ડિતવરેણ વિલિખ્ય વ્યાખ્યાતેચાગોત્રવિત્પ્રવરતુલ્યે આંગ્લવાઙ્મયોપોદ્ધાતે `પૂર્ણપીઠકૃતં સિદ્ધેઽરિત્યાનુષ્ટુભીં કવેરંતિમશ્લોકપ્રતિજ્ઞામુદાહૃત્ય પ્રબન્ધસ્યાસ્યશ્રીવત્સાપરનામા ચોરિતકાલિદાસમહાર્થવરનામા ચ કશ્ચિત્પંડિતવરઃ કર્તેવ પ્રતિભાતીતિ શ્રીવત્સવાગર્થાર્થકલાયા અપ્યવિવેકેનાજ્ઞાનેનવા વિલેખનપાંડિત્યસાહસં પંડિતાનામિવ પ્રાચીનાનાં મુંડિતાનામપિ મહાંતમુપહાસમાપાદયતીત્યલં કાલેયવિજૃમ્ભણવિમર્શપાંડિત્યેન । સ્થાલીપુલાકન્યયેનાપ્યેતત્ શ્લોકવ્યાખ્યાવિમર્શકાણામપરોક્ષમેવ પ્રતિભાસત ઇત્યનવમાપિ નવમીવ લેખિની તદઙ્કનાત્સ્વાંકાચ્ચ પ્રતિનિવૃત્તા સ્વરૂપે વિશ્રામ્યતીત્યતો ન તત્રાપ્યગ્રહઃ ॥ ઇતીયમુપોદ્ધાતે પૂર્વપીઠિકા ॥ શ્રી શ્રી શ્રી ॥
અથૈતસ્યાશ્ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાઃ પ્રમેયગુરુક્રમપ્રણાલિકયા
સ્વપ્રકૃતેરિવ સપ્રમેયસ્તદાગમો નામ-
ઉપોદ્ધાતોત્તરપીઠિકા ।

અથૈતસ્ય મૂલપ્રબન્ધરાજસ્ય રાજમહેન્દ્રવરનગર્યાં બહુધાન્યાદિવર્ષે ચાશ્વિને શુક્લપક્ષે 1938 સં -- 10 માસિ કારણાન્તરેણાનિવૃત્તગતૌ વર્તમાને મયિ મન્નિકટમાગતેભ્યો યદૃચ્છયા બ્રહ્મ શ્રીયુતેભ્યઃ કર્રોપાહ્વજોગય્યશાસ્ત્રિમહોદયેભ્યસ્સકાશાત્સંક્ષેપતઃ કિઞ્ચિદિવ ટીકારિરચયિષયા તીર્થીકરણાર્થમિવાગમઃ । તત્ર યદિહ્યહમદક્ષિણોપિ દાક્ષિણ્યેન પ્રવર્તેયમ્, ગણ્ડસ્યોપરિ પિટકા સંવૃત્તેતિ લૌકિકીં નીતિમનુસૃત્યાઽકામયાનોપિ તન્મુદ્રણાદૌ મહતાડમ્બરેણ સંસારાડમ્બરેણેવ ગલે ગૃહીતો ભવેયમિત્યાગામિચિત્રિતગૂઢાભિસંધિતો ભિયાચાનુત્તરસ્રોતઃ કાઠિન્યપ્રયુક્તયા દ્વિત્રિવારં નિષિધ્ય વિરજ્યમાનેનાપિ, કિંચિન્ન્યૂનપંચાશદ્વાર્ષિકાધ્યયનસંપાદિતાનામનાત્મકલાનામિવ સ્થિતાનાં ચતુષ્ષષ્ટિકલાનામાવિદ્યકાર્થકામદોહનાય, માનુષવિત્તાર્જનાદાવનુપયુક્તત્વેન, દરિદ્રમનોરથવદ્દુર્વિનિયોગભયાન્નુ, ભારતીયવાગર્થપરિભાષાઽનાન્તરીયકાયાં ભાષાવાઙ્મયપૂજાયામધીતકલાનાં મન્ત્રપુષ્પાઞ્જલિપ્રદાનલોભાન્નુ, વાઙ્મયમહાયાગીયાવબૃધસ્નાનલોભાન્નુ, સ્વાત્મદેવતાપ્રેરણબલાન્નુ, અજ્ઞાતમૂલાત્ ભવિતવ્યતાબલાત્કિલ બલાત્કારેણૈવ પ્રવૃત્તિરૂરીકૃતા । તતો ગૃહાનાગતેન ગ્રહગૃહીતેનેવ, માસષટ્કમનન્યદૃશા, રાત્રિંદિવં મષ્યાકૃતેરિવ મહાકૃત્યા, લાંછિતેયં ચકોરિકાનામાભાસચકોરિકા વ્યાખ્યા । તદનુ તદનુત્તરસિદ્ધાન્તતન્ત્રગ્રન્થદારિદ્ર્યેણં તલ્લિફ્સયા પુરૈવ પરિચિતાનામસ્મત્સગોત્રત્વેન સોદરાણામદ્યયાવદેકહાયનાદર્વાક્કીર્તિકાંતાયા આકલ્પસંસ્થાપનેનાલંકૃતશ્રીનગરાણાં બ્રહ્મશ્રીયુતાનાં કર્રોપાહ્વસુબ્રહ્મણ્યશાસ્ત્રીમહોદયાનાં એલ્. એલ્. બિ. પટ્ટભદ્રતયા બલ્લારિડિ ॥ હોસ્પેટ ડિ ॥ મુસફ્કોર્ટુન્યાયસ્થાને પ્રાડ્વિવાકાનામપ્યનુત્તરસિદ્ધાન્તપારંગતાનાં સવિધમવાપ્ય, ઉષિત્વાચ સાર્થમાસં, ? તન્ત્રાલોક 2 તન્ત્રસારલઘુવિવૃતિ 3 માલિનીવિજયવાર્તિક 4 હૃદયચન્દ્રિકા 5 સૌભાગ્યવાસનાપદ્ધતિ 6 મહાનયપ્રકાશ 7 આનન્દકલ્પલતિકાદિષુ તત્તદુપયુક્તગ્રન્થભાગમુપલભ્યમષ્યાકૃતિલાઞ્છિતામાભાસચકોરિકાં યાવદાશ્રાવયિષં તાવતૈવાનન્દોલ્લાસભરિતૈસ્તૈર્દ્વાવિંશતિવર્ષકલ્પેભ્યઃ પ્રાક્ વિલેખ્ય સમ્પાદિતા સંરક્ષિતા ચ, મૂલકૃતિમાત્રાકલ્પા, ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાઽદ્ય યાવદન્વર્થનામા, સાલઙ્કારાશ્રમપૂર્ણા, વિશ્રમણીયા કલ્પા ચ સમજનીત્યામૂલચૂડમસંલક્ષિતક્રમચકોરિકાભાસા સહાયેનૈવ સંતૃપ્તિજ્યોત્સ્નારિતાન્તરઙ્ગતયા વિનિશ્વસિતમિવ । તતઃ સ્વીયમાનન્દોલ્લાસભરં પત્રિકામુખેન પ્રકટય્ય ચ કૃતકૃત્યં મન્યમાના ઇવ દિવં યયુઃ । પશ્ચાત્તાં પશ્ચાત્તાપલાઞ્છિતાં તદનુતાપાનુબદ્ધહૃદ્વ્યોમા દિવ્યચકોરીકરણકૌતુકેન સ્વદ્યોત ઇવ તૈસ્સાકં દિવમુત્પતિષ્યન્વાગર્થષડધ્વપથેન નાક્ષત્રં વ્યોમ યદા નિરણૈષમ્, તદાસ્મચ્છારીરકૈકસમ્બન્ધિનોપિ વિનીતાન્તેવાસિકલ્પાઃ ત્રિલિઙ્ગસંસ્કૃતાંગ્લભાષાત્રિતયેપિ રાજકીયભાષાનિયમાનુરુદ્ધવિદ્યાશાખાયાં એમ્. એ. વિદ્વાન્ ઇત્યાદિપદત્રિતયોત્તીર્ણપટ્ટભદ્રતયા હૈદરાબાદ્ (દક્કન્) નગરે નિજાંકાલેજીનામકાંગ્લવિદ્યાશાલાયાં સંસ્કૃતાન્ધ્રભાષાધ્યાપકેષુ પ્રોફેસર પદાભિષિક્તા અપ્યનુત્તરસિદ્ધાન્તમહાનન્દસામ્રાજ્યપદેપિ કૃતાભિષેકતયા રામાનન્દનાથદીક્ષાનામશાલિનશ્ચ એસ્. વિ. શાસ્ત્રીત્યાંગ્લવ્યાવહારિકનામ્ના લલિતાશતકહંસતારાવલી - કામવિલાસાદિનૈકખણ્ડકાવ્યકલ્પનિર્માતારસ્સરિપેલ્લ વિશ્વનાથશાસ્ત્રિમહોદયાસ્સાનન્દસમ્ભ્રમમાંગ્લપણ્ડિતલોકમહોપકારાયાસ્યાઃ કૃતિપ્રકૃતેઃ શ્લોકવાક્યાર્થમાત્રસ્યાંગ્લભાષાપરિવર્તનેપિ શ્રદ્ધાપુરસ્સરમેતદીયં દિવ્યચકોરિકાવ્યાખ્યામુદ્રાપણાદિભારં સ્વસ્કન્ધયોર્યુગન્ધરવત્ સ્વયમેવાસિષજન્નિત્યહો મહત્સાહસમ્ । યાવદેવં ગુરુત્રયમુખ્યયા નાધપરમ્પરયાઽયમસ્યાગમપ્રકારઃ । અત્રાન્તરે અદ્ય ગુરુદ્વયસ્ય મનવસિદ્ધૌઘમિથુનસ્યેવ કુલસહસ્રારપતિતસ્ય કર્રોપલાઞ્છિતત્વેન મદીયસ્યાત્રિવંશસમુદ્ભૂતસ્ય વિદ્યાવીર્યૈકપ્રભવસ્યાત્રિગોત્રકુલસ્યાપિ સત્રિંશપૂરણેન લોકપ્રત્યાયનાર્થમિવ તાદૃશત્વેન તત્રવૈ ત્રિચતુઃ પઞ્ચાવાહક્રમભેદેપિ તલ્લાંછનાર્થમિવ કર્રાશબ્દસ્ય પ્રાકૃતાન્ધ્રભાષાપરિભાષયા દણ્ડશબ્દપર્યાયતાપ્રયુક્તદણ્ડક્રમાનુવૃત્યા ચ ઉક્તલક્ષણત્રિચતુઃપઞ્ચવાહક્રમભેદભિન્નદણ્ડક્રમાનુવૃત્તાવપિત્ર્યર્થમહાક્રમલોભેનેવ ત્રિદણ્ડક્રમાનુરુદ્ધેન દૈવાનીતેન ત્રિદણ્ડસન્યાસેનેવ શિષ્યૌઘપંક્તિપતિતેન મયાપિ પુરા મષ્યાકૃતિલાંછિતેવ ભાસમાનાઽઽભાસચકોરિકા કુલાકુલસહસ્રારસામરસ્ત્યેનૈવ દિવ્યચકોરીકૃતા ચેતીયતા કાલક્રમેણ સમૂલકલ્પઃ, પ્રબન્ધાગમોપિ, આગમૈવ ધામસંવિદ્વર્ણક્રમેસ્ત્રિપુટીકાનુબદ્ધસ્ત્રિવૃત્કરણેનેવ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિચક્રત્રયાનુબન્ધેનાપિ, કલિકાતાનમરસ્થાગમાનુસન્ધાનસમિતીયત્રિવિક્રમતીર્થપાદપ્રેરિતોપ્યત્રિવિકમક્રમાનુવૃત્યા તુરીયકુલક્રમાનુરુદ્ધે, વંશદણ્ડપર્વણિ, મદીયે મયિ વા, તુર્યાતીતમહાનન્દમૂર્તિચક્રીકૃતશ્ચેત્યનેન મહાનન્દવીચીસંરમ્ભરસોલ્લાસભરેણૈતત્કૃતૌ નિર્વાહાયકિલાતીતતુર્યક્રમોપિ તુરીયાનન્દમૂર્તિચક્રમાત્રરૂપોસ્મિ સંવૃત્તઃ । "મુણ્ડનં જ્ઞાનરૂપણે દણ્ડનં ચ ક્રિયાત્મ(ના)તા । મુણ્ડદણ્ડક્રમૌ તેન મતૌ જ્ઞાનક્રિયાત્મકૌ ॥ ઇતિ મહાર્થમઞ્જરી પરિમલાદિષૂલ્લિખિતતન્ત્રાન્તરવતનોક્તનીત્યાઽસ્મદીયક્રિયામયાનન્દચક્રદણ્ડક્રમસ્ય પૂર્વનિરૂપિતદિશા સરિપેલ્લ વિશ્વનાથશાસ્ત્રિમહોદયૈઃ સ્વયંસ્વીકૃતત્વેનાવશિષ્ટમુણ્ડક્રમમાત્રે વિચિત્રભાનાવિવ ચિત્રભાનાવનુવત્સરેઽકુલસહસ્રારેચ સ્વભાનુના વિશ્રાંતિશ્ચોપલબ્ધા । અત્રૈવાન્તરાલે પુરા પૂર્વપીઠિકાયાંવિલિખ્ય વિજ્ઞાપિત પ્રકારેણ વિરૂપાક્ષપીઠાભોસઽકાર્યવ્યવસ્થાપકસ્ય શાઙ્કરાપશદસ્ય સ્વાત્મધર્મદ્રોહેણ કૃતં મહાપ્રતારણમપ્યનુભૂય ઇતિ કર્તવ્યતામૌઢ્યેન શ્રીશાસ્ત્રિમહોદયૈર્વિજયનગરસંસ્થાનપણ્ડિતપ્રકાણ્ડાનાં શ્રીમહામહોપાધ્યાય કલાપ્રપૂર્ણાદિવિરુદાઙ્કિતાનાં શ્રીતાતા સુબ્બરાયશાસ્ત્રિમહોદયાનાં શ્રી `ન્યાયભૂષણઽ"પેરિ લક્ષ્મીનારાયણશાસ્ત્રિમહોદયાનાં ચ સંશોધનેપિ પ્રેરિતઃ પુરા કલ્પીયામાભાસ ચકોરિકામેવાદાયાગમમ્ । તત્ર તયોસ્સૈવાશ્રાવિતા । તચ્છ્રવણસંતુષ્ટયોસ્તયોપરિતોષપત્રિકાપ્રદાનમપિ તસ્યા એકત ન દિવ્યચકોરિકાયાઃ । તથૈવ હરિહરશાસ્ત્રિપ્રભૃતીનામિતિ પુનરુક્તપ્રાયમ્ । તસ્માત્તત્તદીયપત્રિકાઽઽનયનોત્તરમેવાભાસચકોરી દિવ્યા કૃતેતિ પાઠકમહોદયેભ્યો વિનિવેદ્ય વિરમ્યતે પ્રબન્ધાગમોદન્તલેખનાદેઃ ॥

અત્રાસ્મિન્ કલિકાતાનગરસ્થાગમાનુસન્ધાનસમિતીયે ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાખ્યે મૂલપ્રબન્ધે શ્લોકપઞ્ચકં નોપલભ્યતે । તચ્ચ ---"ખે નિરસ્તસકલક્રિયાક્રમે" `આદિમાન્તિમગૃહીતવર્ણરાશ્યાત્મિકાઽ `અમ્બિકે! ચિદમૂતામ્બુચિન્મયીમ્ઽ `યત્ર તત્ર મિલિતા મરીચયઃઽ `અમ્બ! તાવકપદદ્વયાર્ચકઽ ઇત્યાકારકમ્ । તત્ર પ્રથમતૃતીયતુરીયશ્લોકત્રયં મૂલકોશસમ્પાદકૈઃ સ્વામિ ત્રિવિક્રમતીર્થપાદૈર્મૂલગ્રન્થસમાપ્ત્યનન્તરં યોગિનીહૃદયસેતુબન્ધાદિનિબન્ધગ્રન્થેષુ તત્તદાચાર્યૈઃ પ્રમાણતયા પરિગૃહીતેષૂલ્લેખનેન પ્રદર્શ્યાપિ મૂલપ્રબન્ધે સ્વોપલબ્ધે તદનુપલમ્ભાત્કિલ સ્થાનાન્તરપ્રક્ષેપસાહસે સઙ્ગતિપ્રચ્યુતિભયેન વા હેત્વન્તરેણ સ્વમુદ્રિતે મૂલકોશે મુદ્રણાપરિત્યક્તમ્ । દ્વિતીયઃ શ્લોકઃ ગ્રન્થાન્તરે પઞ્ચમોપિ વન્દારાશ્રમપૂજ્યપાદકૃતસૌન્દર્યલહરીવ્યાખ્યાને ચ પ્રમાણીકરણેનોપલબ્ધ ઇતિ ક્રમેણ `ખે નિરઽસ્તેત્યાદિશ્લોકદ્વયં દ્વિતીયવિમર્શે 56-75 અઙ્કાઙ્કિતે સ્થાનદ્વયે `અમ્બ કેચિઽ દિત્યાદ્યવશિષ્ટશ્લોકદ્વયં, તૃતીયવિમર્શે ક્રમેણ 129-173 સ્થાનદ્વયે ચ પઞ્ચમમપિ, તુરીયવિમર્શે 241 સ્થાને ચ તત્તત્સઙ્ગતિલોભેનૈવ પ્રક્ષિપ્ય વ્યાખ્યાતમ્ । અત એતત્પઞ્ચકં તેષુ વા સ્થાનાન્તરેષુ વા વિમર્શકૈઃ પણ્ડિતવરૈઃ પ્રક્ષેપણાર્હતયા બોદ્ધવ્યમિત્યપિ નિવેદ્યત ઇતિ શિવમ્ ॥
અથ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાવિષયાદ્યનુબન્ધચતુષ્ટયાદિપ્રમેયસારાંશઃ ---

સેયં મહાકૃતિઃ વિમર્શચતુષ્ટયોપેતગહ્વરવિષયરાજસઙ્કલિતશબ્દાર્થશરીરતયા કાલિદાસસમાહાકવિચન્દ્રસ્યૈવ મહાકૃતિર્નાન્યસ્યેત્યપિ સુવચા । તત્ર કીદૃશી મહાકૃતિ, કોવા ગહ્વરો વિષયરાજ ઇત્યસ્યોત્તરં પ્રબન્ધનામૈવ વિવૃણોતીતિ બ્રૂમઃ । કથં? ચિદ્ગગનં નામ જ્ઞાનકાશઃ દાહરાભિન્નઃ । ચન્દ્રિકા ખલુ ચન્દ્રકાન્તિઃ । સા ચ સ્વસ્વધર્માધર્મવિષયકરાગદ્વેષભેદભિન્નમતોબુદ્ધિકલાતુલ્યેન, ત્રિવૃત્કતપઞ્ચાક્ષરીમયેન, પઞ્ચદશાક્ષરીમયેન વા, વાગર્થષડધ્વગર્ભિતાર્થાધ્વત્રિકમયેન, તાદૃશેનૈવ નાદબિન્દુકલાત્રિપુટીત્રિવૃત્કૃતપઞ્ચાક્ષરીમયેન, પઞ્ચદશાક્ષરીમયેન વા, વાગર્થષડધ્વગર્ભિતેનૈવાક્ષમાલાસુ શાબ્દાધ્વત્રિકતુલ્યેન ચ, સાઙ્કેતિકપરિભાષયા દેશકાલાભિન્નપ્રકૃતિપુરુષૈકરૂપેણેતિ સંગ્રહવાક્યમિતિ બોધ્યમ્ । તાદૃશેન શુક્લકૃષ્ણપક્ષતિથ્યાદિભેદેન તત્તદીયચન્દ્રકલાપ્રભેદનેન વા "પૂર્ણતાકૃશતયોર્યદન્તરમ્" ઇત્યાદિના પ્રથમવિમર્શાન્તે, "વાસરેશરજનીશયોઃ કલા" ઇતિ દ્વિતીયે, એવમેવ તૃતીયતુરીયવિમર્શયોશ્ચ તત્ર તત્ર વક્ષ્યમાણેન દેશકાલમયમાનવપિત્રાદિવ્યાવહારિકકાલમાનપ્રભૃતિદેશકાલાતીતત્વેન શુદ્ધપારમાર્થિકદૈવપિત્રન્તકાન્લમાન કલ્પનાપ્રભેદેન "મહર્ષયત્સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્તથા । મદ્ભાવા માનસા જાતાઃ યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ" ઇતિ ગીતાચાર્યોક્તલક્ષણચતુર્યુગાદિચતુર્દશયુગાન્તમહામાનવપારમર્ષસાસ્ત્રીયવ્યવહારેપિ છન્દઃ કલાકાલકર્મત્રિપુચીકલ્પપ્રભૃતિ ચતુર્યુગસહસ્રબ્રાહ્મપર્યન્તં તૃતીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણબ્રહ્મવિગ્રહકલાધિરોહણાર્થં છન્દઃકલાકાલકર્મત્રિપુટીકલ્પભેદેન ચ, તત્તદાધિકારિકવિદ્યાઽવિદ્યાસમ્પદબૃહણે ક્રમેણ ક્રમાક્રમશબ્દિતાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયાભ્યામન્તતઃ કુલાકુલસામરસ્યાત્મકં કાલીકાલમિથુનતાદાત્મ્યાપાદનમેવ પાર્યન્તિકં બ્રહ્મવિગ્રહકલાવિરોહણં વૈદિકમ્ । તાન્ત્રિકો વા મહાર્થશ્ચ તચ્ચાધિરોહણં મહાર્થો વા । યામલાદિતન્ત્રાગમદૃશા સત્તાત્રયાઙ્ગીકારેણ પ્રકૃતિપુરુષવિભેદસ્ય વ્યવહારસત્તાયામન્તર્ભાવેન ચોત્તમાદ્યધિકારપ્રભેદાભિન્નં પશ્ચિમાદ્યૂર્ધ્વામ્નાયાન્તત્રિચતુઃપઞ્ચાર્થમહાક્રમૈકરૂપં વા પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીસામરસ્યાત્મા અહંગ્રહોપાસનારૂપઃ પાર્યન્તિકો મહાર્થઃ । વેદદૃશા તુ, વ્યવહારસત્તાયા અનઙ્ગીકારાત્પ્રાતિભાસિકપારમાર્થિકસત્તાદ્વયશબ્દિતપ્રકૃતિપુરુષમાત્રસામરસ્યાત્મા તુરીયઃ પરમપુરુષાર્થઃ । મહાપુરુષસ્વરૂપમેવ વા । ઇતિ તાન્ત્રિકવૈદિકદૃગ્વિવેકેન કાલશિવસ્ય કારણોપાધેઃ કર્મમયશિવસ્ય કાર્યોપાધેર્વા બ્રહ્મવિગ્રહકલાધિરોહણં નિર્ણેયમ્ । તતા હિ એકૈકસ્મિન્ બ્રાહ્મે દિને તદીયે કર્મમયે વા કલ્પે ચતુર્દશમન્વન્તરાણિ ખલુ યાપયિતવ્યાનિ । તત્ર ચતસ્રઃ દશા અવસ્થાઃ યેષાં મન્વન્તરાણાં તાનિ ચતુર્દશાનિ, ચતુર્દશસઙ્ખ્યાકાનિ ચ । ઇત્યાદિ વ્યુત્પત્તિભેદેન તુરીયવિમર્શે "યા દશાસુ નિખિલાસુ સર્વતઃ" ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભણલક્ષણેન ગાયત્ર્યાદિજગતીછન્દઃપર્યન્તતયા ક્રમેણ ચતુરક્ષરોત્તરં વૈદિકં સપ્તછન્દોમયમૂર્તિકં, તાન્ત્રિકં ચ પઞ્ચપઞ્ચદશાક્ષ?રીપ્રભૃતિસપ્તદશાષ્ટાદશાક્ષરપર્યન્તં વૈસર્ગિકદશામિથુનસામરસ્યેન સ્વરાક્ષરકદમ્બમૂર્તિકં મહાષોઢશીકલામૂર્તિકં ચ જાગતં માન્ત્રવીર્યમેવ, વાગર્થષડધ્વશરીરેણાન્યોન્યત્રિપુટીગર્ભિતેન શિષ્યૌઘાદિપરૌઘાન્તગુર્વૌઘષડધ્વશક્તિરૂપેણ પરિણતા, માતૃકામયી, વાગર્થષડધ્વશક્તિરેવેતિ મહાકવિના પ્રબન્ધેસ્મિન્ ઉચ્ચૈઃ કણ્ઠરવણૈવોદ્ધોષિતમ્ । એતદેવાન્તઃ પુરુષે કાલીપ્રકૃતિઃ કુલવિસગમિથુનાત્મના બહિશ્ચ કાલી, કાલપ્રકૃતિઃ પુરુષાત્મના ચ "અન્તર્બહિઃપૂરુષકાલરૂપં"? ઇત્યાદિના વેદવેદાઙ્ગપુરાણેતિહાસકાવ્યપર્યન્તં કલ્પપઞ્ચકભારતવાઙ્મયેચોદ્ધોષ્ય ગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભેણ માન્ત્રવર્ણલક્ષણેન સદ્યોજાતાદિપઞ્ચબ્રહ્મમયમુખપપ઼ઞ્ચકાત્મનાપિ વર્ણિતમિતિ પ્રકાશવિમર્શૈકરૂપયા સુસૂક્ષ્મદૃશાકલનીયમ્ । અત્ર પરન્ત્વનાવૃત્તચક્ષુષ્કતાદોષેણ પુરુષાપચારેણાપરકાલસર્પદષ્ટાનાં તદ્વિષવેગસહકૃતેન દિગ્દેશકાલકલાત્મિકામાત્મીયાં બ્રાહ્મીં ત્રિપુટીમનાત્મતયા બહિઃસૃષ્ટાવિવ પશ્યતાં અતએવ સ્વતેજોદર્શિનામવિકૃતાવપિ વિકૃતચેતસામાચાર્યમન્યાનાં તત્ર તત્ર દૃગ્દોષનિબન્ધનામતિભેદાત્સમુપસ્થાસ્યન્તીત્યપિ સાર્વજનીનમેતત્ । તત્રાપિ વિમર્શકાધિકારતારતમ્યેન કેચન મનુભાનવાદિમાનભેદેષુ વિવેકાન્ધ્યેન તત્તદીયકલાકાલકલ્પપરિભ્રમણાદિવિમર્શગોચરાઃ । કેચન તત્રાપિ દુરાગ્રહેણ જડબાહ્યસ્ય બાહ્યજડસ્ય વા બહિર્વસ્તુનો વિમર્શગોચરાશ્ચેતીયતી ગમનિકા । મનુશબ્દસ્ય મન્ત્રતદર્થવિમર્શૈકબોધકત્વાદિતિ । તત્ર ચિદચિન્મિથુનમેવ કલ્પઃ । તલ્લક્ષણે તુ `રોગૈશ્ચ ક્ષયિતો દેહઃ કલ્પ ઇત્યભિધીયતે । તત્ર તત્સૂચનાત્સૂત્રં કલ્પસૂત્રં વિદુર્બુધાઃઽ ઇતિ ભવિષ્યોત્તરપુરાણવચનમ્ । તત્ર --- `આદ્યચિત્પ્રસરમૂર્તિરમ્બિકેઽ ઇતિ તૃતીયવિમર્શાદ્ય શ્લોકવાક્યાર્થેન । તત્રૈવ બ્રહ્મવિગ્રહકલાધિરોહિણીત્યાદિમહાકવિસૂક્ત્યા ચ, બ્રાહ્મઃ કલ્પોનામ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવાત્મકપઞ્ચબ્રહ્મમૂર્તિષુ યથાધિકારં સાધકાધિકારદશાસ્વન્યતમદશાવતી અન્યતમા મૂર્તિરેવ । તત્ર ચતુર્દશમનવઃ પૂર્વોક્તવિગ્રહવ્યુત્પત્તિભેદેન મન્વન્તરાણિ વા પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિધર્મયોર્હેતુફલભેદદૃષ્ટ્યા તત્સૃષ્ટ્યા ચ બીજકાર્યમનુસપ્તકયોર્દ્વૈતરૂપેણ વા દૃઙ્માત્રકલ્પિતભેદેન હેતુફલયોરાભાસભેદચાતુર્યેણ વા । અનુશબ્દસ્ય મન્ત્રમનનાર્થસાધારણ્યેન દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતસહભાવિતત્વાદ્યયાધિકારં, યથાયોગં ચ મનુમાનવાન્તરવિભાગો બોદ્ધવ્યઃ । એવમેવ તદીયાયુઃકલાકલાકલ્પેપ્યેકસપ્તતિમહાયુગમિતે પૌરાણિકેપિ કલ્પે યેન કેનચિદ્ગણનામાર્ગેણ મન્વિન્દ્રસપ્તર્ષિદિવ્યષિત્ર્યપ્રાજાપત્યબ્રાહ્માન્તાનિ યુગાન્યપિ વ્યાવહારિકેન સૌરચાન્દ્રાદિમાસપઞ્ચકેન સાકં યથાયોગં બોધ્યાનિ । સર્વેષ્વપિ માનવાદિનાદિબ્રાહ્મદિનાન્તં દિનકલ્પગણનામાશ્રિત્યૈવ યથા કાલમાનં `શતમાનં ભવતિ શતાયુઃ પુરુષશ્શતેન્દ્રિયઃઽ ઇત્યાદિશ્રૌતમાયુઃપરિમાણાદિ ચ । એવં સ્થિતે પ્રકૃતે વાગર્થષડધ્વે તત્પ્રકૃતૌ વા વૈવસ્વતમન્વન્તરીયેષુ તદીયાષ્ટાવિંશતિતમકલિયુગીયેષુ વાઽવતારપુરુષેષુ કાલિદાસમહાકવિચન્દ્રકલ્પીયાઃ મતભેદાઃ બહુધા વસેવર્તન્ત ઇત્યલઙ્કાર એવ તત્તદીયકલાકાલવિગ્રહાકૃતેઃ કૃતાદૌ દ્યૂતેવ વક્ષ્યમાણલક્ષણેન દ્યૂતકર્મણા વિજિતકૃતાયનામકદુરોદરાણાં વિદ્વદ્વરાણાં કાલિદાસીયકર્મદૃશા તદીયકર્મવિગ્રહાધિરોહે તદીયાયા એવ સ્વસ્વપ્રકૃતેર્વા । નન્વાસ્તાં તદીયકલાકાલવિગ્રહમહાકૃતેરધિરોહણમ્ । તત્તુ --- `યેન ખેલનસરોહણાર્ણવશ્શશ્વદાવિશતિ યેન માં શિવઃઽ ઇતિ પ્રબન્ધાન્તે સ્વેનૈવોદ્ધોષિતમ્ । પ્રકૃતૌ તદીયકર્મવિગ્રહકલાધિરોહસ્ય પ્રકૃતત્વાત્તત્ર પ્રબન્ધનામરૂપયોર્વાગર્થવિગ્રહવ્યુત્પત્ત્યા સાકં તદીયનામરૂપયોરપિ તદૈક્યપ્રણાલ્યા વિષયાદ્યનુબન્ધચતુષ્ટયનિર્ણયેન સાકં ચ પ્રમેયહાર્થસારાંશનિર્ણયોપિ ક્રિયતામિતિ ચેત્તર્હિ ચિદ્ગગનશબ્દાર્થવિગ્રહસ્વરૂપનિર્ણયે વિષયે 1 ચિતિ ગગનમિતિ વા 2 ચિદેવ ગગનં ગગનમેવ ચિદિત્યભેદસામાનાધિકરણ્યને વા 3 અથવા, ચિત્ ગગને યત્રેતિ જન્માદ્યુત્તરપદેન બહુવ્રીહિમયેન વા । તથૈવ ચન્દ્રિકાવાગર્થવિગ્રહસમ્બન્ધવિષયેપિ - 1 ચિદ્ગગને ચન્દ્રિકેત્યાધિકરણકતત્પુરુષેણ વા 2 આહોસ્વિત્, ચિત્ ગગને યસ્યાસ્સા ચિદ્ગગના, સા ચ સા ચન્દ્રિકેતિ શાક્તેન કર્મધારયવિગ્રહેણેતિ વા 3 ઉતાહો, પૂર્વવત્ ચિદ્ગગનમેવ ચન્દ્રિકા ચન્દ્રિકૈવ ચિદ્ગગનમિત્યભેદપ્રતિપત્તિર્વા, ઇત્યેવંપ્રકારકષડ્વિધવિગ્રહેષુ વિગ્રહદ્વયસ્યાભેદપ્રતિપત્ત્યા વિગ્રહપઞ્ચકાવશેષે, કેનવા વિગ્રહેણ? કથં વા વિગ્રહસ્વરૂપે મહાકૃતેઃ પ્રકૃતેર્વા તત્ત્વનિર્ણયઃ? કથં વા

તત્સહાયેન ગહ્વરવિષયરાજાદ્યનુબન્ધચતુષ્ટયસ્ય વા તત્ત્વનિરૂપણમ્? ઇત્યાદિ પ્રશ્નરાશેસ્સદુત્તરતયા મહાકવિચન્દ્રેણૈવ ગહ્વરો વિષયરાજઃ, પ્રબન્ધાત્મના, પ્રબન્ધો વા, વિષયરાજાત્મના કારકાધ્વવિગ્રહષટ્કસામરસ્યેનૈકયોક્ત્યા દિવાકરનિશાકરવદ્વિપરિણમય્ય પ્રસાધનીકૃત્ય ચ પ્રસાદીકૃત ઇત્યેવ પ્રતિ સમાધિરિતિ નિર્વાચ્યમ્ । તત્કથમિતિ ચેત્ `આશીર્નમસ્ક્રિયા વસ્તુનિર્દેશોવાપિ તન્મુખમ્ઽ ઇત્યુક્તપ્રબન્ધમુખલક્ષણે આશીરાદ્યન્યતમેન સાકમનુબન્ધચતુષ્ટયસ્ય સૂત્રણમેવ ખલુ પ્રાચીનમહાકવિસમયઃ । તદત્ર ષોડશીશબ્દિતમહાવૈસર્ગિકીકલોપે તં પુરુષસ્વરૂપમેવેતિ `ક્ષીરોદઽમિતિ મઙ્ગલશ્લોકે વચસૈવ નિરુક્તમ્ । તચ્ચાન્તર્દૃશા હૃદયોદ્યોગરૂપં, બાહ્યદૃશા તદુપયુક્તદિગ્દેશકાલત્રિપુટીતત્ત્વૈકરૂપં, યદ્યપીદં દ્વયં રથૂલદૃશાં તચ્ચાતુર્યેણ મહાપતિવ્રતૈકપત્નીવ્રસ્થમહામાનવં મિથુનમિવૈકમેવ શ્રૌતં વાગર્થમિથુનં, સ્વરૂપએવ સુસૂક્ષ્મવસ્તુદામ્પત્યરૂપં સ્ફુરરતીતિ લોદવેદયોઃ જીવેશ્વરૌ, જગજ્જીવૌ, નરનારાયણૌ, પાર્વતીપરમેશ્વરૌ, કાલીકાલૌ, ગુરુશિષ્યાવિત્યાદિશ્રૌતભારત્યા સ્વાવિનાભૂતતત્તત્પર્યાયનામભિઃ વ્યાવહારિકદૃશા કલ્પનાચાતુર્યપર્યન્તયા સ્વાત્મધર્મપ્રભેદકં, પ્રબોધકં ચ યથાધિકારં ક્રમાક્રમશબ્દિતેન વાગર્થષષ઼ડધ્વક્રમેણ ષષ્ઠં, સપ્તમં વા, પ્રમાતૃપ્રમાણાંશદ્વયાનુબદ્ધમષ્ટમં ચેત્પ્રમેયાંશેન સાકં સપ્રમેયત્રિપુટીકં નવમં, દશમં ચ વાગર્થાત્મકમેવ મિથુનમ્ । એવં ચ પૂર્વોક્તપ્રબન્ધનામનિરૂપેપિ ત્રિષુટીદ્વયાત્મકે, ષડ્વિધશાબ્દવિગ્રહપરિભાષયા કારકાધ્વષટ્કસઙ્કેતિતૈષ્ષડઙ્ગષડ્દર્શનાદિભિઃ પર્યાયનામભિઃ પર્યાયનામભિઃ તત્તદભિધેયાર્થષષ઼ડધ્વવિગ્રહપરિભાષયા મનોબુદ્ધિયુતદશેન્દ્રિયચક્રે પુરુષસ્વરૂપે પુમર્થસમ્પદિ ચ ત્રિચતુઃપઞ્ચવાહવાગર્થત્રિપુટીષુ સમષ્ટિયષ્ટિભ્યાં વાગર્થસન્તન્ત્યાં ષષ઼ડ્દ્વાદશોડશાન્તેષુ મહાવિન્દ્વેકરૂપત્વાત્, તથા દિગ્દેશકાલત્રિપુટીતત્ત્વેપિ સાયનસ્ય વત્સરસ્ય મલમાસસ્ય વા શિશિરવસન્તયોરન્યતરસ્યાર્તોશ્ચ વા કલાકાલવાગર્થત્રિપુટ્યોસ્સમષ્ટિવ્યષ્ટિભ્યાં દ્વિભિન્નૈકરૂપત્વાચ્ચ । તદેતત્ત્રિપુટીદ્વયં ત્રયં વા પ્રાકૃતં કાલપુરુષમિથુનં, અન્યતરં વા મિથુનસ્ય તાત્વિકં તુરીયમેવ રૂપમિતિ ચ । તદુત્ક્ષિપ્યોપાસ્યકોટૌ, ઉપક્ષિપ્ય વા ઉપાસકકોટૌ, અવશિષ્ટત્રિપુટીપઞ્ચકે દ્વિચતુઃપઞ્ચવાહૈકરૂપે કલાકાલપ્રવર્તકમગ્નીષોમસૂર્યમણ્ડલત્રયસમષ્ટિવ્યષ્ટિભ્યામપિ તુરીયમહાર્થસઙ્કેતિતં સ્વરૂપમેવેતિ । શૈવશાક્તતન્ત્રાગમાદિહક્રમપર્યન્તઃ કૃત્યપઞ્ચકવ્યવહારશ્ચ । તદત્રૈવંભૂતભૌતિકદૃગ્વિપર્યાયશબ્દિતેન સૃષ્ટિદૃષ્ટિવાદસિદ્ધાન્તક્રમાવલમ્બેન શૈવશાક્તાદિતન્ત્રાગમસમ્પ્રદાયોપાસકાઃ, પઞ્ચકોદૃશમવલમ્બ્યાક્રમમાર્ગેણ પ્રાતિભાસિકદૃક્સંહારશબ્દિતેન દૃષ્ટિસૃષ્ટિવાદસિદ્ધાન્તક્રમેણ વૈદિકોપાસકાશ્ચ, પારમાર્થિકસદ્વસ્તુસ્વરૂપસ્યા શાબ્દત્વેન સ્વરૂપસત્તામેવ પારમાર્થિકં વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકસત્તયોર્વિપરિવર્ત્ય બહુધા(ઽ)ન્યપ્રપઞ્ચીકૃત્ય ચ સ્વરૂપમેવ તત્વાવબોધાય વર્ણયામાસુરિતિ । "અક્રમક્રમવિમર્શલક્ષણમ્" ઇત્યાદિના દ્વિતીયવિમર્શે દ્વિતીયશ્લોકેન કણ્ઠરવેણ મહાકવિરેવાસૂત્રયત્ । તદાસ્તાં તાવત્ । પ્રકૃતૌ પૂર્વોક્તહૃદયોદ્યોગવાગર્થરૂપયોઃ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાશબ્દાર્થયોષ્ષડ્દર્શનેષ્વન્યતમેન દર્શનેન વિગ્રહેણ વાઽન્ધગજન્યાયેનાપિ સ્વરૂપસામરસ્યાવબોધાય વૈદિક્યા અન્તર્દૃશા સચ્ચિદાનન્દાપરનામકં ગુણત્રયમેવેતિ । વૈષયિક્યા તન્ત્રાગમાદિસિદ્ધ્યા ચ બહિર્દૃશા તેજોબન્નાપરપર્યાય પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીતિ શાક્તશામ્બવાણવવિસર્ગત્રયાપરપર્યાયા અગ્નીષોમસૂર્યધામત્રયત્રિપુટીતિ વા તુરીયસ્વરૂપતત્વસ્યૈવ ત્રિવૃત્કૃત્ય નિરૂપણે વિભજ્યાલમ્ । તથાપ્યસ્યાઃ કૃતિપ્રકૃતેસ્તન્ત્રપ્રબન્ધરૂપત્વેન તાન્ત્રિકી પરિભાષૈવ તત્તદભિધેયાર્થવર્ણનાયોપયુજ્યતે ન વૈદિકીતિ પ્રાયેણ સૈવાશ્રીયતે । વૈદિક્યપિ તત્તદ્ઘટેષુ તદુપાસકલોકોપકારાય પ્રાસઙ્ગિકી નિરૂપ્યત એવેતિ વ્યાખ્યાપરિપાટી । તદત્ર તન્ત્રપરિભાષયા શાક્તવિસર્ગો નામ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાનાખ્યાભાસાખ્યાનુલોમકૃત્યપઞ્ચકે ચરમસ્ય વિરોધાનાનુગ્રહાપરનામકાનાખ્યાભાસાખ્યકૃત્યમિથુનસ્ય વ્યુત્ક્રમેણ સંહારસ્થિતિનામકે કૃત્યદ્વયે સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યત્રયમધ્યકેન્દ્રે વા મહાસ્થિતૌ અન્તર્ભાવ્ય, એવમનાખ્યાભાસાગર્ભિતે સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યત્રયેપિ આદ્યન્તસ્થિત્યા ક્રમાક્રમશબ્દિતં સૃષ્ટિસંહારાખ્યં વ્યુત્ક્રમેણ સંહારસૃષ્ટિશબ્દિતં વા કૃત્યદ્વયં કૃત્યાભાસતયા સ્વાત્મનો મહાસ્થિતૌ ચાન્તર્ભાવ્ય, તાદૃશકૃત્યચતુષ્ટયગર્ભિતમહાસ્થિતેશ્શક્તિપૂર્ણતયા પૂર્ણશક્તિરૂપતયા વા નિરન્તરમિથુનીભૂતપ્રકૃતિપુરુષાત્મકશિવશક્તિમિથુનપૂર્ણસ્વરૂપાકાંક્ષિતયા ઉદયદ્યૌવનાયાં તસ્યાં મહાસ્થિતૌ મહાશક્ત્યાં વા `દશાસ્યાં પુત્રનાધેહિ પતિમેકાદશં કૃધિઽ `કરાંગુલિનખોત્પન્નનારાયણદશાકૃતિઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધે, ષડઙ્ગપૂર્ણે, દશેન્દ્રિયદશોપેતે વિદ્યાવીર્યવંશોદ્ધારકચિદચિત્સમરસપુત્રોત્પત્તિદ્વારેણ સ્વસ્ય સ્વશક્તેશ્ચ ષડઙ્ગતાપૂર્ણમાવાય ષડઙ્ગપૂર્ણ ઇવ સ્વયમપ્યવાપ્તશક્તિતાદાત્મ્યભાવેન ચિત્તપ્રબોધૈકલક્ષણત્વાદષ્ટાદશશ્શક્તિવિસર્ગ ઉચ્યતે । શામ્ભવવિસર્ગસ્તુ આનન્દભૂમિરાત્માખલુ શમ્ભુશબ્દાભિધેયભૂતશ્શક્યાર્થઃ । સચ પૂર્વોક્તસૃષ્ટ્યાદ્યનુલોમત્રિચતુઃ પંચાર્થકૃત્યેષુ વિજ્ઞાનપૂર્ણતયા તદીયબાહ્યાનન્દાનુભવે તૃપ્યોપ્યન્તર્મુખસ્વશાક્તાનન્દેપિ પૂર્ણાનુભવતાત્પર્યેણ બહિર્મુખતયા ચિત્તાવશિષ્ટાનાં નષ્ટાર્થચષ્કાવભાસાદિનિર્વિકલ્પકમેયાવભાસાન્તાનાં વક્ષ્યમાણલક્ષણાનાં વાસનાબીજાનાં બીજાંકુરાણાં વા સંહારક્રિયયા આભ્યન્તરચિદગ્નિમૂર્ત્યા સ્વાત્મશક્તૌ સ્વયમેવ હોતૃતયા ચિત્તપ્રલયૈકલક્ષણત્વાત્સપ્તદશશ્શમ્ભવ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે । અથાણવોપિ વિસર્ગઃ સ્વયમસમ્પૂર્ણજીવાણુરૂપેણાર્થાણવબિન્દુરૂપતયાત્મવિશ્રાન્તિમેવાવિદ્યકીં સ્વરૂપપૂર્ણતાં વા કામયાનઃ પૂર્વોક્તમહાસ્થિતિલાભપર્યન્તં શાક્તશામ્ભવવિસર્ગયો રન્તરાલે પ્રવેશનિવેશામ્યાં શાક્તવિસર્ગગર્ભપાઠેન ચ પૂર્ણાક્ષતામક્ષપૂર્ણતાં ચાપેક્ષમાણઃ સ્વયં તયૈવ વિશ્રામ્યતિ નાહન્તયાઽનાહતવિસર્ગપૂર્ણયેતિ ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણોયં પપ઼ઞ્ચદશષ્ષોડશો વા વિસર્ગ ઇતિ તન્ત્રાલોકતન્ત્રસારલઘુવિવૃત્ત્યાદિષુ વિસર્ગત્રયલક્ષ્યલક્ષણસમન્વયો વિસ્તરેણ દ્રષ્ટવ્યઃ । એતદેવ વિસર્ગત્રયં લોકેપિ વાગર્થષડધ્વે લિઙ્ગત્રયપરિભાષયા સ્ત્રીપુંનપુંસકલિઙ્ગત્રયાત્મના પ્રથમમધ્યમોત્તમપુરુષત્રયાત્મના ચ વ્યવહ્રિયતે । ઇત્યેવમુક્તલક્ષણોપેતં વિસર્ગત્રયમનુત્તરાકૃત્યા વેદિતું યદિ ચમચક્ષુષાપિ દિદૃક્ષેત્તર્હિ માતૃકાસ્વરખણ્ડાન્તે શાક્તવિસર્ગદામ્પત્યં તૈલસાર્પિર્બિન્દુદ્વયતુલ્યેનાગ્નીષોમીયવિસર્ગાત્મના, શામ્ભવં ચ સૌર્યં મહાસૌમ્યં વાઽદ્વિતીયપૂર્ણાનુસ્વારાત્મના, આણવં ચાર્થીભૂતમર્થાનુસ્વારાર્થવિસર્ગાનુત્તરાકારાદિદિસ્થૂલરેખાકારિતં વર્ણમયકુલશરીરેણ ચ કૌલાનુત્તરસિદ્ધાન્તમર્યાદયા ત્રિકસિદ્ધાન્તરહસ્યવેદિભિઃ સ્પન્દસિદ્ધાન્તરહસ્યવાદિભિ ર્વા વિમર્શકધૌરયૈર્માતૃકાવાગર્થપરિભાષાસમન્વયસદ્ભાવપૂર્ણભાવાભ્યાં ગુરુમુખેન વા વિવિચ્ય જ્ઞાતવ્યમ્ । લોકેપિ માતૃપિતૃપુત્રલક્ષણૈઃ કાર્યશરીરૈઃ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યત્રયક્રિયાશરીરૈઃ ધર્માદિત્રિવર્ગમહાર્થશરીરૈરગ્નીષોમાદિધામત્રયકારણશરીરૈશ્ચ વિવિચ્ય વિજ્ઞાય દ્વાદશાન્તે મહાપ્રમાત્રાદિપાર્યંતિકપઞ્ચદશ્યાં મહાકારણત્રિપુટ્યામન્તે ષોડશ્યાં ષોડશાન્તે ચ યથાધિકારમુપાસિતવ્યં ચ । અત્રાયમાણવો વિસર્ગ એવ વાગર્થષડધ્વ જીવસંસારે ચ સાધકસ્વરૂપમિત્યપિ । શાક્તશામ્ભવવિસર્ગદ્વયં તુ બિન્દુત્રયનિર્વાચ્યં

સત્ સુવ્યક્તશાક્તશામ્ભવનાદનવકભેદેન । માતૃકાયાં સ્વખણ્ડાન્તે ચાન્તર્બહિસ્ત્રિપુટીષડધ્વયોર્યયોપચરિતવ્યષ્ટિસમષ્ટિભ્યાં દ્વાદશષોડશાન્તનાદવાગર્થાક્ષનવકાન્તમુન્મનીમહાનાદબિન્દુપર્યન્તં પાર્યન્તિકમિધુનભેદેન ચ યાવન્મહાર્ધસિધ્યવધિકં સાધ્યરૂપમેવેતિ ચ । સ્ફુટોચ્ચારણેન વ્યક્તિદશાયામપિ નાદવાગર્થષડધ્વાત્મના કર્તૃકારકાદિક્રિયાકાર્યાન્તાક્ષમાકાસુ ભેદસ્ફુરણેપ્યાણવે વાગર્થક્રમે વ્યષ્ટિસમષ્ટિભ્યામગ્નીષોમાદિધામત્રયત્રિપુટીરૂપેણાપિ કારણાભિન્નમેવેતિ સૂચિતપૂર્વમ્ ।
તત્રાણવવિસર્ગો જીવં એવાનુબન્ધચતુષ્ટયે મૂલભૂતોધિકારી । સચ કિઞ્ચિદાણવમલમાત્રાવશેષેણ જન્મનિ યત્ર કાલાવયવે વા જનનમરણપ્રવાહે કાલવેગેનોહ્યમાનશ્શાક્તવિસર્ગગર્ભે પતતિ । તદેવ તસ્ય જીવસંસારે ચરમં જન્મ તદીયઃ કાલનાશો વા । સ ચ તદા પ્રપઞ્ચપઞ્ચપેતાસનાસીનાયા મહાકાલસઙ્કર્ષિણીપરદેવતાયાઃ મઞ્ચપાદેષુ પ્રથમઃ "બ્રહ્મણાં બ્રહ્મણસ્પતે" ઇત્યાદિ માન્ત્રવર્ણિકગાણાપત્યવાગર્થષષ઼ડધ્વરૂપત્વાદેવ શક્તિપુત્રત્વેન વ્યવહૃતો ગણેશાવતારતયા, શામ્ભવવિસર્ગપતિતશ્ચેત્ ષડાનનશિવકુમારતયા વા, કર્મભૂમાવવતરતિ । ઇદમેવ રહસ્યમ્ । "શક્તિજન્મા ગણેશઃ" ઇતિ ગ્રન્થાદૌ મઙ્ગલશ્લોકચરમપાદેન, દ્વિતીયવિમર્શે "યાવદમ્બપુરુષસ્ય શાન્ત" તેત્યાદિના ચ રૂપિતં, તદત્ર પૂર્વોક્તનાદવાગર્થપ્રમાત્રાદિશક્તિષુ યસ્યાઃ કસ્યાશ્ચિદ્વા શક્તેર્ગર્ભસમુદ્ગકાદ્વિશ્વોત્તીર્ણસ્સન્નેવ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ભૂમાવવતરન્ તૃતીયવિમર્શે "અક્ષચક્રનિવહોક્રસઙ્ખ્યયા" ઇત્યેતત્ શ્લોકે વક્ષ્યમાણપ્રકારેણાન્તર્બહિરક્ષાર્થવિષયગણાનાભીશિતૃતયા ગણેશ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે । ઇદમેવાધિકારિણઃ સ્વરૂપમ્ । એવં સમ્બન્ધોપિ । ઉક્તગણેશાવતારપ્રભૃતિ સાદાશિવમઞ્ચફલકપર્યન્તં પઞ્ચબ્રહ્માવતારેષુ તત્તદવતારક્રમેણાન્તતો મહાકાલીકાલમિથુનતાદાત્મ્યેનાનભેદેનવા પઞ્ચવાહમહાર્થક્રમાપરપર્યાયસ્ય સાધકહૃદયોદ્યોગસ્યેવ યથાધિકારં ગહ્વરવિષયરાજસ્વરૂપતયા તસ્ય પ્રબન્ધેન સાકં પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવઃ, સાવકેન સાકં પ્રાપ્યપ્રાપકભાવશ્ચ સમ્બન્ધ ઇતિ સમ્બન્ધવિષયયોઃ સ્વરૂપમ્ । તથા પ્રયોજનં । સાધકસ્ય મઙ્ગલશ્લોકે ચરમપાદસૂચિતશક્તિગર્ભપ્રવેશદ્વારેણ વિષ્ણુરુદ્રભાવાદિક્રમગ્રાસમુખેન ચ `ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોન્તસ્સદાશિવઃઽ ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્તેશ્વરભાવસ્યૈકાનેકજન્માનુભવક્રમેણવા, પઞ્ચમબ્રહ્મભાવમપ્યતીત્ય `ચિલ્લોચનેન સતતં શિવમીક્ષિતુઽમિતિ ગ્રન્થાદૌ તુરીયશ્લોકપ્રતિજ્ઞાતસમન્વયસદ્ભાવપૂર્ણભાવાભ્યામન્તતઃ પરસદાશિવમિથુનસ્વરૂપાપત્તિઃ । તયા `હૃદ્ગુહામભિલષન્નહન્તઽ યેતિ ગ્રન્થાદૌ પ્રતિજ્ઞાતવિરુદ્ધસખ્યહાનિશ્ચ પ્રયોજનમિતિ પ્રયોજનસ્વરૂપનિરૂપમંચ । એવં ગ્રન્થાદૌ શ્લોકચતુષ્ટયેન, પઞ્ચકેન વા અનુબન્ધચતુયં મહાકવિનૈવ સૂત્રિતમ્ । તત્સ્વરૂપવિસ્તરસ્તુ સાધકસ્ય તન્ત્રાગમપરિભાષયા માયીયકાર્મણાણવાપરનામકં મલત્રયં ક્રમેણ સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણોપાધિત્રયમાશ્રિત્ય તદીયનૈશ્રેયસાભ્યુદયયોઃ પ્રતિબન્ધકમિવ પ્રમાદાલસ્યાદિદૃગ્દોષેણ સ્ફુરણં તદીયજડપ્રકૃતેર્લક્ષણમ્ । તસ્યાઃ ભ્રાન્ત્યેકશરીરત્વાનુભવાદિતિ બ્રૂમઃ । તથાહિ -- `માયિકં નામ યોષોત્થં મલં ભેદાવહં મતમ્ । વા, ભેદપ્રથામાયીયંઽ ઇતિ લક્ષણાત્પાંચભૌતિકદેહાદાવિવ બાહ્યેપિ જગતિ સ્વરૂપેણાસતો ભેદસ્ય સ્ફુરણાપાદનં ભ્રાન્તિરેવેતિ બાહ્યૈર્માધ્યમિકાદિભિરપ્યભ્યુપેયતે । તથા કાર્મણમપિ `શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્કર્મપ્રારમ્ભતે નરઃ । ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પંચૈતે તસ્ય હેતવઃ ॥ તત્રૈવ સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ । પશ્યત્યકેતુબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃઽ ઇત્યાદિભગવદુક્ત્યા યૌગિકીં કર્તૃતામાત્મનિ કેવલાસતીમધ્યારોપ્ય "કિમહગૈ સાધુના કરવં ! કિમહં પાપમકરવમિતિ" ઇત્યાદિના તૈત્તિરીયબ્રહ્મવલ્યુક્તશુભાશુભકર્તૃતાઽકર્તૃતાપ્રયુક્તતાપત્રયાત્મકમિદમપિ ભ્રાન્તેઃ પ્રકારાન્તરમ્ । એવમાણમવમપિ --- "સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા । દ્વિધાણવં મલં પ્રોક્તં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ" ઇત્યુક્તદ્વિવિધલિઙ્ગયા ભ્રાન્ત્યા સ્વરૂપવિભુત્વાદિસમ્પદો વિસ્મૃતિરેવેતીદં ત્રિતયમપિ ભ્રાન્તિરૂપમેવેત્યત્ર નવિશયલેશોપિ । તદેતત્ત્રિતયે `ક્ષીરોદઽમિત્યાદિશ્લોકત્રયક્રમેણૈકૈકશ્લેકેનૈકૈકમાશીઃ પૂર્વકં નિરસ્ય તુરીયે નિર્મલજ્ઞાનનેત્રેણેશ્વરસાદાશિવમિથુનરૂપસ્યાત્મશિવસ્ય સાક્ષાત્કારેણ તચ્ચિકીર્ષયા વા સંસારદાવાનલદગ્ધસ્ય તત્સમન્વયસદ્ભાવપૂર્ણભાવાભ્યાં વિશ્વોત્તીર્ણતામયપૂર્ણાનન્દાનુભવાય સ્વસ્વચિદ્ગગનચન્દ્રિકાપ્રબન્ધવિમર્શસ્યેવ સ્વવિતીર્ણસ્ય મુખ્યોપાયતામાવેદ્ય સમષ્ટિપ્રબન્ધેન વર્ણયિતવ્યેષુ નાદવાગર્થષષ઼ડધ્વભેદેષુ સચ્ચિદાનન્દત્રિપુટીસમષ્ટિરૂપયોર્નાદનાધનવકયોર્દ્વિતીયવિમર્શે વ્યાવહારિકમાતૃમાનમેયાત્મકત્રિપુટીવર્ણનેન તૃતીયે પારમાર્થિકપ્રમાત્રાદિ મહાત્રિપુટીવર્ણનેન તુરીયે ચ ફલીભૂતમહાતુરીયત્રિપુટ્યાઃ ચિન્મયનામરૂપાંશયોઃ સ્વરૂપે ક્રમાક્રમશબ્દિતયોઃ સૃષ્ટિસંહારક્રમયોઃ પર્યાવર્તનેન ચ ક્રમેણવ્યાવહારિકમાતૃપ્રમાણત્રિપુટીશબ્દિતે ક્રિયાકાર્યાક્ષનવકદ્વયેઽપિ વિશ્વોત્તીર્ણયોઃ વિશ્વાભાસચિન્મયપ્રકૃતિપુરુષયોરૈક્યવિમર્શેન સૂત્રપ્રાયે પ્રથમવિમર્શે "હૃદ્ગુહામભિલષ"ન્નિત્યાદિભિરષ્ટાદશભિઃ સૂત્રાત્મપ્રાયૈસ્સૂત્રશ્લોકૈર્વર્ણિતસ્વાત્મૈક્યસિદ્ધયે સ્વીયમહાકૃતેરાદિનાધાપરપર્યાયનામ્નસિદ્ધનાધભટ્ટારકસ્ય ક્રમસ્તુત્યપરપર્યાયકૃતેઃ પઞ્ચિકાખ્યયા વિશ્વરૂપવિવર્તપ્રકૃત્યા વ્યાખ્યારૂપતાનવોત્તરત્રિશતતમે" "મુક્તમેવ ન મયે" ત્યાકારકે શ્લોકે કણ્ઠરવેણોદ્ધોષિતેત્યનુબન્ધચતુષ્ટયેન સાકં સિદ્ધસ્યેવ સાધકસ્યાપિ કાલિદાસસ્ય પૂર્રોક્તષડ્વિધવિગ્રહૈક્યં જ્ઞાનવર્ણવમહાનયપ્રકાશાદિસૂચિતં ષડ્વિધષડધ્વગુર્વૌઘક્રમૈક્યેન સાકં શિષ્યૌઘાનુજિઘૃક્ષયા સ્વાનન્દાનુબુભૂષયા ચ મહાકવિચન્દ્રસ્ય વાગર્થષષ઼ડધ્વપ્રકૃત્યા વર્ણિતમિતિ સુધિયો વિભાવયન્તુ । તુરીયે વિમર્શે "ત્વં નવાર્ણમનુચક્રવિગ્રહે" ઇત્યેતસ્મિન્ શ્લોકેચેદમેવૈક્યં વિતત્ય વ્યાખ્યાતં તત્રવૈ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતિ પ્રબન્ધાર્થપ્રમેયાંશસારરાંશશ્ચેતિ દિક્ । ઇતિ નિવેદયિતા ---- ગ્રન્થકૃત્ ॥
॥ ૐ ॥
પરદેવતાયૈ નમઃ ॥
ચિદ્ગગનચન્દ્રિકા ॥
કર્રોપપદાગ્નિહોત્રશાસ્ત્રિણા ધનદાનન્દનાથદીક્ષાનામશાલિના,
વિરચિતયા `દિવ્યચકોરિકયાઽ સમલંકૃતા ॥
પ્રથમવિમર્શઃ ॥
વ્યાખ્યોપક્રમશ્લોકાઃ ॥
ૐ નમઃ પરાનુત્તરસિદ્ધાન્તવિદ્યાસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકેભ્યો વંશર્ષિભ્યો નમઃ પરૌઘાદિભ્યો મહદ્ભયો મુનિભ્યો નમો ગુરુભ્યઃ । સર્વોપપ્લવરહિતઃ પ્રજ્ઞાનઘનઃ પૂર્ણપ્રત્યગર્થો બ્રહ્મૈવાહમસ્મિ ॥
સ્વવિમર્શમહાસ્ફૂર્તિપૂર્તયે ગુરુમૂર્તયે,
નમો યદ્દર્શને સદ્યશ્ચિત્રં ન દૃગપિ સ્ફુરેત્

સ્વરનાદાવિવાન્યોન્યસંપૃક્તૌ સ્વોપલબ્ધયે ।
સદાનન્દસ્વરૂપૌ તૌ વન્દે(ઽ)કાર(લ)યુગાત્મકૌ

શ્રીકામાક્ષ્યાન્દનાથમિથુને પ્રણતો(વો)સ્મિ કિમ્ ।
યદનુગ્રહતસ્તન્ત્રમાર્ગો મે ગહનોઽસ્ફુરત્

આનન્દનાથાપરદૈક્ષનામા કામાક્ષિભામાહિતપૂર્ણધામા ।
શ્રીદેશિકેન્દ્રેઽચ્યુતપૂર્ણસોમઃ(ષ્ટમવીરરામઃ)ષડધ્વધામા પિહિતસ્વસીમા
પરાપ્રાસાદમારૂઢસ્સૌવર્ણોપવને ચરન્ ।
માનસાનન્દનારામો વ્યાકુર્વે કૃતિમન્વહ (હમિમાં કૃતિમ્)

અત્રિવંશસમુદ્ભૂતિરગ્નિમૂર્તેર્દ્વિનામધૃત્ ।
એધીકુર્વન્નુપપદં દણ્ડક્રમસમુદ્ભવમ્

પરદૃગ્દોષશાન્ત્યર્થમિધ્મવાહં કલેબરમ્ ।
ગૃહાખ્યાનેન્ધનૈર્ગોત્રે દહન્નસ્મિ (સ્તિ)સુનિર્વૃતઃ

આશાયામુત્તરાયાં હિ કુહેરોસ્મિ (સ્તિ) યતસ્સ્વયમ્ ।
ધનદાનન્દનાધેતિ ગુરુમૂર્તિપ્રસાદિ(રિ)તમ્

વિદ્યાધનેઽન્વર્થપદં ધૃત્વા સ્યાં પ્રેરિતો બલાત્ ।
ક્રિયાર્સિદ્ધિર્મહીયં ચેત્સત્યા(ત્વે)સ્યાદિતિ વિ(નિઃ)શ્વસન્

કાલિદાસકૃતેઃ કુર્વે(ર્યાદ્વ્યા)વ્યાખ્યાં દિવ્યચકોરિકામ્ ।
ચદ્રિકાસ્વાદનાન્મત્તામુન્મત્તાં તદ્રસાદૃતે

નમસ્કરોમિ સતતં કર્મ કિં તન્નકથ્યતે ।
કિં દમ્પતિમિતિ બૄયામુતાહો દમ્પતી ઇતિ

અર્થૈચિત્યેપિ શબ્દસ્યાનૌચિત્યાદાદિમં ન ચેત્ ।
શબ્દૌચિત્યેપ્યનર્થસ્વભાવાદેવાન્તિમં ન હિ

તસ્માન્નમસ્ક્રિયાકર્મ કથિતું નૈવ શક્યતે ।
તદ્ભાવાપત્તિરેવાત્ર તૃતીયા ગતિરિષ્યતે

તુર્યે તાદાત્મ્યસંવિત્તિઃ સા કાલે નોપલભ્યતે ।
મહાનિવેદનં તત્ર તુર્યાતીતામિતિ સ્મૃતમ્

ક્વાહમન્તર્મ(હં મન્દમ)તિર્બાલઃ ક્વ મહાકવિવાગ્‌ઝરી ।
તિતીર્ષું દુસ્તરાં તાં માં નયેત્પારં ગુરોઃ પદમ્

ક્ષન્તુમર્હતિં મે સન્તઃ સાહસં(ષોડશં)બાલચાપલમ્ ।
યા જાતા ઇત્યોષધયયો દેવેભ્યસ્ત્રિયુગં પુરા

ઇત્યોષધીશસૂક્તાદૌ યોગસ્ત્રૈપુર ઈરિતઃ ।
પરોક્ષપ્રિયતા ચેતિ પ્રત્યક્ષદ્વેષિતા તથા

વેદેષ્વપિચ દેવેષુ શબ્દપ્રથાન્યજૃમ્ભણાત્ ।
તદેવ ત્રિચતુઃપઞ્ચવાગર્થાનાં યુગં મતમ્

તદેવાનુત્તરે ધામ્નિ દેશકાલાધ્વનોરપિ ।
તદ્રહસ્યપ્રકાશેન સાધકાનુજિઘૃક્ષયા

કૃતા નુ કૃતિરત્રૈષા ષડધ્વવિવૃતિછલાત્ ।
તદર્થવિવૃતૌ સાક્ષાત્પ્રવૃત્તાપિ પ્રસઙ્ગતઃ

વાદજલ્પકથાક્ષુણ્ણા ત્રયીષડ્દર્શનેષુ ચ ।
યથામતિ મદીયાપિ તદ્વિવેકે(કા)કૃતિર્ભવેત્

અત્ર મામનુગૃહ્ણાતુ યેનાસ્મિ કિલ ચોદિતઃ ।
કાલિદાસકવેર્નામ સૂપાલબ્ધેવ દીર્ઘિકા

હ્રસ્વં મામવજાનન્તી કલિદાસ્યે ન્યમજ્જયત્ ।
ત્રય્યન્તે તત્ર સૂર્ત્તીર્ણસ્ત્રૈવિક્રમગિરં સ્મરન્

ત્રિપાદ્યાન્નાછલાત્પઞ્ચવાહતાં બલિસમ્પદમ્ ।
આરુહ્ય ગુરવે દેવરાજાયાઽદાં ગુરોઃ શ્રિયમ્

પરિચ્છદો મમહ્યત્ર ભૂચારી દણ્ડતઃ ક્રમઃ ।
નામ(મૂર્તિ)માલા વર્ણમાલા યસ્યૈશ્વર્યમનન્તકમ્

તદન્તસ્થઃ સ્વૈરચારઃ સ્વેચ્છા(ઽઽ)ચારનિયન્ત્રિતા(શાસ્ત્રનિયન્ત્રિતઃ) (ત્રિરામવિનિયન્ત્રિતઃ ) ।
સ્વભાસ્તત્ર મોક્ષસ્સ્યાદનુત્તરમહાર્થવાન્

કલ્યન્તસિદ્ધિમાર્મેઽસ્મિન્વૈખરી પઞ્ચવાહતા ।
એવં ખણ્ડકથા યાસૌ કથા પરિકથાઽસ્તુ મે

કૃતે તુ માનવા ધર્માસ્ત્રેતાયાં ગૌતમાઃ સ્મૃતાઃ ।
દ્વાપરે શઙ્ખલિખિતાઃ કલૌ પારાશરા મતાઃ

કૃતેતુ રેણુકા શક્તિઃ ત્રેતાયાં જનકાત્મજા ।
દ્વાપરે દ્રૌપદી શક્તિઃ કલૌ શક્તિસ્તુ કાલિકી(કા)

કલ્યન્તે નાસ્તિ તચ્છાસ્ત્રં શક્તિર્વા કલિ (કાલ)વિગ્રહા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કલ્યન્તે કાલિકીં યજેત્ (કલિમુદ્વહેત્)

વૈદિકં કાલમિથુનં (વૈદિકં મૈથુનં કાલ(પાપ) કલનાશમનં હિ તત્ ।
શ્રુતં તદ્વામદેવ્યેઽપિ સામનીશમતં ભવેત્

અન્યથા દ્વાદશાન્તોક્તસન્તતેર્નાશસમ્ભવઃ ।
જ્ઞાનાર્ણવાદ્યુક્તદૂતીયાગયોગવિથૌ સ્મૃતઃ

ગુરૂણાં પુષ્પસઙ્કોચક્રમોપ્યત્ર નિદર્શનમ્ ।
સોઽપિ તત્રૈવ પટલે ષોડશે નિયમાચ્છૃતઃ

તદે(સએ)વેહાપિ નિયતમનુબન્ધચતુષ્ટયે ।
યથાધિકારં વિજ્ઞેયં નાદવાગર્થસન્તતૌ

શ્રુતિપાઠે ક્રમજટાઘનારોહાવરોહવત્ ।
ત્રિષડધ્વદ્વાદશાન્તનિયમો નાદવર્ત્મનિ

ઐદ્રનીલમણિક્લૃપ્તવિગ્રહં ક્લીંકરાંઘ્રિકૃતચિદ્વિશાખજમ્ ।
સૌર્યસૌમ્યરસનેત્રદૂષિતં(કં)કાલિકાલયુગમૂર્તિ(માર્તિ)દં શિરઃ

અર્થૈરલમલમિતિ શાબ્દિકસુમનઃસ્ત્રગુન્મનાપાઙ્ગી ।
બિન્દુત્રયરસચર્વણસમ્ભ્રમાવિરુતા ચકાસ્તુ ભ્રમરામ્બા(સમરેમ્બા)

માતૃકાશાબ્દવિજયે યો વાગર્થૈકનિષ્ઠિતઃ ।
દિગ્દેશકાલત્રિપુટીપરાર્થૈકપ્રયોજનઃ

શબ્દબ્રહ્મસુનિષ્પત્ત્યા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।
એવમેષ મહાર્થોઽપિ વાગર્થૈકષડધ્વવાન્

પ્રસૃતાભ્યન્તરજ્યોત્સ્નઃ શરત્કાલેન્દુમણ્ડલઃ ।
ષટ્‌ત્રિંશતા શ્લોકજાલૈઃ સંદૃબ્ધો વિપુલક્રમઃ

કુદેશિકમહાઘર્મસંતપ્તૈસ્સેવ્યતાં ચિરમ્ ।
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ભવતિ કર્મજા

તદિદં કર્મ સહજમાગન્તુકમિતિ દ્વિધા ।
સહજં શાબ્દિકં કર્મ જન્મના સહ શબ્દનાત્

આગન્તુકં ત્વાર્થિકં સ્યાત્તસ્ય ચાગન્તુકત્વતઃ ।
તત્ર પૂર્વતરાઽધીના સિદ્ધિર્માનુષલૌકિકા

શાબ્દે બ્રહ્મણિ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્બ્રાહ્મી ક્ષાત્રી તુ લૌકિકી ।
વૈશ્યાનામર્થસિદ્ધિર્હિ ગતિરેષા સનાતની

કૃતાવસ્યાં પ્રમેયાદિસૂચિની સુવિમૃશ્યતામ્ ।
મહાપ્રમાતૃતામાત્રવિમર્શૈકનિબન્ધનઃ

સૂત્રપ્રાયેત્ર પુરતઃ ત્રિચતુઃપઞ્ચવાહકૈઃ ।
મહાક્રમૈર્ગર્ભિતસ્તુ સંક્ષેપેણાત્ર સૂત્રિતઃ

દ્વિતીયે શાક્તવિજ્ઞાનક્રિયાસંસૃતિગર્ભિતઃ ।
પ્રમાતા વ્યવહારોપયુક્તનાદૈકવિશ્રમઃ

વિચારિતસ્તૃતીયે તુ માતૃકાગર્ભનિષ્ઠિતઃ ।
વાગર્થૈકષડધ્વેઽસ્ય ત્રિચતુઃપઞ્ચકૃત્યકે

ધામસંવિદ્વર્ણગણક્રમપ્રામાણ્યજૃમ્ભણાત્ ।
મૂલહૃત્ફાલકવિલદ્વાદશાન્તૈકવિશ્રમાત્

પીઠશ્મશાનમેલાપક્ષેત્રયાગક્રમસ્થિતૌ ।
ધામમુદ્રાવર્ણકલાસંવિદ્ભાવસ્વભાવતઃ

પાતાનિકેતદૃષ્ટ્યા (સૃ)ષ્ટ્યાચ બૃન્દચક્રપ્રકાશનાત્ ।
વિસર્ગત્રિતતયસ્યાક્ષમાલાવિર્ભાવહેતુકઃ

અન્તર્નિરિંધનજ્યોતિર્બહિર્મૂર્ત્યષ્ટકાત્મવાન્ ।
મૂર્ત્યાનન્દપ્રકાશેષુ બૃન્દચક્રાહમક્ષવાન્

જ્ઞાનક્રિયોપાસનાસુ સકલાસુ વ્યવસ્થિતેઃ ।
પ્રમાણાહંભાવયુક્તઃ શામ્ભવોઽત્ર વિવેચિતઃ

તુરીયે તુ તુરીયાહમક્ષમત્રાવલમ્બનઃ ।
મહાપ્રમાત્રહંભાવે સ્વરૂપે વિનિવર્તિતઃ

મહાપ્રમેયાહમક્ષવિચારો વિપુલક્રમઃ ।
લોલિતાખિ(કુ)લવિશ્વાહમક્ષક્રમવિદીપનાત્

વિશ્વતાદાત્મ્યતસ્સર્વવિશ્વોત્તીર્ણસ્વભાવવાન્ ।
ક્રમાણાં વૈપરીત્યેન શાક્તશામ્ભવસર્ગયોઃ

ગુપ્તિસમ્ભાષિતજગત્સર્વસ્વાત્મવિજૃમ્ભણાત્ ।
કુલાકુલાનુસન્ધાનસામરસ્યસ્વભાવતઃ

મહાકૌ(કા)લસ્વધર્મેણ દ્વાદશાન્તૈકવિશ્રમાત્ ।
મહાપ્રકાશચિચ્ચન્દ્રશ્ચિદ્વિમર્શપ્રકાશકઃ

નવાકાશવિકાસેન નાદવર્ણક્રમૈક્યતઃ ।
મહાપ્રમેયાહમક્ષક્રમઃ પીઠે વિચારિતઃ

વાઙ્મયોઽયં મહાદૂતીયાગશ્શામ્ભવનાયકઃ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગો મહાહન્તાહવનાન્ત ઇહેરિતઃ

અનુત્તરમહાસમ્પદધિકાર્યત્ર પૂજ્યતે ।
મહાપ્રમેયાહમક્ષસાધકૈઃ સુવિમૃશ્ય(ગ્ય)તામ્

અનુત્તરમહાકારપઞ્ચાર્થૈઃ કૃત્યપઞ્ચકે ।
આર્થિકોઽપિ મહાયાગઋ સ્વાધિકારાનુરૂપતઃ

અર્થિભિઃ સતુ સમ્પાદ્યસ્સ્વાનર્થવિનિવારકઃ (ણે) ।
તત્રાનર્થોત્પાદહેતુઃ સ્વદૃગ્વૈલક્ષ્યમેવહિ

એવમર્થાનર્થસામ્યે યેષાં નિર્દુષ્ટમંતરમ્ ।
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ

ન પ્રહૃષ્યેત્પ્રિયં પ્રાપ્યેત્યાદિગીતાનુશાસનમ્ ।
પાર્થાયોપદિદેશાત્ર ભગવાન્દેવકીસુતઃ

સર્વવેદાન્તસિદ્ધાન્તસારોઽયં હૃદયં મહત્ ।
અનુત્તરમહાસંવિત્સિદ્ધાન્તોઽત્રાપિ (ત્રૈવ) દૃશ્યતામ્

અથાપ્યનુત્તરે ધામ્નિ ગીતાચાર્યાનુશાસનાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાપનાદ્દુષ્ટપ્રવૃત્તેર્દુઃખહેતુતા

પરાપ્રાસાદનાદોયં વાગર્થૈકમહાક્ષવાન્ ।
જન્મમૂલાધારહેતુઃ પઞ્ચાશદ્દેશભાષિતૈઃ

અનુત્તરમહામૂર્તિષ્ષડધ્વે પપ઼ઞ્ચવાહકે ।
મહાપ્રાણસ્પંદરૂપષ્ષડધ્વૈકૈકલક્ષણઃ

પઞ્ચવાહસ્વભાવેન શાક્તોઽન્યો નાદ ઉત્તરઃ ।
ઉત્તમશ્ચ મહાપ્રાણનાદો (ધો) ન્યશ્શામ્ભવોપિ સઃ

ઇતિ વિરચિતમારાન્નાદવાગર્થકૃત્યૈઃ
પ્રકટિતપરમાર્થૈર્જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભૈઃ ।
પ્રતિયજનવિધાનૈષ્ષડ્વિધૈક્યેન યુક્તૈઃ
પ્રણવપરભદેવ્યાઃ તૃપ્તિમાપાદયેન્નઃ (દ્વઃ)

શ્લોકપ્રમેયસૂચી તુ વાક્યૈરત્ર વિલિખ્યતે ।
સાપ્યત્રોપકરોત્વેષા ભુવનેઽપિ વિલોક્યતામ્

નાદવાગર્થતત્ત્વસ્ય વ્યાખ્યાને માર્ગશોધનમ્ ।
અતત્ત્વવિદુષામત્ર સ્વાજ્ઞાનસ્ય વિજૃમ્ભણમ્

ઇદં હિ શાસ્ત્રમાહાત્મ્યદર્શનાલસચેતસામ્ ।
અપભાષણવદ્ભાતિ નચ સૌભાગ્યમુજ્ઝતિ

મન્વિન્દ્રાદેરિવૈકૈકકાલમાને યુગક્રમે ।
શ્લોકાનામેકસપ્તત્યા યુગસઙ્ખ્યાપિ રૂપિતા

કલાવાગાર્થતત્ત્વેપિ યુગસઙ્ખાપ્રમાણતઃ ।
સ ષષ઼ડધ્વે બ્રહ્મકલ્પે મનુસઙ્ખ્યાવબુદ્ધ્યતામ્

એવં કલાકાલયોગે યુગપ્રસ્તાર ઇષ્યતામ્ ।
વાસ્તુતદ્વર્ષખણ્ડાદેરેકાશીતિપદાવધિ

પરાર્થાવધિકાપીહ સઙ્ખ્યા વાગર્થશંસિની ।
અર્બુદાયેત્યાદિમન્ત્રે સ્વાહાન્તેન સુયોજિતા

પ્રકરણેહ્યશ્વમેધેત્ર વાગ્વાર્બુદમિતીરણાત્ ।
ન્યર્બુદાયેત્યાદિકે તુ સ્વાહાંતેન તથા પુનઃ

યોવૈ વચો યદ્ભૂમાસ્યાત્તન્યર્બુદમિતીરિતમ્ ।
તસ્માત્તદુભયાધીના મન્ત્રસિદ્ધિર્હિ લૌકિકી

માતૃકાયા લૌકિકીસ્યાદ્વરિવસ્યા સતાં મુદે ।
ઇત્યયં માતૃકાવાસ્તુમણ્ડપો વિશ્વભાવનઃ

ઇહ ખલુ પરમકારુણિકઃ કવિકુલતિલકઃ કાલિદાસનામા મહાકવિરવિશેષેણ મન્દમધ્યમાદિસકલભક્તજનોદ્દિધીર્ષયા પ્રતીકાદ્યુપાસનામેદેષુ ધામ સંવિદ્વર્ણક્રમત્રયોપેતવક્ષ્યમાણલક્ષણપ્રકાશાનન્દમૂર્તિનામભિસ્ત્રિવિધબૃન્દચક્રોપાસનાયાં દેવતાનાન્તરીયકં "અન્તર્બહિઃ પૂરુષકાલરૂપં" ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે ભગવદુક્તિપ્રકારેણાંતર્દહરાત્મના બહિઃકાલરૂપેણ ચરાચરસકલજગન્નિયામકં, કલધાત્વર્થકાલશિવશક્ત્યાઃ સ્વાભિન્નમહાકાલીપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમાખ્યમનુત્તરસિદ્ધાંતતત્ત્વરૂપં, "હંત! રહસ્યં ભણામો મા ભ્રમત ગર્ભગોલેષુ । અત્યાસન્નં હૃદયં પર્યાલોચયત તસ્ય ચોદ્યોયં" ઇતિ મહાર્થમઞ્જરીપરિમલોક્તલક્ષણહૃદયોદ્યોગરૂપં ચિદ્ગગનચંદ્રિકાપ્રબન્ધમિષેણ કાવ્યમર્યાદયા પ્રકટયિતુકામસ્તત્ર વક્ષ્યમાણલક્ષણપરદેવતાપીઠમઞ્ચપાદેષુ શિષ્યૌઘાદિમહાપરૌઘાંતેષુ ગુર્વૌઘેષુ વા પ્રથમમઞ્ચપાદગુર્વૌઘાદિરૂપં "વાસનામાત્રલાભે પિ યોઽપ્રમત્તો ન જાયતે । તમનિત્યેષુ ભોગેષુ યોજયન્તિ વિનાયકાઃ" ઇતિ મહાર્થમઞ્જરીપરિમલોક્તિપ્રકારેણ નિર્વિઘ્નસિદ્ધ્યૌપયિકાઽપ્રમાદહેતુતયા સત્સમ્પ્રદાયપરમ્પરાગતપ્રથમસ્પાંદખ્યયા પુર્યષ્ઠકાધિનેતૃગણેશતત્ત્વતયા ચ પ્રથમારાધ્યં, "ઓંકારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા । કણ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌ" ઇત્યુક્તપ્રકારેણ બ્રહ્મગ્રન્થિવિભેદકમહાપ્રણવવાગર્થષષ઼ડધ્વૈકશુણ્ડં, શક્તિપુત્રં, મહાગજાધિરાજાનનમાધિકારિકમઙ્ગલમૂર્તિમનુબન્ધચતુષ્ટયસૂચકં સ્વાનુભવદિદર્શયિષયા સાભિપ્રાયવિશેષણૈરાદૌ ગ્રંથતો નિબધ્નાતિ ---
<1-1>
ક્ષીરોદં પૌર્ણમાસીશશધર ઇવ યઃ પ્રસ્ફુરન્નિસ્તરંગં
ચિહ્યોમસ્ફારનાદં રુચિવિસરલસદ્બિન્દુવક્ત્રોર્મિમાલમ્ ।
આદ્યસ્પન્દસ્વરૂપઃ પ્રથયતિ સકૃદોંકારશુણ્ડઃ ક્રિયાદૃક્
દન્ત્યાસ્યોઽયં હઠાદ્વઃ શમયતુ દુરિતં શક્તિજન્મા ગણેશઃ

ક્ષીરોદમિત્યાદિ ॥ અત્રાદાવેવ યદ્યપિ "શુભદો મો ભૂમિમયઃ" ઇત્યુક્ત છંદોગણલક્ષણાનુસારેણ ભૂદેવતાકમગણસ્ય મઙ્ગલકરત્વેન ગણશુદ્ધાવપિ કષયોર્યોગાત્મકકૂટાર્ણક્ષકારપ્રયોગાભિસંધિના યૌગિકી વર્ણશુદ્ધિ ર્ન વિવક્ષિતેતિ દ્યોતિતમ્ । તથાપિ જડજાગ્રદ્દશાપ્રકૃતિવાચકેષુ કાદિમાવસાનકસ્પર્શવર્ણેષુ કાદિમાવસાનકપ્રત્યાહરસિદ્ધસ્ય પાશુકજીવગતસ્થૂલકામપુરુષાર્થવાચકત્વેન તં વિહાય, શષસહાનામૂષ્મવર્ણાનાં ક્રમેણ ચિત્પ્રકૃતિતાદાત્મ્યાપન્નશુદ્ધવલિદ્યેશસાદાશિવપરશિવમિથુનાવસાનકતયા પરશિવમિથુગતાન્તમુખહૃદયોદ્યોગતત્ત્વચતુષ્ટયસ્ય પઞ્ચકસ્ય વા વાચકત્વેન શક્તિજન્મેતિ ગણેશવિશેષણાવગતશાક્તવિસર્ગવિલાસસ્ય, તદ્નભપતિતાણવવિસર્ગવિલાસસ્ય વા, નિદિધ્યાસયિષિતપ્રથમસ્પન્દાત્મકગણેશતત્ત્વશિવકુમારસ્ય કૂટાર્મબોધ્યત્વવિવક્ષાં મનસિ નિધાય જાગ્રદ્દશાદિસ્પર્શબોધકસ્યાદ્યસ્પર્શાક્ષરસ્ય કકારસ્ય, તુરીયદશાતત્ત્વબોધકેષૂષ્મવર્ણેષુ દ્વિતીયવર્ણપરામર્શત્યેશવાચકસ્ય ષકારસ્ય ચ પ્રત્યાહારેણાન્તર્મુખે હૃદ્વ્યોમ્નિ કષણક્રિયાપ્રાતિપદિકવાગર્થપ્રતીતેઃ તદુભયપિણ્ડીભૂતક્ષકારેણેશજાગૃતિવાચકેન પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુભયદશાસામરસ્યાત્મકમેવ પુર્યષ્ટકાધિનેતૃગણેશતત્ત્વમિતિ સૂચયતિ । તદુક્તં માતૃકાચક્રવિવેકે તુર્યખણ્ડે -- "માત્મા પશુઃ પ્રકૃતિરેવ તયા નિગીર્ણો હાત્માપિ ચિત્પ્રકૃતિરેવ નિવૃત્તિરૂપા । ઇત્થં દ્વિધા પ્રકૃતિવિક્રમભૂઃ ક્ષકારઃ શમ્ભુઃ પરઃ પરત એવ ભવેત્પ્રકૃત્યાઃ" `યદ્વા શિવઃ ક્ષ ઇહ મપ્રતિયોગિભાવાત્સૌષુપ્તમેવ પરશમ્ભુપદં ચિદાત્મા । યચ્ચક્રમધ્યપરતા તદધીશતા ચ શમ્ભોઃ તદસ્ય ગુણગન્ધિતયાર્ચ્યભાવાત્ ॥ઽ ઇતિ ચ । નિસ્તરઙ્ગં ક્ષીરોદં પૌર્ણમાસીશશધર ઇવ પ્રસ્ફુન્નાદ્યસ્પન્દસ્વરૂપો યો ગણેશઃ નિસ્તરઙ્ગં ચિદ્વ્યોમ સકૃદેવ પ્રથયતિ । સ્વાત્માનુભવત્ય સકૃદ્વિમાતરૂપત્વાત્સકૃત્પ્રથનમિતિભાવઃ । એતેન પુર્યષ્ટકાધિનેતૃગણેશસ્ય પૌર્ણમાસીશશધરસામ્યવર્ણનેન ચન્દ્રસ્યાવિનાશિસાદાકલાપર્યતવૃદ્ધિક્ષયાવિવ ગણેશસ્યાપિ પુર્યષ્ટકાવયવપઞ્ચદશકલાનાં વૃદ્ધિક્ષયસદ્ભાવેપિ ચન્દ્રવદેવ નામકલાપર્યંતતયૈવ વૃદ્ધિક્ષયાવિત્યપિ સૂચિતમ્ । યદ્વા, ઉપસકાનાં યુષ્માકં દુરિતં માયીયભેદપ્રથારૂપં સકૃદેકપ્રયત્નેન શમયત્વિતિ વા સકૃત્પદસ્યાન્વયઃ । સ્ફારનાદરુચિવિસરાદિવિશેષણે દેહળીદીપન્યાયેન ક્ષીરોદપક્ષેપિ યોજ્યે । ક્ષીરોદમિતિ । ક્ષકારમેરુવર્ણષડધ્વરૂપમીરયતીતિ ક્ષીરં દહરાકાશઃ । યદ્વા, ક્ષરતીન્દ્રિયવૃત્તિભ્ય ઇતિ વા । તદુદયતેઽત્રેતિ વા ઉદીયતેઽસ્માદિતિ વા ક્ષીરોદમિતિ ચિદ્વ્યોમ્નો વિશેષણમ્ । તચ્ચાદૌ ક્ષારોદમપિ પશ્ચાત્ક્ષીરોદમિતિ રહસ્યં । ક્ષીરોદધિશ્ચેતિ વિશેષ્યતા ચ । ઉભયધાપિ હૃદયોદ્યોગબોધકં પદમિત્યર્થઃ । આદ્યસ્પન્દસ્વરૂપ ઇતિ । સૃષ્ટિક્રમે આદાવનુત્તરાકારાદાવસ્પન્દસ્વરૂપો વાગર્થયો રચલસ્વરૂપઃ । સંહારક્રમે ત્વાદ્યેઽક્ષપ્રત્યાહારે સ્પન્દસ્વરૂપશ્ચ । અક્ષસ્પન્દસ્યૈવ સંહારક્રમારમ્ભત્વાદિદં ગણેશવિશેષણમ્ । તદારુચીનાં વિસરેણ લસન્તો બિન્દવો વક્ત્રેષુ યાસામૂર્મિમાલાનાં તાં ઊર્મિમાલા યસ્મિન્તમિતિ વિગ્રહઃ । ચિદ્વ્યોમપજ્ઞે તુ, રુચિવિસરલસદ્ભિન્દવો વાઙ્માધુર્યરસાનુસન્ધાનેન તદીયશબ્દાર્થાલઙ્કારાદિરસાનુસન્ધાનેન વા પ્રકાસામાનતાલુરસાખ્યબ્રહ્મવિન્દવઃ શબ્દોચ્ચારણકાલિકાઃ મુખેયાસૂર્મિમાલાસુ વાગ્વ્યાપારપરમ્પરાસુ તાદૃગ્વાક્પરમ્પરા યસ્મિંશ્ચિદ્વ્યોગ્નિ વિમર્શમયદહરાકાશે તદિતિ વિગ્રહઃ । યદ્વા, અન્તઃ સ્ફારનાદમપિ બહિર્વૈસ્વરીરૂપેણ રુચિવિસરલસદ્બિન્દુવક્ત્રોર્મિષુ માલં વક્ષ્યમાણલક્ષણાણવાદિમલત્રયેકિઞ્જિન્મલશેષેણારોપિતેન વાઽનુબદ્ધવિગ્રહમિતિ વાઽર્થભેદેનાન્વયભેદઃ ।
ૐકારશુણ્ડઃ, ક્રિયાદૃક્, દન્ત્યાસ્યઃ, શક્તિજન્મેતિ ચત્વારિ ગણેશવિશેષણાનિ । તત્રોંકારવાચ્યં શાબ્દં પુરુષતત્ત્વમેવ શુણ્ડા યસ્ય સ ઓંકારશુણ્ડઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ ----`આત્મનમરણિં કૃત્વા પ્રણંવ ચોત્તરારણિમ્ । ધ્યાનનિર્મથનાભ્યાસાત્પાશં દહતિ પણ્ડિતઃ,, ઇતિ । અત એવ ક્રિયાદૃક્, દન્ત્યાસ્ય, શક્તિજન્મેતિ વિશેષણત્રયેણ જ્ઞાનેચ્છાક્રિયામયકાર્યબ્રહ્મરૂપતાપિ સૂચિતા । તત્રાપિ ક્રિયાદૃગિતિ બહિર્મુખક્રિયામાત્રવિમર્શેન દન્ત્યાસ્ય ઇતિ તદીયફલબુભુક્ષાત્મકેચ્છાદ્યોતકયૌવનાવસ્થાસંપન્નમુખવિશેષણેન, શક્તિજન્મેતિ ક્રિયામયશરીરજન્મભૂમિદ્યોતકેન ચ --"કાર્યં વિષ્ણુઃ ક્રિયા બ્રહ્મા કારણં તુ મહેશ્વરઃ" ઇતિ બ્રહ્મવૈવર્તોક્તત્રિમૂર્તિમયત્વમપિ સૂચિતમ્ । પૂર્ણોપમાલઙ્કારઃ । સ્નગ્ધરાવૃત્તં । તલ્લક્ષણં તુ ---- "મ્નભ્રૈર્યાનાં ત્રયીણાં ત્રિમુનિયતિયુતા સ્રગ્ધરા કીર્તિતેયમ્,, ઇતિ

<।1-1>
<1-2>
એવં સાધકાનાં માયીયમલનિરાસફલકગણેશસ્તુતિરૂપમઙ્ગલાનન્તરં ચિકીર્ષિતચિદ્ગગનચન્દ્રિકાસ્તોત્રૌપયિકકાર્મણમલનિરાસહેતુક માકાશશરીરં શિવતત્ત્વમપિ પરામૃશતિ ---
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચ ત્રિવિધમિહ જગધત્પ્રથાવેશસિદ્ધ્યા
યુક્તં સત્તા યદીયા સ્ફુરતિ ચ પરતઃ સ્વપ્રથૈકસ્વભાવ ।
ભામૂર્તિં યં વિમર્શક્રિયમનુપતિતા લક્ષ્યતે લોકવૃત્તિઃ
સન્માર્ગાલોકનાય વ્યપનયતુ સ વઃ તામસીં વૃત્તિમીશઃ

સ્થૂલમિતિ । સ્થૂલસૂક્ષ્મપરનામકં વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકપારમર્થિકસત્તાત્રયાશ્રયં, વાગર્થનાદાત્મકં તદ્રૂપં વા સ્થૂલં વૈખરીરૂપં। સૂક્ષ્મં મધ્યમારૂપં । પરં પશ્યન્તીવાસનામયં ચ । ત્રિવિધમપિ જગત્ । ગચ્છતીતિ જગદિતિ વ્યુત્પત્ત્યા સિંહાદિગણપાઠસિદ્ધવર્ણવ્યત્યાસેન વર્ણાગમેન વા ત્રિવિધજીવશક્તિરૂપમિત્યર્થઃ । યસ્ય પરશિવસ્ય । પ્રથાવેશસિદ્ધ્યા પૃથૂભાવાપરપર્યાયવ્યાપ્તિસિદ્ધ્યા યુક્તં સદેવ સ્ફુરતિ । તસ્માદેવનામમાત્રભેદસ્ફુરણહેતોઃ, સ્વપ્રથૈકસ્વભાવા સ્વીયમુખ્યવ્યાપ્તિસ્વભાવા । યદીયા યત્પરશિવાત્મવસ્તુસમ્બન્ધિની સત્તાચ પરતઃ ભેદેનેવ વર્તમાનાજ્જગતઃ સકાશાચ્ચ સ્ફુરતિ । એતેન સ્વસિદ્ધ્યવીનસિદ્ધિમત્ત્વરૂપાન્યોન્યાશ્રયોઽલઙ્કરોઽસ્માકમભેદવાદિનાં ન દોષાવહો બેદવાદિનામિવેત્યપિ સૂચિતમ્ । તેન ચ ભેદસૃષ્ટિઃ પ્રાતિભસિકશાબ્દશરીરમાત્રેત્યપિ વ્યાખ્યાતપ્રાયા । તથા વિમર્શમાત્રમેવ ક્રિયા યસ્યતં ભામૂર્તિં પ્રકાશમાત્રવિગ્રહં । તથાચ શ્રુતિઃ - "ન તત્ર સૂર્રો ભાતી" ત્યાદ્યા । તથાવિધં યમનુ અનુસૃત્ય । લોકવૃત્તિઃ લોકસ્ય વર્તનમપિ । જીવિકાપીત્યર્થઃ । લક્ષ્યતે । સ ઈશઃ વઃ સાધકાનાં યુષ્માકં । સન્માર્ગાલોકનાય - સન્માર્ગઃ પરમાર્થસત્તાસાક્ષાત્કારમાર્ગઃ । મૃગ્યતે માર્ગ ઇતિ વા, મૃગ્યતે વસ્ત્વનેન માર્ગ ઇતિ વા, ક્રમેણ સ્વરૂપં તત્સાક્ષાત્કરમાર્ગો વા યથાવિકારમર્થો વેદિતવ્યઃ । તસ્યાલોકનાય સાક્ષાત્કારાય । તામાસીં વૃત્તિં શુભાશુભાનુષ્ઠાનકર્મણમલરૂપાં,સ્વરૂપાવગમાય કર્મણઃસાધનત્વભ્રાંતિરૂપાં વા વ્યપનયતુ । `ઉપાયૈર્ન શિવો ભાતિ ભાનત્યમી તત્પ્રસાદતઃ । ઈશ્વરાનુગ્રહાદેવ પુંસામદ્વૈતવાસના॥, ઇત્યાદિનાઽનપાયસ્થિતેરનુપાયસ્થિતેર્વાઽજ્ઞાનનાશસ્યેશ્વરાનુગ્રહફલત્વોક્તેરિતિ ભાવઃ । ભૂતકાશપક્ષે -સતાં નક્ષત્રાણાં માર્ગઃ તસ્યાલોકનાય । તામસી વૃત્તિં તમિસ્રારાત્રિગતાન્ધતમોવ્યાપારં, મેઘાવરણાદિરૂપાં વા સ દિક્કાલાકાશમયશરીરક ઈશો નાશયત્વિતિ । એતેન તર્કિકાણાં મતે તમસો દ્રવ્યત્વમિવ, વેદાન્તિનાં મતે મિથ્યાઽજ્ઞાનસ્યાપિ દ્રવ્યત્વં, વસ્તુત્વં વા નિરસ્તમિતિ વેદિતવ્યમ્ । અવૃતતેજસસ્તમસ્ત્વમિવાવૃતજ્ઞાનરૂપસ્યૈવ મિથ્યાઽજ્ઞાનત્વવ્યવહારાત્ । તમિસ્ત્રારાત્રિષ્વાકાશપ્રકાશેનૈવ નક્ષત્રસ્ફૂર્તેરનુ ભૂયમાનત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ

<।1-2>
<1-3>
એવં શિવતત્ત્વં પરામૃશ્ય શ્લેષવિધયા, પાઠભેદેન ચ સ્વસ્ય સાધકાનાં ચ વિદ્યાઽવિદ્યાસ્વરૂપાનન્દસામ્રાજ્યસંહર્તૃતયાઽસમ્પૂર્ણશામ્ભવવિસર્ગરૂપાણવમલાપકરણં પ્રાર્થયન્સ્વસ્ય કૃતેશ્ચ નામની અપિ દર્શયતિ ---
ઇહ કાલિદાસચન્દ્રપ્રસૂતિરાનનન્દિની સ્તુતિવ્યા(ર્વ્યા)જાત્ ।
ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાબ્ધેઃ શમયતુ સંસારદાવદવધું વઃ (નઃ)

ઇહેત્યાદિના । ઇહાસ્મિન્ ચિકીર્ષિતપ્રબન્ધે કાલિદાસનામા યશ્ચન્દ્રસ્‌સ એવ પ્રસૂતિરુત્પત્તિસ્થાનં યસ્યાઃ સ્તુતેસ્સા તથોક્તા । આનન્દિની ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાનામ સ્તુતિઃ છન્દઃપાદાદિનિયમબદ્ધવાગર્થવ્યાપારરૂપા બાહ્યા વા આભ્યન્તરા વાગર્થકૃતિઃ । અબ્ધેર્વ્યાજાત્ ભ્રાન્તસંસારાબ્ધિમિષાદિત્યર્થઃ । વઃ નઃ પાઠકાનાં યુષ્માકં કર્તુર્મમ ચ । સંસારદાવદવધું સંસારાનલસન્તાપં કિઞ્ચિદ્જ્ઞત્વાણવમલપ્રયુક્તતાપત્રયાત્મકમિત્યર્થઃ । સ્ફુરન્તમિતિ શેષઃ । શમયતુ નાયં સંસારાબ્ધિઃ કિન્ત્વાનન્દાબ્ધિરેવેતિ શાઙ્કરમાર્ગસ્વરૂપજ્ઞાનદાનેનાનન્દયત્વિત્યાશયઃ । સ્તુતિવ્યાજાદિતિ પાઠે સ્તુતિમિષાદિત્યર્થઃ । સ્તુતિરિત્યપહ્નવમાત્રં વિમૃશ્યમાને નેયં સ્તુતિઃ કિન્ત્વનુત્તરસ્વરૂપપરત્વેન ચિદ્ગગનચન્દ્રિકૈવેતિ ભાવઃ । અત એવાનન્દિની સત્યબ્ધેરિવ સંસારદાવદવધું વઃ યુષ્માકં, નઃ અસ્માકં ચ કિઞ્ચિદ્જ્ઞાણવમલરૂપં બાડબાનલતાપં યથા શમયતિ ઇયં ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાપિ વક્ષ્યમાણપદપદાર્થસમન્વયસંસારં વર્ધયિત્વૈવ તદીયદાવદવધું શમયત્વિત્યાશીરિતિ ભાવઃ । કૃતિપક્ષે કાલીતિ સંબુદ્ધિઃ । હેકાલિ ! દાસચન્દ્રપ્રસૂતિઃ તવાવિનાશિસાદાખ્યપુરુષચન્દ્રકલાસ્વરૂપતયાયં પરિદૃશ્યમાનગગનસ્થ વ્યાવહારિકશ્ચન્દ્રઃ ત્વચ્છેષત્વેન દાસભૂત એવ । તત્પ્રસૂતિશ્ચન્દ્રિકાઽઽનન્દિની યથા ત્વદ્દાસી ઇયમપિ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકા તથૈવાનન્દિની સતી શાઙ્કરમાર્ગપ્રદાનેન દાસભૂતાનાં નઃ મમ, સાવકાનાં ચાણવમલાત્મકસંસારાનલસન્તાપં શમયત્વિત્યન્વયઃ । તદુક્તં મહાર્થમઞ્જરીપરિમલે --- શ્લો ॥ "દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમપ્યમૃતાયતે । મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગઃ સ શાઙ્કરઃ" ઇતિ ॥ યદ્વા, ઇહાસ્મિન્વેદશસ્ત્રાદિવિદ્યાપ્રપઞ્ચે ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાબ્ધેઃ સમુદ્રતુલ્યચિદ્ગગનચન્દ્રિકાખ્યપ્રબન્ધાત્ । પ્રબન્ધસ્ય સૃષ્ટ્યાદિભાસાન્તકૃત્યપઞ્ચકાભિન્નેદવતરુપઞ્ચકપઞ્ચરત્નાદ્યાકરત્વેન સમુદ્રસામ્યમિતિ ભાવઃ । કાલિદાસચન્દ્રપ્રસૂતિઃ કાલિદાસનામકકવિચન્દ્રપ્રભવેતિ શ્લિષ્ટરૂપકમ્ । ચિત્ કૃત્યપઞ્ચકાભિન્નદેવતર્વાદિસ્વરૂપયાથાત્મ્યચિદ્વૃત્તિઃ । ગગનચન્દ્રિકેવાનન્દિની સતીતિ પદાવૃત્ત્યા સ્તુતિવ્યાજાત્ સ્તુતિવ્યાપારમિષાત્ । વઃ યુષ્માકં શ્રોતૄણાં, નઃ અસ્માકં પઠકાનાં ચ સંસારદાવદવધું આવિદ્યકસંસારાનલસન્તાપં શમયત્વિતિવાન્વયઃ । અસ્મિન્પક્ષે પાઠકોક્તિરિતિ જ્ઞેયા । અત્ર પૂર્વતરશ્લોકદ્વયે વ ઇતિ પાઠેન, શ્લોકેત્વસ્મિન્ વઃ ન ઇતિ પાઠભેદેન ચ સાધકાનાં યથાધિકારમાણવાદિમલત્રિતયસ્ય, દ્વિતયસ્ય વાઽનુવૃત્ત્યા સ્વસ્ય વિનષ્ટપ્રાયાણવમલમાત્રાનુવૃત્ત્યા ચ સાધકાનાં યથાધિકરં વિજ્ઞાનાકલપ્રલયાકલસકલનિષ્કલાખ્યચતુર્વિધાધિકારભેદઃ, સ્વસ્ય નિષ્કલોપાસ્ત્યધિકારભેદશ્ચ તેન સ્વકૃતૌ સસ્ત્રીકચાતુર્વર્ણ્યાધિકારિકતા નિષાદપંચમપઞ્ચજનાધિકારિકતા વા સ્વસ્ય મહાકાલીકાલશિવમિથુનાવતારતા ચ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા સૂચિતેતિ મઙ્ગલશ્કલત્રિતયરહસ્યમ્

<।1-3>
<1-4>
તથોક્તચતુર્વિધસાધકોપાસકાન્પ્રતિ "હન્ત! રહસ્યં ભણામો મા ભ્રમત ગર્ભગોલેષુ । અત્યાસન્નં હૃદયં પર્યોલચયત તસ્ય ચોદ્યોગમ્" ઇતિ મહાર્થમઞ્જરીપરિમલોક્તપ્રકારેણ સાધકહૃદયોદ્યોગરૂપાં સ્વચિકીર્ષિતગ્રન્થસન્દર્ભસ્તુતિં "સરિતામિવપ્રવાહાસ્તુચ્છાઃ પ્રથમં યથોત્તરં વિપુલાઃ । યે શાસ્ત્રસમારમ્ભા ભવન્તિ લોકસ્ય તે વન્દ્યાઃ" ઇત્યુક્તકાવ્યમીમાંસનયેન પ્રથમં સૂત્રપ્રાયતયા યથોત્તરવૈપુલ્યેન ચ વર્તનાદ્યથાધિકારં વિમર્શકફલપ્રદાં ચ સ્વવાક્ત્રિપુટીપ્રમેયતૃતીયચિદ્ગગનચન્દ્રિકાં તુરીયચિદ્ગગનચન્દ્રિકામિવ સવિમર્શમુપાસિતું શ્લેષમર્યાદયાત્માનમેવાઽઽદર્શત્વેન દર્શયન્વિધત્તે ---
ચિ(ત્વ)લ્લોચનેન સતતં શિવમીક્ષિતુમન્વયે ચ સદ્ભાવમ્ ।
લબ્ધું ચ પૂર્ણભાવં યદિ ચેતસ્સમુપાધ્વ (દ્ય) મિમામ્

ચિલ્લોચનેનેતિ ॥ ચિદેવ લોચનં નેત્રં જ્ઞાનનેત્રમિત્યર્થઃ । તેન સતતં શિવમીક્ષિતુમ્ । ત્વલ્લોચનેનેતિ પાઠે સાધકસ્ય તવ લોચનેનેત્યર્થઃ । અવિચ્છિન્નતૈલધારાવદપરોક્ષવૃત્ત્યા સાક્ષાત્કર્તૃમ્ । અન્વયે સદ્ભાવં પૂર્ણભાવં ચ લબ્ધુમ્ । અસ્ય ગ્રન્થસન્દર્ભસ્ય સરલમાર્ગેણાત્માભિન્નપરશિવતાત્પર્યકપદપદાર્થસમન્વયં, તદ્દ્વારેણાત્મનઃ પૂર્ણભાવં ચ પ્રાપ્તુમિત્યર્થઃ । યદિ ચેતઃ સમ્પ્રવૃત્તમિતિશેષઃ । તર્હીમાં સ્તુતિં સમુપાધ્વં સમ્યક્તાત્પર્યનિર્ણયેન વિમૃશધ્વમ્ । ઇતિ વિધૌ પ્રાર્થનાયાં વા લોટ્ । સ્વપક્ષે ચિલ્લોચનેન જ્ઞાનનેત્રેણ । ત્વલ્લોચનેનેતિ પાઠે યુષ્મત્પ્રત્યયાર્થતત્ત્વજ્ઞાનમેવ લોચનમસ્મત્પ્રત્યયાર્થસ્વસ્વરૂપતત્ત્વાવેદકં તૃતીયનેત્રં તેનેત્યર્થઃ । સતતં શિવમીક્ષિતું પ્રકૃતિવિવિક્તાત્મશિવમપરોક્ષયિતુમ્ । અનુ - અયે - ચ - સદ્ભાવમિતિ છેદઃ । તમેવ યુષ્મત્પ્રત્યયાર્થલોચનમસ્મત્પ્રત્યયાત્મશિવં વા અનુ - અનુસૃત્ય પૂર્ણભાવં લબ્ધું ચ । ચકારોત્ર વ્યવહારસદ્ભાવપૂર્ણભાવયોરપિ સમુચ્ચાયકઃ । સદ્ભાવં અયે અયં કાલિદાસસ્સત્પુરુષઃ પૂર્ણશ્ચેતિ સાર્વજનીનવ્યાવહારિકસત્ત્વભાવમપિ પ્રાપ્તવાનસ્મિ । યૂયમપિ તાદૃશસદ્ભાવં પ્રાપ્નુયેત્યર્થાદાક્ષિપ્યતે । જ્ઞાનનેત્રેણ શિવસાક્ષાત્કારાય તદ્દ્વારેણ પૂર્ણભાવાપત્તયેચ સત્યપિ વિદ્યાધનાદૌ ચ તદીયપૂર્ણભાવે સત્પુરુષોયમિતિ વ્યાવહારિકસદ્ભાવાપત્તિરપિ સર્વેષામાવશ્યકીતિ ભાવઃ । તત્સૂચિતં વિદ્યાકર્માદિસાધનેન દ્વિનામસમ્પત્સમ્પાદનબોધકે બ્રાહ્મણોપનિષદાદિવાક્યજાતે "તસ્માદ્દ્વિનામા બ્રાહ્મણોર્થુકઃ" ઇતિ । "સ ગુરુમેવામિગચ્છેત્સમિત્પાણિઃ" તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ" ઇત્યાદિકે । યદ્વા વ્યાવહારિકપ્રાતિમાસિકસત્તાદ્વયત્યાગપૂર્વકં ત્રિકાલાબાધ્યચેતનરૂપોહમિતિ પારમાર્થિકસદ્ભાવં પ્રાપ્તવાનસ્મિ । યૂયમપિ તથા પ્રાપ્નુથેતિ વા યથાધિકારમથોક્ષેપો બોદ્ધવ્યઃ । યદિ સાર્વજનીનસદ્ભાવાદ્યાપત્ત્યા પારમાર્થિકસદ્ભાવાપત્ત્યપિ વા ન પૂર્ણભાવાપત્તિસાક્ષાત્કારલાભઃ । તર્હિમાં ચિદ્ગગનચન્દ્રિકામપિ સ્વીયચિત્તવિલાસરૂપતયા સમ્યગુપાધ્વમિત્યાહ --- યદીતિ । યદીમાં ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાં -- ચેત્ ઇતિ । સ્વીયચેતોવિલાસ એવ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાસ્તુતિરૂપેણ કવિનિબદ્ધ ઇત્યુપાધ્વમ્ । તર્હિ ત્વલ્લોચનેન શિવસાક્ષાત્કારં તેન પૂર્ણભાવં ચ પ્રાપ્સ્યથેતિ ભાવઃ । ચેતસ્સમુપાદ્યમિતિ પાઠે શિવમીક્ષિતું પૂર્ણભાવં ચ લબ્ધું યદિ પ્રવૃત્તિસ્તર્હીમાં સ્તુતિમનુચેતસ્સમુપાદ્યમ્ । સ્તુતિવિમર્શનક્ષમં ચિત્તં સમ્પાદનીયમિત્યર્થઃ । યદ્વા "અદભક્ષણે" ઇતિ ધાતોરદનીયમલત્રયોપાધિરૂપમાત્માનં ઇમાં ચ સ્તુતિં સમુપ સમ્યગુપકુરુધ્વમિતિ વા । વિમર્શમયજ્ઞાનનેત્રેણ જાતેઽપિ પ્રકૃતિવિવિક્તાત્મસાક્ષાત્કારે ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાવિમર્શજન્યહૃદયશાન્તિં વિના ઔપનિષદપુરુષસ્વરૂપસાક્ષાત્કારે ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાવિમર્શજન્યહૃદયશાન્તિં વિના ઔપ નિષદપુરુષસ્વરૂપસાક્ષાત્કારાલાભેન સાર્વાત્મ્યાપત્યપરપર્યાયપૂર્ણભાવાપત્તિસ્તુ તતોપિ દૂરતરત્વાન્ન લભ્યત ઇતિ રહસ્યાર્થઃ

<।1-4>
<1-5>
એવમનુબન્ધચતુષ્ટયાત્મકશ્લોકટતુષ્ટયોપોદ્ઘાતેન મલત્રયાનુબદ્ધમુખ્યત્રિવિધાધિકારસમ્પદમુપવર્ણ્ય તચ્છોધકમહાવિરાઙ્ગાયત્ર્યર્થમેકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચપાચ્છક્તિરૂપં "પૃથિવી પાદઃ । અન્તરિક્ષં પાદઃ । દ્યૌઃ પાદઃ । દિશઃ પાદઃ । પરોરજાઃ પાદઃ વિરાજ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ" ઇતિ તૈત્તિરીયશ્રુત્યુક્તવિરાટ્પ્રતિષ્ઠાફલપ્રાપકં, પઞ્ચાર્થક્રમાપરપર્યાયમહાકાલીપઞ્ચવાહક્રમતયા પરમસ્થૂલરૂપેણ પરિણતસ્ત્રીકચાતુર્વર્ણ્યરૂપં, નિષાદપઞ્ચમપંચજનમાનવજીવશક્તીનાં ત્રિવર્ગશ્ચતુર્વર્ગપંચવર્ગાત્મકે ત્રિવિધમહાપુરુષાર્થક્રમે પ્રથમચતુર્થપંચમપુરુષાર્થસામરસ્યાત્મકામુષ્મિકબુદ્ધિમૈહિકત્વદૃષ્ટ્યા ભાવવિકારેષુ દ્વિતીયતૃતીયયોરિવ દ્વિતીયતૃતીયાર્થકામપુરુષાર્થયુગલસ્યામુષ્મિકત્વદૃષ્ટ્યા ચ વિપરિવર્તનમપ્યુપજીવ્યોપાસ્તિક્રમે પુરુષાર્થપંચકે પંચપાદ્વિભૂતિવિસ્તારેણ ષષ્ઠાદિનવાન્તસાઙ્ખ્યક્રમેપિ ષટ્સપ્તસઙ્ખ્યયોરન્તર્બહિસ્સામરસ્યોપાસ્તિભેદેન ષડૃતુષણ્મુખસપ્તમનુ ગ્રહદ્વીપસમુદ્રાદિતત્તદ્વાસનાનુકૂલકલ્પિતભ્રામર્યાદિશાક્તસમ્પદ્રૂપાણાં તથા ત્રિવર્ગચતુઃપંચવર્ગવ્યષ્ટિસમષ્ટિભેદોપાસ્તિતરતમભાવેન સપ્તાષ્ટમાતૃકાનવનનાધનવયોનિકાલશૈવચક્રાદિરૂપાણાં ચ નાદસઙ્ખ્યાનાં શૈવશાક્તભાગયોર્જ્ઞાનક્રિયયોર્નામરૂપાંશયોશ્ચ જાગ્રદાદિતુરીયાતીતાન્તમાનવાવસ્થાઽપરપર્યાયપંચબ્રહ્મકૃત્યપંચકેન સહ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાનાખ્યાભાસાખ્યકાલીપંચકાભેદસમન્વયં સર્વતોમુખેન વિતત્ય વ્યાચિકીર્ષુઃ પૂર્વોક્તપૃથિવ્યાદિપરોરજોન્તગાયત્રીપાદેષુ યથાક્રમં (1) અહઙ્કારઃ (2) પ્રાણ (3) મનઃ (4) બુદ્ધિ (5) ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રતીચીનગત્યા નિયમ્યત્વે સર્વદા શ્રુતિગોચરાત્મસમ્પદભિવૃદ્ધ્યા "બૃહિ બૃંહિ વૃદ્ધૌ" ઇત્યેવં શબ્દનિરુક્તાત્મસમ્પદ્બૃંહણેનાન્વર્થકં બ્રહ્મત્વમ્ । ક્ષતાત્ત્રણનાત્મકં ક્ષત્રત્વમ્ । ધર્મધર્મિવેશસ્થિત્યાઽઽત્માનાત્મસમ્પદ્વેશસ્થિત્યા વા વૈશ્યત્વમ્, ચેત્યેવંરૂપત્રૈવર્ણિકાપરપર્યાયે વૈદિકસચ્ચિદાનન્દાત્મકજ્ઞાનક્રિયામયત્રયીમુખ્યશાબ્દશરીરત્વે "રોગૈશ્ચ ક્ષયિતો દેહઃ કલ્પૈત્યભિધીયતે। તત્સૂચનેન તસ્યાપિ કલ્પસૂત્રત્વમિષ્યતે" ઇત્યાદિભવિષ્યોત્તરપુરાણનિરુક્ત્યા ભૌતિકાભૌતિકશબ્દાર્થસામરસ્યેન ત્રયીમયમુખ્યવેદશરીરકકાલીકાલપરશિવમિથુનકલ્પરૂપત્વં, વૈદિકષડધ્વાપરપર્યાયષડઙ્ગશબ્દશરીરત્વે, શીક્ષાવ્યાકરણછન્દોરૂપેણ શાબ્દાધ્વત્રિકપ્રધાનં, વેદાઙ્ગશાબ્દજ્ઞાનશરીરકં, કાલકાલીમિથુનજ્ઞાનત્રિપુટીરૂપં, નિરુક્તજ્યોતિઃ કલ્પાત્મકાર્થાધ્વત્રિકપ્રધાનં, કલાતત્ત્વભુવનરૂપં, ક્રિયાત્રિપુટીમયં, મુખ્યવેદાઙ્ગશરીરમેવેતિ, મુખ્યં, ત્રિવિધં વેદવેદાઙ્ગત્રૈવર્ણિકનવચક્રાત્મકં, શ્રીચક્રં મુખ્યવેદાધિકારિકં સિદ્ધચક્રં । અનધિકારિકન્તુ વ્યુત્ક્રમેણ પૂર્વોક્તપંચસઙ્ખ્યાકવિરાઙ્ગાયત્રીપાદૈરહઙ્કારાદીન્દ્રિયાન્તાત્માવયવેષુ પરાચીનગત્યા નિયમ્યત્વે વિરડૄપકાર્યબ્રહ્મમાત્રસ્થિત્યા, સત્યપિ "બ્રાહ્મણો બૃહસ્પતિસવેન યજેત, રાજા રાજસૂયેન, વૈશ્યો વૈશ્યસ્તોમેન, વર્ષાસુ રથકારોગ્નીનાદધીત, એતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્" ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તવૈદિકક્રિયામાત્રાધિકારે વેદતાત્પર્યાવિષયકત્વેનાવિદ્યકવૈખરીક્રિયામાત્રપરત્વાત્ "સ્ત્રીશૂદ્રદ્વિજબન્ધૂનાં ત્રયી ન શ્રુતિગોચરા । ઇતિ ભારત માખ્યાનં કૃપયા મુનિના કૃતમ્" ઇત્યુક્તનામમાત્રધારિત્રૈવર્ણિકત્વરૂપંસાધકચક્રમ્ । તાવત્સમ્પન્મર્યાદાયા અપ્યભાવે તત્તત્સઙ્કીર્ણવૃત્ત્યુપલક્ષિતપંચજનતાદિરૂપં, વક્ષ્યમાણશિષ્યૌઘલક્ષણાનુગત્યા સાધ્યશ્રીચક્રરૂપં, જાગતં બૃન્દચક્રપીઠંચેતિ, ત્રિવૃત્ત્રિણમહાવિરાટ્સમ્પદં, પૂર્વોક્તસ્વરાઙ્ગાયત્રીસમ્પત્સામરસ્યેન "દશ હસ્ત્યા અંગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિંગ્શઃ । દ્વાદશમાસાઃ પંચર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્યએકવિંગ્‌શઃ" ઇતિ શ્રુત્યુક્તકાલપુરુષસમ્પત્સામરસ્યાભેદેન ભારતપંચમવેદસમન્વયમાર્ગેણ ચ ક્રીમ્, ક્રૂમ્, ખ્ફ્રેમ્, હ્સૌઃ0 , સ્હૌઃ0, હ્રસ્ખ્ફ્રેમ્, ઇત્યાદિકાલીપ્રાસાદપરાપ્રાસાદાદિપપ઼ઞ્ચસપ્તનવાદિસઙ્ક્યાકબીજપિણ્ડમન્ત્રાદિભિઃ પપ઼ઞ્ચામ્નાયસારભૂતમહાકાલીકાલમિથુનચિજ્જડમયનાદનવકવિભૂતિસામરસ્યમેવ સકલાગમતન્ત્રશાસ્ત્રપ્રમેયમિતિ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાસ્તુત્યાઽવ્યાકૃતપીઠોત્પત્ત્યાદિકાલ્યુપાસનાક્રમરહસ્યાત્મકં, વૈદિકાવૈદિકસાધકહૃદયોદ્યોગરૂપાત્મદૃગુન્મેષમનુજિઘૃક્ષુરાદૌ સ્વસ્ય દૃક્ક્રિયામયશરીરતાં, મહાકાલીકાલમિથુનાત્મકાર્થનારીશરીરસ્ય તદતીતપદત્વં ચોપદર્શયન્ "દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યોઽભિચાકશીતિ" ઇતિ મન્ત્રોક્તવિરુદ્ધસખ્યહાનિફલલાભાય મહાનાદમયપૂર્ણાહન્તયા હૃદ્ગુહાભિલાષવર્મનપૂર્વકં, સ્વસ્ય તદનુપ્રવેશેન પ્રમાતૃપૂર્ણભાવં ચ દર્શયન્ "સ્ત્રીશૂદ્રદ્વિજબન્ધૂનાં ત્રયી ન શ્રુતિગોચરા" ઇત્યુક્તસ્ત્રીશૂદ્રાદિત્રય્યામનુગ્રહેણ સકલતન્ત્રાગમપુરાણેતિહાસાદિપ્રમેયભૂતમહાકુલધર્મરૂપં, ભારતં સ્વકુલધર્મે, મહાવિરાઙ્ગાયત્ર્યર્થત્વેનૈવાભિનીયાપિ દર્શયન્તં, મહાકૌલિકમર્થનારીશ્વરં શબ્દાર્થોભયશરીરેણ સ્વયમપ્યનુવિશતિ ---
હૃદ્ગુહામભિલષન્નહન્તયા
દૃક્ક્રિયાવપુરદૃક્ક્રિયાપદમ્ ।
સન્તમે(નો)મિ સમભાવદં (ગિનં) શિવં
સંખ્યહાનિરમુના હિ સૂયતે

હૃદ્ગુહામિત્યાદિના । અહન્તયા મમતાસ્પદગૌણાહન્તાં, પ્રાદેશિકાત્મમિથ્યાહન્તાં ચ વિહાય મુખ્યયા । માતૃકાપ્રત્યાહારેણાહંશબ્દનાદત્રિપુટીવૃત્તિરૂપયા, "ત્રિવૃદ્વૈ જ્યૈષ્ઠ્યં । માતા પિતા પુત્રઃ" ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તસર્વજ્યેષ્ઠપિત્રહમર્થરૂપયા, ઉક્તશબ્દાર્થસામરસ્યાત્મકાનાહતનાદપૂર્ણભાવરૂપયા ચેત્યેવં ત્રિવિધયાપ્યહન્તયેત્યર્થઃ । હૃદ્ગુહાં । "ગુહૂસંવરણે" ઇતિ ધાતોઃ સંવૃતસમષ્ટિશબ્દાર્થહૃદયગુહામિત્યર્થઃ । અભિલષન્ આભિમુખ્યેન શબ્દાર્થહૃદયાગુહામિચ્છન્ । દૃક્ક્રિયાવપુઃ । દૃક્ક્રિયે ઉપ્યેતેઽસ્મિન્નિતિ, અનેનેતિ વા વ્યુત્પત્યા વહિર્મુખાવસ્થાયાં વૃત્તિમયજ્ઞાનક્રિયાશરીરોહમ્ । અદૃક્ક્રિયાપદં વૃત્તિમયજ્ઞાનક્રિયાભ્યામપદ્યરૂપમ્ । કર્તૃકર્મક્રિયામયત્રિપુટીરહિતમિત્યર્થઃ । અનુત્તરાકારવિષયકદૃક્ક્રિયાભ્યાં પદ્યરૂપં ચ । વાગર્થશરીરત્વાદિત્યપિ ધ્વન્યતે । અતએવ નાદબિન્દુકલામયમહાનાદરૂપં ચેત્યનુરણનમર્યાદયા । સન્તં પારમાર્થિકસદ્રૂપમ્ । યદ્વા, અહં હૃદ્ગુહામભિલષન્ । તયા હૃદ્ગુહયૈવ । દૃક્ક્રિયાવપુઃ, અદૃક્ક્રિયાપદં સન્તમિતિ વા । અતએવ સમભાવદમ્ । શિવં મઙ્ગલરૂપમ્ । "બ્રહ્મ વેદબ્રહ્મૈવ ભવતિ । બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ । બ્રહ્મ તન્મઙ્ગલં પરમ્" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । "વશ્‌ કાન્તૌ" ઇતિ ધાતોરિચ્છારૂપં ચેત્યપ્યર્થઃ । યથાધિકારં, યથેચ્છં ચ સારૂપ્યાદિપ્રદાતારમિતિ ભાવઃ । સન્તં શિવમિત્યન્યતરવિશેષણવિવક્ષયા સાદાખ્યપુરુષચન્દ્રકલારૂપં શિવં ચેતિવાઽર્થઃ । એમિ પ્રાપ્નોમિ । અનુવિશામીત્યર્થઃ । યદ્વા, સમીચીનોઽભાવઃ સમભાવઃ । અધિકરણાત્મકો ભાવાન્તરરૂપોવા । તં દદાતીતિ સમભાવદમ્ । તાર્કિકાભ્યુપગતસપ્તમપદાર્થરૂપાભાવસ્યાસમીચીનત્વદ્યોતનાર્થમત્રત્યાભાવસ્ય સમિત્યુપપસર્ગવિશેષણસાર્થક્યમુન્નેયમ્ । તદુક્તં વાર્તિકે --- "ભાવાન્તરમભાવસ્તુ કયાચિત્તુ વ્યપેક્ષયા" ઇતિ । ભટ્ટપાદૈરપ્યુક્તમ્ -- "અધિકરણાત્મકોઽભાવઃ" ઇતિ । સન્તનોમિ સમભાવદંગિનમિતિ પાઠેદૃક્ક્રિયાભ્યામપદ્યરૂપમપિ સમાનસ્ફુરણવન્તમ્ । અતએવાઙ્ગિનમાત્માનં સમ્યક્તનોમિ વિસ્તારયામિ । વિતત્ય વિધિમુખબોધાય સૃષ્ટ્યાદિતટસ્થલક્ષણદ્વારેણ વર્ણયામીત્યર્થઃ ।
નન્વીદૃશાત્મવિસ્તૃતિશિવભાવાપત્તિરૂપાનુપ્રવેશસ્ય કિં ફલમિત્યાશઙ્ક્ય વિરુદ્ધસખ્યહાનિં ફલત્વેન દર્શયતિ ---- સખ્યહાનિરિતિ । હિ યસ્માત્ । અમુના શિવેન સખ્યહાનિઃ દ્વાસુપર્ણેતિ શ્રુત્યુક્ત વિરુદ્ધસખ્યસ્ય હાનિઃ । પ્રસૂયતે દીયત ઇત્યર્થઃ । દ્વયોરહમમોરૈક્યં લભ્યત ઇતિ ભાવઃ । અતસ્તં એમીતિ ફલોપન્યાસઃ । તેનાદ્વિતીયાત્માભેદસાક્ષાત્કારાવસ્થાયાં, તાદૃશાહંગ્રહોપાસનાવસ્થાયાં ચ, સ્વસ્વરૂપતયા, વિશિષ્ટાદ્વૈતભેદાવસ્થાયાં શેષતયા, સેવ્યસેવકભાવરૂપદ્વૈતપ્રતીકોપાસનાવસ્થાયાં સેવકતયા ચ, આવિદ્યકસખ્યહાનેસ્સમત્વાન્મતત્રયેપિ સખ્યહાનિફલં સમમિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
યદ્વા `હન્ હિંસાગત્યોઃઽ ઇતિ ધાતુપાઠાત્સખ્યહાનિર્વિદ્યાપ્રયુક્તસખ્યગતિર્દીયત ઇતિ વા, ઉપાસકપક્ષે --- વિદ્યાર્થિનાં વૈષયિકાણાં યા મતે સમન્વયો વેદિતવ્યઃ । તેન પ્રકૃતે સ એવ શિવઃ કૃતિકર્તા નાહમિત્યાશયઃ । તદુક્તં મન્ત્રરામાયણકારૈઃ --- "વિશેવોત્પત્તિવિપત્તિભૂસ્સ ભગવાનત્ર પ્રવક્તા શિવસ્તસ્યાહં પ્રતિશબ્દપર્વતગુહા યન્મે ન ગર્વગ્રહઃ । તદ્દોષોસ્તુ ગુણોસ્તુ વા ન ખલુ તત્સ્વાયત્તમિત્થં સ્થિતે માત્સર્યે મહતા મુદેતુ યદિ વા વાત્સલ્યમુજ્જૃમ્ભતામ્ ॥" ઇતિ । અત્ર સર્વત્ર રધોદ્ધાતાવૃત્તમ્ । લક્ષણન્તુ --- "રો નરાવિહ રથોદ્ધતા લગૌ" ઇતિ । એવં વૃત્તરચનામિષેણાપિ "આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ ચ" ઇત્યુક્તપ્રત્યક્શિવવિરાડ્દેહસ્ય ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાખ્યપ્રબન્ધાત્મના ઉદ્ધતરથવૃત્તસ્ય વાગર્થવિલાસમયત્વપ્રત્યભિજ્ઞાજ્ઞાપનેન ચ સ્વશરીરતાદાત્મ્યં સૂચિતમિતિ સંક્ષેપઃ

<।1-5>
<1-6>
એવમાત્મનઃ પરશિવતત્ત્વાનુપ્રવેશેન પૂર્ણભાવભરિતસ્ય પરશિવસ્ય પ્રકાશવિમર્શોભયાત્મકત્વાપરપર્યાયવાગર્થાદ્યાત્મકાર્થનારીશ્વરરૂપતાં સૂચયન્, "નમો વાચે યા ચોદિતા યા ચાનુદિતા તસ્યૈ વાચે....... પિતરોનુમદન્તુ" ઇતિ શુક્રીયકાણ્ડશાન્તિમન્ત્રોક્તસ્વસ્વરૂપવાચ ઉદિતાનુદિતદશાભેદેનાવિદ્કલોકવ્યવહારસિદ્ધવૈખરીપરાવાગર્થદૃષ્ટિભેદં ચ વિપર્યાસયન્, ઉદિતાનુદિતવાગર્થાભિન્નવિદ્યામયપરાવૈખરીવાગર્થભાવેન વક્ષ્યમાણદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચાર્થાનુત્તરપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમોપયોગિતયા વાગર્થમયષષ઼ડધ્વસુષ્ઠ્યાદિહેતુતા પ્રતિજાનીતે -----
યાહમિત્યુદિતવાક્પરા ચ સા
યઃ પ્રકાશલુલિતાત્મવિગ્રહઃ ।
યૌ મિથસ્સમુદિતાવિહોન્મુખૌ
તૌ ષષ઼ડધ્વપિતરૌ શ્રયે શિવૌ

યાઽહમિત્યાદિના । યા વાક્ । અહમિતિ । માતૃકાર્ણપ્રત્યાહારવિમર્શેનાભ્યન્તરક્રિયાશક્તિમયોઽહં શબ્દ ઇતિ । ઉદિતવાક્ । ઉદિતં સજ્જાતોદયમાત્માનં વક્તીતિ ઉદિતવાક્ । ભવતિ, સૈવ પરેતિ સમ્બન્ધઃ । તદ્વત્, યઃ અહમર્થોપિ । પ્રકાશલુલિતાત્મવિગ્રહઃ । પ્રકાશેન શબ્દાભિન્નાર્થસ્ફુરણેન । અહંશબ્દપ્રયોક્ત્રભિન્નેનેતિ યાવત્ । તદુક્તમુપદેશસાહસ્રયાં શઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદૈઃ --- "સમ્ભાવ્યો ગોચરે શબ્દઃ પ્રત્યયો વા ન ચાન્યધા । ન સમ્ભાવ્યૌ તદાત્મત્વાદહંકર્તૃસ્તથૈવ ચ ॥ " ઇતિ । લુલિતઃ શબ્દાનુપ્રવિષ્ટઃ આત્મવિગ્રહઃ સ્વસ્વરૂપવિશેષજ્ઞાનં યસ્ય સઃ । સોપિ પરએવેતિ લિઙ્ગપરિણામોવા શેષો વા । યત્તદોર્નિત્યસમ્બન્ધાત્, પરાચેત્યત્ર ચકારાર્થસમુચ્ચયસ્વારસ્યાચ્ચ " ॥
નનુ તહુર્યભયોરપિ પરત્વે દ્વૈતાપત્તેસ્સ્વસિદ્ધાન્તવ્યાહતિઃ પ્રસજેયેતેત્યાશઙ્ક્ય વક્ષ્યમાણવાગર્થસૃષ્ટ્યાદિષડધ્વકૃત્યપઞ્ચકક્રમોપયોગિતયા "પરસ્પરતપસ્સમ્પત્ફલાયિતપરસ્પરૌ । પ્રપઞ્ચમાતાપિતરૌ પ્રાઞ્ચૌ જાયાપતી સ્તુમઃ॥ " ઇત્યુક્તપરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટવાગર્થયુગલાત્મકત્વદ્યોતનાય ગજવૃષમચિત્રન્યાયેન ભેદનિર્દેશવર્ણનં વાચોયુક્તિમાત્રમિતિ પરિહરતિ --- યૌ મિથ ઇતિ । યૌ વાગર્થરૂપૌ મિથસ્સમુદિતૌ ઉક્તપ્રકારેણ પરસ્પરાનુપ્રવિષ્ટસ્વરૂપૌ સન્તાવેવ । ઇહ પૂર્વશ્લોકોક્તાવિદ્યકસખ્યહાનિરૂપવિલાસાર્થભુવનસૃષ્ટૌ । ઉન્મુખૌ આવિદ્યકવાગર્થયોર્લિઙાદિવાગર્થવિધિનિષેધવ્યાપારોપયુજ્યમાનલિઙ્ગાદિકલ્પનાક્રમત્યાગેન "ન પદ્માઙ્કા ન વજ્રાઙ્કા યતઃ પ્રજા । લિઙ્ગાઙ્કા ચ ભાગાઙ્કા ચ તસ્માન્માહેશ્વરી પ્રજા ॥" ઇત્યુક્તસહજાવિમૃશ્યવાગર્થલિઙ્ગાદિસ્ફુરણપાણ્ડિત્યેન ચોર્ધ્વમુખૌ । અતએવ ષડધ્વપિતરૌ । વર્ણપદમન્ત્રમયવિમૃશ્યશાબ્દાધ્વત્રયાત્મના, માતા । `માઙ્ માનેઽ ઇતિ ધાતોઃ । માત્યપરિચ્છિન્નં સ્વરૂપં પરિચ્છિનત્તીતિ માતા । સ્વસ્વરૂપપરિચ્છેત્રી, સ્વરૂપપ્રમાતા શિવશ્ચ । કલાતત્ત્વભુવનમયપ્રકાશનીયાર્થગતાઽર્થાધ્વત્રયાત્મનાપાતિ પાલયતિ સ્વરૂપયાથાત્મ્યમિતિ પિતા । સ્વરૂપપાલકશ્શિવઃ પાલયત્રી શક્તિશ્ચ । એવં માતા ચ, પિતા ચ પિતરૌ । ષડધ્વપિતરૌ । શિવૌ । શિવા ચ શિવસ્ચ શિવૌ । `વશ્ કાન્તૌઽ ઇતિ ધાતોઃ પરસ્પરવાચ્યવાચકાનુકૂલેચ્છાસ્વરૂપૌ । નામાંસપરિચ્છેદપાલનાભ્યાં રૂપાંશપરિપાલનપરિચ્છેદાભ્યાં ચ સકલજગત્પ્રસૂતિરક્ષાદિદક્ષૌ કાલીકાલૌ શ્રયે । સ્વસ્વરૂપાભેદેનાહં કલયે ઇત્યર્થઃ । પરાક્પ્રતીચોઃ કાલીકાલયોર્દિગ્દેશકાલાધ્વષટ્કમેવમુક્તં સૌભાગ્યહૃદયામર્શસ્તવે ----- "વર્ણઃ કલાપદં તત્ત્વં મન્ત્રો ભુવનમેવ ચ । ઇત્યધ્વષટ્કં દેવશિ ! ભાતિ ત્વયિ ચિદાત્મનિ ॥" ઇતિ । એતેન તત્ત્વમસીતિ મહાવાક્યગતશબ્દાર્થપરોક્ષાપરોક્ષાનુભૂતાવપિ યથા વાગર્થસૃષ્ટૌ વર્ણશબ્દાર્થભૂતબ્રાહ્મણાદિચાતુર્વર્ણ્યમૂર્તિમૂલપરિજ્ઞાનમાત્રમેવાવિદ્યકપ્રમેયત્વંપદાર્થજ્ઞાનવત્કલામાત્રમેવ ભવતિ, તાદૃગ્વર્ણાદિકલ્પનાહેતુકસ્વસ્વવર્ણધર્મપરિજ્ઞાનં પદ્યતે સ્વરૂપતત્ત્વમનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા પરોક્ષવર્તિતત્પદાર્થજ્ઞાનવત્ પદમ્, તાદૃશપરોક્ષતત્પદાર્થભૂતસ્વરૂપાત્મકસકલવેદશાસ્ત્રાદિતાત્પર્યાર્થફલજ્ઞાનં યથા સ્વરૂપાભિન્નં; તથૈવૈતચ્છાસ્ત્રમર્યાદયાપિ નાદબિન્દુકલામયાક્ષરાર્થજ્ઞાનાપરપર્યાયકલાજ્ઞાનદ્વારેણૈવાક્ષરસમુદાયાત્મકપદાર્થ તત્વજ્ઞાનં, તાદૃક્પદર્થતત્ત્વજ્ઞાનદ્વારેણૈવ પદસમુદાયાત્મકવાક્યાર્થાપરપર્યાયમન્ત્રાર્થભૂતભુવનસ્વરૂપતાદાત્મ્યજ્ઞાનમપીતિ વેદિતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ કારિકાવલ્યામ્ ----- "પદજ્ઞાનં તુ કરણં દ્વારં તત્ર પદાર્થધીઃ । શાબ્દબોધઃ ફલં તત્ર શક્તિધીઃ સહકારિણી ॥ " ઇતિ । એતેન "શબ્દાવર્ણાત્મકા નિત્યાશ્ચ । મન્ત્રાણામનન્યાદૃશં સામર્થ્યમ્" ઇત્યાદિપરશુરામકલ્પસૂત્રેષુ ત્રૈપુરસિદ્ધાન્તોક્તસૂત્રાર્થસ્તાત્પર્યેણાનૂદિત ઇત્યપિ વેદિતવ્યમ્ ।
નનુ કિમિદં વિરુદ્ધમુચ્યતે, યતોત્ર શબ્દબુદ્ધિકર્મણાં દ્વિક્ષણાવસ્થાયિતયા તૃતીયક્ષણનાશઃ તાર્કિકૈરભ્યુપગમ્યતે । ભગવતા પરશુરામેણ તુ વર્ણાત્મકાનાં શબ્દાનાં નિત્યતા ચેતિ કથમુપપદ્યત ઇતિ ચેદિહ તદુભયાભ્યુપગતનિત્યાનિત્યત્વવિરોધાભાસયોર્વક્ષ્યમાણસૃષ્ટ્યાદિલક્ષણકૃત્યત્રયે, પઞ્ચકે વા તત્તન્માતૃકાક્ષરાર્ણવકલ્પાવસાનકક્ષણલક્ષિતત્વેન સાપેક્ષત્વાદવિરોધ ઇતિ બ્રૂમઃ । તદુક્તં વેદાન્તપઞ્ચદશ્યાં શ્રીવિદ્યારણ્યગુરુસાર્વભૌમૈઃ --- "ઉપાદાને વિનષ્ટેપિ ક્ષણં કાર્યં પ્રતીક્ષતે । ઇત્યાહુસ્તાર્કિકાઃ તદ્વદસ્માકં કિં ન સમ્ભવેત્ । તન્તૂનાં દિનસઙ્ખ્યાનાં તૈસ્તાદૃક્ક્ષણ ઈરિતઃ । ભ્રમસ્યાસઙ્ખ્યકલ્પસ્ય યોગ્યઃ ક્ષણ ઇહેષ્યતામ્" ઇત્યાદિના

<।1-6>
<1-7>
એવં પ્રમાતૃવાગર્થમયાત્મનઃ પ્રમાણપદે "પ્રમેયસ્ય સ્વરૂપત્વપ્રકાશોહિ પ્રમા તૃતા । પ્રમાણનાં વિમર્શશ્ચેત્યર્થનારીશતાઽઽત્મનઃ ॥ " ઇત્યુક્તપ્રમાતૃપ્રમાણસામરસ્યાપરપર્યાયપ્રકાશવિમર્શમયતાં વિભાવ્ય, ધૂમાર્ચિર્માર્ગાધિકારિપ્રમેયવિમર્શકસ્ય જીવસાધકરુદ્રસ્યાપિ તદવાપ્તયે તસ્ય પ્રમેયવાગર્થાભિન્નરૂપત્વેન "દ્રવ્યયજ્ઞાઃ તપોયજ્ઞાઃ" ઇત્યાદિના ભગવદ્ગીતોક્તસપ્તવિધયજ્ઞેષુ દ્રવ્યયજ્ઞસ્યૈવાઽહન્તાવિદ્યાઽવિદ્યયોઃ સ્વરૂપેપિ વા કૃત્યત્રયશિરોરૂપેણ પ્રથમસાધનતાં દ્યોતયન્, વૈદિકસોમયાગવિશેષેષુ --"રુદ્રો વા એષ યદગ્નિઃ" ઇતિ શ્રુત્યુક્તોષ્ણવીર્યશિરસ્સન્ધાનાત્મકપ્રવર્ગ્યાદેઃ "અહરહઃ પ્રવૃજ્યતે । અર્થમાસેઽર્થમાસે પ્રવૃજ્યતે" ઇત્યાદિ શ્રુત્યુક્તત્તત્સ્થાનાપન્નાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદેશ્ચ યતા નિત્યત્વેન પ્રામુખ્યં, તથા તાન્ત્રિકયાગવિશેષેષ્વપિ શીતવીર્યરુદ્રશિરસ્સન્ધાનાત્મકપઞ્ચપદાર્થકરણકપૂજાવિશેષસ્ય પ્રામુખ્યમભિધોતયિતું પ્રમેયજીવરુદ્રસ્ય મહામન્થાનભૈરવસ્ય પ્રમાણપદસ્થપાંચભૌતિકદેહેન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતં જીવયાત્રામયસૃષ્ઠ્યાદિપઞ્ચકૃત્યસમુદ્રમથનોપયોગિમન્થદણ્ડતયા પ્રમાત્રભેદેન સ્તુવન્નમસ્કરોતિ ----
શક્તિનેત્રપરિણદ્ધ (દ્વ) માસ્થિતં
પૂર્ણભામય (વમ) પયોધિમન્થ(થ્ન)તામ્ ।
દેવિ ! તર્પણસુધાકલાશ્રયં
રુદ્રમન્દરમહં સ્ફુટં ભજે

૪શક્તિનેત્રેત્યાદિના । હેદેવિ! પ્રકાશવિમર્શાત્મિકે । શક્તિનેત્રપરિણદ્ધં । વિદ્યાકૃત્યપંચકપક્ષે --- શક્તિરેવ નેત્રં લોચનં તેન પરિણદ્ધમ્ । આવિદ્યકકૃત્યત્રયપક્ષે --- શક્તિનેતા શક્તેઃ નાયક આત્માતેનાઽપરિણદ્ધં । સ્વરૂપપક્ષે -- શક્તિરેવ નેત્રઃ મન્થરજ્જુઃ તેન પરિણદ્ધં । પૂર્ણભામયપયોધિમન્થતાં । પૂર્ણભામયઃ પૂર્ણપ્રકારશમયઃ । યઃ પયોધિસ્તસ્મિન્મન્થતામ્ । મન્દરતાં મન્થદણ્ડતાં ચ । આસ્થિતમ્ । શક્તિનેત્રપરિણદ્વમાસ્થિતમિતિ પાઠે -- શક્તિનેત્રં નેત્રસદૃશી શક્તિઃ પરિણીયતેઽનેનેતિ શક્તિનેત્રપરિણદિતિ ક્વિપ્પ્રત્યયાન્તવિવક્ષાયાં નેત્રસદૃશશક્તિપરિણેતા દહરાકાશઃ । તં વમતિ પ્રસારયતીતિ શક્તિનેત્રપરિણદ્વમઃ । સર્વશક્તિપ્રસારકપાંચભૌતિકદેહેન્દ્રિયસંઘાતઃ । તમાસ્થિતં શક્તિનેત્રપરિણદ્વમાસ્થિતમ્ । સકલશક્તિસમેતદેહેન્દ્રિયાદિયુક્તમિત્યર્થઃ । પૂર્ણભાવમપયોધિમન્થતામિતિ પાઠે -- અપયોધિમન્થતામ્ । વિદિતવેદિતવ્યતયાઽકારમાત્રસ્વરસમુદ્રમ્ । "અ ઇત્યષ્ટાદશાનાં સંજ્ઞા" ઇતિ શબ્દાનુશાસનમર્યાદયાઽકારાત્મકમૂલાધારસ્થસ્વરમાતૃકાકુણ્ડલિનીમાત્રવિમર્શેન મન્થાનભૈરવરૂપાણાં સિદ્ધાનામ્ । સૃષ્ઠિસમુદ્રમન્થને પ્રવૃત્તિરહિતાનાં વા । અતએવ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે દ્વિતીયકાણ્ડસ્થતુરીયપ્રશ્ને ષષ્ઠાનુવાકે શ્રુતિરપિ શ્રૌતમન્ત્રલિઙ્ગેન વક્ષ્યમાણલક્ષણનાદવાગર્થષડધ્વલક્ષિતે પ્રકાશાનન્દશક્તિનેત્રપરિણદ્ધવિગ્રહે ચ વૈશ્વાનરમૂર્તિચક્રે પૂર્વદેવાનામેવ ગૂઢલિઙ્ગચારન્યાયેન મન્થાનભૈરવરૂપતામાહ --- શ્રુ ॥ "ન હિ સ્પશમવિદન્નન્યમસ્માત્ । વૈશ્વાનરાત્પુર એતારમગ્નેઃ । અથેમમન્થન્નમૃતમમૂરાઃ । વૈશ્વાનરં ક્ષેત્રજિત્યાય દેવાઃ" ઇત્યાદિના । પૂર્ણભાવમાસ્થિતં વા । પૂર્ણો ભાવો યસ્ય તં પૂર્ણભાવં વેત્યર્થઃ । યદ્વા પૂર્ણભાં વમતીતિ પૂર્ણભાવમઃ । સચાસૌ પયોધિઃ । તં મધ્નન્તીતિ પૂર્ણભાવમપયોધિમન્થાનઃ । તેષાં મધ્યે શક્તિનેત્રપરિણદ્ધમિતિવાઽન્વયઃ । એતેનાગ્નીષોમાત્મકજગત્સૃષ્ટાવગ્નેઃ શક્ત્યાત્મકત્વેન સોમસ્ય શક્તિમદ્દ્રવ્યરૂપત્વેન ચ શક્તિમદ્દ્રવ્યસ્યૈવ મન્થદણ્ડત્વોક્ત્યાઽશક્તિમદ્દ્રવ્યાણામકિંચિત્કરત્વં કૃત્યપંચકક્રિયાયજ્ઞેષુ । તેન "હવિર્યજમાનયોઃ સૌમ્યયોર્ન પ્રતિનિધિઃ" ઇતિ મીમાંસાન્યાયસ્યાનુગૃહીતતત્વં ચાર્થાદાપતિતમિતિ વેદિતવ્યમ્ । તથા દેવિ ! તર્પણસુધાકલાશ્રયં દેવી ચિચ્છક્તિઃ તૃપ્યત્યનયેતિ દેવિતર્પણા । સંજ્ઞાયાં પુંવદ્ભાવઃ । સા ચ સા સુધા અમૃતાત્મિકા જીવશક્તિઃ । સૈવ કલા વિદ્યા । તદાશ્રયં । યદ્વા, દેવી તૃપ્યત્યનેનેતિ દેવિતર્પણઃ । સ ચાસૌ સુધાકલઃ ચન્દ્રઃ । ચિચ્છક્ત્યભિન્નબ્રાહ્મીલક્ષ્મ્યાઃ સુધાયા અપિ વારુણ્યા ઇન્દુસહોદરીત્વાદિતિ ભાવઃ । તદાશ્રયઃ સ આશ્રયો યસ્યેતિ વા દેવિતર્પણસુધાકલાશ્રયઃ । તમસંસ્તુતદ્વિજરાજલક્ષ્મીકમપિ । દ્વિસંજ્ઞયાપિ દ્વિજરાજશબ્દિતમિત્યર્થઃ । યદ્વા, દેવીતિ સમ્બુદ્ધિઃ । તર્પણસુધાકલાશ્રયમ્ । હેદેવિ! તવ તર્પણાર્થા યા સુધા તસ્યાં યાઃ કલા અર્ધ્યદ્રવ્યસંસ્કારાર્થાઃ । અમૃતાદિપૂર્ણામૃતાન્તાષ્ષોડશ સોમકલાઃ તન્ત્રોક્તાઃ । ચતુર્નવતિકલાભિમન્ત્રણપક્ષે -- અગ્નિસૂર્યસોમકલા અષ્ટત્રિંશત્, બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં દશ દશ, ઈશ્વરસ્ય પીતા શ્વેતા અરુણા અસિતા ચેતિ ચતસ્રઃ, સદાશિવસ્ય નિવૃત્ત્યાદિવ્યોમરૂપાન્તાષ્ષોડશ કલાઃ હંસશ્શુચિષદિત્યાદ્યાશ્ચ પઞ્ચ દ્રવ્યાભિમન્ત્રણાર્થાઃ, મૂલમનુમૂર્તિકલયા સહ ચતુર્નવતિરિત્યાદિ ચ । એવંવિધાઃ કલા આશ્રયો યસ્ય તં, કલાનામાશ્રયં વા । રુદ્રમન્દરમ્ । સ્ફુટં સ્ફોટરૂપેણ ચર્મચક્ષુર્વેદ્યદ્રવ્યરૂપેણ ચ પ્રત્યક્ષમ્ । પટુકરણેન્દ્રિરૂપં ચ । તદુક્તં રુદ્રપ્રપાઠકેપિ ---- "નમો રુદ્રેભ્યો યે પૃથિવ્યામ્" ઇત્યાદિનાન્નવાતવર્ષરૂપાણાં સ્થૂલદ્રવ્યાણામેવ યથાક્રમં પૃથિવ્યાદિલોકત્રયસ્થિતરુદ્રગણાનામાયુધત્વોક્ત્યા રુદ્રગણાનામપિ નિત્યપ્રત્યક્ષરૂપત્વં પટુકરણેન્દ્રિયત્વં ચ । એવંવિધં રુદ્રમન્દરમહં ભજે । પઞ્ચપદાર્થકરણકદ્રવ્યમયયજ્ઞસ્ય પંચકર્મજ્ઞાનેન્દ્રિયકરણકવૈતાનિકસોમયાગસ્યેવ વિચ્છિન્નરુદ્રશિરસ્સન્ધાનાત્મકત્વભાવનયા પ્રવર્ગ્યાદિકર્મવત્પઞ્ચકૃત્યાત્મિકાયા મહાસ્થિતેસ્તત્રાપિ સાક્ષાત્પ્રધાનાઙ્ગત્વં નિરન્તરમનુસન્દધામીતિ ભાવઃ । તદુક્તમભીષ્ટકાપ્રધાનારુણકેતુકાગ્નિબ્રહ્મવિદ્યાપ્રકરણારુણપ્રપાઠકેપિ ---- "દિવ્યસ્યૈકા ધનુરાર્ત્નિઃ । પૃથિવ્યામપરાશ્રિતા । તસ્યેન્દ્રો વમ્રિરૂપેણ । ધનુર્જ્યામચ્છિનત્સ્વયં । તદિન્દ્રધનુરિત્યજ્યમ્ । અભ્રવર્ણેષુ ચક્ષતે । એતદેવ શંયોર્બાર્હસ્પત્યસ્ય । એતત્ રુદ્રસ્ય ધનુઃ । રુદ્રસ્યત્વેવ ધનુરાર્ત્નિઃ । શિર ઉત્પિપેષ । સ પ્રવર્ગ્યૌઽબવત્ । તસ્માદ્યસ્સ પ્રવર્ગ્યેણ યજ્ઞેન યજતે । રુદ્રસ્ય સ શિરઃ પ્રતિદધાતિ । નૈનગં રુદ્ર આરુકો ભવતિ । ય એવં વેદ" ઇતિ । પઞ્ચપદાર્થકરણકપૂજામયદ્રવ્યયજ્ઞસ્ય પ્રવર્ગ્યારુણકેતુકસોમયાગાદિષુ ચિત્યગ્ન્યાદિસામરસ્યપ્રકારસ્તુ ગુરુમુખાદેવાવગન્તવ્યઃ । ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નેહ પ્રતન્યતે

<।1-7>
<1-8>
એવં શ્લોકત્રયેણ સ્વાત્મનઃ પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીરૂપતયા સાર્વાત્મ્યસમુન્મીલનમુખેન દ્રવ્યમયયજ્ઞસ્યાપિ પ્રથમસાધનતામનુસન્ધાય તત્ર "પતન્તિ કર્મણા યેન જન્તવો નરકે ધૃવમ્। ઉત્પતન્તિ ચ તેનૈવ ત્રિકાલજ્ઞા ભવન્તિ ચ ॥" ઇત્યાદિકાલિકામતોક્તરીત્યા યાનિ દ્રવ્યવાક્કર્માદીનિ પાતકાનિ તાન્યેવાભિસન્ધિભેદેન મોચકત્વેનાપિ શ્રુતાનીતિ ભાવવાક્ક્રિયાદ્રવ્યમયસાધકાભિસન્ધિત્રૈગુણ્યેન તામસસ્યાધઃ પતનમપિ પ્રત્યભિજ્ઞાપયન્ સાર્વાત્મ્યં સમુન્મીલયતિ -----
યોઽભવદ્ભવતિ યસ્તથેતરો
યો ભવિષ્યતિ પૃથ[ક્ક્રિયો] ક્ક્રમો જનઃ ।
તત્ત્રયોદરમહન્ત(યૈ) થૈકયા
સંતમસ્મિ હૃદિ રન્ધ્રમાનતઃ

યોભવદિત્યાદિના । યઃ સાધકઃ, મન્થાનભૈરવરુદ્રશ્ચ । પૃથક્ક્રિયઃ પૃથગ્ભૂતાઃ લોકવિલક્ષણાઃ ક્રિયા યસ્ય સ તથોક્તઃ । અતએવાભવત્ । પ્રાગવિદ્યાવસ્થાયાં પૂર્વસ્મિન્વા જન્મનિ નાદાનુત્તરાકારાત્મનાસત્તાહીન ઇવાભવદિત્યર્થઃ । પ્રમાતૃરુદ્રપક્ષે --- "અસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇતિ શ્રુત્યાઽનભિવ્યક્તસત્તાકનામરૂપાદિમાનપિ સત્તાવાનેવાભવદિતિ । તથૈવ ભવતિ । ભવતીતિ લટા જગદ્રૂપેણ વર્તનાદિતિ ભાવઃ । યશ્ચ તથૈવેતરોપિ । અત્ર ઇતરશબ્દમહિમ્ના પ્રવાહનિત્યે જનનમરણસંસારે નાભવન્નભવતિચેત્યપિ ધ્વન્યતે । સાધકપક્ષે --- "પૂર્વસ્મિન્નિવ વર્તમાનેપિ જન્મનિ લોકવિલક્ષણક્રિયત્વેન જ્ઞાનક્રિયાદિપુરુષાર્થવાસનાહૈન્યેન વા સઙ્ખ્યાપૂરકસંજ્ઞામાત્રસત્તાવાનપિ ન ભવતીતિ ધ્વન્યર્થઃ । રુદ્રપક્ષેપિ -- "અસન્નેવ સ ભવતિ । અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ । સન્તમેનં તતો વિદુરિતિ" ઇતિ શ્રુતિનિન્દિતાત્મશૂન્યતાભયમપીદૃશાધિકારિણોઽનવભાસયન્નભૂતભૌતિકવસ્તુનિ ભાનાયોગાન્ન ભાસત એવેતિ ભાવઃ । એતદપ્યુક્તં ગૌડપાદકારિકાસ્વલાતશાન્તિપ્રકરણે આત્મમાનસ્ય ચતુષ્કોટ્યવભાસનમ્ "અસ્મિ નાસ્ત્યસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ વા પુનઃ ચતસ્રઃ કોટય" ઇતિ । અથ યશ્ચ પૃથક્ક્રિયઃ । કાશ્ચનાઽઽસ્તિક્ય ઉત્તમજનિપ્રદાઃ કાશ્ચન નાસ્તિક્ય અધમજનિપ્રદાશ્ચ ક્રિયાઃ પુણ્યપાપવ્યવહારેણ પૃથગ્ભૂતાઃ ક્રિયા યસ્ય સઃ પૃથક્ક્રિયઃ । પૃથક્ક્રમ ઇતિ પાઠે -- પૂર્વોક્તોત્તમાધમજનાપેક્ષયા પૃથગ્ભૂતસંસારક્રમ ઇત્યર્થઃ । તિર્યગૂર્ધ્વાધસ્સ્રોતસ્ત્રયાત્મકસ્યાઽહમો નાદવાગર્થષષ઼ડધ્વકૃત્યત્રયાત્મકત્વાદિતિ ભાવઃ । એતેન ઉત્તમશિવસંસારાપેક્ષયા અધમપશુસંસારાપેક્ષયા ચ તૃતીયપ્રકારકસાધકજીવસંસારસ્સૂચિતઃ । અતએવ જનઃ ભાવિન્યપિ જન્મનિ સંશયાત્મત્વાજ્જનિમાનેવેત્યર્થઃ । ભવિષ્યતિ । રુદ્રપક્ષે અજન ઇત્યપિ પદચ્છેદઃ ભવિતુમર્હતિ । યતઃ કાલત્રયેપિ લોકશાસ્ત્રવિલક્ષણક્રિયોઽતો જન્મત્રયેપિ જન્મસમ્બન્ધરહિત એવ ભવિષ્યતીત્યર્થ શ્ચ । યદ્વા, યઃ સાધકઃ પુરા લોકવિલક્ષણક્રિયોઽભવત્, ઇદાનીં ભવતિ, અગ્રે ભવિષ્યતિ ચેતિ વાન્વયઃ । તત્ત્રયોદરં તેષાં ત્રયાણામુદરભૂતમ્ । એકયાઽહન્તયા । એકત્ર, ગુણત્રયાઽહન્તયા અન્યત્ર, પૂર્ણસત્તારૂપયા ચ । હૃદિ રન્ધ્રં સન્તમાનતોસ્મિ । અહં તથૈકયેતિ પાઠે --- યથા ત્રયાણામુદરભૂતસ્તથૈવૈકયાઽહન્તયા હૃદિ રન્ધ્ર સન્તમહમાનતોસ્મીતિ વા, સન્તં પ્રતિ રન્ધ્રપ્રમાણતઃ હૃદ્યસ્મીતિ વાઽર્થઃ

<।1-8>
<1-9>
એવં સ્વાત્મશિવસ્યૈવ ત્રિવિધસાધકાભેદં પ્રત્યભિજ્ઞાપ્ય સદ્વિદ્યાસમ્પ્રદાયમાર્ગપ્રવર્તનાય, તસ્યૈવ ગુરુપરમ્પરારૂપભેદેન સ્વીકૃતાનેકવિગ્રહત્યદ્યોતનાય ચ, શાબ્દયોગવૈદ્યનામકપ્રસ્થાનભેદેન વાઙ્મનશ્શારીરમલત્રયનિવર્તકગુર્વૌઘત્રયગુરુપંક્તિસમષ્ટિમૂલભૂતં "યોગેન ચિત્તસ્ય પદેન વાચાં મલં શરીરસ્ય ચ વૈદ્યકેન । યોઽપાકરોત્તં પ્રવરં મુનીનાં પતઞ્જલિં પ્રાંજલિરાનતોસ્મિ" ઇત્યુક્તશેષશિવવતારપતંજલિરૂપેણ શબ્દબ્રહ્મવતારત્વં ચ દ્યોતયન્ પરૌઘપ્રભૃતિશિષ્યૌઘપર્યન્તાં ગુરુપંક્તિં નમસ્કરોતિ ---
વિશ્વસદ્મનિ સદાત્મનીશ્વરે
પૂરણાત્પુરુષતામુપેયુ(ષે) ષિ ।
યે મનઃ પ્રણિદધુર્મહર્ષયઃ
તાન્ પતંજલિમુખાનુપાસ્મહે

વિશ્વસદ્મનીત્યાદિના । વિશ્વમેવ સદ્મ યસ્ય તસ્મિન્ । વિશ્વસ્ય સમનીતિ વા । ઉભયધાપિ સદાત્મનિ । પરાપરવાગર્થયોરુપાધ્યુપહિતરૂપેણ કાલત્રયાબાધ્યરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ । અત એવેશ્વરે "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવીમન્તરો યમયતિ" ઇત્યન્તર્યામિબ્રાહ્મણાત્, "ઈશ્વરસ્સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન! તિષ્ઠતિ" ઇતિ ભગવદ્વચનાચ્ચ । શબ્દાર્થરૂપેણ સર્વભૂતભૌતિકનિયન્તરિ । પૂરણાત્ ચિજ્જડાંશયોસ્સાર્વત્મ્યૈકીકરણાત્ । પુરુષતામુપેયુષિ "પુરિ શયનાત્, પુરમોષતિ, પુરૈવ શેતે" ઇત્યાદિનિરુક્તિબહુત્વેપિ પ્રકૃતે વાગર્થપૂર્ણભાવસ્યાભિલષિતત્વાત્પૂરણાદિતિ નિરુક્ત્યાશ્રયણમિતિ વેદિતવ્યમ્ । પુરુષતામુપેયુષે ઇતિ ચતુર્થ્યન્તપાઠે -- સદાત્મનિ વિષયે જીવેશ્વરરૂપેણ, ગુરુશિષ્યસ્ત્રીપુરુષાદિરૂપેણ વા વાગર્થયોરવાપ્તપુરુષભાવસ્ય શબ્દબ્રહ્મણો વિદ્યામાર્ગસમ્પ્રદાયસંરક્ષણદ્વારા પરસ્પરશ્રેયઃ પ્રણિધાનાર્થત્વેન તાદર્થ્યે ચતુર્થીતિ જ્ઞેયા । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ -- "યઃ પ્રમજ્જયતિ મૂઢચેતસઃ તારયત્યપિ સ એષ ધીમતઃ" ઇતિ પરસ્પરપ્રમજ્જનપ્રતારણાભ્યામતિશ્રેયઃ પ્રણિધાનાર્થિત્વં ગુરુશિષ્યયોઃ । અતઃ પુરૌષતામુપેયુષે । વાગર્થાન્યતરાત્મને તદીયષડધ્વાત્મને વા પુરુષાયેત્યર્થઃ । યે મહર્ષયઃ । પરૌઘમહૌઘદિવ્યૌઘાત્મકવાગીશ્વરીવાગીશ્વરાવતારરૂપાઃ, સિદ્ધમાનવશિષ્યૌધજીવાવતારવાગર્થગુરુરૂપાશ્ચ યે મહર્ષય ઇત્યર્થઃ । મનઃ પ્રણિદધુઃ અન્યોન્યસ્મૈ મનઃપ્રણિધાનં ચક્રુઃ । પતઞ્જલિમુખાન્ તાનુપસ્મહે ઇત્યુપસનાયાં સાધકજીવસાહિત્યદ્યોતકં બહુવચનમ્

<।1-9>
<1-10>
એવં સકલૌઘસમષ્ટિમયપતંજલ્યાદિગુરુનમસ્કારોત્તરં વાગર્થસમષ્ટિપઞ્ચ વાહમયવિશ્વોત્પત્તિવિપત્તિહેતુસ્વેષ્ટદેવતાં દિવ્યાદ્યૌઘત્રયરૂપિણીં ચિદ્વ્યોમતયાઽનુસન્ધત્તે ---
ખેચરીમુખમરીચિજાલકં
વ્યોમશક્તિતનુસંશ્ર [યં] યે સદા ।
શમ્ભુદક્ષતનુજાવભાસ[ના] યા
યત્ર વિશ્વમનુકર્તુમીહતે

ખેચરીમુખેત્યાદિના । ખેચરી મુખે પ્રારમ્ભે યાસાં મરીચીનાં વક્ષ્યમાણાનાં ખેચરીભૂચરીદૃક્ચરીદિક્ચરીગોચરીનામકાનાં તાસાં જાલકમ્ । સિદ્ધાનાં દેહેન્દ્રિયપ્રાસાદે ગવાક્ષરન્ધ્રસમુદાયરૂપમ્, સાધકાનામૈન્દ્રજાલિકજીવધીવરનિર્મિતેન્દ્રિયગોલકયુતાનાયપટરન્ધ્રરૂપં ચ યસ્મિન્વ્યોમ્નિ તત્ખેચરીમુખમરીચિજાલકમ્ । `જાલં ગવાક્ષ આનાયેઽ ઇત્યુભયત્રાપ્યમરઃ । શક્તિતનુ । સિદ્ધાનાં સત્યસઙ્કલ્પત્વાત્ શક્તેસ્તનુરૂપમ્ । શરીરાત્મકં શક્તિરેવ તનુશ્શરીરં યસ્યેતિ વા શક્તિતનુ । સાધકાનામધિકારભેદેન શક્તિસ્તન્યતે વિસ્તીર્યતે ક્ષીયતે વા અત્રેતિ શક્તિતનુ । યદ્વ્યોમ દહરાપરપર્યાયં ચિદ્ગગનમ્ । તદહં સદા સંશ્રયે । સાર્વકાલિકાવિસ્મરણેન સ્વસ્વરૂપતયા કલયે । શક્તિતનુસંશ્રયમિતિ પાઠે --- શક્તિતન્વોસ્સંશ્રયમિતિસિદ્ધપક્ષે, શક્તિતનૂ સંશ્રયો યસ્યેતિ સાધકપક્ષે ચ વિગ્રહભેદેન વ્યોમ્ન એવ વિશેષણં જ્ઞેયમ્ । અસ્મિન્પાઠે તાદૃશં વ્યોમાસ્તીતિ શેષઃ । યત્ર વ્યોમ્નિ શમ્ભુદક્ષતનુજાવભાસયા । શમ્ભોરાનન્દપરમાવધિસ્વરૂપસુખભૂમેરાત્મનો દક્ષતનુજાયાઃ તત્તત્કાર્યસમર્થદેહેન્દ્રિયાદિસ્વાભિન્નવ્યવહારસત્પુરુષકારાન્તઃકરણવૃત્તેશ્ચ । અવભાસયા । પ્રકાશવિમર્શસામરસ્યરૂપેણેતિ યાવત્ । શમ્ભુદક્ષતનુજાવભાસનેતિ પ્રથમાન્તપાઠે શમ્ભુસ્સુખભૂમિરાત્મા । દક્ષતનુઃ જ્ઞાને કર્મણિ વા સમર્થં શરીરમ્ । તાભ્યાં તયોર્વા જાયત ઇતિ શમ્ભુદક્ષતનુજા । સા ચ સાઽવભાસનૈવ । શમ્ભુદક્ષતનુજાવભાસના । યદ્વા, આદિહાન્તકામકલાત્મકમાતૃકાર્ણમાલાયામાદ્યન્તવર્ણપ્રત્યાહારસમ્પદિતાહમક્ષ માતૃકાર્ણપ્રત્યાહારં વાગર્થમર્યાદયા ખણ્ડીકૃત્ય અઃ કથેત્યાત્મવિસર્ગકથાબોધકાથશબ્દાર્થરૂપેણ "ઓંકાર શ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા । કષ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌ" ઇતિ સ્મૃતિપ્રતિપાદિતમઙ્ગલવાગર્થરૂપે, અકથાદિષોડશાર્ણમયરેખાત્રયત્રિપુટ્યાં ત્રયસ્ત્રિંશદ્વર્ણપ્રત્યાહારસિદ્ધકાલીકાલમિથુનરેખાદ્વયં, ત્રિકોણવર્ણરેખાસ્વનન્તરકર્તવ્યજન્માદિવાચકાથશબ્દરૂપમુપાસ્ય તત્સિદ્ધ્યનન્તરમાદિક્ષાન્તસમેરુવર્ણમાલાયાં થકારાનન્તરદકારાદિક્ષાન્તવર્ણપ્રત્યાહારેણ દક્ષશબ્દરૂપનિષ્પત્તેઃ જાયમાનત્વાદન્તરક્ષશબ્દાર્થાહંપ્રત્યયસ્યૈવ દક્ષત્વમપિ સિદ્ધ્યતિ । તદાનીમક્ષમેવ દક્ષમપ્યહંપ્રત્યયવચ્છબ્દાર્થૈકરસં ભવિતુમર્હતિ । તથાચ, શમ્ભુના ખણ્‍ડિતજીવશિવેન, દ્રક્ષેણ સમર્થેન્દ્રિયેણ, તન્વા શરીરેણચ, જાયમાનાઽવભાસના, શમ્ભુદક્ષતનુજા ઇત્યુચ્યતે ઇતિ વાઽર્થઃ । તાદૃશી અવભાસનૈવ । વિશ્વં વ્યાવહારિકં જગત્ સત્ અનુકર્તુમ્ । શબ્દાર્થાવેવ પરસ્પરાકારેણ પરસ્પરમનુકર્તુમિતિ ભાવઃ । ઈહતે ઇચ્છદિવ વર્તતે । તદ્વ્યોમ સંશ્રયે । અસ્તીતિ વા પૂર્વેણાન્વયઃ । ઇમમેવાર્થં શબ્દાર્થસામરસ્યાત્મકં કાલીકાલસ્વરૂપતત્વં શ્રીભૈરવીપરાભટ્ઠારિકાયૈ --- `અથાદ્યાસ્તિથયસ્સર્વેઽ ઇત્યાદિના ઉપદેષ્ટુમથશબ્દઃ શ્રીત્રિકશાસ્ત્રારમ્બે શ્રીભૈરવભટ્ટારકેણ પ્રયુક્ત ઇતિ તન્ત્રસારે લઘુવિવૃતૌ શ્રીમદાચાર્યામિનવગુપ્તપાદૈસ્તોપપત્તિકં પ્રપઞ્ચિતસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ । અકથાદિષોડશષોડશાર્ણમયરેખાત્રિપુટીપ્રત્યાહારાદિકથા તુ પ્રક્રિયામાત્રપરાણાં બાલાનામવબોધનાયાસ્મત્કપોલકલ્પિતકથાચમત્કારમાત્રમિત્યલં યુક્તિપ્રસ્તારપલ્લવિતેન

<।1-10>
<1-11>
એવમિષ્ટદેવતાસ્પન્દાત્મકં, દહરાપરપર્યાયં, ચિદ્વ્યોમસત્તાસ્વરૂપમનુસન્ધાય તત્ર પ્રકાશવિમર્શાત્મનોશ્શિવશક્ત્યોરખણ્ડખણ્ડાત્મનો શ્ચ સિદ્ધમાનવૌઘયોશ્શાક્તાણવવિસર્ગયોઃ દ્યોત્યદ્યોતકભાવં વિવિનક્તિ ------
ખણ્ડસત્પ્રસરગર્ભયા યયા
લક્ષિતં સ્ફુરણપૂર્ણસત્તયા ।
તત્ત્વમૈશ્વરમખણ્ડમમ્બિકામ્
ત્વાં પ્રાણૌભ્યખિલતત્વનાયિકામ્

ખણ્ડેત્યાદિના । ખણ્ડસત્પ્રસરગર્ભયા । ખણ્ડાત્મનાપિ સદ્રૂપાણિ યાનિ ષદિત્રશત્તત્વાનિ તેષાં પ્રસરઃ ગર્ભે યસ્યાસ્તયા અતએવ સ્ફુરણપૂર્ણસત્તયા તત્વાકારેણ ખણ્ડસ્વરૂપત્વેપિ સ્ફુરણાકારેણ પૂર્ણાખણ્‍ડસ્વરૂપયા યયામ્બિકયાઽખણ્ડમૈશ્વરં તત્ત્વં । સ્વરખણ્ડરૂપેણ શબ્દાત્મનાઽર્થાત્મના ચ નાદનાધસામરસ્યરૂપેણાખણ્ડમકારસ્વરખણ્ડં ખણ્ડાકારભિન્નં । તદીયાર્થરૂપંચ તત્ત્વમિત્યર્થઃ । લક્ષિતં ભવતિ । લક્ષણયા પ્રતિપાદિતં લક્ષણેન પ્રદર્શિતં વા ભવતીત્યર્થઃ । અખિલતત્ત્વનાયિકામ્ । ઉક્તપ્રકારેણાખિલષટ્‌ત્રિંશત્તત્ત્વાનાં વાગર્થતત્ત્વસ્ય ચ નાયિકાં તાદૃશીં ત્વાં પ્રણૌમિ । પ્રકૃતિનામ્ના સકલતત્ત્વગ્રહણસ્યાનુભૂયમાનત્વાદિતિ ભાવઃ । યદ્વા, ખણ્ડસત્પ્રસરગર્ભયા યયામ્બિકયા સ્ફુરણપૂર્ણસત્ લક્ષિતં લક્ષણયા બોધિતં, તયાઽખણ્‍ડમૈશ્વરં તત્ત્વમપિ લક્ષિતં । તસ્માદખિલતત્ત્વનાયિકાં ખણ્ડાખણ્ડયાવત્તત્ત્વનાયિકામિત્યર્થઃ । અત એવામ્બિકાં ત્વાં પ્રણૌમીતિવાન્વયઃ

<।1-11>
<1-12>
એવં શિવશક્ત્યોઃ દ્યોત્યદ્યોતકભાવં વિવિચ્ય પરાપ્રાસાદવગર્થાત્મના સિદ્ધવસ્તુત્વેપિ શ્લેષમર્યાદયા શિષ્યૌધે પારોક્ષ્યમાપાદયન્કાલપલિતશિરસીવ જ્ઞાનપલિતશિરસ્યપિ ષષ઼ડધ્વાતીતવાગર્થયુગલાત્મના વ્યાવહારિકમાશ્રયાશ્રયિભાવમપિ વિવેચયતિ ----
યઃ કિલાસ સ કિલાસ ઈશ્વરઃ
ખ્યાતસત્વ (ઉદિ)લુલિ)તો(ધ્વ)ર્ધ્વમૂર્ધનિ ।
પ્રત્ય(સૌ) હં જનનિ! યત્ર તિષ્ઠતિ ત્વં
સ (તત્વ) સત્વવપુરદ્રિ (ક) રસ્ય યઃ

યઃ કિલાસેત્યાદિના । ય ઈશ્વર આસકિલ । સ આસકિલેવ । ઉભયત્રાપિ વિધ્યનુવાદસ્થાનીયપુરઃપશ્ચાદ્વાદયોઃ કિલેતિ પારોક્ષ્ય એવ । અજ્ઞાનિનામલકાનામ્નિ નગરે પરોક્ષત્વેન વર્તનાદિતિ ભાવઃ । યદ્વા, ય આસકિલ સકિલાસે તન્નામ્નિ ગિરૌ આસકિલેતિ વા । હેજનનિ! અસૌ ઈશ્વરઃ । ખ્યાતસત્ત્વલુલિતોર્ધ્વમૂર્ધનિ ખ્યાતસત્ત્વેન લુલિતં યર્દ્ધ્વં શુદ્ધસત્ત્વં સત્ત્વપ્રધાનેનાપિ સત્ત્વેન, સત્ત્વપ્રધાનેન રજ ઉપસર્જનેનાપિ રજોમિશ્રિતસત્વેન, સત્ત્વપ્રધાનેનૈવ રજસ્તમોમિશ્રિતેન ચ એવં ત્રિભાગીકરણેપિ પ્રતિભાગં સત્ત્વસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ ખ્યાતસત્ત્વેન લુલિતસ્યોર્ધ્વમૂર્ધ્નઃ દ્વાદશાન્તશિરોભાગસ્ય શુદ્ધસત્ત્વત્વમ્ । એવં ખ્યાતસત્વલુલિતસ્યોર્ધ્વમૂર્ધ્નઃ દ્વાદશાન્તશિરોભાગસ્ય કૈલાસસ્થાનાપન્નસ્યોર્ધ્વમૂર્ધત્વં ચ । ખ્યાતસત્વલુલિતોધ્વમૂર્ધનીતિ પાઠે --- અધ્વમૂર્ધનિ વાગર્થષડધ્વોપરિભાગે ખ્યાતસત્વલુલિતઃ । ખ્યાતસત્વેન પૂર્વોક્તત્રિભાગીકૃતસત્વેન લુલિતઃ વિશેષણીકૃત ઇતીશ્વરવિશેષણમ્ । એવં ઉદિતોધ્વમૂર્ધનીતિ પાઠે ---- અધ્વમૂર્ધનિ વાગર્થષડધ્વદ્વાદશાન્તશિખાયામ્ । ઉદિતઃ સસ઼ઞ્જાતોદયઃ । ઇતિ । ઉદિતોર્ધ્વમૂર્ધનીતિ પાઠેપિ સઞ્જાતોદયશિરસ ઊર્ધ્વભાગે ખ્યાતસત્વઃ ખ્યાતસત્વેવા કિલાસે । ઈશ્વરઃ પ્રતિતિષ્ઠતીતીશ્વરવિશેષણમ્, કિલાસવિશેષણ વા । અસૌ ઈશ્વરઃ યત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ । પ્રત્યહમિતિ પાઠે --- પ્રત્યહં સદા યત્ર તિષ્ઠતીતિ સ્પર્ષ્ટોર્થઃ । અસ્ય પ્રતિતિષ્ઠત ઈશ્વરસ્ય । યોઽદ્રિઃ નિવાસભૂતકૈલાસાદ્રિઃ । સ સત્વવપુઃ પૂર્વોક્તત્રિભાગીકૃતચશુદ્ધસત્વશરીરઃ । ત્વમેવ । ત્વમેવ કૈલાસાદ્રિરૂપેત્યર્થઃ । એવં ત્વં સ તત્વવપુરદ્રિકસ્યેતિ પાઠે --- અલ્પઃ અદ્રિઃ અદ્રિકઃ ઇત્યલ્પાર્થે કપ્રત્યયઃ । અદ્રિકસ્ય પરિમિતતત્વમયસ્ય કૈલાસગિરેઃ । ત્વં સતત્વવપુઃ પરિમિતતત્વસહિતશરીરમપિ ત્વમેવેત્યન્વયઃ । ઈશ્વરભોગાય તદિચ્છાનુકૂલશરીરાત્મિકા ત્વમિતિ ભાવઃ । એવમવિદુષાં પરોક્ષશિવશક્તિસમન્વયાનન્તરં વિદુષાં સિદ્ધવસ્તુત્વેનાપરોક્ષસમન્વયપક્ષે તુ "બ્રાહ્મણોસ્ય મુખમાસીત્" ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તચાતુર્વણ્યોત્પત્તિહેતુભૂતવિરાટ્છરીરે ભાગકલ્પનવદેવ પાદાદિશિરઃપર્યન્તં પરિચ્છિન્નશરીરેપિ મૂર્તિમયવાગર્થચતુષ્ટયભાગકલ્પનેન શિરસઃ પરાવાગર્થમયપરમશિવભાગત્વમ્ । વયોમાનભાગેષ્વપિ વાર્થક્યસ્ય શિવાભેદં ચાધ્યારોપ્ય "કિલાસં પલિતં ચ યત્" અસ્થિજસ્ય કિલાસસ્ય । તનૂજસ્ય ચ યત્ત્વચિ । કૃત્યયા કૃતસ્ય બ્રહ્મણા । લક્ષ્મશ્વેતમનીનશમ્" ઇતિ મન્ત્રોક્તકાલિકવાર્થક્યરોગાદિકૃતપલિતશ્વેતાદિલક્ષ્મણઃ કિલાસશબ્દાર્થસ્યાયુર્વેદાદિશાસ્ત્રોક્તકાયકલ્પાદ્યૈષધસેવનચિકિત્સાદિભિઃ પ્રતીકાર્યત્વેપિ કાલપક્વશતવાર્ષિકશિરઃપલિતાદિલક્ષ્મણઃ અપ્રતીકાર્યત્વેનાનુભવૈકનિવર્ત્યત્વવત્કાલીશબ્દાર્થકાલશક્ત્યુપાસનાવૈભવ પક્વપરશ્શતજન્માદ્યનુભવાગતજ્ઞાનવૃદ્ધાભિન્નવાગર્થસિદ્ધનાદનાધયુગલાભિન્નં શિર એવાન્ન કૈલાસાર્થબોધકકિલાસશબ્દાર્થરૂપેણ કવિના વિવક્ષિતમિતિ નિશ્ચિત્ય વ્યાક્રિયતે । તથાચ, યઃ કિલાસઃ વાગર્થસિદ્ધાદિનાદનાધયુગલશિરોરૂપઃ । સઃ સએવકિલ । આસઃ અનુત્તરાદિસાન્તપ્રત્યાહારઃ । શાક્તવિસર્ગરૂપઃ । કિલાસશ્ચ । શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાગમાદ્યાર્ષાનાર્ષવાઙ્મયવર્ણિતઃ કૈલાસાદ્રિશ્ચ । કુત ઇતિ ચેત્, ખ્યાતસત્વલુલિતઃ । આસમન્તાત્પ્રખ્યાતસકારબીજત્વધર્મેણાનુત્તરશામ્ભવવિસર્ગગર્ભિતેન લુલિતઃ । તાદૃશશાક્તવિસર્ગધર્મેણ આ-સ્- :x આસઃ ઇત્યાકારેણસંજાતલોલશ્ચેત્યર્થઃ । લુલિતઃ ઉદિતો વા । અધ્વમૂર્ધનિ વાગર્થષડધ્વશિરસિ । યત્ર શામ્ભવાનુત્તરબિન્દુધર્મેણ, શાક્તાનુત્તરનાદધર્મેણ વા ક્રમેણાન્તર્બહિ શ્ચ લુલિતશ્ચેત્ અન્તઃ અં ઇતિ નાદધર્મેણ બહિઃ અઃ 0 । અહમિતિ અહં શબ્દાર્થશાક્તનાદયુતશામ્બવબિન્દુરૂપેણ ચ લુલિતઃ । અસૌ ઇત્યાકારકપરાશાક્તનાદબિન્દૂપ્રતિ । પ્રતિનિધિતયેત્યર્થઃ । તિષ્ઠતિ । તથૈવ શાક્તાનુત્તરનાદસકારબીજધર્મેણ શામ્ભવાનુત્તરબિન્દુસકારબીજધર્મેણ ચ બહિરન્તશ્ચોદિતશ્ચેદ્વાગર્થષડધ્વશિરસ્યેવ બહિઃ । ઽઅસ્ - આ -ઊ" ઇતિ વિચ્છિન્નસ્વરાખ્યાનુત્તરાનન્દેચ્છા ઈશનોન્મેષોર્મ્યાખ્યવક્ષ્યમાણલક્ષણષડ્‌વિધપરામર્શપરાશાક્તનાદરૂપેણ આસ ઇતિ વિચ્છિન્નનાદોપાધિબહુત્વવાચિશબ્દરૂપેણ । અન્તશ્ચ । અસાવિત્યાકારકાદિનાધશામ્ભવબિન્દુસ્વસ્વરૂપેણ ચ પિણ્ડીભૂતાનુત્તરસાક્ષિભાસ્યમહમિત્યાકારકં પરશામ્ભવત્રિપુટીબિન્દુત્રયં પ્રતિ `:.ઽ એતદ્બિન્દુત્રયપ્રતિનિધિતયેત્યર્થઃ । તિષ્ઠતિ ચ । ખ્યાતસત્વલુલિતોર્ધ્વમૂર્ધનીતિ । ઉદિતોર્ધ્વમૂર્ધનીતિ વા । પાઠાન્તરદ્વયેપિ વા । લુલિતાત્યન્તોપરિભાગે "બિન્દ્વર્થચન્દ્રરોધિન્યો નાદનાદાન્તશક્તયઃ। વ્યાપિકા સમનોન્મન્યો નવનાદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ" ઇત્યુક્તનાદનવકોપરિભાગે સાંખ્યયોગશાસ્ત્રોક્તદશમનાદમહાબિન્દુરૂપે ઇત્યર્થઃ । અન્તર્નાદસ્વરૂપે આદિનાધાદિનવનાધસમષ્ટિસ્વરૂપાદિનાધેવા તદભિધેયેઽન્તઃ । અહમિતિ વા । અસાવિતિ વા પ્રતિતિષ્ઠતીતિ । ઉદિતોર્ધ્વભાગે પૂર્વોક્તશામ્ભવબિન્દુનાદત્રયપરામર્શત્રયેણ ષટ્કેન વા શાક્તનાદત્રયાદિરૂપેણ વા નાદનવકસ્ય તત્સમષ્ટેશ્ચવા ગણને દ્વાદશાન્તષોડશાન્તાદિમહાબિન્દુરૂપે ઉન્મિષિતદ્વાદશશાન્તાદિસ્થાને ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ । બહિશ્ચાસૌ સ્વરખણ્ડનાદૈત્યાકારેણાહંચામુકાનન્દનાયોમુકામ્બા વા । ઇત્યાકારેણ ચ પ્રતિતિષ્ઠતીતિ ચાર્થઃ । એવં યત્ર અહં પ્રત્યસાવિત્યાકારેણ પ્રતિયોગિતયા, અસૌ પ્રત્યહમિત્યાકારેણાનુયોગિતયા ચ અન્તર્બહિશ્ચ વા પ્રતિતિષ્ઠતીતિ । હેજનનિ! અસ્ય પરાવાગર્થરૂપસ્ય । અહમિત્યાકારકાત્મમન્ત્રેઽસાવિત્યાકારકપરામન્ત્રે ચ વિદ્યમાનસ્યાકારાંશસ્યેતિ ચ ધ્વન્યતે । યોઽદ્રિઃ । પૂર્વોક્તાહમર્થરૂપોઽસાવર્થરૂપો વા નાદોત્પત્તિભૂમિઃ । નાધનિવાસભૂમિર્વા કૈલાસાદ્રિરિત્યર્થઃ । સતત્વવપુઃ પૂર્વોક્તપરામન્ત્રે સકારબીજાક્ષરતત્વસ્ય શરીરમ્ । ત્વં શાક્તવિસર્ગરૂપિણી । `સ્ ઔ, ઇત્યુક્તપ્રાણસ્પન્દાત્મિકા ત્વમેવેત્યર્થઃ । અદ્રિકસ્ય ય ઇતિ પાઠે --- સતત્વવપુરિતિ દ્વિતીયપાઠમાશ્રિત્યાન્વયઃ । અદ્રિકસ્ય જ્યોતિશ્શાસ્ત્રમર્યાદયાઽકારમાત્રદ્રેક્કાણરૂપસ્ય વક્ષ્યમાણભાગત્રયસમુદાયે પ્રધાનભાગસ્યેત્યર્થઃ । યદ્વા, અકારનાદાત્ અદસ્ ઇત્યાકારકપરોક્ષશબ્દાર્થરૂપાદ્રિચ્યમાનાઽકારસ્યેતિ વા । અર્થાત્ સકારાખ્યશાક્તાનુત્તરવિસર્ગબિન્દુભ્યાં નાદાદ્વા વિવિક્તરૂપસ્યેતિ લભ્યતે । તાદૃશસ્યાદ્રિકસ્ય શાક્તવિસર્ગૈકદેશેપરમન્ત્રૈકદેશસ્યવા સત્વવપુઃ સત્વપ્રધાનશામ્ભવાનુત્તરનાદનાથસામરસ્યશરીરમ્ । સઃ અહં । પરોક્ષતચ્છબ્દાર્થશરીરો અપરોક્ષાહંશબ્દાર્થશરીરો ભવતીત્યર્થઃ । અસાવહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞયા, સોહમિત્યાકારેણ પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્વરૂપેણ વા સ્વરૂપાનન્દસાક્ષાત્કારવાન્ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ । સ એવાહં સત્વવપુશ્ચેત્યર્થોપિ ધ્વન્યતે વિદુષાં સિદ્ધવસ્તુત્વેનાપરોક્ષસમન્વયપક્ષે । અતએવ પરૌધાદિદિવ્યૌઘાન્તપતઞ્જલ્યાદીશ્વરાવતારગુર્વૌઘત્રયે પતઞ્જલિરિવ સિદ્ધૌધાદિશિષ્યૌઘાન્તકાલિદાસાદિજીવાવચારગુર્વૌ ઘત્રયસ્ય કૂટસ્થાદિગુરુનાધરૂપઃ કાલિદાસ ઇત્યત્ર ન કસ્યાપિ વિવાદ ઇતિ સર્વમવદાતમ્

<।1-12>
<1-13>
એવં સ્વાત્માભેદેન વાગર્થકાલીકાલયોર્વાગર્થનાદત્રિપુટીશરીરેણ ચ ગુર્વૌ ઘષટ્કગતમાત્માશ્રયાશ્રયિભાવમુન્મીલ્ય, અતીન્દ્રિયત્વેનાનિર્વચનીયતાં વદન્ પૂર્ણભાવમપ્યુન્મીલયતિ ---
કલ્પનાતિગમતીન્દ્રિયં ચ ય
લ્લક્ષ્યમુઝ્જતિ બહિર્મુખં (ત્રિધા) તથા ।
અન્તરાલગમભાવભાવયો
સ્તે નતોસ્મિ સહદં નિરાકૃ (તિં) તિ

કલ્પનાતિગમિત્યાદિના । યત્ સોહં પ્રત્યભિજ્ઞારૂપપૂર્વશ્લોકોક્તકૈલાસાદ્રિમયં વપુઃ । અતીન્દ્રિયં દ્વાદશાન્તાદિરૂપેણ વાગર્થનાદલયસ્થાનત્વાદિતિ ભાવઃ । અતએવ કલ્પનાતિગં ચ । વાગર્થકલ્પકસ્વાત્માહંકાર કુલેશ્વરસ્યાપિ લયસ્થાનત્વેનતત્ર કલ્પકાભાવેન કલ્પનાયા અપ્યયોગાદિતિ ભાવઃ । તથૈવ બહિર્મુખં લક્ષ્યમુઝ્જતિ । અધોક્ષજજ્ઞાનતત્વરૂપતયા પરાઙ્મુખેન્દ્રિયવૃત્તિલક્ષ્યતામપ્યુઝ્જતીત્યર્થઃ । તદુક્તં શ્રુત્યા "પરાં ચિખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયંભૂઃ તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્" ઇતિ । ત્રિધેતિ પાઠે --- દિવ્યસિદ્ધમાનવૌઘત્રયગતપરામહસ્સિદ્ધિમયશાક્તત્રિપુટીરૂપેણ। પ્રમાત્રાદિ ત્રિપુટીરૂપેણાપિ વા શામ્ભવેન । બહિર્મુખં લક્ષ્યભુઝ્જતીત્યર્થઃ । ષડધ્વાત્મકવાગર્થનાદત્રિપુટ્યાઃ સ્વસ્યાપિ લક્ષ્યાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપાતેન તુરીયસાક્ષિરૂપેણ સ્વસ્યૈવ પરસ્પરલક્ષ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । અતએવ ભાવભાવયોરન્તરાલગમ્ । ભાવેષુ ઘટાદિષુ ભાવબોધકવાગર્થરૂપેણ, અભાવેષુ વન્ધ્યાપુત્રાદિતુચ્છેષ્વપિ તદ્બોધકસદસદ્વિલક્ષણશબ્દાનુપાતિતૃતીયતુચ્છવાગર્થરૂપેણ તુરીયસાક્ષ્યાત્મના ચ વા સ્વસ્યૈવ સ્થિતત્વાદિતિ ભાવઃ । તદુક્તં મહાર્થમં જરીપરિમલે --- "સદસત્વેન ભાવાનાં યુક્તાનાં દ્વિતયી સ્થિતિઃ । તામુલ્લઙ્ઘય તૃતીયસ્મૈ નમશ્ચિત્રાય શમ્ભવે" ઇતિ । અતએવ નિરાકૃતિ યથા તથા આત્મેતરનિરાકરણં યથા ભવતિ તથા । સદહં । પારમાર્થિકાહંશબ્દર્થરૂપં તં કૈલાસાદ્રિં વા નતોસ્મિ। એતદેવ પારમાર્થિકસદહંવાગર્થરૂપમાત્મતત્ત્વમુપદેશસાહસ્ર્યાં શ્રીશઙ્કરાચાર્યગુરુપાદૈરપ્યુક્તં --- "સમ્ભાવ્યો ગોચરે શબ્દઃ પ્રત્યયો વા ન ચાન્યધા । ન સમ્ભાવ્યૌ તદાત્મત્વાદહંકર્તુસ્તથૈવ ચ" ઇતિ । નિરાકૃતિમિતિ પાઠે --- તમિત્યસ્ય કૈલાસાદ્રેર્વિશેષણમ્ । નન્વત્ર સ્વાત્મન એવ નમ્યનંતૃભાવઃ કથમિતિ ન શઙ્કનીયમ્ । સ્વસ્મિન્નેવ વાગર્થાંશકલ્પનેનતદુપપત્તેઃ । તથાચોક્તમ્ --- "દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્તચિન્માત્રમૂર્તયે । શાતૃજ્ઞેયસ્વરૂપાય મહ્યમેવ નમો નમઃ" ઇતિ

<।1-13>
<1-14>
તસ્યૈવ વ્યાપકવિદ્યાઽવિદ્યાભુવનાત્મના બ્રહ્મસ્વરૂપતામપ્યાહ ----
અમ્બ! યદ્ભવતિ તત્તદાત્મના
સ્વેરિતામજહદદ્વયોદયમ્ ।
તાવકં પદ (મ) મુપાકૃતક્રમં
બ્રહ્મ તત્સદિતિ (હિ) વા શ્રુતં ભજે

અમ્બેત્યાદિના । હે અમ્બ ! ભારતે શાન્તિપર્વણિ 266 અધ્યાયે "અઙ્ગાનાં વર્ધનાદમ્બા" ઇતિ નિરુક્તેઃ । યદ્વા, "અમ્બે અમ્બાલ્યમ્બિકે" ઇત્યશ્વમેધપ્રકરણમન્ત્રોક્તમહાપ્રાણસત્વપ્રકૃતિરૂપિણીતિ વા અં પૂર્વૌક્તાકારસ્વરનાદાત્મકવાગર્થરૂપં બમતિવબયોરભેદેવિવક્ષયા વાતીતિ વા અમ્બા । તસ્યાસ્સમ્બુદ્ધિરમ્બ દહરાત્મિકે ઇત્યર્થઃ । યત્ પૂર્વશ્લોકોક્તકૈલાસાદ્રિમયં વાગર્થશરીરમયં વા તાવકં પદમ્ । તત્તદાત્મના દેશકાલપદાર્થાદ્યાત્મના ભવતિ । તદુક્તં સૌભાગ્યહૃદયે ---- "દેશકાલપદાર્થાત્મા યદ્યદ્વસ્તુ યથા તથા । તત્તદ્રૂપેણ યા ભાતિ તાં શ્રયેઽહં વિભોઃ કલામ્" ઇતિ । "સ્થિતિર્નામ સ્વરૂપસ્યતત્તદ્રૂપતયા ધૃતિઃ" ઇતિ શ્રીસંવિત્સ્તોત્રે ચ । પુનઃ કીદૃશં? સ્વેરિતાં સ્વસ્વરૂપાભેદેનેરિતાં પરાત્મિકાં વાચમજહત્ । અતએવાદ્વયોદયમદ્વિતીયત્વેનોદીયમાનસ્ફુરણાત્મકમ્ । તદુક્તં શિવસંહિતાયામ્ "અકારસ્સર્વવવર્ણાગ્ર્યઃ પ્રકાશઃ પરમશ્શિવઃ । હકારોન્ત્યઃ કલારૂપો વિમર્શાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ અનયોસ્સામરસ્યં યદહમિત્યેવ નિર્મલઃ । અહન્તાભાસિતં ભાસ્યમિદંતાખ્યં ચ તન્મયં । અનયોસ્સામરસ્યં યત્પૂર્ણાહન્તા પરા મતા" ઇતિ । અતએવ શ્રાપાદુકોદયે વાક્છબ્દનિરુક્તિરપ્યેવમેવ દર્શિતા --- "ત્વામુપાસિતગુરૂત્તમાઃ પરાં વાચમાહુરવિભક્તવિશ્વકાં । સ્વપ્રકાશનવિમર્શનાત્મિકાં વક્તિ વામિતિ નિરુક્તિમાસ્થિતાઃ " ઇતિ । પુનરપિ કીદૃશં ? અપાકૃતક્રમં । અપાકૃતઃ ત્યક્તઃ ક્રમઃ આવિદ્યકસૃષ્ટ્યાદિક્રમઃ યસ્મિન્ તત્ યેન વા તત્ । ઉપાકૃતક્રમમિતિ પાઠે --- આરબ્ધોલ્લઙ્ઘનાત્મકક્રમમિત્યર્થઃ । સ ચ ક્રમઃ એવં દર્શિતઃ । શ્રીસંવિત્સ્તોત્રે ---- ભાવાવૃત્તિષુ તાશ્ચિત્તે ચિત્તં સંવિદિ સા પરે । યોમ્ન્યસ્તંગમિતા યત્ર ક્રમ ઉલ્લઙ્ઘનાત્મકઃ" ઇતિ । માતૃકાસ્તવરાજે કાલિદાસેનાપિ દર્શિતો યતા --- "જગત્કાયે કૃત્વા તદપિ હૃદયે તચ્ચ પુરુષે પુમાંસં બિન્દુસ્થં તમપિ વિયદાખ્યે ચ ગહને । તદેતત્ જ્ઞાનાખ્યે તદપિ પરમાનન્દગહને મહાવ્યોમાકારે ત્વદનુભવશીલો વિજયતે" ઇતિ ચ । એતાદૃશં તાવકં પદં । બ્રહ્મેતિ સુપ્રબુદ્ધં પ્રવૃદ્ધં વા મહદાનન્દરૂપમિતિ । તદિતિ । પરોક્ષમિતિ । સત્ પારમાર્થિકપ્રત્યક્ષરૂપમિતિ ચ શ્રુતં હિ । પ્રસિદ્ધં શ્રુતિપ્રતિપાદનમિતિ ભાવઃ । તત્સદિતિ વા શ્રુતમિતિ પાઠે --- વા વિકલ્પેન । નામરૂપાંશરાહિત્યેનેત્યર્થઃ । બ્રહ્માદિપદજાતેન શ્રુતં શ્રુતિપ્રતિપાદિતં ભજે ઇત્યન્વયઃ

<।1-14>
<1-15>
એવં બ્રહ્મસ્વરૂપતાં નિરૂપ્ય તસ્યૈવ પાઠભેદેન અધ્યારોપાપવાદાભ્યામપિ સ્વસ્વરૂપત્વબોધનાય કર્મહેતુવિધિનિષેધમાર્ગેણાપિ તદ્ધિતબહિર્વિજૃમ્ભણં દર્શયતિ --- દેશકાલેત્યાદિના ।
દેશકાલકલનાવિશેષતો
યદ્ભવાનિ વિહિતં (નિગદ્યતે) નિષિધ્યતે ।
વ્યક્તિજાતિતનુસંશ્રિતક્રમં
તદ્ધિતં તવ બહિર્વિજૃમ્ભણમ્

હે ભવાનિ ! ભૂધાત્વર્થકજાતિસત્તાસામાન્યાદિજ્ઞાનપ્રદાનશિવસંસારવાચકભવશબ્દાર્થભૂતભવસ્ય પત્નિ, પાલયત્રીતિ વા । સાભિપ્રાયસ્સમ્બુદ્વ્યર્થઃ । દેશ કાલકલનયોર્વિશેષતઃ । યથા "પ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેત" "રેવાતીરે તપઃ કુર્યાન્મરણં જાહ્નવીતટે" ઇત્યાદિદેશકલનાયાઃ યથાવા । "વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેત" "ઉદગયનપૂર્વપક્ષેષુ પુણ્યાહેષુ કાર્યાણિ" "અધિવૃક્ષસૂર્યે વાચં વિસૃજતિ" "ગ્રસ્તે સ્નાયાત્" ઇત્યાદિકાલકલનાયાશ્ચ । યદ્વા, પૂર્વોક્તદેશકાલયોર્મધ્યે દેશસ્ય કલાતત્વભુવનાત્મકાર્થાધ્વત્રિકે કાલસ્ય વર્ણપદમન્ત્રાત્મકશાબ્દાધ્વત્રિકે ચાન્તર્ભાવાત્તયોઃ દેશકાલયોઃ કલનાનાં ક્રિયાજ્ઞાનાનાં "ક્ષેપો જ્ઞાનં ચ સંખ્યાનં ગતિર્નાદ ઇતિ ક્રમાત્" ઇત્યુક્તકલનાશબ્દાર્થરૂપાણાં વા । અથવા કલનાયાઃ "વેદં કૃત્વા વેદિં કરોતિ" "જ્ઞાત્વા કર્માણિ કુર્વીતિ" ઇત્યાદિક્રમવિશેષજ્ઞાનસ્ય વા। વિશેષતઃ ભેદવિધાનનિષેધમાર્ગે સ્વવાગર્થક્રિયાક્રમભેદવિધિનિષેધમાર્ગવિશેષાદિત્યર્થઃ । વ્યક્તિજાતિતનુસંશ્રિતક્રમં વ્યક્તિસંશ્રિતક્રમઃ "સ્વર્ગકામઃ,પુત્રકામઃ, ભૂતિકામો યજેત" ઇત્યાદિઃ । જાતિસંશ્રિતક્રમઃ "બ્રાહ્મણો બૃહસ્પતિસવેન યજેત" ઇત્યાદિઃ । જાતિસંશ્રિતક્રમઃ "બ્રાહ્મણો બૃહસ્પતિસવેન યજેત । રાજા રાજસૂયેન । વૈશ્યો વૈશ્યસ્તોમેન યજેત । વર્ષાસુ રથકારોગ્નીનાદધીત । એતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્" ઇત્યાદિઃ । તનુસંશ્રિતક્રમસ્તુ "કૃષ્ણકેશોઽગ્નીનાદધીત" "શ્વેતમાલભેત" ઇત્યાદિઃ । એવં વ્યક્તિજાતિતનુસંશ્રિતક્રમમ્ । વિહિતં સઞ્જાતવિધિવ્યાપરમ્ । યન્નિગદ્યતે । અધ્યારોપવિધિવ્યાપારેણ કણ્ઠરવેણેવોચ્યતે । નિષિધ્યત ઇતિ પાઠે અધ્યારોપક્રમવિહિતં નેતિનેતિ વાક્યૈઃ "આત્મા પુરસ્તા" દિત્યાદિદેશવિશેષતઃ; "ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ચ સર્વમાત્મે"વેતિ કાલવિશેષતઃ , `યસ્યામતં તસ્ય મતઽમિત્યાદિકલનાવિશેતશ્ચ । તથા --- `ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિઽ `અશનાયા પિપાસાદિરહિતમ્ઽ `પિતાઽપિતા ભવતિઽ `દેવા અદેવાઃઽ `વેદા અવેદાઃઽ ઇત્યાદિવ્યક્ત્યાશ્રિતક્રમનિષેધમુખેન, `અપેતબ્રહ્મક્ષત્રાદિભેદઽમિત્યાદિજાત્યાશ્રિક્રમનિષેધમુખેન, `અરૂપમસ્પર્શંઽ `અસ્થૂલમનણુઽ ઇત્યાદિતન્વાશ્રિતક્રમાનિષેધમુખેન ચ । યન્નિષિધ્યતે । ઐકાત્મ્યપ્રત્યયસારકનિષેધવાક્યૈરતદ્વ્યાવૃત્ત્યા અપોદ્યતે । તત્તવ બહિર્વિજૃમ્ભણં । વિધિમુખેન નિષેધમુખેન વા બહિર્વિલસનમિત્યર્થઃ । હિતં યથાક્રમં સાધકાનાં સિદ્ધાનાં ચ પથ્યમેવેત્યર્થઃ । પ્રતિષેધસ્ય પ્રસક્તિપૂર્વકત્વનિયમાત્ વિદ્યાકરણકનિષેધસ્યાવિદ્યાપ્રાપ્તિપૂર્વકત્વં નિયમિતમિતિ ભાવઃ । કિઞ્ચાત્ર તવ બહિવ્રિજૃમ્ભણં વાગર્થયોર્વિધિમુખેન નિષેધમુખેનાપિ । તદ્ધિતમેવ સાસ્ય દેવતેતિ પ્રાકૃતાત્મદૈવત્યતદ્ધિતપ્રત્યયવાગર્થરૂપમેવેત્યપિ ગમ્યતે । દેતારૂપે વિધિનિષેધાંશયોસ્તદ્ધિતપ્રત્યયવાગર્થરૂપમેવેત્યપિ ગમ્યતે । દેવતારૂપે વિધિનિષેધાંશયોસ્તદ્ધિતપ્રત્યયવાગર્થવ્યાપારસ્યૈવ બલવત્તરત્વાચ્ચ । તથાચોક્તં વાર્તિકેપિ --- "તદ્ધિતેન ચતુર્થ્યા વા મન્ત્રવર્ણેન વા પુનઃ । દેવતાયા વિધિસ્તત્ર દુર્બલં તું પરં પરમ્" ઇતિ । તેન વિદ્યાવસ્થાયાં વિદ્વદ્ભિરન્તર્મુખૈસ્સિદ્ધૈઃ શનૈશ્શનૈર્વિદ્યાભિવૃદ્ધિવશાદ્વ્યક્ત્યાશ્રિતોઽધ્યાસક્રમઃ વિદ્યાફલલાભાય વિરોધિતયા યથા યથા નિરસ્યતે તથા તથા અવિદ્યાવસ્થાયામવિદ્વદ્ભિર્બહિર્મુખૈસ્સાધકૈશ્શનૈરવિદ્યાવૃદ્ધિવશાત્સ એવાધ્યાસક્રમોઽવિદ્યાફલલાભાયાવિરોધિતયાનુષ્ઠાતુમાદ્રિયત ઇત્યયમર્થઃ અનુરણનધ્વનિમર્યાદયા સિદ્ધ્યતિ । "બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે । વાસુદેવસ્સર્વમિતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ ॥ કામૈસ્તૈસ્તૈઃ હૃતજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તેઽન્યદેવતાઃ । તં તં નિયમમાસ્થાય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા ॥" ઇત્યાદિભગવદ્વચનાનિ, "નીતિજ્ઞા નિયતિજ્ઞાઃ શાસ્ત્રજ્ઞાસ્સન્તુ લોકેસ્મિન્ । બ્રહ્મજ્ઞા અપિ ભવન્તુ વેદજ્ઞાસ્સ્વાજ્ઞાનજ્ઞાનિનો વિરલાઃ ॥" ઇત્યાદિમહામહોપાધ્યાયનીલકણ્ઠાદીક્ષિતસુભાષિતોક્તિશ્ચાસ્મિન્નેવાર્થે પર્યવસ્યન્તીતિ દિક્

<।1-15>
<1-16>
એવં હૃદ્ગુહામિત્યાદ્યેકાદશભિઃ સૂત્રપ્રાયૈઃ શ્લોકૈરેકરૂપેણ પ્રથમશ્લોકોક્તવાગર્થમયસ્વાત્મવસ્તુનઃ વિધિનિષેધાપરપર્યાયસૃષ્ટિસંહારક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યર્થક્રમમુઉપન્યસ્ય તયોરધિષ્ઠાનાસ્ફુરણશઙ્કાકલઙ્કિતાનામવબોધાય તસ્યૈવ ક્રમાક્રમપ્રતિનિવર્તનેન ત્રિપુટીપ્રભૃતિદ્વાદશષોડશાન્તપાર્યન્તિકપ્રસ્તારભેદેન ત્રિચતુઃપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમરૂપતામપિ વક્તું છન્દોગ્યોપનિષન્નિરુક્તત્રિવૃત્કૃતતેજોઽબન્નાત્મકભૂતત્રયસ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપત્વેન ગુણત્રયાત્મના સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યત્રયસ્ફુરણરૂપતાં ચ પ્રતિજાનીતે ----
સત્વમમ્બ વિહિતસ્થ વસ્તુનઃ
તત્પ્રસાદિત [ત] દયોદયં વપુઃ ।
સ્યાત્તમશ્ચ યદિદં નિષિધ્યતે
(દ્વે) દ્વૈરજઃ સદસદન્યરૂપતઃ

સત્વભંવેત્યાદિના । હે અમ્બેતિ સમ્બુદ્ધિઃ પૂર્વવત્ । વિહિતસ્ય ઉપાદેયત્વેન હેયત્વેનાનુષ્ઠાતવ્યેન વા સઞ્જાતત્રિવિધવિધિપ્રત્યયવ્યાપારસ્ય । વસ્તુનઃ વસત્યસ્મિન્નાત્મસ્વરૂપમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા સિદ્ધદ્રવ્યરૂપસ્ય સાધ્યસ્ય વા વાગર્થૈકરૂપસ્ય । તત્પ્રસાદિતદયોદયં । તત્પ્રસાદિતઃ તદ્વસ્તુપ્રસાદીકૃતઃ । દયાયાઃ ભૂતદયાયાઃ ઉદયઃ ઉત્પત્તિઃ યસ્મિન્ તત્ તાદૃશં વપુઃ ઉપતેસ્મિન્ દયાબીજમનેનેતિ વા વ્યુત્પત્તિભેદેનાભ્યન્તરં બાહ્યં વા દયામયં શરીરમ્ । સત્વં નામ ગુણો ભવતિ । અયમાશયઃ "રસ્યાસ્સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ હૃદ્યા આહારાસ્સાત્વિકપ્રિયાઃ" ઇત્યાદિવિધાનવત્ । યદ્વસ્તુ વાગર્થાન્યતરાકારેણ સેવ્યત્વેનાનુષ્ઠાતવ્યત્વેન વા વિહિતમ્, તદ્વસ્તુસેવનપ્રસાદીકૃતસર્વભૂતદયોદયવતીયાઽહન્તા તન્મયં વપુઃ પૂર્વોક્તકૈલાસાપરપર્યાયં સત્વમિત્યુચ્યત ઇતિ । તત્પ્રસાદિતતયોદયમિતિ પાઠે --- તદ્વસ્તુકૃતુપ્રસાદત્વેનોદીયમાનં વપુરિત્યર્થઃ । તથા યદિદં નિષિધ્યતે તત્તમશ્ચ સ્યાત્ । ઇદં તૈવ તમોગુણસ્થૂલરૂપતયા નિષિધ્યત ઇતિ ભાવઃ । એતેન વાગર્થાત્મકે સ્વાત્મરૂપે અહંતેદન્તાબુદ્ધ્યોરેવ વિધિનિષેધવિષયત્વં ન સ્વરૂપવસ્તુન ઇતિ સિદ્ધમ્ । તદુક્તં વેદાંતપઞ્ચદશ્યામપિ ચિત્રદીપે શ્રીવિદ્યારણ્યગુરુપાદૈઃ વાગર્થયોઃ જીવજગદ્ભાવમભિસન્વાય ---- "જીવભાવજગદ્ભાવબાધે સ્વાત્મૈવ શિષ્યતે । નાપ્રતીતિસ્તયોર્બાધઃ કિન્તુ મિથ્યાત્વનિશ્ચયઃ ॥" ઇતિ । એવં સદસદન્યરૂપતઃ । સદસતોઃ પૂર્વોક્તાહન્તેદન્તાબુદ્ધ્યોરન્યરૂપતઃ । રૂપભેદાત્ । સદહં । ઇદં બુદ્ધિગોચરે નાસ્મિ । અસદિદં । અહં બુદ્ધિગોચરે ન ભવિતુમર્હતીત્યાકારકવાગર્થસ્વસ્વરૂપભેદાદિત્યર્થઃ । દ્વે અહન્તેદન્તે । મિલિત્વેતિ ભાવઃ । રજઃ નામ ભવતિ । દ્વૈ રજ ઇતિ પાઠે --- દ્વયો રજસોર્વાગર્થપરમાણ્વોસ્સમાહારૌ દ્વૈરજસી । તયોસ્સદસદન્યરૂપતઃ મિથુનીકૃતસત્યાનૃતવાગર્થરૂપભેદાત્ રજોનામ ભવતીતિ વિગ્રહઃ । એતેન અહન્તેદન્તયોર્વાગર્થપરમાણ્વોઃ રૂપબેદમિશ્રણે નિયત્યપરપર્યાયનામકલોપેતં રજોનામ ગુણઃ । અભેદેન સ્વસ્વરૂપૈક્યે બ્રહ્માત્મતા ચ સ્વરૂપસ્થિત્યપરપર્યાયેત્યુક્તમિતિ વેદિતવ્યમ્ । અતએવાત્ર મનઃ પ્રાણવાચામેવ ગુણત્રયાહન્તામયશરીરત્વમભિસન્ધાય ભાવપ્રકાશે પ્રથમાધિકારે ---- "યત્સત્વપરિણામિ સ્યાદ્દ્રવ્યં તન્મન ઉચ્યતે । ઈશ્વરસ્ય ચ મુક્તાનાં તત્સઙ્કલ્પો ભવિષ્યતિ ॥ સંસારિણામહન્ત્વેન પરિણમ્ય પ્રવર્તતે । તત્સત્વપરિણામિત્વાત્સત્વમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ યદ્રજઃ પરિણામિ સ્યાદ્દ્રવ્યં સ પ્રાણં ઉચ્યતે । ઈશ્વરસ્ય ચ મુક્તાનાં ક્રિયાહેતુસ્સરિતઃ ॥ સંસારિણાં પુનરસૌ પ્રાણાકારેણ તિષ્ઠતિ । યત્તમઃ પરિણામિસ્યાદ્દ્રવ્યં સા વાગુદાહૃતા ॥ ઈશ્વરસ્ય મુક્તાનાં સા વાગ્ભવતિ શોભના । સંસારિણાં પરિણમેચ્છબ્દાકારેણ સા પુનઃ ॥ ઉક્તા ક્રોધાદિભિર્ભાવૈસ્તત્ફલાઽવ્યભિચારિણી । યા મુક્તેશ્વરવાગુત્થા સા વાણીત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ રવિસ્સોમશ્ચ વહ્નિશ્ચ તસ્ય તસ્ય યથાક્રમમ્ । અધિષ્ઠાતાર ઇત્યેષા વ્યવસ્થા યોગિભિઃ કૃતા ॥" ઇતિ `સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃઽ ઇતિ શુદ્ધવિદ્યાસ્વરૂપે તન્ત્રાન્તરઞ્ચ

<।1-16>
<1-17>
એવં વાગર્થયોરેવ ગુણત્રયસૂક્ષ્મરૂપતાં વિવિચ્ય ભૂતત્રયસ્ય ગુણત્રયસ્થૂલરૂપતામાહ ---
યત્તમોન્યદિહ તત્ક્ષિ [તે] તિર્વપુ
સત્વમન્યદિહ તેજસશ્શિવે ।
મિશ્રણોત્થમિતરદ્રજઃ તયોઃ
ત્વત્કસત્વ (શ) જમતો ગુણત્રયમ્

યદિત્યાદિના । હેશિવે! મઙ્ગલરૂપે `વશ્‌ કાન્તૌઽ ઇતિ ધાતોઃ વર્ણવ્યત્યયાદિચ્છારૂપે ઇતિ વા સમ્બુદ્ધિઃ । સપ્તમી વા શિવાધિકરણવિવક્ષયા । યત્ અન્યત્તમઃ પૂર્વોક્તસૂક્ષ્મરૂપાત્ રૂપાન્તરં ત્રિવૃત્કૃતસ્થૂલં તમ ઇત્યર્થઃ । એવ મુત્તરત્રાપિ । તત્ક્ષિતર્વપુર્ભવતિ । ક્ષિતિર્વપુરિતિ પાઠે ---- ક્ષિતિરેવ રૂપાન્તરં તવ તમશ્શરીરમિત્યર્થઃ । એવમન્યત્ સત્વં સદ્ધર્મસ્થૂલરૂપં તેજસો વપુર્ભવતિ । તયોસ્સત્વતમસોર્મિશ્રણોત્થં ઇતરત્ સ્થૂલં રજ આપ્યાનાપ્યભૂતસ્ય વપુર્ભવતીત્યર્થઃ । એતેન પાર્થિવતૈજસોરાગ્નેયસૌમ્યયોશ્ચ તમસ્સત્વયોર્મિશ્રણોત્થં ઇતરત્ સ્થૂલં રજ આપ્યાનાપ્યભૂતસ્ય વપુર્ભવતીત્યર્થઃ । એતેન પાર્થિવતૈજસોરાગ્નેયસૌમ્યયો શ્ચ તમસ્સત્વયોર્મિશ્રણોત્થસ્ય રજસ આપ્યાનાપ્યભૂતસમ્મેલનજન્યત્વોક્ત્યા ક્ષુત્પિપાસધર્મકસ્ય તસ્ય શુક્રીયપ્રાણસૂર્યમયપરમાણવશરીરસ્યાપિ ત્ર્યણુકદ્વયસમ્મેલનેન મ્યમપરિમાણમપ્યુક્તપ્રાયં વેદિતવ્યમ્ । એવં ત્વત્કત્વશમતઃ વાગર્થરૂપિણ્યાસ્તવ સત્વગુણશમધર્માત્ । ગુણત્રયં પૂર્વોક્તવિધિનિષેધોદાસીનવ્યાપારેહેતુકં ભવતીતિ શેષઃ । ત્વત્કસત્વજમિતિ પાઠે ---- ત્વદીયશુદ્ધસત્વગુણજન્યમેવ મિશ્રજાતીયવક્ષ્યમાણલિઙ્ગત્રયહેતુકં ગુણત્રયરૂપમિત્યર્થઃ । અત્રેદમનુસન્ધેયમ્ । એવં ભૂતત્રયસ્ય ગુણત્રયસ્થૂલકાર્યત્વનિરૂપણેન જલભૂતસ્ય સ્વકાર્યકારણભૂતક્ષિતિતેજસોર્મધ્યકેન્દ્રે તનૂનાપાદપાનંપાન્નમખમેધ્યામેધ્યસામરસ્યરસાત્મના । વાય્વાકાશસામરસ્યસ્થૂલોપાધિત્વમિવ મમતાપરપર્યાયરજોગુણસ્યાપિ સ્વકાર્યકારણાત્મકાન્નમયાનન્દકોશયોસ્તમસ્સત્વસ્થૂલરૂપયોર્મધ્યે વિદ્યાઽવિદ્યામયશાબ્દાર્થાધ્વત્રિકદ્વયમષ્ટિરૂપવિજ્ઞાનમનઃ પ્રાણમયકોશત્રિતયસમષ્ટ્યાં લિઙ્ગશબ્દવ્યવહાર્યાયાં તત્રાપિ મધ્યસ્થિતમાનસસરોવરરાજહંસાત્મકમિથુનાશ્રયેણ ચ વીર્યવત્તરસૂક્ષ્મોપાધિરૂપત્વમુન્નેયમ્ । અતએવ ષડધ્વબોધકમાતૃકાર્ણમાલાયામપિ માતૃકાચક્રવિવેકોક્તરીત્યા સ્વરખણ્ડસ્ય જડસુષિપ્તિદશાબોધકત્વેપિ ચિન્મયષોડશસોમકલાબોધકતયા સૌમ્યસ્વયંરાજમાનત્વધર્મેણ સ્વસ્વરત્વખણ્ડત્વાક્ષરત્વાદિકં નિર્વાચ્યમ્ । તથા સ્પર્શાનાં પઞ્ચેન્દ્રિયજડજાગ્રદ્દશાબોધકત્વેપિ ચિન્મયમુખ્યપ્રાણસૂર્યતુરીયજાગ્રદ્દશાબોધકત્વેન ચિન્મયસ્પર્શબોધકત્વાત્ સ્પર્શખણ્‍ડત્વાદિકં ચ । તથાઽન્તસ્થોષ્માપરપર્યાયવ્યાપકવર્ણખણ્ડસ્યાપિ ભૂતાગ્નેરિવ જાઠરાગ્નેરપિ ભુક્તાન્નપાનાદિજારણેનાન્તર્મનઃ કલ્પિતવિકલ્પાત્મકવ્યાવહારિકસંસારદાહકતયાન્તર્મુખવિમર્શાનલપ્રાધાન્યેનાન્તસ્થોષ્મવ્યાપકખણ્ડત્વાદિકં ચેત્યાદિગુરુમુખૈકવેદ્યમ્ । વાક્પ્રાણમનસાં તેજોબન્નભવત્વં છાન્દોગ્યોપનિષદિ "અન્નમયં હિ સોમ્યમનઃ આપોમયઃ પ્રાણઃ તેજોમયી વાક્" ઇત્યાદિના સોપપત્તિકં વર્ણિતં તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતેન મુખ્યપ્રાણાગ્નેરેવ મણ્ડલત્રયરૂપત્વં સૂર્યચન્દ્રયોસ્તદવયવજન્યત્વઞ્ચ વક્ષ્યમાણપ્રકાશાનન્દમૂર્તિચક્રમયવાગર્થદેવતાસ્વરૂપવર્ણનોપોદ્બલકં સૂચિતમ્ । તદપ્યુકંત શ્રુત્યા "ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ। ચાક્ષસ્સૂર્યો અજાયત" ઇત્યાદિકયા । કિઞ્ચ ચન્દ્રસ્ય "યસ્મા ન્ન જાતઃ પરો અન્યો અસ્તિ । ય આવિવેશ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ । ત્રીણિ જ્યોતીગ્ષિં સચ તે સષોડશી" ઇત્યાદિમન્ત્રોક્તસકલજગત્કારણષોડશીકલારૂપત્વં ચ । તથૈવ જ્યોતિશ્શાસ્ત્રોક્તાઽઽપ્યગોલસ્ય ચન્દ્રસ્ય ભૂમ્યુપગ્રહત્વવર્ણનમુખેન કાર્યરૂપત્વં । તથા સૂર્યસ્યાપિ "અપાગ્‌ રસમુદયગ્ સન્ન્ । સૂર્યે શુક્રગ્‌ સમાભૃતમ્ । ઇમે વૈ લોકા અપાગ્‌ રસઃ । તેઽમુષ્ણિન્નાદિત્યેઃ સમાભૃતાઃ" તથા "આપો વા ઇદગ્‌ સર્વમ્" ઇત્યાદિમન્ત્રબ્રાહ્મણવાક્યપર્યાલોચનેન "એકૈકસ્મિન્યથાઽદર્શે પ્રાસાદો મુહુરાન્તરૈઃ । સહિતો દૃશ્યતે દેવેષ્વેવં લોકસ્સુરાન્તરૈઃ ॥ તસ્માત્સ્યુર્દેવતાસ્સર્વાઃ પ્રત્યેકં વિશ્વયોનયઋ । અન્યોન્યયોનયશ્ચૈવ યતાયાસ્કમુનીરિતમ્ ॥ ઇત્યુક્તસર્વભૂતાત્મભૂતાત્મભાવેનૈવ સર્વેષાં સર્વજગત્કારણત્વમિત્યપિ પર્યવસ્યતીતિ દિક્

<।1-17>
<1-18>
એવં ત્રિગુણમય્યા વાગર્થપ્રકૃતેર્ભેદસૃષ્ટિહેતુતાં સમુન્મીલ્ય તસ્યા એવ સંસારાત્મનાપિ પરમૈશ્વર્યરૂપતામાવિષ્કરોતિ ----
ઈશ્વરસ્ય તવ ભર્તુરક્ષયૈ
શ્વર્યરૂપમસિ તત્વમમ્બિકે! ।
જ્ઞાનમસ્ય શુચિ કર્મ વા ફલં
તે વિરાગમયપૂર્ણતા ફલે

ઈશ્વરસ્યેત્યાદિના । હે અમ્બિકે ! પૂર્વશ્લોકોક્તાસમ્પૂર્ણસત્વતમોશમિશ્રણવાગર્થશરીરતયા પ્રાદેશિકવાગર્થશરીરાત્મિકે ઇત્યલ્પવાગર્થશરીરવિવક્ષયા અમ્બિકે! ઇતિ સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ । ઉક્તાચ "અમ્બે! અમ્બાલ્યમ્બિકે" ઇત્યનુવાકે અશ્વમેધકાણ્ડે ત્રિવિધવાગર્થશરીરા શક્તિરિતિ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યા । અતએવ તવ ભર્તુરીશ્વરસ્ય । બિભર્તીતિ ભર્તેતિ વિગ્રહાત્ત્વત્પોષકસ્યાત્મન ઇત્યર્થઃ । ત્વં પૂર્વોક્તગુણત્રયસ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપિણી ત્વમિત્યર્થઃ । અક્ષયૈશ્વર્યરૂપં વાઙ્મયશરીરે । આદિક્ષાન્તગણનયા પુનરપિ વૈલોમ્યેન ક્ષાદિયાન્તગણનયા ચ વક્ષ્યમાણજ્ઞાનમન્ત્રયોગશાક્તરશ્મિસંજ્ઞકબૃન્દચક્રરશ્મીનાં ષષ્ઠિસઙ્ખ્યાકાનાં "ત્રિષષ્ઠિ ર્વા ચતુષ્ષષ્ઠિર્વર્ણાશ્શમ્ભુમતે મતાઃ" ઇતિ વક્ષ્યમાણશામ્ભવવર્ણરશ્મિષુ ચતુર્વિધશામ્ભવરશ્મિરહિતાનાં લાભાદક્ષયૈશ્વર્યરૂપત્વમ્ । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ "ક્ષાન્તયાદિકલિતાક્ષમાલયા" ઇત્યાદિના ખણ્ડચક્રવર્ણનાવસરે ઇમમેવાશયમ્ । અર્થમયશરીરેતુ । અહોરાત્રાત્મકકાલાવયવષષ્ઠિસઙ્ખ્યાકઘટિકાવિઘટિકાતિથિવત્સરાદિનવવિધકાલમાનગણિતસ્વાયમ્ભુવકાલાવયવરશ્મ્યાદિજાગતૈશ્વર્યા ભેદવિવક્ષયા ચાક્ષયૈશ્વર્યરૂપત્વં બોધ્યમિતિ વિવેકઃ । એવમુભયવિધવાગર્થાયૈશ્વર્યરૂપમ્ । તત્ પરોક્ષત્વેન વ્યવહાર્યમ્ । ત્વં અપરોક્ષત્વેન યુષ્મત્પ્રત્યયવાગર્થવ્યવહાર્યં ચ । તત્ત્વં ત્વમેવાસિ । વાગર્થસૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકસંસારાત્મનેતિ ભાવઃ । તદુક્તં તન્ત્રાલોકે "સારમેતત્સમસ્તસ્ય યચ્ચિત્સારં જડં જગત્ । તદધીનપ્રતિષ્ઠત્વાત્સંસારં હૃદયં મહત્" ઇતિ ।
નનુ યદિ ભેદસૃષ્ટિમયવાગર્થસંસારસ્યાપિ પરમૈશ્વર્યરૂપતા, તર્હિ તસ્ય "ત્યાગભોગફલં ધનમ્" ઇતિ ન્યાયેન ધાન્યપશુરત્નકનકરજતાદિમાનુષધનસ્યેવ ફલમપિ વક્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય ફલમપિ દર્શયતિ --- જ્ઞાનમસ્યેતિ । અસ્ય વાગર્થસંસારાત્મકૈશ્વર્યસ્ય । શુચિ પરિશુદ્ધં જ્ઞાનં, કર્મ વા ફલં ભવતિ । જ્ઞાનસ્ય પારિશુદ્ધ્યં અધીતિબોધાત્મકત્વમ્ । કર્મણસ્તુ આચરણપ્રચારણયોઃ ફલાનભિસન્ધિરૂપમ્ ।
તયોરપિ ફલમાહ --- તે વિરાગેતિ । તે પરિશુદ્ધજ્ઞાનકર્મણિ । વિરાગમયપૂર્ણતાફલે । વિરાગમયા વિરાગપ્રચુરા । યા પૂર્ણતા પૂર્ણભાવઃ । ચિજ્જડભેદભાવરાહિત્યેન વાગર્થૈકરૂપ્યસામરસ્યમિતિ યાવત્ । સૈવ ફલં યયોસ્તે તથોક્તે ભવિતવ્યે ઇતિ શેષઃ

<।1-18>
<1-19>
એવં સામાન્યેન વાગર્થયોરક્ષયૈશ્વર્યરૂપતામુન્મીલ્ય તત્રાપિ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા ઔપનિષદયોરેવ તયોશ્શાક્તશૈવયોરિવ પૂર્ણભાવસામરસ્યેન પુરુષાર્થત્વદ્યોતનાય સત્વતમોગુણમયદેવતાસ્થૂલરૂપતાં પ્રત્યેકતયાપિ સૂચયતિ ----
જ્યોતિરમ્બ! હૃદિ વિદ્યયેક્ષિતં
યલ્લઘુપ્રસૃતમર્થમણ્ડો ।
ધૂમલક્ષ્મ ગુરુ યચ્ચ તત્ (ચ્યુ) ચ તં
તે તુ સત્વતમસી વપુસ્તવ

જ્યોતિરમ્બેત્યાદિના । હે અમ્બેતિ સમ્બુદ્ધિઃ પૂર્વવત્ । અર્થમણ્ડપે પઞ્ચેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિગોચરપાઞ્ચભૌતિકભૂતપપ઼ઞ્ચકકૃત્યાદ્યાત્મકે । લઘુપ્રસૃતં યત્ જ્યોતિઃ "નીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમા । તસ્યાશ્શિખાયા યધ્યેપરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ । સ બ્રહ્મ સ શિવસ્સહરિસ્સેન્દ્રસ્સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્" ઇતિ શ્રુત્યુક્તશિખારૂપતયા વિભાવ્યં યદાત્મજ્યોતિઃ । સર્વદેવતામયં પૂર્વોક્તદ્વૈરજોરૂપં યદાત્મજ્ઞાનજ્યોતિરિત્યર્થઃ । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ ચતુર્થવિમર્શે "જ્યોતિષામ્બશિખયા સ હન્યતે પુંસિ ચૈતસિકમુદ્ધતં તમઃ" ઇત્યાદિના ઇદમેવ જ્યોતિરભિસન્ધાય । તત્ જ્યોતિઃ । હૃદિ હૃદયાકાશે । વિદ્યયા "સત્તાયાં વિદ્યતે જ્ઞાને વેત્તિ વિચારણે । વિન્દતે વિન્દતિ પ્રાપ્તૌ" ઇત્યુક્તયાવદ્વિદિલ્ધાતુપ્રત્યયપ્રાતિપદિકાર્થરૂપયા । અપરોક્ષસાક્ષાત્કારવૃત્યેતિ યાવત્ । ઈક્ષિતં સાક્ષાત્કૃતં "સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ" ઇત્યુક્તસઞ્જાતેક્ષણવ્યાપારવત્કૃતં ચ યત્ જ્ઞાનમયમ્ । યચ્ચ કર્મમયં જ્યોતિઃ । ધૂમલક્ષ્મ । ધૂમસ્ય લક્ષ્મેવ લક્ષ્મ યસ્ય તત્ "ધૂમો ભૂત્વાઽભ્રં ભવતિ" "ધૂમધ્વજં લોહિતાક્ષં" ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં ગૂઢાભિસન્ધિદ્યોતિતાતીન્દ્રિયવૈદિકક્રિયામયં, તત્ફલકૃતિકર્તૃભોક્તૃરૂપે ચ । અતએવ ચ્યુતં સત્ ગુરુ । નિસ્સારત્વજ્ઞાનોત્તરં સ્વયમેવ ગલિતમ્ । લોકસંગ્રહાર્થત્વેન લોકગુરુરૂપં, શ્રેષ્ઠં ચ વા । ધૂમ એવ લક્ષ્મ યસ્ય તદિતિ ક્રિયાવિગ્રહવ્યુત્પત્ત્યા પૂર્વોક્તજ્યોતિર્મયજ્ઞાનરૂપાપેક્ષયા સ્થૂલરૂપં ચેતિ વા "ગુરુસ્તુ ગીષ્પતૌ શ્રેષ્ઠે ગુરૌ પિતરિ દુર્ભરે" ઇત્યમરઃ । તચ્ચ તમિતિ પાઠે --- તમિત્યુદ્દેશપ્રાધાન્યાત્પુંસ્ત્વમ્ । પું રૂપં તમર્થમણ્ડપમ્ । તે પૂર્વોક્તે જ્ઞાનકર્મણી સત્વતમસી તવ વપુઃ શરીરં સત્ પ્રસૃતમિતિ હૃદિ વિદ્યયેક્ષિતમિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
એતેન વૈદિકજ્ઞાનકર્મમયં વપુસ્તવ ત્વદીયભર્તુઃ પુરુષસ્ય ચાર્થમણ્ડપાત્મકસ્ય સમમેવ પ્રસૃતમિતિ વેદનમેવ પૂર્ણાહન્તામયં પૂર્ણભાવવિદ્યાફલમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । તદેતદુક્તં શ્રુત્યાપિ "કશ્ચિદ્ધવા અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । આત્મનં વેદ । અયમહમસ્મીતિ । કશ્ચિત્સ્વં લોકં ન પ્રતિપ્રજાનાતિ । અગ્નુમુગ્ધોહૈવ ધૂમતાન્તઃ । સ્વં લોકં ન પ્રતિપ્રજાનાતિ । અથ યોહૈવૈતમગ્નિગં સાવિત્રં વેદ । સ એવાસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । આત્માનં વેદ । અયમહમસ્મીતિ । સ સ્વં લોકં પ્રતિપ્રજાનાતિ" ઇત્યાદિસાવિત્રાગ્નિબ્રહ્મવિદ્યાપ્રકરણસ્થયા । એતેન વાગર્થયોરિવ જ્ઞાનકર્મણોરપિ પ્રાતિસ્વિકપ્રધાનાઙ્ગભાવેન સત્વતમોમયશરીરતાપિ વેદિતવ્યા વિચિત્રવાસનાભેદબલાદિત્યપિ સમુદાયતાત્પર્યાર્થઃ

<।1-19>
<1-20>
એવં વાગર્થરૂપયોઃ વૈદિકજ્ઞાનકર્મણોરેવ વૈદકસાઙ્ખ્યયોગમયભિન્નપ્રસ્થાનવાગર્થત્રિપુટીભેદપ્રખ્યાપનેન ષડધ્વગુર્વૌઘષટ્કતારૂપં ફલૈક્યમપિ દર્શયતિ ----
ત્વં (હિ) તુ રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની
જાયમાનમવલોક્ય ચણ્ડિકે ।
સાંખ્યયોગપથદેશિકદ્વયં
જાતસમ્મતિ (સસાધિકં) સમીપ્સિતં યથા

ત્વં હીત્યાદિના । હેચણ્ડિકે ! `ચડિ ક્રોધેઽ ઇતિ ધાતો સ્વરૂપેતરે ક્રોધમયિદેવીતિ સાભિપ્રાયસમ્બુદ્ધિઃ । ત્વં । અસ્મદ્વાગર્થપ્રત્યયપ્રતિયોગિની ત્વનિત્યર્થઃ । હિ યસ્માત્ । સાંખ્યયોગપથદેશિકદ્વયમ્ । સાંખ્યયોગપથાવેવ પથયોર્વા દેશિકૌ । તયોર્દ્વયં પ્રાતિસ્વિકવાગર્થપ્રથાનૌ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવાઙ્મયવિદ્યામાર્ગૌ । પૂર્વોક્તજીવેશ્વરસ્રોતોભેદેન "અધીતિબોધાચરણપ્રચારણૈર્દશાશ્ચતસ્રઃ પ્રણયન્નુપાધિભિઃ । ચતુર્દશત્વં કૃતવાન્કુતસ્સ્વયં ન વેદ્મિ વિદ્યાસુ ચતુર્દશ સ્વયમ્" ઇતિ શ્રીહર્ષોક્તૌ તયોર્દ્વયં નૈષધીયવિદ્યાસુ સંખ્યાદશામયધર્મદ્વયવદાભાસમાનવિરોધમાર્ગદ્વયરૂપમ્ । તદુપદેષ્ટૃગુરુદ્વયરૂપં વેત્યર્થઃ । કર્મણિ તુ શ્રૌતવાગર્થમયે । પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભેદેન જ્ઞાનયોગમાર્ગદ્વયં તદુપદેષ્ટૃગુરુદ્વયં વેત્યર્થઃ । જાયમાનં જનિમાપદ્યમાનમવલોક્ય । રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની --- રુદ્રજઃ ષષ઼ડૃતુષણ્મુખાદિરૂપઃ । તં વર્તયસિ સાંખ્યયોગપથદેશિકદ્વયં પ્રતિ પ્રવર્તયસિ । દેશિકદ્વયસ્ય પ્રવૃત્તયે નિવૃત્તયે ત્વં વા પ્રવર્તસ ઇતિ રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની । માર્ગદ્વયસંહારાભિસન્ધિના રુદ્રજકટાક્ષે પ્રકૃતિરૂપિણી ત્વં વા વર્તસ ઇતિ વા રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની ભવસીત્યર્થઃ । તસ્માત્તત્સાંખ્યયોગપથદેશિકદ્વયમ્ । જાતસમ્મતિસમાધિકં સમ્મતિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં, સમાધિઃ યથાવદનુષ્ઠાનમ્ । તે જાતે યસ્ય તત્ જાતસમ્મતિસમાધિકમ્ । જાયમાનમવલોક્યૈવ । સૃષ્ઠિસંહારાપરપર્યાયપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસમાધિકમ્ । જાયમાનમવલોક્યૈવ । સૃષ્ઠિસંહારાપરપર્યાયપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમયપ્રકૃતિસ્વાભાવ્યેન રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની ભવસિ । `ત્વં તુ રુદ્રજકટાક્ષવર્તિનીઽ `જાતસમ્મતિસમીપ્સિતં યથાઽ ઇતિ પાઠદ્વયે પૂર્વશ્લોકોક્તાક્ષયાપારમૈશ્વર્યરૂપિણી ત્વં તુ રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની । કથમ્ ? પૂર્વોક્તસાંખ્યયોગપથદેશિકદ્વયમન્યોન્યસામરસ્યેન જાતસમ્મતિ । અતએવ સમીપ્સિતં યથા તથા ઇચ્છાનુરૂપ્યેણ જાયમાનમવલોક્યૈવ ત્વં રુદ્રજકટાક્ષવર્તિની ભવસીત્યર્થઃ । ઉભયધાપિ વૈદિકસાંખ્યયોગયોઃ ફલૈક્યં ત્વદીયરુદ્રજકટાક્ષવર્તનેન તત્સમાધાનયુતેન ત્વત્સમાધાનયુતતજ્જન્મના વા સૂચિતમિતિ ભાવઃ । અતએવ ગીતાસુ ભગવાનપિ "સાઙ્ખ્યયોગૌ પૃથગ્બાલા પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ । એકમપ્યાસ્થિતસ્સમ્યગુભયોર્વિન્દતે ફલમ્" ઇત્યાદિના સમ્યગાસ્થાનેનાસ્થાપનેન ચ ફલૈક્યમુપદિદેશ

<।1-20>
<1-21>
એવં સાઙ્ખ્યયોગપથાપર્યાયવૈદિકવાગર્થસ્થાનીયયોઃ જ્ઞાનકર્મણો રાભાસમાનવિરોધપરિહારેણ ફલૈક્યં પ્રદર્શ્ય તયોરેવ પૂર્ણિમાઽમારૂપેણ વૈદિકીં પતિલોમાનુલોમસૃષ્ટિસંહારહેતુતાં ચ વર્ણયન્ પ્રબન્ધપ્રમેયાં ચાપિ સૂત્રયતિ ---
સ્વ [સ] પ્રકાશકૃતમજ્જનં જગ
ત્કુર્વતી ભવતિ પૂર્ણિમા શિવે ।
પૂર્ણમેવ તવ રૂપમન્યધા
કુર્વતી કિલ કૂહૂઃ પ્રતીયસે

સ્વ (સ) પ્રકાશમિત્યાદિના । હેભવતિ । પૂર્વોક્તસત્વતમોંશસમ્મેલનાત્મકરજશ્શરીરેણ ભૂશબ્દાર્થવ્યાવહારિકજ્ઞાનક્રિયાપ્રધાનશિવસંસારાત્મિકે ઇતિ સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ । શિવે! મઙ્ગલરૂપે! કાલશિવે જીવશિવો વા । સપ્રકાશકૃતમજ્જનં સપ્રકાશં પ્રકાશસહિતં યથાતથા । કૃતમજ્જનં કૃતાવબુધં, કૃતાભ્યાઙ્ગસ્નાનં ચ, સ્વપ્રકાશકૃતમજ્જનમિતિ પાઠે -- સ્વરૂપપ્રકાશે કૃતમજ્જનમિત્યર્થઃ । જગત્કુતીસતી પૂર્ણિમા । વાગર્થમયવિદ્યાપ્રપંચે સાઙ્ખ્યયોગમાર્ગદ્વયાત્મકે કૃત્યપઞ્ચકાત્મકે વા । જગતિ "અકુહવિસર્જનીયાનાં કણ્ઠઃ" ઇત્યાદિસ્વરવર્ણોત્પત્તિસ્થાનપ્રયત્નાદ્યુન્મેષપૂર્વકં વાનર્થયોઃ, તદીયજ્ઞાનકર્મણોર્વા તત્તદનુકૂલસ્વરવર્ણાદ્યાવાપોદ્વાપજ્ઞાનક્રિયાકૃત્યપઞ્ચકાદ્યુન્મેષક્રમેણ, વાગર્થાદિકૃત્યપંચકસ્વરૂપં, તદીયપૂર્ણરૂપં ચ પ્રકાશયન્તી પૂર્ણિમેત્યર્થઃ । એવં કાલક્રમેપિ એવં પૂર્ણમેવ તવ રૂપમ્ । અન્યધાકુર્વતી આવિદ્યકકામદોહનેનાપૂર્ણતયાન્તર્હિતં કુર્વતી । કુહૂઃ કિલ પ્રતીયસે । અત્ર પ્રતીયસ ઇત્યનેન માહેશ્વરનારાયણીયસ્વાયમ્ભુવાદિભેદભિન્નાયાં વક્ષ્યમાણલક્ષણમાતૃકાર્ણમાલાયાં તુરીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણગુપ્તભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભણેન હાદિકાદિવિદ્યયોરઝ્જલાદ્યનુલોમપ્રતિલોમખણ્ડપ્રત્યાહારભેદેન વિદ્યાઽવિદ્યાકૃતાહમાત્મકેઽકામાહમાત્મકે ચાનુલોમપ્રત્યાહારપક્ષદ્વયસ્વરૂપે હકારકકારયોર્ગોપનેનામાનામકલાસ્ફુરણવત્તત્રૈવ ક્રમપ્રતિનિવર્તનેન, સકારહકારાદિશાક્તશામ્ભવવિસર્ગપૂર્ણાનુસ્વારાન્તં વિલોમપ્રત્યાહારેણ વિજહત્ક્રમે સોહમાત્મકે હંસોહમાત્મકે ચ વા ક્રમેણ હકારમાત્રગોપને સોમેતિ હલ્બર્ણયો ર્હસકારયોર્દ્વયોર્ગોપને ઓમિતિ ચ પૂર્ણસોમનામકલાસ્વરૂપપ્રતીતેઃ । પૂર્ણરૂપસ્યૈવ પઞ્ચદશકલામયસ્વાવયવગોપનેનાન્યધાકરણે । કઃ સ્રષ્ટા પ્રજાપતિર્હૂયતે સંહારક્રિયામુખેન ચિન્મયપ્રાણસૂર્યમૂર્તૌ, આહૂયતે વા સૃષ્ટ્યર્થમપાનસોમમણ્ડલે અનયેતિ વ્યુત્પત્ત્યા વક્ષ્યમાણલક્ષણા, સૃષ્ટિસંહારાદિકાલસઙ્કર્ષિણીપર્યન્તા, મહાકાલશક્તિઃ કુહૂશબ્દેન પ્રતીયત ઇતિ રહસ્યમ્ । અતએવ વૈતાનિકવૈદિક્યામુપાસનાયાં દાર્શિકવેદીપ્રભૃતિસૌમિકવેદીપર્યન્તવેદીવાસ્તુકલ્વેષુ ચ, દિગ્દેશકાલત્રિપુટીષડધ્વમયેષ્વિવ સ્વરનાદવર્ણત્રિપુટીષડધ્વમયે, કલામાતૃકાવેદીકલ્પેપિ "ત્રિગ્‌શત્પદાનિ પશ્ચાત્તિરશ્ચી ભવતિ ષટ્ત્રિગંશત્પ્રાચી ચતુર્વિગ્‌શતિઃ પુરસ્તાત્તિરશ્ચી દશ દશ સમ્પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાડ્વિરાજૈવાન્નાદ્યમવરુન્ધે" ઇત્યાદિના તૈત્તિરીયસંહિતાયાં ષષ્ઠકાણ્ડે દ્વિતીયપ્રપાઠકતૃતીયાનુવાકોક્તપ્રતિપદવિરાટ્‌સમ્પત્તિવદેવ પ્રતિવર્ણવિરાટ્‌સમ્પત્ત્યાપિ સકલાન્નાવરોધનફલાવાપ્તયેઽનુત્તરાકારવિસર્ગાદ્યન્તસ્થવર્ણપરામર્શપર્યન્તં પ્રતીચીનત્રિંશદ્વર્ણપદસમ્મિતેન તિર્યક્સ્રોતસા, સોષ્મકૂટાર્ણપર્યન્તં ષટ્‌ત્રિંશતાવર્ણૈઃ પ્રાચીનોર્ધ્વસ્રોતસા । પુનરનુત્તરવિસર્ગાદિસ્પર્શાન્તેષુ ષડ્વિંશતિવર્ણેષુ ચાદ્યન્તવર્ણપ્રત્યાહારેણાહમા સંદંશિતચતુર્વિંશતિવર્ણતત્ત્વગર્ભિતેનચ, પ્રાચીનતિર્યક્સ્રોતસાચ યથાક્રમં "વઃ, વહ, અક્ષં,;મા, અહમા, વહાક્ષમહમા" ઇત્યાદ્યાકારેણ સાઙ્કેતિકવૈદિકસાઙ્ખ્યવર્ણપ્રત્યાહારૈરન્તર્નિમેષસાદાશિવાત્મસમ્પદ્બોધકં ચ મહાવાક્યમખણ્ડમુપદિશ્યત ઇત્યાદિગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભણાત્મસમ્પદુદ્ધાટનકલાપાણ્ડિત્યેન વૈદિકૈસ્તાંત્રિકૈ ર્વા મહોપાસકૈર્વિમર્શકધૌરેયૈશ્ચ નૈદવાગર્થષડધ્વાદિવૈરાજાત્મસમ્પદુદ્ધાટનમુન્નેયમ્ । વક્ષ્યતિ ચ કવિરપિ તુરીયે વિમર્શે "સત્સુધાબ્ધિશશભૃત્કલાન્તરી ગર્ભષોડશકલાબ્દવિષ્ટરમ્ । પ્રેતમુઝ્ચિતગમાગમં શિવે! સ્મેરહૃચ્છિરસિજં ત્વમાશ્રિતા" ઇત્યાદિનાનુત્તરાકારવિસર્ગગર્ભિતષોડશસ્વરકદમ્બકે ષટ્‌ત્રિંશન્માતૃકાર્ણમયહૃચ્છિરોજપઙ્કજદ્વયે સ્વરૂપમાત્રવિશ્રાન્તાં, અન્તર્નિમેષયોગનિદ્રાપન્નાં, સાદાશિવપઞ્ચમપ્રેતમઞ્ચફલકાત્મિકાં અનુત્તરાકારાત્મસમ્પદમિત્યાદિગૂઢાભિસન્ધિગર્ભિતઃ કિલેત્યવિદ્યાપ્રધાને ધૃમમાર્ગે પારોક્ષ્યાર્થકઃ । વિદ્યાપ્રધાનાર્તચિર્માર્ગેઽલીકાર્થશ્ચ નિપાતઃ । વસ્તુતસ્તુ પ્રત્યક્પરાવાગર્થજ્ઞાનક્રિયાસંસારયોઃ દ્વયોરપિ વિદ્યાવિદ્યાકૃત્યપઞ્ચકપ્રધાનયોરનુલોમપ્રતિલોમપ્રક્રમાક્રમકાલશક્ત્યોઃ કાલસઙ્કર્ષિણીરૂપત્વેન બહિરન્તશ્ચ કાલપુરુષશક્તિસંજ્ઞામાત્રભેદેન દૃશ્યમાનત્વાત્કાલાલીકતાબોધકઃ કિલેતિ નિપાતઃ । એતદેવ કાલસઙ્કર્ષિણ્યાઃ કાલસઙ્કર્ષિણીત્વં યત્સ્વરૂપએવ ભેદપ્રદર્શનં, તથાનુલોમપ્રતિલોમકૃત્યપઞ્ચકહેતુત્વપ્રદર્શનં ચ । તદેતત્સર્વં તૈત્તિરીયશાકાયાં તૃતીયકાણ્ડે પઞ્ચમપ્રશ્ને પ્રથમાનુવાકે દર્શપૂર્મમાસેષ્ટ્યારમ્ભપ્રસ્તાવે "ય એનયોરનુલોમં ચ પ્રતિલોમં ચ વિદ્યાદિત્યમાવાસ્યાયા ઊર્ધ્વં તદનુલોમં પૌર્ણમાસ્યૌ પ્રતીચીનં તત્પ્રતિલોમં યત્પૌર્ણમાસીં પૂર્વામાલભેત પ્રતિલોમમેનાવાલભેતામુભપક્ષીયમાણમન્વપક્ષીયેત સારવસ્વતૌ હોમૌ પુરસ્તાજ્જુહુયાદમાવાસ્યા વૈ સરસ્વત્યનુલોમમેવૈનાવાલભતેઽમુમાપ્યાયમાનમન્વાપ્યાયતે" ઇત્યાદિના પ્રદર્શિતમ્ । જ્ઞાનક્રિયાકૃત્યપઞ્ચકમેવ પરસ્પરવિરુદ્ધમિવ સ્થિતમ્ । વૈદિકસાઙ્ખ્યયોગમાર્ગદ્વયાનુબદ્ધ મનુલોમપ્રતિલો કૃત્યપઞ્ચકાત્મકં ચેતિ વસ્તુગતિરિતિ સંક્ષેપઃ

<।1-21>
<1-22>
એતદેવ કાલપુરુષત્રિપુટીશક્તિદ્વયાત્મકમધ્વષટ્કં પૂર્વોક્તગુણત્રયગુણિતં, "અષ્ટાદશ નિમેષાસ્તુ કાષ્ટા ત્રિંશત્તુ તાઃ કલાઃ" ઇત્યુક્તકાષ્ટાકલાપ્રભૃતિ "બ્રાહ્મં દિવ્યં તથા પિત્ર્યં પ્રાજાપત્યં ગુરોસ્તથા । સૌરં ચ સાવનં ચાન્દ્રમાર્ક્ષં માનાનિ વૈ નવ" ઇત્યુક્તનવવિધકાલમાનાત્મિકકાલપુરુષમહામાનશ્રીચક્રેપિ પૂર્વશ્લોકસૂચિતપિતૃમાનપ્રભૃતિ દિવ્યપ્રાજાપત્યબ્રાહ્મનામકશૈવચતુષ્કોણાત્મના ચતુર્વિધપારમાર્થિકકાલમાનગણિતસામરસ્યેનાપિ કર્મોપાસનોપયોગિતયા વિદ્યાઽવિદ્યાક્રમાત્મકં "સર્ગસંહૃતિશરીરયોર્દ્વયોઃ" ઇત્યાદિના વક્ષ્યમામસૃષ્ટિસંહારાદ્યર્થક્રમભેદમુપદર્શયન્ સૂત્રપ્રાયમાદિસંવિમર્શાર્થમુપસંહરતિ ------
પૂર્ણતાકૃઓશતયોર્યદન્તરં
તત્ર કાલિ વિજત્ક્રમે સ્થિતા ।
દર્શિતક્રમવિભાગસમ્ભ્રમં
કાલમદ્યતનમત્તુ મહી(સે)તે

ઇતિ શ્રીમહાકવિ કાલિદાસકૃતૌ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં, પ્રથમવિમર્શઃ સમાપ્તઃ ॥
પૂર્ણતાકૃશતયોરિત્યાદિના --- પૂર્ણતાકૃશતયોર્યદન્તરં પૂર્ણાવસ્થાકૃશાવસ્થયોઃ, પૂર્ણરૂપત્વકૃશરૂપત્વયોશ્ચ યો મધ્યભાગઃ । વિદ્યાઽવિદ્યાવસ્થયોઃ યૌવનવાર્ધક્યપ્રાદુર્ભાવરૂપઃ પુરુષદશાસન્ધિતુલ્યઃ કાલદશાસન્ધિરિત્યર્થઃ । કાલક્રમે --- શુક્લકૃષ્ણાષ્ટમીપ્રદોષાત્મકકાલસંધિભાગશ્ચ । વિજહત્ક્રમે -- વિજહત્ ક્રમઃ પ્રકાશસૃષ્ટિક્રમઃ વિમર્શસંહારક્રમશ્ચ યસ્મિન્ વિદ્યાવસ્થાયૌવનપ્રાદુર્ભાવવિનાશાન્યતરે કાલે, અવિદ્યાવસ્થાવાર્ધક્યપ્રાદુર્ભાવવિનાશાન્યતરે વા । તથા કાલક્રમેપિ --- વિજહત્ ચન્દ્રિકામયસૃષ્ટિપ્રકાશક્રમઃ તમિસ્રામયસંહારક્રમશ્ચ યસ્મિન્ રાકાકુહૂનામકપૂર્ણિમાઽમાવાસ્યાતિથિપ્રાદુર્ભાવસંધિકાલે ચ તસ્મિન્ । વિદ્યાયૌવનપ્રાદુર્ભાવાઽવિદ્યાયૌવનવિનાશાન્યતરાવસ્થાતુલ્યશુક્લાષ્ટમીસંધિભાગે, અવિદ્યાયૌવનપ્રાદુર્ભાવવિદ્યાયૌવનવિનાશતુલ્યકૃષ્ણાષ્ટમીસંધિભાગે ચ તદુભયપૂર્ણરાકાપૂર્ણિમાકુહૂનામકાઽમાતિથ્યોશ્ચ ક્રમેણયથાધિકારંયથાયોગ્યંચ વિષયે અધિકરણે ચ સ્થિતા સતી । ત્વં । દર્શિતક્રમવિભાગસમ્ભ્રમં --- દર્શિતઃ પ્રકાશિતઃ યઃ ક્રમવિભાગઃ વિદ્યાવિદ્યાસૃષ્ટિસંહારક્રમવિભાગઃ તસ્ય સમ્ભ્રમશ્ચ યસ્મિન્વિદ્યાસૃષ્ટિસંહારસંધિકાલે, અવિદ્યાસંહારસૃષ્ટિકાલેયા તં દર્શિતક્રમવિભાગસમ્ભ્રમં । તથાવિધમદ્યતનં અદ્યતે ભક્ષ્યતે વિદ્યાવિદ્યાદિસંસારઃ તન્યતે ચેતિ વ્યુત્પત્ત્યા । અસમ્પૂર્ણવિદ્યાવિદ્યાસૃષ્ટિસંહારાદ્યાત્મકં વ્યાવહારિકં કાલમિત્યર્થઃ । અત્તું ભક્ષિતું ઈહસે ઇચ્છસિ । કાલપદે દર્શિતક્રમવિભાગસમ્ભ્રમં - દર્શિતઃ પ્રકાશિતઃ, "દર્શા દૃષ્ટા દર્શતા વિશ્વરૂપા સુદર્શના" ઇત્યાદિકાઠકશ્રુત્યા સઞ્જાતદર્શો વા કૃતઃ । ક્રમવિભાગઃ પિત્ર્યદિવ્યાદિરાત્ર્યહર્મુખસન્ધિરૂપઃ । શુક્લાષ્ટમીમારભ્ય કૃષ્ણાષ્ઠમીપર્યન્તં, તદાદિ પુનઃ શુક્લાષ્ટમીપર્યન્તં ચ પ્રકાશિતઃ યઃ પિત્ર્યરાત્ર્યહસ્સન્ધિકાલરૂપઃ દિવ્યાહોરાત્રસન્ધિકાલરૂપો વા ક્રમવિભાગસ્ય સમ્ભ્રમો યસ્મિન્તમદ્યતનં કાલં શુક્લકૃષ્ણપક્ષાત્મકં તત્તત્પક્ષસન્ધિરૂપમાત્યન્તિકતયા ભક્ષણયોગ્યં દિવ્યપ્રાજાપત્યબ્રાહ્માદિમાનસિદ્ધં ચ કાલમત્તું ભક્ષિતુમીહસ ઇતિ ચ । ઈહત ઇતિ પાઠેપૂર્ણતાકૃશતયોરન્તરમેવ કર્તૃપદં જ્ઞેયમ્ । શુક્લાષ્ઠમ્યાઃ "અષ્ટમીચન્દ્રવિભ્રાજદલિકસ્થલશોભિતા" ઇત્યુક્તસૃષ્ટિકાલીરૂપિણ્યાશ્શુદ્ધવિદ્યાત્રિપુરસુન્દર્યાઃ મુખાવયવચન્દ્રાધિષ્ઠાનકકાલાન્તરાલરૂપત્વાત્, તથા કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં અપિ પિતૃવ્યવહારારમ્ભસૂર્યોદયકાલત્વેન સૂર્યોદયેન શાર્વરતમોવિનાશવત્કૃષ્ણાષ્ટમ્યારમ્ભે શુક્લપક્ષીયપૈતૃકતમોવિનાશશ્ય કૃતત્વેન નિષ્પ્રત્યૂહં સંહારકાલીવિભૂતિમયશ્રાદ્ધાદિપૈતૃકવ્યવહારસ્ય સમ્પ્રવૃત્તત્વાચ્ચ પૂર્ણતાકૃશતયોરન્તરાલરૂપત્વેન કર્તૃત્વં પિતૃરાત્ર્યહસ્સન્ધિરૂપયોઃ શુક્લકૃષ્ણાષ્ટમ્યોરિતિ ભાવઃ । તદુક્તં માત્સ્યે માનુષપિત્ર્યાદિકાલમાનગણનાપ્રસ્તાવે --- "અહોરાત્રૈર્વિભજતે સૂર્યો માનુષલૌકિકઃ । રત્રિસ્સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ । પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ॥ કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લસ્સ્વપ્નાય શર્વરી । ત્રિંશત્ દ્વે માનુષા માસાઃ પિતૃમાસસ્સ ઉચ્યતે ॥ શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટ્યાવામ્યધિકાનિ તુ । પિત્ર્યસ્સંવત્સરોહ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે ॥ માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ । પિતૄણાં તાનિ વર્ષાણિ સઙ્ખ્યાતાનિ તુ ત્રીણિ વૈ ॥ દશ ચૈવાધિકા માસઃ પિતૃસઙ્ખ્યેહ કીર્તિતા" ઇત્યાદિના બ્રાહ્મમાનાન્તકાલમાનગણનાસંક્ષેપેણ દર્શિતા તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યા । અતએવ કૃષ્ણાષ્ટમ્યાઃ પઞ્ચપર્વસુ ગણનં દર્શે શ્રાદ્ધવિધાનં ચેત્યાદિ કર્મોપાસનાકણ્ડોક્તં સર્વં સપપત્તિકમસ્મિન્નેવાર્થે । એવમેવ પૂર્ણાપૂર્ણદિનાન્તરગુણિતકાલમાનસઙ્ખ્યાશ્રયેણ "એકં વા એતદ્દેવાનામહઃ । યત્સંવત્સરઃ" ઇત્યાશ્વમેધિકશ્રુત્યુક્તલક્ષણે દેવમાને "મહાયુગો વાસ્તવસૌરરવર્ષઃ" ઇત્યુક્તવાસ્તવસૌરમાનપરપર્યાયપ્રાજાપત્યમાને "ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે" ઇત્યુક્તબ્રાહ્મકલ્પમાને ચાયમેવ શ્લોકઃ ક્રમેણોન્મેષનિમિષોત્પન્નવિપન્નભુવનાવલિરૂપપરશિવશક્તિ મિથુનાત્મકપરવાસુદેવમાનપર્યન્તતયા ખગોલકાલપરિભ્રમણતારતમ્યપરિજ્ઞાનેન પરમાત્મતત્વે સમન્વેતવ્યઃ । તત્તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્વિરમ્યત ઇતિ શિવમ્ ॥
શ્લો ॥ સૂત્રપ્રાયેઽત્ર પુરતો વિમર્શે પ્રથમે બુધૈઃ । ચિદગ્નિચન્દ્રિકા ભાષ્યા વ્યાખ્યા દિવ્યચકોરિકા ॥ ધનદાનન્દનાધેન કૃતા સર્વાર્થસિદ્ધિદા । વિચેયા સ્વમહામાતૃપ્રમાતૃયુગલાત્મતા

યે પૂરણાત્પુરુષતા મુપસેદિવાંસઃ તે ગૌરવીં સમુપસદ્ય સભ (ર્પ્ય) ર્ચ્ય મૂર્તમ્ । પ્રૌઢાન્તરુલ્લસનદિવ્યદશાવલોકમુદ્ઘાટયન્તુ યદિ માં સુદિદૃક્ષવઃ સ્યુઃ

યેપ્યાણવાદિમલશુદ્ધિમવાપુરુચ્ચૈર્યે માન્ત્રવીર્યવિભુતાં કલિદાસતાં વા । પ્રૌઢાન્તરોલ્લસનદિવ્યચકોરિકાં ચેદાલોકયન્તિ ત ઇમાં સુદિદૃક્ષવઃ સ્યુઃ

ધનદાનન્દનાધીયં નવધાઽન્યવિવર્જિતમ્ । સ્વાત્મીયં ધનિમિત્યેવ સર્વૈસ્સમુપ(યુ) ભુજ્યતામ્

પાશ્ચાત્યાનામિવાઙ્કનાં ગતિસ્સા વામતો મતા । અક્ષરાણામિવાસ્માકં પ્રાચીના દક્ષિણા ગતિઃ

સવ્યાપસવ્યમાર્ગસ્થૌ પ્રાક્પ્રત્યગ્દિગ્વિવાસિનૌ । સવો યાગ ઇતિ પ્રોક્તઃ પ્રાચીના જીવિકાહિ સા

અપસ (શ) વ્યો હ્યયજ્ઞઃ સ્યાત્સૈવ પાશ્ચાત્યજીવિકા । વૈદિકો દક્ષિણો માર્ગો વામમાર્ગસ્તુ યાવનઃ

કૌલસ્સ્યાત્તત્સામરસ્યં કુલધર્મો હિ દક્ષિણઃ । તસ્માત્સ્વધર્મનિષ્ઠાનાં ભુક્તિમુક્તી કરસ્થિતે

સુગુપ્તમેતદ્રહસિ શ્રુતીનાં મૂર્ધસુ સ્થિતમ્ । તદેતત્સર્વસિદ્ધાન્તસામરસ્યં કવેર્મતમ્

એતદ્ધિકાલિકાસ્તોત્રછદ્મના હૃદયં કવેઃ । વિવ્રીયતે મયાપીહ તપ્તં પરશુમાલભે

ઇત્યાદિમે સૂત્રસમે પ્રતિજ્ઞાપિ તથાવિધા । પ્રમાણમત્ર તત્સૂત્ર સ્રોતસ્સ્વચ્છન્દચારિણઃ

॥ ઇતિ શ્રીધનદાનન્દનાધદીક્ષાનામશાલિકર્રાન્વયાગ્નિહોત્રશર્મકૃતૌ ચિદ્ગગન ચન્દ્રિકાવ્યાખ્યાને દિવ્યચકોરિકાખ્યાને સૂત્રપ્રાય આદિમો વિમર્શઃ । શ્રીકામાક્ષ્યમ્બાનન્દાનન્દનાધપરશિવશક્તિચરણયુગલાર્પણમસ્તુ ॥ શ્રી શ્રી શ્રી ॥
<।1-22>
॥ ૐ ॥
॥ પરદેવતાયૈ નમઃ ॥
ચિદ્ગગનચન્દ્રિકા॥
"દિવ્યચકોરિકયા" સમલંકૃતા ।
દ્વિતીયવિમર્શઃ ॥
<2-1-23>
એવં સૂત્રપ્રાયપ્રથમવિમર્શગ્રન્થસન્દર્ભેણ નાદનાધનવકસમષ્ટ્યાત્મકવાગર્થસ્વરૂપસ્ય સાઙ્ખ્યયોગમાર્ગદ્વયસામરસ્યપૂર્વકં કાલશક્ત્યભેદેનૈક્યં સમ્પાદ્ય, તત્ર "યાહમિત્યુદિતવાક્" ઇત્યાદિના પૂર્વોક્તાઽઽહતાનાહતવાગર્થસૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકક્રમોપયુક્તવર્ણપદમન્ત્રાત્મકશાબ્દાધ્વત્રિકસ્ય કલાતત્ત્વભુવનાત્મકાર્થાધ્વત્રિકસ્ય ચ મૂલભૂતે, બૈન્દવવૈસર્ગિકવક્ષ્યમાણષડ્વિધપરામર્શાત્મકપરાપરસ્થૂલસૂક્ષ્મનાદબ્રહ્મતત્ત્વવિવર્તભૂતે, ષોડશકાલષોડશસ્વરખણ્‍ડાત્મકપરા પરાવિદ્યાસામરસ્યમયવિશ્વવિદ્યાશરીરે શાક્તાનુત્તરવિસર્ગવિવર્તનામકલાં, શામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગરૂપકલાં ચ મણ્ડલત્રયાભિન્નબિન્દુત્રયકામકલાત્મકતયા અવશિષ્ઠચતુર્દશરૂપસમાષ્ટિકલામયીં, ચતુર્દશમાનવસ્વરવિભૂતિં માહેશ્વરચતુર્દશસૂત્રાદિચતુર્દશસઙ્ખ્યાકાવિદ્યાભુવનાદિવાગર્થવિવર્તતયા પરિણતાં ચાભિસન્ધાય તત્રાપિ "દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે પરા ચાઽપરા ચ" ઇત્યુક્તાઽપરાવિદ્યાપ્રપઞ્ચે ષડ્વિધબૌદ્ધદર્શનેષ્વતિસ્થૂલચાર્વાકક્ષપણકમાધ્યમિકાદ્યવૈદિકમતાનિ પ્રસઙ્ગેનાગ્રે નિરાકરિષ્યન્નાદૌ વૈદિકરામાનુજપૂર્ણપ્રજ્ઞાદ્યર્થાધ્વભેદદર્શનેષ્વપિ માતૃભાનમેયાત્મકત્રિપુટીવિકલ્પબુદ્ધેરર્થાત્મનિ આત્માર્થે વા વાઙ્માત્રકલ્પિતતયા તયા સ્વસ્વરૂપનાદમયીં વાગ્દેવતામકલઙ્કિતત્વવિમર્શેન સ્વાર્થપ્રપંચં સાક્ષાત્કુર્વતોપિ વિદુષો નિત્યમુક્તતામાદૌ પ્રતિજાનીતે ---- માતૃમેયેત્યાદિશ્લોકદ્વયેન ----
માતૃમેયમિતિસાધનાત્મિકા
ત્વત્કૃતોન્મિષતિ યા વિકલ્પધીઃ ।
ત્વત્સ્વરૂપમકલંકિતં તયા
કસ્ય દેવિ! વિદુષો ન મુક્તતા

માતૃમેયેતિ । હેદેવિ! "દિવ્‌ક્રીડા વિજિગીષાદ્યુતિવ્યવહારસ્તુતિમોદમદસ્વપ્નકાન્તિગતિષુ" ઇતિ ધાતુપાઠાત્ ક્રીડાદિપ્રયોજકવાગર્થરૂપિણીતિ સાભિપ્રાયસમ્ભુદ્ધિઃ । માતૃમેયમિતિસાધનાત્મિકા --- માતૃસાધનમન્તાકરણમ્ । મેયસાધનાનિ કર્મજ્ઞાનેન્દ્રિયગોલકાનિ સ્થૂલાનિ । મિતિસાસ્વરૂપં યસ્યા વિકલ્પધિયઃ સા તથોક્તા । તેષામાત્મારૂપિણી વા । યા વિકલ્પધીઃ વિલક્ષણકલ્પધીર્વા વિગતકલ્પધીર્વા । "રોગૈ શ્ચ ક્ષયિતો દેહઃ કલ્પ ઇત્યભિધીયતે" ઇત્યુક્તદેહાત્મભેદબુદ્ધિરિતિ યાવત્ । ત્વત્કૃતા વાગર્થરૂપિણ્યાં ત્વય્યેવ ત્વયા નિર્મિતા । ઉન્મિષતિ વહિરપિ પ્રકાશતે । તયા વિકલ્પધિયા । ત્વત્સ્વરૂપં વાગર્થમહાસરત્વત્યાસ્તવ સ્વરનાદયુગલસ્વરૂપં પ્રાકૃતં સ્વરૂપમયમિતિ ભાવઃ । અકલઙ્કિતમિતિ વિદુષઃ વેદિતુઃ । કસ્ય સિદ્ધસ્ય સાધકસ્યવેતિ ભાવઃ । અકલઙ્કિતમિતિ વિદુષઃ વેદિતુઃ । કસ્ય સિદ્ધસ્ય સાધકસ્યવેતિ ભાવઃ । ન મુક્તતાઃ? પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીસાધનાત્મિકા ભેદબુદ્ધિઃ વાગર્થકલાકાલશક્તિકલ્પિતૈવોન્મિષતિ । કલ્પિતત્વાદેવાવિષ્ઠાનાસ્પર્શિનીચ । તસ્માદસઙ્ગચિત્સ્વભાવં મહાપરાનન્દનાદનાધાત્મકમાત્મતત્ત્વં ન કલઙ્કયતીતિ વિદ્વાન્વિમર્શકો વા સર્વોપિ નિત્યમુક્તએવેતિ ભાવઃ । એતેન માતૃપ્રમાતૃત્રિપુટ્યોર્વ્યાવહારિકપારમાર્થિકભેદઃ માતૃત્રિપુટ્યાઃ પ્રમાણાંશગર્ભિતત્વં ચ વિવક્ષિતમિતિ બોધ્યમ્ ॥ 1-23 ॥
<।2-1-23>
<2-2-24>
એવં પ્રાકૃતત્રિપુટીવિકલ્પબુદ્ધેરપિ પ્રાકૃતસ્વરૂપાકલઙ્કકારિતાં પ્રતિજ્ઞાય તત્સ્વરૂપવિમર્શકસ્યાપિ તદુભયમધ્યકેન્દ્રસ્થિત્યા વિદ્યાઽવિદ્યાકુલધર્મમુખ્યપીઠભૂતાયાઃ ત્રિપુટીવિકલ્પબુદ્ધેઃ વિમર્શપ્રકારં લક્ષયતિ ----
અક્રમક્રમવિમર્શલક્ષણં
યા ક્રમાક્રમમયી ક્રમાક્રમમ્ ।
અક્રમં શિવમવેક્ષ્ય મધ્યગં
ત્વાં ચ સત્કુલમિદં તવા(ન)સનમ્

અક્રમેત્યાદિના । યા ક્રમાક્રમમયી -- ક્રમઃ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ કાદિમતસિદ્ધો વર્ણમાતૃકાર્ણલક્ષણઃ । અક્રમઃ હાદિવિદ્યામતસિદ્ધઃ સ્વરનાદમાતૃકાક્રમ ઇતિ । તદુભયમયીતિ માતૃકાશાબ્દવિકલ્પબુદ્ધેઃ વિશેષણમ્ । અર્થમાતૃકાવિકલ્પબુદ્ધિપક્ષે તુ ---- "ગુર્વાયત્તં ક્રમજ્ઞાનમાજ્ઞાસિદ્ધિકરં પરમ્ । ક્રમજ્ઞાનાન્મહાદેવિ! ત્રૈલોક્યં કબલીકૃતમ્ ॥ કકારઃ ક્રોધરૂપસ્તુ મકારો મઙ્ગલપ્રદઃ । ક્રોધે તુ મઙ્ગલં કુર્યાત્ક્રમઃ કાલક્રમો ભવેત્॥ " ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્તલક્ષણગુરુમુખૈકવેદ્યક્રમાક્રમમયી વિકલ્પબુદ્ધિરિત્યર્થઃ । અક્રમક્રમવિમર્શલક્ષણં --- અક્રમવિમર્શઃ વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્વરનાદમાતૃકાયાઃ સૃષ્ટિલક્ષણઃ । ક્રમવિમર્શઃ વર્ણમાતૃકાયા નાદસંહારલક્ષણશ્ચ । તદુભયલક્ષણં । તથૈવ ક્રમાક્રમં પૂર્વોક્તવર્મસ્વરનાદમાતૃકાવાગર્થક્રમાક્રમલક્ષણમ્ । અતએવાક્રમં --- ન ક્રમતેઽપ્રતિહતગત્યા ન પ્રાપ્નોતીત્યક્રમમ્ । અતએવ મધ્યગં શિવજીવસંસારમધ્યગતમ્ । શિવં સાધકશિવમ્ । ત્વાં તૃથાવિધામેવ ત્વાં ચ । સત્કુલ --- સતાં વ્યવહારસત્યરૂપાણાં માતૃમાનમેયત્રિપુટીનાક્ષત્રકિરણાનાં કુલમ્ । યદ્વા, "ત્રિવૃદ્વૈ જ્યૈષ્ઠ્યં । માતા પિતી પુત્રઃ । ત્રિવૃત્પ્રજનનં । ઉપસ્થો યોનિર્મધ્યમા । પ્રયશો જ્યૈષ્ઠ્યમાપ્નોતિ" ઇતિ નાચિકેતાગ્નિચયનબ્રહ્મવિદ્યાપ્રકરણે શ્રુત્યુક્તત્રિવૃજ્જગત્સૃષ્ટ્યાદિકારણસ્વસ્વરૂપજ્યેષ્ઠાંશાનાં વા, બ્રહ્મક્ષત્રવૈશ્યશબ્દિતત્રૈવર્ણિકભાવશરીરાણાં વા, દ્રવ્યગુણક્રિયાત્મમા જાતિક્રિયાદ્રવ્યરૂપેણ વા ઘનીભૂતસચ્ચિદાનન્દાંશાનાં વા શાક્તાદિત્રિવિધવિસર્ગાણાં કુલં સત્કુલમ્ । સજાતીયસમૂહાત્મકમિત્યર્થઃ । તદુક્તં તન્ત્રે --- "સજાતીયં કુલં સ્મૃતમ્ " ઇતિ । ઇદં ઇદમંશસ્ફુરણાત્મકમ્ । તવ વિદ્યાઽવિદ્યાઽભિન્નચિદચિન્મયપ્રકૃત્યાસ્તવ । આનનનં પંચેન્દ્રિયસપ્તશીર્ષણ્યપ્રાણમયં વક્ષ્યમાણપઞ્ચવાહસપ્તસ્રોતસ્ફુરણાત્મના ત્વદીયમુખરૂપં, ચ । યદ્વા, માનવપ્રજાપત્યબ્રાહ્મૌઘાપરપર્યાયગુરુપંક્તિસ્ફુરણરૂપેણ દિવ્યસિદ્ધૌઘાદિત્રિપુટૌરૂપં વા તવ મુખમ્ । તવાસનમિતિ પાઠે --- ત્વદીયપીઠરૂપં ચેત્યર્થઃ । અવેક્ષ્ય ત્વત્કૃતા યા વિકલ્પબુદ્ધિઃ ત્વત્સ્વરૂપં ન કલઙ્કયતિ । તદ્વિદુષો વિમર્શકસ્ય વા । કસ્ય ન મુક્તતેતિ પૂર્વશ્લોકેનાન્વયઃ ॥ 2-24 ॥
<।2-2-24>
<2-3-25>
ઉક્તપ્રકારેણ યદ્યપિ નિત્યમુક્તએવાહમપિ તથાપિ માયીયમલપ્રયુક્તાઽઽણવમલસ્યોક્તાનન્દાનુભૂતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્તન્નિરાસમાત્રં ત્વદધીનમિતિ ત્વાં પ્રાધયમીત્યાહ ----
વેદ્યવેદકવિભેદદક્ષયા
માયયા ક્રમવદંગગામિની ।
યા સ્થિતામ્બ બહિરક્ષકાંક્ષિણી
તાં જહિ ત્વમણુતાં મયિ સ્થિતામ્

વેદ્યવેદકેત્યાદિના । હે અમ્બેતિ સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ પૂર્વવત્ । વેદ્યવેદકવિભેદદક્ષયા ---- વેદ્યવેદકયોઃ ચિચ્ચૈત્યયોઃ ચૈત્યચિતોર્વા યો વિભેદઃ અરૂપે સરૂપે વા ગન્ધર્વનગરસ્વશિરશ્છેદનદર્શનાદિવત્ રૂપરૂપાન્તરકલ્પનાદિવિલક્ષણભેદરૂપઃ । તસ્મિન્ દક્ષયા સમર્થયા । માયયા -- મીયતે પરિચ્છિદ્યતે સ્વેનૈવ સ્વસ્વરૂપમિતિ માયેતિ વ્યુત્પત્તિસિદ્ધભેદપ્રથા વાગર્થરૂપયા । ક્રમવદઙ્ગમામિની પૂર્વોક્તસૃષ્ટિસંહારાન્યતરક્રમવત્ યદઙ્ગં વાગર્થશરીરં તદ્ગામિની । અતએવ બહિરક્ષકાંક્ષિણી ---- બહિર્મિખવાગક્ષં માતૃકાર્ણતત્પ્રત્યાહારસિદ્ધાર્થસમ્મેલનાત્મકં ચ બહિરક્ષં । કાંક્ષત ઇતિ બહિરક્ષકાંક્ષિણી । યા અણુતા વક્ષ્યમાણલક્ષણદ્વિવિધાણવમલરૂપા કિંચિદ્જ્ઞતાહેતુભૂતા જીવતા । મયિ સ્થિતા અહમર્થપ્રત્યયરૂપે આત્મનિ સ્થિતા । તાં ત્વં જહિ । મદીયાણવમલાત્મકશિરશ્છેદેન માં સદાશિવમઞ્ચફલકાત્મકં પઞ્ચમપ્રેતં કુર્વિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ "પ્રેતમુજ્ઝિતગમાગમં શિવે" ઇત્યાદિના સદાશિવાત્મકપઞ્ચમમઞ્ચપ્રેતસ્યાચલરૂપતાં । દ્વિવિધાણવમલસ્વરૂપં તન્ત્રસારે ત્રિકશાસ્ત્રસ્ય સર્વોત્તમત્વપ્રતિષ્ઠાપનાવસરે "સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યબોધતા । દ્વિધાણવં મલં પ્રોક્તં સ્વસ્વરૂપાપહાનિતઃ" ઇતિ ॥ 2-3-25 ॥
<।2-3-25>
<2-4-26>
એવં જીવત્વરૂપાણવમૂલાપકર્ષણોત્તરમારબ્ધાદિત્રિવિધકર્તવિલાપનરૂપકૃતાર્થતા ત્વદીયવૃત્તિભિરેવ સિદ્ધત્વાદનુપાયસ્થિતિસ્સહજસિદ્ધેતિ સહજાવસ્થામનુસન્ધત્તે --- કર્મેત્યાદિના ॥
કર્મ યદ્વિવિધવાસનાત્મકં
માયયા સહકૃતાણુભાવયા ।
વૃત્તિભિસ્તવ વિલાપ્યતે હિ ત
દ્દેવિ ભાનુરુચીભિર્યથા (તમઃ) હિમમ્

હે દેવિ! સહકૃતાનુભાવયા । ઉક્તજીવભાવસહકૃતયા માયયા । વેદ્યભેદપ્રથાત્મિકયા । વિવિધવાસનાત્મકં શુભાશુભવાસનાત્મકં યત્કર્મકાર્યત ઇતિ શેષઃ । તત્કર્મ તવ વૃત્તિભિઃ ભાનુરુચિભિસ્તમો યથા તમ ઇવ વિલાપ્યતે હિ । નાશ્યતે ખલુ । અત્ર વેદ્યભેદપ્રથાત્મિકાયા માયાયા સ્સહકૃતાણુભાવત્વવિશેષણેન આણવાવરણશક્તિં વિના વિત્રેપાત્મિકાયાસ્તસ્યા અકિઞ્ચિત્કરત્વાત્તદપેક્ષયાઽઽવરણશક્ત્યાત્મકાણુતાયા એવ સંસૃતિહેતુત્વાચ્ચ તદુભયાણવમલનિરાસકત્વદીયવૃત્તિસાન્તત્યેન ભાનુરુચિભિરન્ધતમ્ ઇવ કાર્મણમલવિલાપનં સહજસિદ્ધમેવેતિ હીતિ પ્રસિદ્ધિદ્યોતકનિપાતાર્થઃ । યદ્વા, હીતિ હેતુવાચકો વા । હિ યસ્માત્ વિવિધવાસનાત્મકકર્મસુ તત્તત્કર્મવાસાનાવિલાપનમુખેન તવ વૃત્તિભિઃ સર્વસમ્ભુક્તયોષિચ્ચારિત્રપાલનવત્ ભાનુરુચિભિઃ તત્તત્કાલવૃત્ત્યનુરોધેન તમ ઇવ સ્વયમેવ નષ્ટં વાસનાત્મકં કાર્મણં મલં ત્વદીયવૃત્તિવિલાપિતમિવ ભવતિ । તસ્માન્મયિ સ્થિતા મણુતાં જહીતિ પૂર્વશ્લોકેનવા સમ્બન્ધઃ । તથાચોક્તં માલિનીવિજયેપિ શ્લો61 `તસ્માત્કાલો ન બોધસ્ય ભેદકત્વાય કલ્પતે । નાપિ વેદ્યસ્ય કાલોસૌ ભેદકીભવિતું ક્ષમઃઽ ઇત્યાદિના કાલસ્ય વેદ્યવેદકભેદકત્વં નિરસ્ય "તસ્માદર્કસ્ય સદ્ભાવે સિદ્ધે કઃ ખલુ બાલિશઃ । બ્રૂયાત્કથમયં સ્વાંશુશુભ્રિતાશેષભૂરિતિ ॥ તસ્માત્સિદ્ધે પ્રકાશેસ્મિન્યાઃ પ્રકાશવિકલ્પનાઃ । તસ્માત્તાઃ સર્વસમ્ભુક્તયોષિચ્ચારિત્રપાલનાઃ । અસિદ્ધૌ ચ પ્રકાશસ્ય કોહં કિં ત્વં તમોપિ કિં । ન કિંચિદપિ વા કિં સ્યાત્તૂષ્ણીં સ્યાદપિ વા કથમ્ ॥ તસ્માત્પ્રકાશતાદાત્મ્યલબ્ધભૈરવભાગિનામ્ । ભાવાનામપિ કાલોયં ન કિંચિત્કર્તુમર્હતિ ॥ ઇત્યાદિના આત્મવૃત્તિપ્રકાશતાદાત્મ્યલબ્ધભૈરવભાગિનાં સહજભિન્નભાવાનામપિ ભેદેન સર્વસ્વતન્ત્રસ્યાપિ કાલશિવભટ્ટારકસ્યાકિંચિત્કરત્વં કણ્ઠત ઉદ્ધોષિતમ્ । કાનામ કથા વરાક્યાસ્સહકૃતાણુભાવાયા માયાયા ઇતિ । તમોવિનાશે ભાનુરુચીનામિવ ત્વદીયવૃત્તીનાં મહિમા મનોવાગાદ્યવિષયે વર્તત ઇતિ ભાવઃ । હિમમિતિ પાઠે --- ભાનુરુચિભિઃ હિમમિવ વૃત્તિભિઃ કર્મ વિલાપ્યત ઇત્યન્વયઃ ॥ 4-26 ॥
<।2-4-26>
<2-5-27>
એવમારબ્ધાદિકર્મત્રયનામકમલત્રયવિલાપે ત્વત્સ્વરૂપસાક્ષાત્કારલાભોપીત્યાહ ---
ચિન્મયીકૃતમતોક્ષદૃશ્યયા
ગુહ્યયામ્બ! વિપરીતચર્યયા ।
લભ્યતે સમરસીકૃતાખિલ
દ્વૈતવૃત્તિ તવ ઘસ્મરં વપુઃ

ચિન્મયીત્યાદિના । હે અમ્બ! અતઃ કાર્મણમલવિલાપનાત્ આણવમલહાપનાદ્વા । ગુહ્યયા હૃદ્ગુહાસ્પન્દમાત્રશરીરયા । અતએવ "ગુહૂસંવરણે" ઇતિ ધાતોસ્સંવૃતયથાર્થરૂપત્વેન રહસ્યભૂતયા વા । તથાપ્યક્ષદૃશ્યયા । આદિક્ષાન્તશાબ્દશરીરેણ દગ્ધપઠાકૃતિકાર્થક્ષશરીરેણ ચ દૃશ્યમાનશરીરયા । તાદાત્વિકદેહેન્દ્રિયાદિપ્રવૃત્તિમાત્રરૂપત્વેનાહન્તાભિનિવેશૂન્યયેતિ યાવત્ । અતએવ વિપરીતચર્યયા લોકવિલક્ષણત્વેન વિકૃતક્રિયારૂપયા । સમરસીકૃતાખિલદ્વૈતવૃત્તિ । સમરસીકૃતાઃ સામરસ્યં પ્રાપિતાઃ અખિલદ્વૈતવૃત્તયઃ સુખદુઃખલાભાલાભાદિસકલદ્વન્દ્વવૃત્તયઃ યસ્મિન્ તત્તાદૃશમ્ । તવ વાગર્થરૂપિણ્યાઃ । ઘસ્મરં પ્રકાશૈકસ્વભાવતયા સર્વભક્ષકમ્ । વપુઃ ઉપ્યતે સૃષ્ટિસંહારાદિવાગર્થબીજમસ્મિન્નિતિ વપુરિતિ વ્યુત્પત્ત્યા નાદવાગર્થત્રિપુટીષડધ્વાદ્યાત્મકં દાહરં વ્યોમમયં શરીરમ્ । ચિન્મયીકૃતમ્ । પૂર્વમચિન્મયમિદાનીં ચિન્મયં સમ્પદ્યમાનં કૃતં ચિન્મયીકૃતં સત્ । ઇત્યભૂતતદ્ભાવે ચ્ચિપ્રત્યયઃ । લભ્યતે "તાં જહિ ત્વમણુતાં મયિ સ્થિતામ્" ઇતિ પૂર્વતમશ્લોકોક્તાસ્માલ્લિઙ્ગાત્ । સાધકાત્મના મયા મદભિન્નેન વા સાધકેનેતિ શેષઃ । તેન સંસર્ગસ્વરૂપાધ્યાસરૂપયોસ્સાધકાહમોર્ગૌણમુખ્યવાગર્થાત્મૈકરૂપત્વાત્તદૈક્યસિદ્ધિલાભસ્ત્વર્થાક્ષિપ્ત એવેતિ ભાવઃ । અત્ર ચિન્મયીકૃતં સમરસોકૃતાખિલદ્વૈતવૃત્તીતિ ચ ચ્વિપ્રત્યયાન્તવિશેષણદ્વયેન પ્રાકૃતદેહેન્દ્રિયાદિસંઘાતોપિ કાલક્રમેણ સામરસ્યોપાસ્તિબલાચ્ચિન્મયસમ્પદ્યત ઇત્યનુસરમહાર્થપ્રમેયક્રમે પ્રમાત્રહમક્ષતત્પરોયં વિમર્શ ઇતિ વિમર્શપ્રમેયમપિ સૂચિતમિતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ 5-27 ॥
<।2-5-27>
<2-6-28>
તતોઽસઙ્ગિતાપિ લભ્યત એવેત્યાહ ------
યાશ્ચરન્તિ તવ ખે ચિદાત્મકે
શક્તયઃ કરણલક્ષણાશ્શિવે! ।
મુક્તબાહ્યપદજૃમ્ભણોદ્યમા
ત્વં હિ તિષ્ઠસિ તદૂર્ધ્વગે પથિ

યાશ્ચરન્તીત્યાદિના । શિવે સાધકશિવસ્વરૂપે । હેસર્વમઙ્ગલેચ્છારૂપિણીતિ સમ્બુદ્ધિર્વા । તવ ચિદાત્મકે । ખે ચિન્મયે દહરાકાશે । કરણલક્ષણાઃ । વ્યાપારવદસાધારણકારણં કરણમિત્યુક્તબહિરન્તઃકરણલક્ષણાઃ । પ્રાણવાક્શ્રોત્રાદિબહિરન્તઃકરણરૂપા ઇત્યર્થઃ । યાશ્શક્તયશ્ચરન્તિ સંચરન્તિ । ચરભક્ષણ ઇતિ ધાતોરન્નપાનાદિતન્માત્રભોગાન્ભુઞ્જતે ચેત્યર્થઃ । ત્વં સર્વશક્તિસમષ્ટિવ્યોમેશ્વરીરૂપિણી ત્વમિત્યર્થઃ । તદૂર્ધ્વગે પથિ । તાસામન્તર્બાહ્યકરણલક્ષણશક્તીનામૂર્ધ્વગતે નાદવાગર્થષડધ્વમાર્ગે ઇત્યર્થઃ । મુક્તબાહ્યપદજૃમ્ભણોદ્યમા । મુક્ત બાહ્યપદાનાં જાગ્રદાદિસુષુપ્ત્યન્તાનાં જૃમ્ભણસ્યોદ્યમઃ યયા સા તથોક્તાસતી તિષ્ઠસિ । હીતિ સમ્મતિદ્યોતકો નિપાતઃ । પ્રકૃતેર્બાહ્યપદજૃમ્ભણં સ્વભાવઃ । સચ પ્રાકૃતસંસારસઙ્ગિતારૂપઃ । તસ્યાપિ ત્વત્સમ્મત્યા મુક્તત્વાદસઙ્ગિતાલાભ ઇતિ ભાવઃ । યદ્વા મુક્તાનાં વિદેહકેવલિનાં બાહ્યપદસ્ય તુરીયાવસ્થારૂપસ્ય જૃમ્ભણમાત્રોદ્યમઃ યસ્યાં નિવૃત્તિકલામય્યાં પ્રકૃત્યાં તાદૃશીપ્રકૃતિસ્સતી તિષ્ઠસિ હીતિ વાઽર્થઃ । ઉભયધાપ્યસઙ્ગિતેતિ ભાવઃ । તથા ચ સૌન્દર્યલહર્યાં શ્રીશઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદાઃ "ક્ષિતૌ ષટ્પંચાશત્‌દ્વિસમધિકપઞ્ચાશદુદકે, હુતાશે દ્વાષષ્ઠિશ્ચતુરધિકપઞ્ચાશદનિલે । દિવિ દ્વિષ્ષટ્‌ત્રિંશન્મનસિ ચ ચતુષ્ષષ્ઠિરિતિ યે, મયૂખાસ્તેષામપ્યુપરિ
તવ પાદામ્બુજયુગમ્ " ઇતિ ॥ 6-28 ॥
<।2-6-28>
<2-7-29>
ઇતઃપરં પ્રતીયમાનદ્વૈતવૃત્તીનામસઙ્ગાત્માનન્દાવાપ્તિસહાયતેતિ તૃતીયવિમર્શવક્ષ્યમાણધામાદિક્રમત્રયેપિ સપ્તસપ્તપ્રકારં પ્રાકૃતવમનં ગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભણેન સૂચયતિ ----
સપ્તધા વમસિ યા ત્વમીશ્વરી!
વ્યોમશાન્તમુખચિદ્ગુણાસ્પદમ્ ।
આશ્રિતાન્નયસિ નાઽપરં શિવં
દ્વન્દ્વયાદ્વયપદાતિલંઘિની

સપ્તથેતિ । હેઈશ્વરીતિ સાભિપ્રાયસમ્બુદ્ધિઃ । યા ત્વં વક્ષ્યમાણલક્ષણષડ્વિધપરામર્શાત્મિકા ત્વમિત્યર્થઃ । શાન્તમુખચિદ્‌ગુણાસ્પદં ---- શાન્તમુખા યા ચિત્, યેચ તદ્ગુણાઃ સર્વજ્ઞત્વાદયઃ "ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ । જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં વર્ગો ભગસ્સ્તૃતઃ ॥ તથા --- ઉત્પત્તિ ચ વિનાશં ચ ભૂતાનામગતિં ગતિમ્ । વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ" ઇત્યુક્તલક્ષણાશ્ચેત્યનુત્તરપ્રાણનાદબિન્દુકલાષડધ્વવર્ત્મનિ । સર્વજ્ઞત્વાદયઃ, શમાદયઃ, કામક્રોધાદયશ્ચેતિ તદીયસંવિત્ષડધ્વમાર્ગે વક્ષ્યમાણલક્ષણવર્ણપરામર્શષટ્કાત્મકાસ્સંહિતાદિષુ સન્ધિવિગ્રહયાનાસનદ્વૈધીભાવસમાશ્રયાપરનામકશાબ્દવાગર્થકાર્યાત્મકાશ્ચેતિ માતૃકાર્ણષડધ્વે ચ સન્તિ, તેષાં સર્વેષામાસ્પદં । વ્યોમ । સપ્તધા વમસિ । તત્તત્ષડધ્વત્રિપુટીસમષ્ટિપ્રકારભેદેન । ચિદ્વ્યોમધામનિ મનોબુદ્ધિવિશિષ્ટપઞ્ચેન્દ્રિયવૃત્તિમયસપ્તસ્રોતઃ પ્રકારેણ । તદીયસંવિદિ નાદે ચ ક્રમેણ, આરમ્ભતરુણયૌવનપ્રૌઢતદન્તોન્મનાનવસ્થાખ્યોલ્લાસસપ્તકપ્રકારેણ, ષડ્જાદિનિષાદાન્તગાન્ધર્વવેદોક્તસ્વરસપ્તકપ્રકારેણ ચ, તદીયાનુત્તરાકારબિન્દ્વર્થ ચન્દ્રરોધિન્યાદિવક્ષ્યમાણલક્ષણોન્મનીનાદનવકક્રમેપિ સૂ ॥ "અ ઇ ઉણ્" ઇત્યાદિ "નનાદં ઢક્કાં પઞ્ચવારં" ઇત્યુક્તનાદલક્ષણમાહેશ્વરમાતૃકાર્ણસૃષ્ટ્યાદિક્રમેણોનુત્તરાકારાદ્રિપ્રણવાન્તનાદવર્ણપ્રકારેણ ચ । તત્તદીયભિધેયાર્થષડધ્વક્રમેપિ "સપ્તપ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્સપ્તાર્ચિષસ્સમિધસ્સપ્તજિહ્વાઃ । સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયાન્નિહિતાસ્સપ્ત સપ્ત । અતસ્સમુદ્રા ગિરયશ્ચ સર્વેઽસ્માત્સ્યન્દન્તે સિન્ધવસ્સર્વરૂપાઃ । અતશ્ચ વિશ્વા ઓષધયો રસાચ્ચ યેનૈષ ભૂતસ્તિષ્ઠત્યન્તરાત્મા" "સપ્ત તે અગ્ને સમિધસ્સપ્તજિહ્વાસ્સપ્તર્ષયસ્સપ્તધામપ્રિયાણિ" ઇત્યાદિતૈત્તિરીયયાજ્ઞકીમહાનારાયણીઉપનિષન્મન્ત્રાદિસકલશ્રુતિપ્રકાશિતસપ્તવ્યાહૃતિપ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણવર્ગપ્રભૃતિલોકાલોકાન્તયાવત્સૃષ્ટ્યાદિહેતુત્વેન સાંખ્યશાસ્ત્રપ્રપઞ્ચિતસપ્કસ્રોતોમયાત્મવિભૂતિપ્રકારેણ ચ । વ્યોમૈવ વિવિધાકૃતિકાં પ્રાણવાનુત્તરાકારપ્રકૃતિં ચ વમસીત્યર્થઃ । તથાચ સાંખ્યસૂત્રમ્ "મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવકૃતયસ્સપ્ત। ષોડશકશ્ચ વિકારઃ ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ" ઇતિ । સાંખ્યપ્રણવરૂપિણી મૂલપ્રકૃતિઃ । વૈદિકવાગર્થભેદવિવક્ષયાનુત્તરાકારવિકૃતિરૂપેણ સપ્તમી અષ્ટમી ચાપિ ભવતીત્યવિકૃતિઃ । વૈદિકી તુ વાગર્થૈકરૂપત્વાદ્વિકૃતિરાહિત્યેનાવિકૃતિર્નવમીતિ રહસ્યમ્ । અતએવ નવમી દશમી એકાદશી દ્વાદશી ત્રયોદશી ચ તત્તન્માતૃકાર્ણસમામ્નાયભેદાદ્ભવતીત્યપીતિ વૈદિકમેવ રહસ્યાન્તરમ્ "ઇત્થં યા ત્વં વ્યોમ વમસિ । સા ત્વં । દ્વન્દ્વયા વૃત્યા દ્વૈતવૃત્યા । ના નૃરૂપિણી । ગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભમવ્યવહારે મનુષ્યવ્યવહારેણ વ્યવહૃતાસીત્યર્થઃ । અતએવાદ્વયપદાતિલંઘિની । અદ્વયપદં તુરીયપદમપ્યતીત્ય લઙ્ઘતે વેદ્યભેદં પ્રતિ ભોગાન્નિવર્તતે તુરીયાતીતમાર્ગેણેત્યદ્વયપદાતિલઙ્ઘિની । યદ્વા "લઘિ ભોજનનિવૃત્તાવિતિ ધાતોઃ" `અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ ઇતિ શ્રુતેશ્ચ । દ્વૈતપદં પ્રવિશ્યાપીશ્વરશક્ત્યભેદેન ભોગાન્નિવૃત્તિતત્પરેતિ વાઽન્વયઃ । અનુત્તરનાદમાતૃકાર્ણક્રમેપિ સૃષ્ટ્યાદૌ અદ્વયમ્ અર્થૈકદ્વિમાત્રાત્મકમકારદ્વયમ્ । તદીયપદઞ્ચ બિન્દુત્રયાત્મકમ્ । અતીત્ય પ્લુતરઙ્ગાદિસ્વરનાદક્રમેણાતિક્રમ્ય લઙ્ઘત ઇત્યદ્વયપદાતિલઙ્ઘિની ચ । સતી । આશ્રિતાન્ સંજાતાશ્રયાન્ । અનુત્તરાકારશ્રિતાંશ્ચ સાધકાન્ । પરં શિવં । આત્મભેદેનેવ પરોક્ષતયા વિદ્યમાનં જીવેશ્વરાન્યતરરૂપં ચ । નયસિ પ્રાપયસીતિ નયતોર્દ્વિકર્મકત્વં । યદ્વા પરં શિવં । આશ્રિતાન્ સાધકાન્ । પ્રધાનાપ્રધાનકર્મવ્યતિહારેણ । પરં જીવં । જીવં ચ પરમીશ્વરં વા યથેચ્છમ્ । નયસિ પ્રાપયસીતિ વા । તથૈવ આશ્રિતાન્ ત્વદાશ્રિતાં શ્ચ । સિદ્ધાન્ । અપરં શિવં ન નયસિ । કિન્ત્વાત્મરૂપમેવ શિવં પ્રાપયસિ ચ । ઇત્યાવૃત્યા પદભેદેન વા સમન્વયભેદશ્ચ । તદાનીં દ્વન્દ્યાપિ વૃત્યા આત્માવાપ્તિકરણભૂતયા । દ્વયપદાતિલઙ્ઘિની ---- દ્વયપદાનિ પૂર્વોક્તજાગ્રદાદીનિ સૃષ્ટ્યાદીનિ વા । સ્વવિરુદ્ધસુપ્તિસંહારાદિદ્વન્દ્વભાવેન દ્વયપદાનિ તાનિ અતિલઙ્ઘયત્યાશ્રિતાનિતિ ગર્ભિતણિજન્તવિગ્રહેણ દ્વયપદાતિલઙ્ઘિનીતિ સમાસો વક્તવ્યઃ । "મહીમૂષુ માતરગ્ સુબ્રતાનામૃતસ્થ પત્ની મવસે હુવેમ । તુ વિક્ષત્રામજરન્તીમુરૂચીગં સુશર્માણમદિ તિગ્ સુપ્રણીતિમ્" ઇતિ મન્ત્રોક્તદેવતરણિ દેવમાતૃરૂપિણી સતી સિદ્ધાનાત્મશિવમેવ પ્રાપયસીત્યર્થોપિ વેદિતવ્યઃ ॥ 7-29 ॥
<।2-7-29>
<2-8-30>
એવમુક્તલક્ષણાં ત્વાં "ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ" ઇતિ શ્રુત્યુક્તપરાદિપદચતુષ્ઠયસમષ્ટિરૂપયાપિ વાચા મુખ્યયા વૃત્યા નિર્ણીય વક્તું ન પાર્યતે કિમુત વૈખર્યેત્યાશયેનાહ ----
યા પ્રમાતરિ નિષેદુષી પરા
પ્રત્યગાત્મનિ વિમર્શવિગ્રહા ।
વાગિયં ત્રિવિધભાવભાસિતા
ત્વાં (ન) સ વક્તિ કિમુતામ્બ! વૈખરી

યા માપ્રતરીત્યાદિના । યા પરાનામ્ની વાક્ । પ્રમાતરિ આત્મનિ જ્યેષ્ઠાયામમ્બાયાં ચ । પ્રમાં યથાર્થવૃત્તિમતતિ વ્યાપ્નોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા વ્યાપકાત્મનિ । ત્રિષુટીકલ્પનાધિષ્ઠાનાત્મનીત્યર્થઃ । વિમર્શવિગ્રહા । વિમર્શમયવિશેષજ્ઞાનરૂપિણીસતી । નિષેદુષી । સા પ્રત્યક્ । પ્રત્યગાત્મેત્યર્થઃ । ત્રિવિધભાવૈઃ પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીનામકત્રિપ્રકારકધર્મૈઃ । પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયરૂપૈર્વા । ભાસિતા । ઇયં વાક્ ત્વાં સ ઇતિ પ્રત્યગાત્મૈવેતિ વક્તિ । હે અમ્બ! વૈખરી કિમુત । એકભાવભાસિતા વૈખરી ત્વાં પ્રત્યગાત્મેતિ વક્તીતિ કિમુ વક્તવ્યમ્ । મહાપ્રમાતરિ પ્રત્યગૄપેણ વર્તમાના પરાવાગપિ પશ્યન્ત્યાદિત્રિવિધભાવૈર્ભાસિતાપિ મહાકાલીરૂપિણીમાત્માનં સ્વસ્વરૂપેણ વક્તું કર્તૃકર્મવિરોધેનાપારયન્તી સતી પ્રત્યક્ આત્મા ઇતિ વક્તિ । કિમુત વૈખરીભાવભાસિતેતિ ભાવઃ । ન વક્તીતિ પાઠે -- "ત્રિવિધભાવભાસિતા પરૈવ ત્વાં ન વક્તિ કિમુત વૈખરીત્યર્થઃ । ઉભયધાપિ વાક્ સ્વાત્મરૂપિણીં ત્વાં વક્તુમશક્તૈવેતિ ભાવઃ । અતએવ "યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ" ઇત્યાદિશ્રુતિરપિ પરાપ્રભૃતિ વૈખર્યન્તં તદાદિ પરાંતં ચ આનુલોમ્યેન વૈલોમ્યેન વા ગણનાયાં પરાવૈખર્યોરુભયોરપિ તુરીયરૂપત્વાત્તદતીતમહાવિમર્શરૂપિણીં ત્વાં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારામ્યતમરૂપેણ, તત્ત્રિતયસામરસ્યતુરીયરૂપેણ વા વક્તુમશક્તા કેવલં તચ્ચતુષ્ટયાતીતમહાવિમર્શસદ્રૂપેણવાસ્તિત્વં દ્યોતયન્તી વાચ ઇતિ બહુત્વવિવક્ષયાપિ સ્વસ્વરૂપસ્યાવાચ્યત્વેન મનસા સહ સ્વરૂપાન્નિવૃત્તિં કણ્ઠરવેણાહ "યતો વાચો નિવર્તન્તે" ઇતિ । અતએવ શ્રીસંવિત્સ્તોત્રેપિ પઞ્ચપદમહાવિમર્શમયવાક્સ્વરૂપેમેવમુક્તમ્ "સમ્ભાવ્યો ગોતરે શબ્દઃ પ્રત્યયો વા ન ચાન્યધા । ન સમ્ભાવ્યૌ તદાત્મત્વાદહંકર્તુસ્તથૈવ ચ" ઇતિ । અહં કર્તુરિત્યેકં પદમ્ । અહંશબ્દપ્રયોક્તુરિત્યર્થઃ ॥ 8-30 ॥
<।2-8-30>
<2-9-31>
અથ મહાવિમર્શમયવાગ્રૂપિણ્યાઃ કાલિકાયાઃ સ્વસ્વરૂપાદધઃ સ્થિતસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાત્મકક્રિયાશક્તિત્રિપુટ્યાઃ નાદબિન્દુકલાત્મકજ્ઞાનશક્તિત્રિપુટ્યાશ્ચ મધ્યકેન્દ્રસ્થિત્યા પૂર્વોક્તતુરીયતદતીતાદિસપ્તસ્રોતોવમનેન સપ્તવ્યાહૃતિરૂપતામપિ વ્યાકરોતિ ------
નાદબિન્દુલિપિવિગ્રહાગિર
સ્તિસ્ર ઊર્ધ્વગવિમર્શ(શીરકાઃ) શક્તિકાઃ ।
સંહૃતિસ્થિતિવિસૃષ્ટિધામસુ
વ્યાહૃતાસ્ત્વદધ ઈશવલ્લભે

નાદબિન્દ્વિત્યાદિના । હેઈશવલ્લભે! પૂર્વોક્તમહાવિરાઙ્ગાયત્રીવાગર્થરૂપેશ્વરવાણીરૂપિણીતિ સાભિપ્રાયસમ્બુદ્ધિઃ । ગિરઃ મહાવિમર્શમયપરાવાગર્થશરીરિણ્યા વાગ્દેવતાયા ઇત્યર્થઃ । ઊર્ધ્વગવિમર્શશીકરાઃ ઊર્ધ્વભૂમિં ગતો યો વિમર્શઃ તચ્છીકરાઃ । તદીયત્રયસરેણવઃ । વિમર્શશક્તિકા ઇતિ પાઠે -- વિમર્શસ્વરૂપસ્યાલ્પશક્તય ઇત્યર્થઃ । તિસ્રઃ તિસઙ્ખ્યાકાઃ । નાદબિન્દુલિપિવિગ્રહાઃ --- નાદઃ અનાહતાખ્યઃ વિવક્ષાપરપર્યાયોઽવ્યક્તધ્વનિવિશેષઃ । જનલોકવ્યાહૃતિસ્થાનીયઃ । બિન્દુઃ વક્તવ્યાકારાકારિતનિશ્ચયાત્મકબુદ્ધિવૃત્તિવિશેષઃ । બિન્દતિ સ્પન્દતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા તપોલોકવ્યાહૃતિસ્થાનીયઃ । `તપ આલોચનેઽ ઇતિ ધાતોઃ પ્રાણસ્પન્દાખ્યબુદ્ધિવૃત્તિરૂપ ઇતિ યાવત્ । લિપિઃ અહન્તામમતાદિસ્વરૂપાધ્યાસાધ્યાસિતકલાપરપર્યાયઃ સત્યલોકવ્યાહૃતિસ્થાનીયઃ । વ્યાવહારિકપારમાર્થિકસત્તાસામરસ્યસ્ફુટાકૃતિર્ધ્વનિવિશેષઃ । એવં ત્રિરૂપવિગ્રહાઃ । ત્વદધઃ । સચ્ચિત્સુખાત્મકત્વસ્વરૂપસ્યાધસ્તાત્ સંહતિસ્થિતવિસૃષ્ટિધામસુ । વ્યાહૃતાઃ । વૈલોમ્યેન સુબર્ભુવઃ ભૂઃ ઇત્યુક્તવિલોમવ્યાહૃતિસ્થાનેષ્વેવ જનસ્તપસ્સત્યવ્યાહૃતયોપિ પઠિતા ઇત્યર્થઃ । નાદિબિન્દુલિપિનામભિર્વ્યવહ્નિયમાણપદાન્યેવ અર્થપ્રક્રિયાયાં સંહારસ્થિતિસૃષ્ટિરૂપેણ વ્યવહ્રિયન્ત ઇતિ ભાવઃ । તાદૃશશબ્દાર્થશરીરિણીત્વં પરાવાગ્રૂપેણ તદુભયમધ્યકેન્દ્રવર્તિનીતિ પ્રૌઢપ્રક્રિયયા વર્ણનમ્ । એતેન પરાયાઃ બહિઃપદે પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીરૂપેણ ત્રૈવિધ્યમ્ અન્તઃપદે નાદબિન્દુકલાત્મકવિમર્શાંશરૂપેણ ચ । ષાડ્વિધ્યે સ્વસ્વરૂપેણ સહ સપ્તસ્રોતોમયત્વમ્ । નાદબિન્દુકલાત્મકત્રિપુટીમયત્વે મહ ઇતિ ચતુર્થવ્યાહૃતિમયતુરીયરૂપતત્ત્વસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારસ્સહ સ્વસ્ય નાદબિન્દુકલાત્મકસ્વરૂપત્રિઠીભેદે વિવક્ષિતે સ્વરૂપત્રિપુટ્યપેક્ષયા તુરીયાતીતત્વં ચેત્યાદિ યથાયથમૂહ્યમ્ । અતએવ શ્રુતિરપિ તુરીયવ્યાહૃતિસ્વરૂપવર્ણનાવસરે `ભૂર્ભુવસ્સુવરિતિવા એતાસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયઃ । તાસામુહસ્મૈતાં ચતુર્થીમ્ । મહાચમસ્યઃ પ્રવેદયતે । મહ ઇતિ । તદ્બ્રહ્મ । સ આત્મા । અઙ્ગાન્યન્યા દેવતાઃઽ ઇત્યાદિના તુરીયનાદમયમહાવ્યાહૃતેરેવ વાગર્થબ્રહ્મરૂપત્વમ્ । અન્તે ચ "તા વા એતાશ્ચતસ્રશ્ચતુર્થા। ચતસ્રઃ ચતસ્રો વ્યાહૃતયઃ । તા યો વેદઃ । સ વેદ બ્રહ્મ । સર્વસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિ" ઇત્યાદિના મહાચતુરર્થક્રમરૂપેણ તત્સ્વરૂપવેદિતુસ્સર્વદેવતાપૂજ્યત્વધર્મપુરસ્કારેણ બ્રહ્મત્વઞ્ચ કણ્ઠત ઉદઘોષયદિતિ દિક્ ॥ 9-31 ॥
<।2-9-31>
<2-10-32>
એવં વાગર્થત્રિપુટીદ્વયેન સહ સપ્તવ્યાહૃતિસપ્તસ્રોતોમયત્વમુપવર્ણ્ય સોમસૂક્યવહ્નિમયમણ્ડલત્રયાતીતતુરીયાગ્નિધામાનમાકાશસ્થ કાલનામમૂર્તિચક્રમયસઙ્કર્ષણાગ્નિશિવદર્શનં પ્રાર્થયન્ સ્તૌતિ -----
દૃક્ક્રિયાત્મશશિભાનુમધ્યગં
ખે(ચરત્યનિલવત્સુધામયઃ)ચરત્વનલયષ્ટિધામ યત્ ।
યત્તદૂર્ધ્વશિખરં પરં નભ
સ્તત્ર દર્શય શિવં ત્વમમ્બિકે

દૃક્ક્રિયેત્યાદિના । હે અમ્બિકે ! દૃક્ક્રિયાત્મશશિભાનુમધ્યગમ્ । દૃક્ક્રિયાત્માનૌ જ્ઞાનક્રિયામયૌ । યૌ શશિભૂનૂ તયોર્મધ્યગતમ્ । અનિલવત્ પ્રાણવાયુમત્ । યત્ ખં સુધામ તત્ર ખે । સુધામય ઇતિ પાઠે -- અમૃતજીવશક્તિમયઃ । ચરતિ પ્રાણાત્મના સઞ્ચરતિ । "ચરભક્ષણે" ઇતિ ધાતોશ્ચતુર્વિધાન્નં ભક્ષયતીતિ વાઽર્થઃ । અત્ર શ્રુતિરપિ "સોગ્રભુગ્વિભજન્તિષ્ઠન્નાહારમજરઃ કવિઃ" ઇતિ તસ્ય ચતુર્વિધાન્નસ્યાગ્રભુક્ત્વં તથા "નીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમા । તસ્યાશ્શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ । સ બ્રહ્મ સ શિવસ્સ હરિસ્સેન્દ્રસ્સોક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્ " ઇતિ તસ્યૈવ સર્વદેવતામયત્વં ચ વર્ણયતિ । શાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં ચ "નાભિસ્થઃ પ્રાણપવનઃ સ્પૃષ્ટ્વા હૃત્કમલાન્તરમ્ । કણ્ઠાદ્બહિર્વિનિર્યાતિ પાતું વિષ્ણુપદામૃતમ્ ॥ પીત્વાચામ્બરપીયૂષં પુનરાયાતિ વેગતઃ । પ્રીણયન્દેહમખિલં જીવયન્જાઠરાનલમ્" ઇતિ । સ્મૃતિરપીમમેવાર્થં સ્ફુટયતિ । ખેચરત્વનલયષ્ટિધામયત્ ઇતિ પાઠે -- અનલયષ્ટેઃ યષ્ઠ્યાશ્રયાગ્નેઃ ધામેવ ધામ યસ્ય ખસ્ય તાદૃશં યત્ ચિદાગ્નિદહરાકાશમયં । ચરતુ સઞ્ચરતુ । ભક્ષયતુ વા । ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લોટ્ । ચતુર્વિધાન્નજારણકાર્યલિંગકાનુમાનસિદ્ધં તત્સઞ્ચરણં ભક્ષણં વેતિ ભાવઃ । તદૂર્ધ્વશિખરં તાદૃશચિન્મયદહરાકાશસ્ય યદૂર્ધ્વશિખરરૂપં પરં નભઃ । અસ્તીતિ શેષઃ । "આકાશશરીરં બ્રહ્મ" આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્" ઇત્યાદિશ્રુતિસૂત્રપ્રમાણકં બ્રહ્મબિલદ્વાદશાન્તાદિરૂપં યત્ ચિન્મયં વ્યોમાસ્તિ તત્ર ખે શિવં દર્શય । સર્વમઙ્ગલા દહરાકાશરૂપિણી ત્વમ્ । સર્વમઙ્ગલં દ્વાદશાન્તબ્રહ્મવિલાત્મકં સ્વાત્મરૂપં શિવં પ્રત્યક્ષીકુર્વિતિ ફલિતોર્થઃ । "સ ય એષોન્તર્હૃદય આકાશઃ । તસ્મિન્નયં પુરુષો મનોમયઃ । અમૃતો હિરણ્મયઃ" ઇત્યુપક્રમ્ય તૈત્તિરીયશીક્ષાવલ્યાં "આપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્" ઇત્યાદિના મોક્ષફલોપન્યાસાદિતિ ભાવઃ ॥ 10-32 ॥
<।2-10-32>
<2-11-33>
એવં મણ્ડલત્રયસામરસ્યાત્મના ત્રિચતુરર્થક્રમોપયોગિસપ્તવ્યાહૃતિસપ્તસ્રોતોમયત્વમુપવર્ણ્ય પૂર્વોક્તવાગર્થસામરસ્યત્રિપુટીકૃત્યત્રયાત્મના વક્ષ્યમાણપપ઼ઞ્ચાર્થમહાક્રમોપયોગિનવબ્રહ્મયત્વં સ્ફુટમુપવર્ણયતિ -------
વૈખરીપ્રભૃતિવાક્ત્રયં પરે
મેયમાનમિ(તિ કર્તૃ) તરત્ર) લક્ષણમ્ ।
ઉદ્ભવસ્થિતિલયાત્મકં વપુ
ર્ભૂરિ ભેદમપરં સ્મરન્તિ (યત્) તે

વૈખરીત્યાદિના । પરે પરાવાગ્રૂપિણિ । અભિન્નવાગર્થાત્મકમહાપ્રમાતરીત્યર્થઃ । હેપરે પરાવાક્સ્વરૂપિણિ કાલીતિ સમ્બુદ્ધિર્વા । જ્ઞાનક્રિયાતત્સામરસ્યાપરપર્યાયશાબ્દર્થકૃત્યત્રિપુટીત્રયાત્મના નવબ્રહ્મસમષ્ઠ્યાત્મકત્વાત્પરાયા ઇતિ ભાવઃ । વૈખરીપ્રભૃતીનાં વૈખરીમધ્યમાપશ્યન્તીનામ્નીનાં વાચાં ત્રયમ્ । મેયમાનમિતિ કર્તૃલક્ષણમ્ । યથાક્રમં મેયમાનમિતિ કર્તૃલક્ષણમ્ । યથાક્રમં મેયમાનમિતિ કર્તૄણાં પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૄણાં લક્ષણં સ્વરૂપં ભવતિ । અર્થપદે ઇતિ ભાવઃ । મેયમાનમિતરત્રલક્ષણમિતિ પાઠે ઇતરત્ર અર્થપદે । ભેદપ્રમાત્રાત્મનીત્યર્થઃ । મેયમાનં પ્રમેયભૂતસ્ય ભેદસ્ય માનં પ્રમાણમ્ । લક્ષણં સ્વરૂપં ભવતિ । એવમભેદબેદયોશ્શરીરં નિરૂપ્ય તત્સામરસ્યશરીરમપિ નિરૂપયતિ --- ઉદ્ભવેત્યાદિના । ઉદ્ભવસ્થિતિલયાત્મકં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારરૂપમ્ । ભૂરિમેદં પૂર્વોક્તભેદાભેદસ્વાભાવ્યાદધિકતરભેદયુક્તમ્ । અતએવ તે તવ અપરં વપુઃ જડાજડસામરસ્યાત્મકં શરીરં સ્મરન્તિ । સ્મર્તાર ઇતિ શેષઃ । સ્મરન્તિ યદિતિ પાઠે -- યદ્ભૂરિભેદં વપુરસ્તિ તદપરં "અ ઇ ઉણ્"ઇત્યાદિનાદસ્વરનવકસામરસ્યાત્મકં સ્મરન્તીત્યર્થઃ ॥ 11-33 ॥
<।2-11-33>
<2-12-34>
એવં ભેદાભેદસામરસ્યમયત્રિપુટીત્રયં વિવિચ્ય તત્ર નવયોનિરૂપે શિવશક્ત્યોરાશ્રયાશ્રયિભાવેન પઞ્ચવાહતાં વિવેચયતિ ----
વિશ્વમૂર્તિયદદૃષ્ટવિગ્રહં
ત્વ (ત) ત્પ્રશાન્તિપદમૈશ્વરં વપુઃ ।
તત્ર તે ય ઉદયઃ કુલેશિ (સુવેશિ)તં
સૃષ્ટિરાશ્રયતિ પંચવાહૃતા

વિશ્વમૂર્તિત્યાદિના । હેકુલેશિ! સજાતીયસમૂહઃ કુલમ્ । તસ્યેશિનિયન્ત્રીતિ સમ્બુદ્ધિઃ । વિશ્વં વ્યોમવ્યાપ્યાદ્યેકાશીતિપદાત્મકમેવ મૂર્તિર્યસ્ય તત્, યદ્વા "વિશ્વઃ સ્થૂલાભિમાની સ્યાદ્વિશ્વં ચેત્સર્વનામકમ્" ઇત્યુક્તલિઙ્ગાનુશાસનનયેન સર્વનામકજગદાકારમૂર્તિકં, સ્થૂલાભિમાનિમૂર્તિકં વા । તથાપ્યદૃષ્ટવિગ્રહં અદૃષ્ટઃ ચર્મચક્ષુરગોચરઃ વિગ્રહઃ વિવિધગ્રહઃ । ભેદજ્ઞાનવાસનારૂપ ઇતિ યાવત્ । યસ્ય તત્ અદૃષ્ટવિગ્રહમિત્યર્થક્રમે । અકારેણ અનુત્તરાકારમાતૃકાર્ણમૂલભૂતેન દૃષ્ટવિગ્રહં અદૃષ્ટવિગ્રહમિતિ શાબ્દક્રમે ચ તાદૃશમ્ । ત્વત્પ્રશાન્તિપદં ત્વદીયપ્રશાન્તિસ્થાનમ્ । તત્પ્રશાન્તિપદમિતિ પાઠેતસ્ય વાગર્થમયેશ્વરસ્ય પ્રશાન્તિસ્થાનમ્ । તત્ પરોક્ષત્વેન વ્યવહાર્યં પ્રશાન્તિપદમિતિ વા । ઐશ્વર્યં વપુઃ પૂર્વવિમર્શોક્તકૈસાસાદ્રિમયં ઈશ્વરસમ્બન્ધીશ્વરાભિન્નં વાગર્થમયં વા વપુઃ યદસ્તિ તત્ર તસ્મિન્વપુષિ તે તવ ઉદયઃ । પઞ્ચાક્ષમાલામયજ્ઞાનેન્દ્રિયવૃત્તિપઞ્ચકવિકાસરૂપઃ । વક્ષ્યમાણખેચર્યાદિવૃત્તિપઞ્ચકરૂપો વા અસ્તિ । તં ત્વદીયોદયમ્ । પઞ્ચવાહતા સૃષ્ટિઃ । જ્ઞાનગર્ભિતક્રિયાશક્તિવિકાસરૂપિણી । કર્મન્દ્રિયવૃત્તિપ્રવાહતા ચ । ક્રિયાગર્ભિતજ્ઞાનશક્તિવિવિકાસરૂપિણી જ્ઞાનેન્દ્રિયવૃત્તિપ્રવાહતા ચ । ઉભયસામરસ્યવિકાસરૂપિણી ખેચર્યાદિશક્તિપઞ્ચકપ્રવાહતા ચ । સૃષ્ટિરૂપિણી આશ્રયતિ । સુવેશતમિતિ " ઇતિ શ્રુત્યુક્તં સુષ્ટુ વેશિતં સંજાતસૃષ્ટ્યનુપ્રવેશરૂપં ત્વદીયોદયં પઞ્ચવાહતાસૃષ્ટિરાશ્રયતીત્યર્થઃ । ત્વદનુપ્રવેશ એવ વાગર્થસૃષ્ટિત્વેન વ્યવહ્રિયત ઇતિ ભાવઃ । અત્ર કુલેશીતિ કાલીવિશેષણમહિમ્ના વિશ્વમૂર્ત્યદૃષ્ટવિગ્રહમિતિ વાગર્થમયેશ્વરવપુર્વિશેષણમહિમ્ના ચ નવયોનિનાદનાધસામરસ્યાત્મકવિશ્વમયશ્રીચક્રે ત્રિપુટીતત્સામરસ્યાત્મના બૈન્દવત્રિકોણચક્રયોરન્તઃ ત્રિપુટીતત્સામરસ્થરૂપયોઃ અન્તર્બહિર્બુદ્ધીન્દ્રિયત્રિપુટીસામરસ્યસ્થાનીયાષ્ટારાષ્ટદલામ્બુજયોઃ, અન્તર્બહિર્વિમર્શક્રિયાસાધનપ્રાણેન્દ્રિયમણ્ડલસૂર્યમનશ્ચન્દ્રાત્મનોર્દશારદ્વયષોડશદલપદ્મયોઃ, અન્તર્બહિરહઙ્કારાત્મનોર્ભુવનાસ્રભૂપુરયોશ્ચ આશ્લેષાત્મકં શૈવશાક્તચતુઃપઞ્ચકોણચક્રદ્વયમિથુનાત્મકં સામરસ્યમપિ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા સૂત્રિતમિતિ બોધ્યમ્ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડપુરાણે લલિતાત્રિશતીનામોત્તરપીઠિકાયામ્ "ત્રિકોણે બૈન્દવં શ્લિષ્ટમષ્ટારેષ્ટદલામ્બુજમ્ । દશારયોષ્ષોડશારં ભૂપુરં ભુવનાસ્રકે ॥ શૈવાનામપિ શાક્તાનાં ચક્રાણાં ચ પરસ્પરમ્ । અવિનાભાવસમ્બન્ધં યો જાનાતિ સ ચક્રવિત્ " ॥ 12-34 ॥
<।2-12-34>
<2-13-35>
એવં શિશક્ત્યોરાશ્રયાશ્રયિભાવેન નવયોનિચક્રમયમભેદમુપપાદ્ય તત્ર પૂર્વોક્ત "ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ" ઇતિ શ્રુતિસિદ્ધવેદમયચતુસ્સમુદ્રરૂપપરાવાઙ્મયશબ્દાર્ણવે તરઙ્ગમયત્વેનાર્થપઞ્ચકમયીં વક્ષ્યમાણપઞ્ચવાહક્રમોપયોગિનીં વાગર્થસૃષ્ટિં વ્યુત્પાદયતિ ---
યા પરા સ્ફુરતિ શક્તિરમ્બિકે !
તત્ર હિ ત્વયિ પયોધિવીચિવત્ ।
શિંજિકાવયવકાર્થપંચકં
વર્તતે વિવિધસૂક્ષ્મવિગ્રહમ્

યા પરેત્યાદિના । હે અમ્બિકે! યા પરાવાગ્રૂપિણી શક્તિઃ સ્ફુરતિ । તત્ર તસ્યાં ત્વયિ । તદ્રૂપિણ્યાં ત્વયીત્યર્થઃ । પયોધિવીચિવત્ સમુદ્રવીચય ઇવ । શિંજિકાઃ જ્ઞાનક્રિયામયવ્યાપારપાદાભરણધ્વનિવિશેષા એવ અવયવાનિ યેષાં શબ્દસ્પર્શાદ્યર્થાનાં જાતિવ્યક્તિદ્રવ્યગુણક્રિયારૂપાણાં, પુરુષાર્થચતુષ્ઠયતત્સામરસ્યરૂપાણાં વા, અર્થાનામર્થાશરૂપાણાં નિ ॥ `પુંસ્યર્થોઽર્થ સમેશકેઽ `અર્થોઽભિધેયે રૈવસ્તુઽ ઇત્યુભયત્રાપ્યમરકોશાદબિધેયાનાં પઞ્ચકં ચ શિંજિકાવયવકાર્થપઞ્ચકં । વિવિધસૂક્ષ્મવિગ્રહં નાનાપ્રકારકસૂક્ષ્માકારવિલક્ષણજ્ઞાનયુક્તં તદ્રૂપઞ્ચ વર્તતે । અન્તસ્સમુદ્રં ધ્વનિયુક્તવીચિપરમ્પરાવત્ અતર્હૃદયં સશબ્દં વિષયપઞ્ચકં, પુરુષાર્થપઞ્ચકં વા, અભિધેયાર્થપઞ્ચકમપિ વા સાઙ્કેતિકસૂક્ષ્મશબ્દશરીરેણૈવ વર્તત ઇતિ ભાવઃ । અથ્રાર્થપઞ્ચકસ્ય પયોધિવીચિવદિત્યુપમાનસામર્થ્યેન શિંજિકાવયવકત્વવિશેષણસામર્થ્યેન ચ સમુદ્રવદધિષ્ઠાનભૂતાયાં ચતુર્વિધાભિધાયકશક્તિરૂપેણ પરાશબ્દશક્તિરૂપિણ્યાં સૃષ્ટિકાલ્યામભિધેયાર્થપઞ્ચકસ્યાપિ પઞ્ચવિધત્વં શબ્દશરીરેણૈવેત્યપિ દ્યોતિતમ્ । તદેતત્સર્વં ચતુર્થવિમર્શે ----"અર્થપઞ્ચકસુધાપ્રપૂરિતે યદ્ભવામૃતનિધૌ સુખપ્લવે" ઇત્યેતત્ શ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે વિવેચયિષ્યત ઇત્યત્ર વિરમ્યતે ॥ 13-35 ॥
<।2-13-35>
<2-14-36>
એવમન્તર્બહિસ્સાધારણં વાગ્દેવતા ત્રિચતુઃપંચાર્થમહાક્રમસ્વરૂપમુપવર્ણ્ય"અન્તર્બહિઃ પુરુષકાલરૂપૈઃ" ઇતિ પૂર્વમુક્તપ્રકારેણાન્તરાત્મવિભવેન સહ બહિઃ કાલવિભુતિમપિ સામરસ્યેન વિતત્ય વર્ણયિતું દ્વાદશમાસાત્મકસંવત્સરકલ્પેપિ "અસ્તિ ત્રયોદશો માસ ઇત્યાહુઃ" ઇત્યુક્તદ્વાદશાન્તબિન્દુસામરસ્યેન સૃષ્ટિકાલીમુખચતુષ્ટયાત્મકં ચતુરર્થક્રમવર્ણનમારભતે ----
ત્વન્મુખં ત્રિપથનેત્રિ! ભાત્મકં
શક્તિબૃન્દમિહતુર્યધાગમમ્ ।
દ્વાદશક્રમપદં પદાદિભિઃ
(જૃમ્ભિતં)બૃંહિતં) જગતિ તચ્ચતુસ્રિકૈઃ

ત્વન્મુખમિત્યાદિના । હેત્રિપથેનેત્રિ! ત્રીણિ વક્ષ્યમાણબીજયોનિવર્ણોત્પત્તિપ્રક્રિયાયાં અકાર ઇકાર ઉકારપરામર્શત્રિકરૂપાણિ, શામ્ભવશાક્તાણવવિસર્ગત્રયવિલાસાત્મકપ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયાંશજ્ઞાનોપાસનાકર્મરૂપાણિ, તદુપયોગિસ્થૂલસૂક્ષ્મકારણશરીરરૂપાણિ, તદીયજાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થારૂપાણિ, તત્સર્વકારણભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનકાલાવયવાનિ ચ પન્થાનઃ તત્ત્વાવબોધકમાર્ગવિશેષાઃ । તેષાં સમાહારસ્ત્રિપથમ્ । તસ્ય નેત્રિ નાયિકે! ઇતિવા, ત્રયઃ પન્થાન એવ નેત્રાણિ યસ્યાઃ સા ત્રિપથનેત્રીતિ વા સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ । ઇહ પૂર્વશ્લોકોક્તસૂક્ષ્મવિગ્રહાર્થપંચકે વિષયે, તદભિધાયકપરાદિવાક્સમુદ્રચતુષ્ટયે વા ॥ તુર્યથાગમમ્ `અ ઇ ઉણ્ઽ ઇત્યાદિનાદનવકાભિન્નસ્વરનવકબોધકચતુસ્સૂત્રીરૂપેણ તુર્યધા માતૃકાસ્વરખણ્ડે `ઋ ઋ લૃ લૄઽ ઇત્યાકારકષણ્ડસ્વરચતુષ્ઠયાત્મના, `એ ઐ ઓ ઔઽ ઇત્યાકારકસન્ધિસ્વરચતુષ્ટયાત્મના, પરાપશ્ન્ત્યાદિવાક્પદચતુષ્ટયાત્મના, ઉદાત્તાદિસ્વરચતુષ્ઠયાત્મના ચ શબ્દબ્રહ્મમયે, વેદચતુષ્ઠયે, વાગર્થક્રમે, તથા સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણમહાકારણોપાધિચતુષ્ટયાત્મના, તદીયજાગ્રદાદિતુરીયાન્તાવસ્થાચતુષ્ટયાત્મના, દિગ્દેશકાલસૃષ્ઠ્યાદિતિરોધાનાન્તકૃત્યચતિષ્ટયરૂપેણ ચ, જગન્મયે ચ વાગર્થક્રમે । તુર્યધા ચતુર્વિધરૂપેમામમયતિ સ્વસ્વરૂપમિતિ વા । ચતુર્વિધાગમવત્ સ્વયમેવ ભવતીતિ વા તુર્યધાગમમ્ । ચાતુસ્વર્યાદિરૂપેણ ચાતુર્વર્ણ્યાદિરૂપેણ ચ ચતુર્ધા સ્વરૂપાવેદકમિત્યર્થઃ । અતએવ ભાત્મકં વક્ષ્યમાણદ્વાદશસ્વરપરામર્શરૂપેણ દ્વાદશાત્તમહાનાદબિન્દુરૂપેણ ચ પ્રકાશચક્રાત્મકમ્ । દ્વાદશરાશિચક્રાત્મકત્વેન નક્ષત્રાત્મકં ચ । અતએવ શક્તિબૃન્દમ્ । તત્તદુપાધિશક્તયો બૃન્દીયન્તે યસ્મિન્તત શક્તિબૃન્દમ્ । તત્તદુપાધિશક્તયો બૃન્દીયન્તે યસ્મિન્તત શક્તિબૃન્દમ્ । તૃતીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણચક્રલક્ષણોપેતં સર્વશક્તિબૃન્દરૂપમિત્યર્થઃ । ત્વન્મુખં યઃ સ્તિ તત્ ત્વન્મુખમવ । પદાદિમિશ્રુતસ્ત્રિકઃ પદં જાગ્રત્ આદિઃ યેષાં ચતુસ્ત્રિકાણાં તૈઃ જાગ્રજ્જાગ્રત્, જાગ્રત્સ્વપ્ન, જાગ્રત્સુષિપ્તિ । સ્વપ્નજાગ્ર, સ્સ્વપ્નત્વપ્ન, સ્વપ્નસુષુપ્તિ । સુપ્તિજાગ્રત્, સુપ્તિસ્વપ્ન,સુપ્તિસુષુપ્તિ । તુયજાગ્રત્, તુર્યસ્વપ્ન,તુર્યસુપ્તિરૂપૈઃ ચતુસ્ત્રિકૈઃ । દ્વાદશક્રમપદમ્ । એતદેવોક્તં જયરથનાગમવચનમુદાહૃત્ય "એકં સ્વરૂપરૂપં પ્રસરસ્થિતિલયભેદતસ્ત્રિવિધમ્ । પ્રત્યેકમુદયસંસ્થિતિલયવિશ્રમતશ્ચતુર્વિધં તદપિ" ઇતિ । વક્ષ્યમાણહ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાત્મક અ ઇ ઉ ઋ વર્ણપરામર્શરૂપૈશ્ચ ચતુસ્ત્રિકૈઃ । દ્વાદશક્રમૈઃ પદૈઃ પદ્યતે ગમ્યતે સૃષ્ટ્યાદિતત્ત્વં પ્રાપ્યતે ચ સ્વરૂપતત્વમત્રતિ દ્વાદશક્રમપદમ્ । જૃમ્ભિતં બૃંહિતમિતિ પાઠે ષોડસપ્તદશાષ્ટાદશૈકવિંશત્યર્ણસ્વરખણ્ડાન્તવાક્ક્રમરૂપેણ "દશ હસ્ત્યા અંગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિગ્‌શઃ" "દ્વાદશમાસાઃ પંચતવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંગંશઃ" ઇતચ્યાદિ શ્રુત્યુક્તાન્તર્બહિઃ પુરુષકાલક્રમમયત્રિપુટીવાગર્થક્રમે ગાયત્ર્યાદિબૃહતીપર્યન્તતયા ચ ચાતુર્વર્ણ્યોત્તરસપ્તછન્દોરૂપેણાપિ વર્ધિતમિત્યર્થઋ । ભાત્મકમિતિ કાલીમુખવિશેષણસૂચિતનાક્ષત્રકાલમાનપક્ષેપિ એકૈકનક્ષત્રસ્ય પાદચતુષ્ટયાત્મકત્વેન દ્વાદશરાશિચક્રઘટકીભૂતૈકૈકરાશેઃ નવનવપદાત્મકનવાંશચક્રાત્મકત્વેન ચ ચિત્રાનક્ષત્રેણ યુક્તા પૌર્ણમાસી ચૈત્રીત્યવંરૂપવ્યાવહારિકચાન્દ્રમાનેપિ કાલીમુખં ભાત્મકમેવ । તથા મેષવૃષભમાસાદિરાશિમાસનામવ્યવહારેણ વ્યાવહારિકસૌરમાનેપિ ભાત્મકમેવ । સંવત્સરયુગાદિરૂપં કાલીમુખં શક્તીનાં સૂર્યકિરણમરીચ્યાત્મકકાલશક્તીનાં બૃન્દરૂપમ્ । તુર્યધા અયનદ્વયવિષુવંસક્રાન્તિદ્વયસમષ્ટ્યાત્મના । ચતુર્ધા । ચત્વારિ ત્રિકાણિ માસત્રયસમષ્ટિરૂપાણિ તૈશ્ચતુસ્ત્રિકૈઃ પદૈદિભિઃ । એકૈકમાસત્રિકસ્ય દ્વાભ્યાં હરિપદષડશીતિમુખનામકસંક્રાન્તિભ્યાં સહાઽયનેન વિષુવસંક્રાન્ત્યા વા સન્દશિતત્વેન સમ્પદ્યમાનત્વાચ્ચ ચતુસ્ત્રિકૈઃ દ્વાદશક્રમંસત્ દ્વાદશમાસાત્મકં સત્ તુર્યધા ગમયતિ કાલરૂપંચેતિ તુર્યધાગમં સત્ જૃમ્ભિતં બૃહિતં વા ભવતીતિ દ્વાદશક્રમોઽયમેવાગ્રેપિ તૃતીયવિમર્શે વિવ્રિયત ઇતીહ વિરમ્યતે । અનેનૈવ ક્રમેણ ચતુર્યુગસહસ્રાન્તબ્રાહ્મદિનપર્યન્તકાલમાનસમન્વયઃ ભૂતભૌતિક ચતુર્વિધવાગ્વર્ગસમન્વયશ્ચ યથાસમ્ભવમૂહનીય ઇતિ સંક્ષેપઃ ॥ 14-36 ॥
<।2-14-36>
<2-15-37>
એવમનાહતવાગર્થપુરુષવિભવં દિગ્દેશકાલસામરસ્યેન વ્યાખ્યાયાઽહતવાગર્થવિભવેઽપિ વક્ષ્યમાણબૃન્દચક્રોપાસનોપયુક્તધામસંવિદ્વર્ણક્રમપૂર્વકં પ્રકાશાનન્દમૂર્તિનામકચક્રત્રયસામરસ્યેન આહતમાતૃકાર્ણોત્પત્તિમપિ વ્યાચિકીર્ષન્તત્ર પૂર્વોક્તમાતૃમેયમાનનેતૃતયા વિકલ્પબુદ્ધિપ્રેરકાણામગ્નિસૂર્યસોમાનામનોહતવાગર્થબિન્દુરૂપતાં લક્ષયતિ ----
માનમેયમિતિનેતૃલક્ષણા
ત્સોમસૂર્યદહનાસ્ત્રિધામગાઃ ।
રાશિરાજિવિધિભઞ્જિતૈઃ સ્વરૈ
ર્લક્ષિતાસ્તવ હિ વિપ્પૃષોમ્બિકે

માનમેયેત્યાદિના । હે અમ્બિકે! માનમેયમિતિનેતૃલક્ષણાઃ । દ્વન્દ્વાન્તપદં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યત ઇતિ ન્યાયાત્ । માનનેતા સોમઃ । મેયનેતા સૂર્યઃ । મિતિનેતા દહનઃ । તેષાં યથાક્રમં સુષુપ્તિસ્પપ્નજાગ્રદવસ્થાસુ વ્યષ્ટ્યભિમાનિત્વેન પ્રાજ્ઞતૈજસવિશ્વનામકતયા સમષ્ટ્યાભિમાનિત્વેનેશ્વરહિરણ્યગર્ભવિરાડાત્મકતયા ચ માનમેયમિતિનેતૃરૂપતા । તે ચ સોમસૂર્યદહનાઃ ત્રિધામગાઃ । યથેચ્છં સમષ્ટિવ્યષ્ટિભ્યાં વાગર્થક્રમયોર્વક્ષ્યમાણવેદત્રયીપ્રમેયકશાન્તતેજોગતિમૂર્તિમયનાદનાધત્રિપુટીધામત્રયં, સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રદવસ્થાધામત્રયં ચ, ગતાસ્સન્તઃ । અન્તતઃ ત્રિધા ત્રિપુટીભેદપ્રકારેણ । અમગાઃ અમાં આવિદ્યકદાર્શિકામાકલાં । શામ્ભવવૈસર્ગિકીં પૂર્ણાનુસ્વારાત્મિકામિત્યર્થઃ । ગચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્તીત્યમગાઃ । તથા વિદ્યામયીમનુત્તરાકારસમ્પદ્રૂપાં શાક્તવૈસર્ગિકીં ચ ક્રમેણ ગચ્છન્તીત્યમગાશ્ચ । તૃતીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણલક્ષમમહાપ્રમાણમહાક્ષમયીમમાકલાં પ્રાપ્ય તુરીયવિમર્શે વર્ણ્યમાણાં શાક્તવિસર્ગાહમક્ષમયીં વિદ્યાવિદ્યાસામરસ્યસમ્પદ્રૂપામમાકલાં ચ મહાપ્રમાત્રૈક્યપ્રતિનિવર્તનક્રમેણ પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ । એવમુક્તક્રમેણેદાનીંતનવ્યષ્ટ્યભિમાનિનસ્સોમસૂર્યદહનાઃ । અપાનપ્રાણવ્યાનત્રિપુટીભેદભિન્નાઃ । રાશિરાજિવિધિભંજિતૈઃ રાશિઃ સ્વરસમૂહઃ તસ્માદ્રાજિવિધિના પંક્તિવિધાનેન ભંજિતૈઃ રાશિતઃ પૃથક્કૃતૈઃ સ્વરૈઃ અકારૈકારૌકારાદિરૂપૈઃ । લક્ષિતાઃ સંજાતલક્ષણાઃ । તવ ક્રમેણ મહાકાલીમહાલક્ષ્મીમહાસરસ્વતીરૂપિણ્યાઃ । વિપ્પૃષોહિ શીકરા એવ હિ । અત્રેયં સ્વરોત્પત્તિપ્રક્રિયા । પૂર્વસ્મિન્કલ્પે અન્તર્લીનવિમર્શશક્તિકઃ સુષુપ્ત્યભિમાની અનુત્તરાનાદિનાધાત્મા ચન્દ્રઃ સ્વોપાધિભૂતાનુત્તરાનાદિનાદસ્વરૂપસમષ્ટિસુષુપ્તેઃ બહિરુત્થાયાનુત્તરાઽસ્વરવિમર્શાત્મના સ્યામિતિ યદાઽકામયત તદાનીમકારોત્પત્તિઃ । સ એવાઽકારોન્તરનુભૂતાનુત્તરનાદાનન્દં બહિરપ્યશાસાનો દીર્ઘાઽઽકારેણ યદા પરિણમતિ તત્સમકાલમેવ તદીયેચ્છાબોધક ઇકારસ્તદુન્મેષબોધક ઉકારશ્ચ સમ્ભવતઃ । તદા વિનેશનમિચ્છયા અન્તઃક્રિયાશક્ત્યાત્મકોર્મિ વિના ઉન્મેષસ્ય ચ આનન્દં વિના અનુત્તરાકારસ્યેવ વિશ્રાન્તિસ્થાનત્વાયોગાદીશનોર્મ્યોરેવ ઈકારઊકારદીર્ઘસ્વરૂપેણ પરિણામશ્ચ । એવમન્તર્બહિરભેદભેદત્રિપુટીદ્વયબોધકહ્રસ્વદીર્ઘસ્વરત્રિકયુગલે પ્રાતિસ્વિકમપ્યન્તરક્ષસામરસ્યાત્મના પ્રમાતૃરૂપતા । બહિર્હ્રસ્વદીર્ઘવર્ણયુગલાત્મના પ્રમાણપ્રમેયરૂપતા, ચૈવમેવ પ્રત્યેકદામત્વરૂપતાપ્યનુભવૈકવેદ્યા ચ ત્યેવમિતરેષામપ્યુન્નેયમ્ । અવશિષ્ટદશસ્વરસૃષ્ટિપ્રક્રિયા તત્પ્રસઙ્ગેન સકલમાતૃકાર્ણોત્પત્તિપ્રક્રિયાપિ તન્ત્રસારે શામ્ભવોપાયનિર્ણયપ્રસ્તાવે હ્યેવમેવાભ્યધાયિ "તત્ર મુખ્યાસ્તાવત્પરમેશ્વરસ્ય તિસ્રશ્શક્તયઋ । અનુત્તરઃ ઇચ્છા ઉન્મેષશ્ચેતિ । તદેવ પરામર્શત્રયમ્ । `અ ઇ ઉઽ ઇતિ । અતએવ માહેશ્વરસૂત્રેષ્વપિ । `અ ઇ ઉણ્ઽ ઇત્યેવ સૂત્રારમ્ભઃ કૃત ઇતિ શ્રીનન્દિકેશ્વરકારિકાસ્વપિ સોપપત્તિકો નિર્ણયઃ કૃત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । એતસ્માદેવ પરામર્શત્રયાત્સર્વશક્તિપ્રપઞ્ચઃ ચર્ચ્યતે । અનુત્તર એવ હિ વિશ્રાન્તિરાનન્દઃ । ઇચ્છાયામેવ વિશ્રાન્તિરીશનમ્ । ઉન્મેષ એવ વિશ્રાન્તિરૂર્ભિઃ । યઃ ક્રિયાશક્તેઃ પ્રારમ્ભ ઉચ્યતે તદેવ પરામર્શત્રયમ્ । `આ ઈ ઊઽ ઇતિ । અત્રચ પ્રાચ્યં પરામર્શત્રયં પ્રકાશમાવસારત્વાત્સૂર્યાત્મકમ્ । ચરમં વિશ્રાન્તિસ્વભાવાહ્લાદપ્રાધાન્યાત્સોમાત્મકમ્ । દ્વયતિ યાવત્કર્માંશસ્યાનુપ્રવેશો નાસ્તિ યદા તુ ઇચ્છાયામીશને ચ કર્માનુપ્રવિશતિ યત્તદિષ્યમાણમીશ્યમાનમિતિ ચોચ્યતે તદાસ્ય દ્વૌ ભેદૌ । પ્રકાશમાત્રેણ રશ્રુતિઃ । વિશ્રાન્ત્યા લશ્રુતિરિતિ । રલયોઃ પ્રકાશસ્તમ્ભસ્વાભાવ્યાત્ । ઇષ્યમાણં ચ ન બાહ્યવત્ સ્ફુટમ્ । સ્ફુટરૂપત્વે તદેવ નિર્માણં સ્યાત્ । ન ઇચ્છા ઈશનં વા । અતોઽસ્ફુટત્વાદેવ શ્રુતિમાત્રં રલયોઃ । ન વ્યઞ્જનવત્ સ્થિતિઃ તદેતદ્વર્ણચતુષ્ટયમુભયછાયાધારિત્વાન્નપુંસકમ્ । `ઋ ૠ લૃ લૄઽ ઇતિ અનુત્તરાનન્દયોરિચ્છાદિષુ યદા પ્રસરઃ તદા વર્ણદ્વયમ્ । `એ ઓઽ ઇતિ । અત્રાપિ પુનરનુત્તરાનન્દસઙ્ઘટ્ટાદ્વર્ણદ્વયે । `ઐ ઔઽ ઇતિ । સેયં ક્રિયાશક્તિઃ । તદેતદ્વર્ણચતુષ્ટયમ્ । `એ ઐ ઓ ઔઽઇતિ । તતઃ પુનઃ ક્રિયાશક્ત્યન્તે સર્વં કાર્યભૂતં યાવદનુત્તરે પ્રવેક્ષ્યતે તાવદેવ પૂર્વં સંવેદનમાત્રસારતયા પ્રકાશમાત્રત્વેન બિન્દુતયાઽઽસ્તે । અં ઇતિ । તતસ્તત્રૈવ અનુત્તરવિસર્ગો જાયતે । અઃ ઇતિ । એવં ષોડશકં પરામર્શાનાં બીજસ્વરૂપમુચ્યતે । તદુત્થં વ્યઞ્જનાત્મકં યોનિરૂપમ્ । તત્રાનુત્તરાત્કવર્ગઃ । શ્રદ્ધાયા ઇચ્છાયા શ્ચવર્ગઃ સકર્મિકાયા ઇચ્છાયાઃ દ્વૌ ટવર્ગસ્તવર્ગશ્ચ । ઉન્મેષાત્પવર્ગઃ । શક્તિપઞ્ચકયોગાત્પઞ્ચકપઞ્ચકત્વમ્ । ઇચ્છાયા એવ ત્રિવિધાયા યરલાઃ । ઉન્મેષાદ્વકારઃ । ઇચ્છાયા એવ ત્રિવિધાયાશ્શષસાઃ । વિસર્ગાત્તુ હકારઃ । યોનિસંયોગજઃ ક્ષકારઃ । ઇત્યેવમેષ ભગવાનનુત્તરએવ કુલેશ્વરરૂપઃ । તસ્ય ચ એકૈવ કૌલિકી વિસર્ગશક્તિઃ । યયા આનન્દરૂપાત્પ્રભૃતીયતા બહિઃસૃષ્ટિપર્યન્તેન પ્રસ્પન્દતઃ વર્ગાદિપરામર્શા એવ બહિસ્તત્ત્વરૂપતાં પ્રાપ્તાઃ । સચૈષ વિસર્ગસ્ત્રિધા । આણવશ્ચિત્તવિશ્રાન્તિરૂપઃ । શક્તશ્ચિત્તસમ્બોધલક્ષણઃ । શામ્ભવશ્ચિત્તપ્રલયરૂપશ્ચ । એવં વિસર્ગ એવ વિશ્વજનને ભગવતશ્શક્તિઃ ઇત્યેવમિયતો યદા નિર્વિભાગતયૌવ પરામર્શઃ । તદા એક એવ ભગવાન્બીજયોનિતયા ભાગશઃ પરામર્શે શક્તિમાન્ શક્તિ શ્ચ ભવતિ । પૃથગષ્ટકપરામર્શે ચક્રેશ્વરસાહિત્યેન નવવર્ગઃ । એકૈકપરામર્શપ્રાધાન્યે પપ઼ઞ્ચાશદાત્મકતા । અત્રાપિ સમ્ભવદ્ભાગભેદપરામર્શને એકાશીતિ રૂપત્વમ્ । વસ્તુતસ્તુ ષડેવ પરામર્શાઃ પ્રસરણપ્રતિસઞ્ચરણયોગેન દ્વાદશ ભવન્તઃ પરમેશ્વરસ્ય વિશ્વશક્તિપૂર્ણત્વં પુષ્ણન્તિ । તા એવૈતાઃ પરામર્શાશ્શક્તયો ભગવત્યઃ શ્રીકાલિકાભગવતીરૂપેણ નિરુક્તાઃ । એત એવ પરામર્શાઃ શક્તિરૂપાશ્શુદ્ધવિદ્યાવિદ્યેશ્વરીરૂપતાં ભજન્તે । માયાયાં પુનઃ સ્ફુટીભૂતભેદવિભાગાઃ માયીયવર્ણતાં ચ ભજન્તે । યે પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીષુ વ્યાવહારિકત્વમાસાદ્ય બહીરૂપતત્વસ્વાભાવ્યેન યદા દૃશ્યન્તે । યદા ચ તેષામુક્તનયૈરેતૈઃ જીવિતસ્થાનીયૈશ્શુદ્ધૈઃ પરામર્શૈઃ પ્રત્યુજ્જીવનં ક્રિયતે તદા તે સવીર્યા ભવન્તિ । તે ચ તાદૃશાઃ ભોગમોક્ષપ્રદાઃ । ઇત્યેવં સકલપરામર્શવિશ્રાન્તિમાત્રરૂપં પ્રતિબિમ્બિતસમસ્તતત્ત્વભૂતભુવનભેદમાત્માનં પશ્યતો નિર્વિકલ્પતયા શામ્ભવેન સમાવેશેન જીવન્મુક્તતા । અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ --- "અન્તર્વિભાતિ સકલં જગદાત્મનીહ યદ્વદ્વિચિત્રરચનામુકુરાન્તરાલે । બોધઃ પરં નિજવિમર્શરસાનુવૃત્ત્યા વિશ્વં પરામૃશતિ નો તુકુરત્તથા તુઽ ઇત્યાદિના તન્ત્રસારે શામ્બવોપાયઃ વર્ણસૃષ્ટિપ્રક્રિયાપરામર્શમાત્રપરતયા પ્રપંચિતઃ । તસ્માત્સર્વવર્ણાનામપિ પ્રાતિસ્વિકં ધામત્રયરૂપતા બોધ્યા । એવમગ્રેપિ ધામસંવિદ્વર્ણક્રમાઃ ઉપાસનોપયોગિતયા સંક્ષેપેણ વિવિચ્યન્તે ચ । એવં શબ્દોત્પત્તિપ્રક્રિયાયામપિ અક્ષમાલામૂલભૂતસૌમ્યસ્વરખણ્ડસ્થાકારાદિવિસર્ગાન્તચાન્દ્રસ્વરાણાં ષોડશકલાવ્યાપ્તિવત્ તન્મૂલભૂતમનસોપિ -- 1 પ્રાણ 2 શ્રદ્ધા 3 આકાશ 4 વાયુ 5 તેજઃ 6 જલ 7 પૃથિવી 8 ઇન્દ્રિય 9 મનઃ 10 અન્ન 11 વીર્ય 12 તપઃ 13 મન્ત્ર 14 કર્મ 15 લોક 16 નામ રૂપેણ કલાસુ ષોડશસંખ્યાયા વ્યાપ્તત્વેન યથા નામમાત્રવશિષ્ટં મનઃ સુષુપ્તૌ પ્રલયે ચ સર્વાભિઃ કલાભિસ્સહાવિદ્યકપ્રાણાત્મનિ લીયતે, તથા કેવલનામમાત્રાવશિષ્ટશ્ચન્દ્રોપિ અવિદ્યારાત્રિતુલ્યે દર્શે સૂર્યાત્મનિ લીયતે । પુનર્વિદ્યામયાહનિ ષોડશકલોપેતં મન ઇવ ષોડશકલોપેતશ્ચન્દ્રોપિ વિદ્યાપૂર્ણિમાયામુદીયમાનઃ પ્રકાશતે ચ ।

ચન્દ્રસ્ય દાર્શિકસૂર્યસઙ્ગમાત્મકવિલયવદેવ મનસો જડસૌષુપ્તિકજાગ્રદવસ્થાપન્નવિશ્વમથચેનપ્રાણસૂર્યસઙ્ગમલયોપિ પુનર્જન્મપ્રદઃ । તથા ચન્દ્રસ્ય સઙ્કર્ષણાગ્નિમૂર્તિસઙ્ગન ઇવ મનસોપિ મુખ્યપ્રાણસૂર્યે ચિદગ્નિમૂર્તિસઙ્ગમઃ અનાવૃત્ત્યાખ્યમોક્ષપ્રદશ્ચ । અતએવ દેવીમાનોકષોડશમાસાત્મકસંવત્સરકાલચક્રાવયવાનામેવ આત્મનિ ષોડશકલાત્મક સૂક્ષ્મમનોરૂપેણ ષોડશસંખ્યયા મનોબુદ્ધિયુક્તદશેન્દ્રિયસ્થૂલરૂપેણ દ્વાદશસંખ્યયા । બહિર્વ્યાવહારિકસૌરચાન્દ્રમાનાદિકાલપુરુષેપિ નિમેષકલાતિથિવારનક્ષત્રયોગકરણપ્રભૃતિ અયનદ્વયવિષુવદ્દ્વયયુક્તદ્વાદશસંક્રાન્ત્યાત્મના મેષચૈત્રમાસાદિવ્યવહારેણ ચ । તથા ---"અસ્મિવાહિ ષષ્ઠઋતુર્નવા" ઇત્યાદિશ્રુતિનિરુક્તપઞ્ચર્તુષડૃતુપક્ષમતભેદેન । "તથા --- ષડહૈરેમાસાંત્સમ્પાદ્યાહરુત્સૃજન્તિ" ઇતિશ્રુતિનિરુક્તષડહસમ્મિતમાસમાનાદિષુ સંવત્સરપરિવત્સરાન્તદિનમાસાદિવર્ષાન્તકલ્પાનાં વ્યાવહારિકબાર્હસ્પત્યાદિસાવનાન્તમાનાનાં ચ પારમાર્થિકપિત્ર્યદિવ્યપ્રાજાપત્યવૈરાજબ્રાહ્માદિ માનસામરસ્યગણનાસંવ્યવહારેણ દેવીમાનોક્તતિથિપક્ષમાસાદિગણિતસામરસ્યે ચ વિવક્ષિતે । તત્ર પઞ્ચપઞ્ચતિથિસમષ્ટિત્રયાત્મકપઞ્ચદશતિથિમયપક્ષદ્વયમેલનેન વ્યાવહારિકચાન્દ્રસૌરસાવનાત્મકમાસશરીરે ત્રિંશદ્દિનાત્મકે એકાઽનુમતિભેદભિન્નપૂર્ણિમાયાઃ સિનીવાલીકુહૂભેદભિન્નાઽભાવાસ્યાયાશ્ચ દ્વિદ્વિરૂપતયા ષોડશતિથિસંખ્યાકૈકૈકપક્ષલાભવદેવ દેવીમાનેપિ ષટ્‌ત્રિંશત્તિથિયુક્તમાસાર્થાષ્ટાદશસંખ્યાકતિથિયુતપક્ષલાભસ્યાપિ દિનનિત્યાકાલનિત્યાભ્યાં સહગણનેન સમ્પદ્યમાનત્વાચ્ચ । એવં સંવત્સરાત્મકલ્પકકાલપુરુષતત્ત્વયોરપિ ચાન્દ્રસૌરસાવનાદિપ્રાકૃતમાનભેદે । યથાયોનિ યથેચ્છં ચ પ્રાકૃતમાસાર્થમાસતિથિગતદ્વાદશચતુર્વિંશતિષોડશાષ્ટાદશાદિદિનસંખ્યાનામિવ પારમાર્શિકદિવ્યમાનવપ્રાજાપત્યબ્રાહ્માપરપપર્યાયદેવમાનેષ્વપિ માસાર્થમાસતિથિષુ ક્રમેણ ષટ્‌ત્રિંશદષ્ટાદશાદિતિથિવાસરત્વાદિસંખ્યાલાભસ્ય વત્સરપરિવૃત્તિયુગાપનપૂર્ણમણ્ડલાન્તદેવીમાનપરિભાષયાઽષ્ટાઙ્ગાદ્વાદશષોડશાઙ્ગગણિતલબ્ધત્વાઞ્ચ "ષડહેન યન્તિ । ષડ્વા ઋતવઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । દ્વૌ ષડહૌ ભવતસ્તાનિ દ્વાદશાહાનિ સમ્પદ્યન્તે । દ્વાદશો વૈ પુરુષો દ્વે સક્થ્યૌ દ્વૌ બાહૂ આત્મા ચ શિરશ્ચ ચત્વાર્યઙ્ગાનિ સ્તનૌ દ્વાદશૌ" "ષોડશકલો વૈ પુરુષ" "તત્પુરુષમનુપર્યાવર્તન્તે ત્રયષ્ષડહા ભવન્તિ તાન્યષ્ટાદશાહાનિ સમ્પદ્યન્તે નવાન્યાનિ નવાન્યાનિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાસ્તત્પ્રાણાનનુપર્યાવર્તન્તે ચત્વારષ્ષડહા ભવન્તિ તાનિ ચતુર્વિગ્‌શતિરહાનિ સમ્પદ્યન્તે ચતુર્વિંશતિરર્થમાસાસ્સંવત્સરસ્તત્સંવત્સરમનુપર્યાવર્તન્તેઽપ્રતિષ્ઠિતસ્સંવત્સર ઇતિ ખલુ વા આહુર્વર્ષીયાન્પ્રતિષ્ઠાયા ઇત્યેતાવદ્વૈસંવત્સરસ્ય બ્રાહ્મણં યાવન્માસો માસિ માસ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠન્તોયન્તિ" ઇત્યશ્વમેધાદ્યુત્તરક્રતુપ્રકરણે તૈત્તિરીયસંહિતાયાં સપ્તમકાણ્ડે ચતુર્થપ્રશ્ને એકાદશાનુવાકોક્તપુરુષકાલકલ્પવિભવયોસ્સામ્યેન વાગર્થવ્યવહારમૂલત્વં વક્તું લક્ષિતા ઇત્યુક્તમિતિ વાગર્થકલ્પરહસ્યમ્ । અતએવ સામિધેનીબ્રાહ્મણે પઞ્ચદશસામિધેનીસંખ્યાસંપ્રતિપન્નત્રિપાદ્ગાયત્રીછન્દસ્કાનામૃચામક્ષરસંખ્યાનેન વત્સરાહોરાત્રસમસંખ્યાકત્વેન વત્સરદેવતાવાપ્તિફલમપિ કણ્ઠોક્તમ્ "તાસાં ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ઠિશ્ચાક્ષરાણિ તાવતીસ્સંવત્સરસ્ય રાત્રયોક્ષરશ એવ સંવત્સરમાપ્નોતી"તિ સૌન્દર્યલહર્યાં શ્રીશઙ્કરગુરુપાદાનાં "ક્ષિતૌ ષટ્પઞ્ચાશત્‌દ્વિસમધિકપઞ્ચાશદુદકે હુતાશે દ્વાષષ્ઠિશ્ચતુરધિકપઞ્ચાશદનિલે । દિવિદ્વિષ્ષટ્ત્રિંશન્મનસિ ચ ચતુષ્ષષ્ટિરિતિ યે મયૂખાસ્તેષામપ્યુપરિ તવ પાદામ્બુજયુગમ્" ઇતિ દેવીપાદામ્બુજસ્તાવકં વચનમ્ । માનસોલ્લાસે ચ --- "દશાપઞ્ચકભેદેન પ્રપઞ્ચસ્ય વિલાસિનઃ । સાક્ષિણી ચાક્ષરી યસ્માત્તસ્માત્પઞ્ચદશાક્ષરી" તથા "પાતાલપાદમવનીજઘનં રવીન્દુવક્ષોજશાલિહરિદાનનમભ્રકેશં । વૈરાજમમ્બ! ભજતાં તવ દિવ્યરૂપં કીટાયતે હરિવિધીન્દ્રસુરાદિકોટિઃ" ઇત્યાદિમહાકવિકાલિદાસાદિવચનં ચ મૂર્તિસ્તાવકં એતસ્મિન્નેવાર્થે વાગર્થયોરન્યોન્યગર્ભિગર્ભભાવતાત્પર્યકમેવેત્યલં શાખાચઞ્ક્રમણેન ॥ 15-37 ॥
<।2-15-37>
<2-16-38>
એવં બિન્દુત્રયાત્મકાહતાનાહતકાલીકાલકલ્પયોર્વાગર્થયોઃ ગર્ભિગર્ભભાવં લક્ષયિત્વા તસ્યૈવ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકાલિકવાચ્યવાચકસમ્બન્ધેનાનુત્તરપ્રણવતયાઽભેદભાવમપિ સાધયતિ ---------
આહતેતરદુરુત્તરાશ્રય
સ્ત્વત્પદાદુદયતે શિવાત્મ(ત્મિ)કે ।
અદ્વયાદ્વિષયચિત્પ્રથાતત્
ર્દૃગ્વિમર્શ ઇહ (વ) વાચકઃ સ્વરઃ

આહતેત્યાદિના । આહતેતરદુરુત્તરાશ્રયઽ । આહતસ્સૃષ્ટિકાલિકઃ । ઇતરઃ સ્થિતિકાલિકમનોવિમર્શરૂપત્વેનાઽનાહતરૂપઃ । દુરુત્તર દુઃખમુત્તરયતિ પુનર્જનનમરણસંસારાખ્યમિતિ વા । દુઃખાજ્જનનમરણાખ્યસંસારાદૃત્તારયતીતિ વા દુરુત્તરઃ । મરણાખ્યસંહારકાલિકતાર્તીયાજ્ઞાનોપાધિકઃ । અમૃતાખ્યશિવજ્ઞાનસંસારકાલિકતુરીયાનન્દોપાધિકે વા । તેષામાહૃતેતરદુરુત્તરાણામાશ્રય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારતુરીયાવસ્થાકાલિકપ્રાણસ્પન્દાત્મક ઇત્યર્થઃ । અતએવ શિવાત્મકે "ઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા । કણ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌ" ઇત્યુક્તમઙ્ગલપ્રણવવાચ્યાર્થરૂપે । અધિકરણભૂતે દહરાકાશે ઇત્યર્થઃ । શિવાત્મિકં ઇતિ પાઠે મઙ્ગલવાચકપ્રણવવાગ્રૂપિણી હેસવમઙ્ગલે ઇતિ કાલીસમ્બુદ્ધિરિત્યર્થઃ । વિષયચિત્પ્રથાતનુઃ । વિષય ચત્પ્રખથાં વિષયજ્ઞાનવિસ્તૃતિં તનોતિ વિસ્તારયતિ પ્રથમં, પશ્ચાત્ક્ષપયતિ ચેતિ વિષયચિત્રથાતનુઃ । પ્રથમં સ્વાત્મભેદેન વિષયબુદ્ધિપ્રદઃ પશ્ચાત્ વિમશબલેન પૂર્વં ભેદેન દૃશ્યમાનસ્યાપિ વિષયસ્યાભેદબુદ્ધિપ્રદસ્છેતિ તાત્પયાર્થઃ । દૃગ્વિમર્શ ઇવ જ્ઞાનવિમર્શ એવેતીવશબ્દ એવકારાર્થકઃ । અથવા અસ્ફુટવિમર્શત્વાત્ જ્ઞાનવિમશતુલ્ય ઇત્યસ્ફુટાર્થવાવાચકત્વેન ઈષત્સાદૃશ્યવાચાકો વા । એતેન વિમર્શસ્ય જ્ઞાતૃધર્મત્વં સૂચિતમ્ । ઇહેતિ પાઠે ---- ઇહ પૂર્વશ્લોકલક્ષિતત્વદીયવિપ્પૃણ્મયમણ્ડલત્રયે વિષયે ઇત્યર્થઃ । વાચકઃ પ્રાણસ્પન્દાત્મકવક્તૃવ્યાપારાભિન્નરૂપઃ । સ્વરઃ સ્વતો રાજમાનઃ રઞ્જકો વા ઓઙ્કારાખ્યપ્રણવનાદરૂપો ધ્વનિવિશેષઃ । અદ્વયાત્ ત્વત્પદાત્ । અદ્વયદહરાત્મકહૃદયાકાશસ્થાનાત્ । ઉદયતે હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતરઙ્ગપ્લુતાન્તચાતુર્માત્રનાદાત્મના આવિર્ભાવતિ । ઉછ્‌વાસનિઃશ્શ્વાસાત્મકપ્રાણસ્પન્દસ્ય ચિત્તપ્રબોધશાક્તવિસર્ગસ્થાનીયસકારહકારયોસ્સામરસ્યોચ્ચારણાત્મકત્વેન સબિન્દુકે તસ્મિન્નેવોચ્ચારે સોહમિત્યાકારે હલ્વર્ણાંશયોસ્સકારહકારમાત્રયોઃ પરિત્યાગે પ્રણવાવશેષાત્તસ્ય ચ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ વાગર્થોભયાત્મનાપ્યેકરૂપત્વાદજપપ્રાણસ્પન્દે સ્થાનપ્રયત્નાદ્યભાવાચ્ચાનાહતોદીયમાનસ્વરત્વં । ઉદયતે ઇત્યાત્મનેપદિ પ્રયોગેણોદયાત્મક ક્રિયાફલસ્યાત્મગામિત્વાવગમાત્સદા તસ્ય સાક્ષિત્વમપીતિ ચ સૂચિતમ્ । અતએવ પ્રણવોત્પત્તિપ્રકારપ્યેવમામ્નાત "મૂલાધારાદકારઃ સ્ફુરતિ લઘુપથં નાભિરન્ધ્રાદુકારો મધ્યસ્થાને મકારશ્શશિકિરણવશાત્કણ્ઠતો બિન્દુરસ્માત્ । નાદો મધ્યાઞ્ચ શક્તિશ્શિરસિ ચ ગદિતશ્ચાન્તિદ્વાદશાન્તે ઓઙ્કારો ધ્યાનરૂપો રવિરિવ જગતાં નાયકો વિશ્વમૂર્તિઃ" ઇતિ ॥ 16-38 ॥
<।2-16-38>
<2-17-39>
એવં કૃત્યત્રયવાચ્યવાચકવગ્ભાવાપન્નસ્ય અનાહતપ્રણવનાદસ્ય કૃત્યપઞ્ચકાહતાનાહતભાવમપિ વર્ણયન્ તદીયપઞ્ચવાહતાક્રમેણાપિ વિશ્વમયવિશ્વોત્તીર્ણશબ્દશરીરકસાધકધૌરેયશિવસ્યાદિનાધપરશિવભચ્ચારકસ્યેવ કામકલારૂપતાં મહાકાલીમાત્રવેદ્યતાં ચ પાઠભેદેન દર્શયતિ ----
અમ્બ! ધામકરણપ્રયત્નજો
વૈખરઃ સ્ફુરતિ શબ્દ આહતઃ ।
માનસઃ પુનરસાવનાહતો
વાસિતસ્ત્વદુપલક્ષ્યવિ(ત્તરઃ)ત્તમઃ (ઉત્તરઃ)ઉત્તમઃ

અંબેત્યાદિના । હે અમ્બેતિ સમ્બુદ્ધિઃ પૂર્વવત્ । ધામસુ કણ્ઠતાલ્વોષ્ઠાદિસ્થાનેષુ । અન્યત્ર વીણાવેણુમૃદઙ્ગાદિષુ ચ । કરણૈઃ સંવૃતવિવૃતકરણાદિભિરાન્તરવ્યાપારૈઃ । અન્યત્ર તન્ત્રીનખાંગુલિતાજનાદિબાહ્યસાધનવ્યાપારૈશ્ચ । પ્રયત્નેન આભ્યાન્તરબાહ્યાદિકૃતિરૂપેણ । અન્યત્ર ગુરુશિક્ષાશિષ્યાધ્યયનાદિરૂપપ્રયત્નેન ચ જાયમાનઃ । ધામકરણપ્રયત્નજઃ । આહતઃ આત્મવિદ્યાકલાદિનૈશ્રેયસાભ્યુદયકમાર્ગાન્યતરરૂપેણ આ સમન્તાત્ ક્ષુણ્ણઃ । અન્યત્ર ઉભયમાર્ગભ્રંશેનાસમન્તાત્ હતઃ દગ્ધપ્રાયશ્ચ । અતએવોક્તં વેદાઙ્ગશીક્ષાયાં "મનઃ કાયાગ્નિ માહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્" ઇત્યારભ્ય "કુતીર્થાદાગતં દગ્ધમપવર્ણં ચ ભક્ષિતમ્ । એવમુચ્ચારણં પાપમેવમુચ્ચારણં શુભમ્" તથા "સુતીર્થાદાગતં વ્યક્તં સ્વામ્નાયં સુવ્યવસ્થિતમ્ । સુસ્વરેણ સુવક્ત્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મ જાયતે" ઇતિ ॥ અત એવ વૈખરઃ વૈ નિશ્ચયેન ખં શ્રોત્રવિવરં રાતિ ગૃહ્ણાતીતિ વૈખરઃ । સ્વગુર્વનૂચ્ચારણતઃ આહતશબ્દત્વાદેવ વેદોપવેદાદિ વિદ્યારૂપઃ । અન્યત્ર વિકૃતવિલક્ષણગર્ધભસ્વરાનુકારિત્વેન શ્રુતિકટુતયા નિન્દ્યરૂપશ્ચ । શબ્દઃ સ્ફુરતિ પ્રકાશતે । અસૌ પુનઃ અનાહતઃ । પૂર્વોક્તદ્વિતીયદગ્ધપ્રાયત્વલક્ષણવિહીનઃ અર્થક્રમે શાબ્દક્રમે ચ "આત્મા સ્વતસ્સમેત્યાર્થઆન્મનો યુઙ્ક્તે વિવક્ષયા । મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્" ઇત્યુક્તપ્રાણસ્પન્દાત્મનાઽવ્યતનાદરૂપસ્સન્ માનસઃ શાક્તવિસર્ગતાદાત્મ્યભાવેન મનસ્યેવ વિશ્રાન્તઃ । યદ્વા, અસૌ આહત એવ આત્મવિદ્યાકલાદિનૈશ્શ્રેયસાભ્યુદયકમાર્ગયોરન્યતરમાર્ગે પ્રાથમિકાહતલક્ષણામ્રેડનેન ક્ષુણ્ણશરીરકશ્શબ્દઃ । માનસઃ મનસ્યેવ શાક્તવિસર્ગવાસનાત્મના વિશ્રાન્ત ઇતિ વા । (સાક્ષાદનુભૂતત્વસ્વરૂપસ્સન્ અનાહતઃ હૃદયોદ્યેગસન્તાનાત્મના "તસ્માત્પુત્રો હૃદયં । તસ્માદસ્માલ્લોકાદમું લોકં નાભિકામયન્તે । પુત્રોહિ હૃદયં" ઇતિ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે 2 કાણ્ડે 2 પ્રશ્ને સપ્તમાનુવાકોક્ત્યા ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણાણવવિસર્ગજ્ઞાનસન્તાનાત્મના પુત્રરૂપો ભવતીતિ વા અર્થઃ) અતએવ હૃદયોદ્યોગરૂપજીવાત્મકશબ્દશક્તેઃ અયજ્ઞાર્થત્વેન દેવાન્પરિત્યજ્ય વનસ્પતિષ્વનુપ્રવેશઃ । આહઃ રૂપાયા અપિ તસ્યાઃ હૃદયોદ્યોગરૂપેણ પુંનામનરકાત્ ત્રાણસામર્થ્યરૂપપુત્રત્વજ્ઞાનધર્મેણ સ્વસ્વરૂપાનન્દલાભપુરુષાર્થવાપ્તિસહાયતા ચ સોમયાગપ્રકરણે દીક્ષિતદણ્ડપ્રધાનાવસરે બ્રાહ્મણપઠિતા ચાત્ર સઙ્ગચ્છતે । તત્ર હિ તૈત્તિરીયસંહિતાયાં ષષ્ઠકાણ્ડે પ્રથમપ્રશ્ને ચતુર્થાનુવાકે "વાગ્વ દેવેભ્યોઽપાક્રામ્યજ્ઞાયા તિષ્ઠમાના સા વનસ્પતીન્પ્રાવિશત્સંષા વાગ્વનસ્પતિષુ વદતિ યા દુન્દુમૌ યા તૂણર્વ યા વીણાયાં યદ્દીક્ષિતદણ્ડં પ્રયચ્છતિ વાચમેવાવરુન્ધે" ઇતિ । અસાવનાહતોપિ શબ્દઃ વાસિતઃ ત્વદુપલક્ષ્યઃ, ત્વદુપલક્ષ્યવિત્, ત્વદુપલક્ષ્યવિત્તરઃ । ઇતિ । ત્વદુપલક્ષ્ય ઉત્તરઃ । ત્વદુપલક્ષ્ય ઉત્તમ ઇતિ પાઠાન્તરપાઠભેદપક્ષેપિ વા ચતુર્વિધઃ પઞ્ચવિધઃ વા સન્ આહતશબ્દ ઇવ સ્ફુરતિ । ચતુર્વિધસ્ફુરણપક્ષે । વાસિતઃ વાસનારૂપેણ સ્થિતઃ । પરાવાગ્રૂપશ્શબ્દઃ । ત્વદુપલક્ષ્યઃ । પશ્યન્ત્યાત્મના ત્વદેકવેદ્યઃ । તતો મધ્યમાવાગ્રૂપેણ બહિઃ સ્ફુટન્ । ત્વદુપલક્ષ્યએવ ત્વદુપલક્ષ્યવિત્ । વેત્તીતિ વિત્ । વિદ્વાન્ વિદ્યાત્મના સ્વરૂપતત્ત્વવિચારકશ્શબ્દરૂપ ઇત્યર્થઃ । ત્વદુપલક્ષ્યશ્ચાસૌ વિચ્ચેતિ ત્વદુપલક્ષ્યવિત્ । અસમ્પૂર્ણભાવેન ત્વત્સ્વરૂપતત્ત્વવેદી ભવતિ । તતોપિ વૈખરીવાગ્રૂપેણ બહિસ્સુવ્યક્તશબ્દરૂપસ્સન્ ત્વદુપરલક્ષ્યવિદેવ ત્વદુપલક્ષ્યવિત્તરોપિ ભવતિ । એવમયં ચતુર્વિધસ્ફુરણપક્ષઃ । પઞ્ચવિધસ્ફુરણપક્ષેપિ, મહાર્થમઞ્જરીપરિમલે ચત્વારિંશદ્ગાથાવિવૃતિગ્રન્થસન્દર્ભચરમભાગે ----"1 નષ્ટાર્થચતુષ્કાવભાસનમ્ 2 લીનમેયત્રયવાસનાનુવૃત્તિત્વમ્ 3 મેયમાનઘસ્મરવેત્તૃત્વમ્ 4 સવિકલ્પકમેયવિમર્શઃ 5 નિર્વિકલ્પકમેયાવમાસઃ" ઇતિ સૃષ્ટ્યાદિભાસાન્તપઞ્ચાર્થક્રમાપરપર્યાયે યઃ પઞ્ચાર્થક્રમો નિરૂપિતઃ । તદભેદાત્મના નષ્ટાર્થચતુષ્કાવભાસનાપરપર્યાયસ્વાત્મતત્ત્વવિમર્શ એવાત્ર પ્રથમમાનહતશબ્દનામ્ના વિવક્ષિતઃ । સ ચ વિમર્શપરિપાકેન લીનમેયત્રયવાસનાનુવૃત્તિતયા વાસિતો બિન્દુત્રયરૂપેણ પરિણમતિ । તતોપિ બહિઃ સવિકલ્પકમેયવિમર્શાપરપર્યાયસંસ્કારસંસ્કૃતનાદાત્મના સ્ફુટન્ મધ્યમાવાગ્રૂપેણ સ્ફોટતામાપ્નોતિ । તતોપિ પુનર્વૈખરીશબ્દાપરપર્યાયનિર્વિકલ્પકમેયાવભાસરૂપેણ સ્વાત્મવિમર્શરૂપતામેવાપ્નુવન્બરિર્વૈખરીરૂપેણ સાસમાનોપિ નાદનાધસામરસ્યેન સ્વાનન્દવિશ્રાન્તઃ સ્વાત્મરૂપએવ ભવતીતિ પઞ્ચવિધશબ્દસ્ફુરણરહત્યમ્ । તદુભયમપિ શ્રુત્યાગમાભ્યાં સ્ફુટમુપદર્શિતમ્ "ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ । તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ । તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ" ઇતિ શ્રુત્યા શબ્દચાતુર્વિધ્યસ્ફુરણમ્ । "વિમર્શો બિન્દુનાદૌ ચ સ્ફોટશ્શબ્દશ્ચ વાક્ક્રમઃ" ઇત્યગમેન પાંચવિધ્યસ્ફુરણઞ્ચ । ઉત્તર ઇતિ પાઠે -- ઉત્તીર્યતે વિશ્વમયસ્સાધકો વિશ્વોત્તીર્ણતાસ્વાભાવ્યેનાસ્માદિત્યુત્તર ઇતિ । તથા ઉત્તમ ઇતિ પાઠેપિ ઉન્નિદ્રિતમાતૃકાકુણ્ડલીસ્વરૂપાવભાસેનોદ્ગતતમસ્કો ભવત્યસ્માદિત્યુત્તમ ઇતિ ચાર્થઃ । એવમગ્નિપુરાણે ત્રયોદશાધ્યાયેપિ -- "નાડીચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ" ઇત્યારભ્ય પ્રાણાપાનાદિશબ્દનિરુક્તપૂર્વકમનાહતનાદોપાસનોપયુક્તપઞ્ચવિધશબ્દોપાસનાક્રમઃ નાડીચક્રસ્યાપિ શબ્દાભેદસમન્વયપૂર્વકં વર્ણિતસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ । કિંચાત્ર "સત્તાયાં વિદ્યતે જ્ઞાને વેત્તિ વિન્તે વિચારણે । વિન્દતે વિન્દતિ પ્રાપ્તૌ" ઇત્યુક્તવિદૂલ્ ધાત્વર્થભેદા એવ । "યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ । તંહ દેવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં મુમુક્ષુર્વૈ શરણમહં પ્રપદ્યે । ઇત્યુપનિષદ્વાક્યબોધિતચેતનશબ્દબ્રહ્માવતારાત્મકદેવતાપીઠસ્વરૂપાવબોધાય તદુપદિષ્ટવદચતુષ્ઠયાત્મના વેદપઞ્ચકાત્મના વા વર્ણિતા ઇત્યપિ સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા કલનીયમિત્યપિ રહસ્યમ્ । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ કવિરેવ તૃતીયવિમર્શે પીઠસ્મશાનાદ્યુપાસનોપદેશેન અસ્મિન્નપિ વિમર્શે -- "ત્વં પ્રકાશયસિ યં સસૃજ્યતે ધર્મિધર્મતનુરર્થ ઈશ્વરે" ઇત્યાદિના વાગર્થભેદાભેદાભ્યમિમમેવ ચાશયમિત્યલં વિસ્તરેણ । અર્થક્રમેપિ પઞ્ચવિધશબ્દાદિસ્ફુરણં ચતુર્થવિમર્શે --- "અર્થપઞ્ચકસુધાપ્રપૂરિતે" ઇત્યેતત્ શ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે સ્ફુટમુપપાદયિષ્યત ઇતિ નેહ વિવિચ્યતે ॥ 17-39 ॥
<।2-17-39>
<2-18-40>
એવમનાહતાહતવાગર્થનાદસામરસ્ય વિવિચ્ય તદીયમાતૃકાસ્વરખણ્ડસ્ય પૂર્વતમશ્લોકવર્ણિતમાનમેયમિતિનેતૃલક્ષણધામત્રયકલારૂપતયા પરસ્પરયોનિબીજધર્મદ્વયતાત્પર્યેણ સ્વતો રાજનરઞ્જનાત્મકધર્મદ્વયયોગેન ચ સ્વરરૂપતાં દર્શયતિ ------
ષણુવર્જમહિમદ્યુતેઃ કલા
સ્સર્ગબિન્દુરહિતા શ્ચ યે શુ(ભે) ચેઃ ।
સર્વએવ શશિનઃ કલા શ્શિવે
યોનયો વિધૃતબીજત (ત્પરાઃ)ત્સ્વરાઃ

ષણ્ડવર્જમિત્યાદિના । હે શિવે! મઙ્ગલેછ્છાસ્વરૂપિણીતિ સમ્બુદ્ધિર્વા । મઙ્ગલેચ્છારૂપે સાધકશિવે ઇત્યધિકરણવિવક્ષયા સપ્તમી વા । ષણ્ડવર્જં પૂર્વોક્ત ઋ ઋ લૃ લૄ ઇત્યાકારકપ્રકાશવિમર્શોભયછાયાધારિસ્વરચતુષ્ટયાત્મકષણ્ડસ્વરાન્વિનેત્યર્થઃ । અવશિષ્ટાઃ કલાઃ અહિમદ્યુતેઃ સૂર્યસ્ય ભવન્તીતિ શેષઃ । તત્રાપિ દ્વાદશસ્વરકદમ્બે । સર્ગબિન્દુરહિતાઃ વિસર્ગબિન્દુભ્યાં રહિતાઃ યે અવશિષ્ટાઃ સહાર્થબિન્દુના એકાદશસ્વરા વા । વિસર્ગપૂર્ણાનુસ્વારાત્મકબિન્દુત્રયેણ રહિતાઃ દશસ્વરા વા । યે તે શુચઃ અગ્રે કલા ભવન્તિ । શુભે ઇતિ પાઠે --- મઙ્ગલરૂપે સાધકાત્મકે શિવાગ્નૌ કલા ભવન્તીત્યર્થઃ । સર્વ એવ સ્વરાઃ ષોડશાપિ સ્વરા ઇત્યર્થઃ । શશિનઃ ચન્દ્રસ્ય કલાઃ । વિધૃતબીજતત્પરાઃ । વિલક્ષણં યથાભવતિ તથા ધૃતબીજેષુ પૂર્વોક્તત્રિવિધષડ્વિધદ્વાદશવિધાદિપરામર્શરૂપેષુ । વક્ષ્યમાણયોનિનહાયોનિશઙ્ખપદ્મદિવ્યયોનિરૂપેષુ વા । વિવિધં યથા ભવતિ તથા વા । ધૃતબીજેષુ પૂર્વોક્ત અ ઇ ઉ પરામર્શરૂપામિ સ્તિસૃભિઃ ર્મૂર્તિકલાભિસ્સહ અષ્ટાત્રંશત્સંખ્યાકેષુ તાભિર્વિના કાદિક્ષન્તાપઞ્ચત્રિંશત્સંખ્યાકેષુ વા બીજવર્ણેષુ તત્પરાઃ તાત્પર્યવન્તઃ સર્વએવ સ્વરાઃ શશિન એવ કલાઃ । વિધૃતબીજતત્સ્વરા ઇતિ પાઠે - વિધૃતાનિ યાનિ બીજાનિ કાદિક્ષાન્તપઞ્ચત્રિંશત્સંખ્યાકાક્ષરરૂપાણિ । તત્સ્વરાઃ તદ્બીજક્ષરસુખોચ્ચારણાર્થાઃ । યે સ્વરાઃ તે સર્વેપિ શશિનઃ ચન્દ્રસ્ય વ્યાવહારિકપારમાર્થિકમૂર્તિદ્વયાત્મકાનુત્તરાકારહ્રસ્વદીર્ઘસ્વરદ્વયાત્મકસ્ય સાદાશિવચન્દ્રસ્ય કલા એવેત્યર્થો વેદિતવ્યઃ । તાશ્ચ વિના તદીયવ્યાવહારિકમૂર્તિકલાભ્યાં ત્રયસ્ત્રિંશત્સંખ્યાકાઃ । તે ચ મૂર્તિકલે સપ્તમાતૃકાવર્ગસપ્તકારકાત્મિકાસુ સપ્તકૃત્તિકાસુ કર્તૃકર્મકારકાન્યતરાત્મિકા અમ્બાન્નામ્ની એકા સ્ત્રીમૂર્તિકલા । અન્યાત્વભિજિન્નક્ષત્રાપરપર્યાયા કર્ત્રધિકરણાન્યતરકારકાત્મિકા પુરુષમૂર્તિકલા । અતએવોક્તં શ્રુતાવપિ નક્ષત્રનામવર્ણનમેતાસાં સપ્તસંખ્યાકકૃતિકામૂર્તીનાં મહાગ્નિકચયનકાણ્ડે, તૈત્તિરીયસંહિતાયાં તુરીયકાણ્ડે તુરીયપ્રપાઠકપઞ્ચમાનુવાકે, બ્રાહ્મણે ચ પ્રથમકાણ્ડે, પુનર્દ્વિતીયકાણ્ડે ચ સંહિતાયાં "અમ્બાદુલાનિતત્નિરભ્રયન્તી મેઘયન્તી વર્ષયન્તીચુપુણીકાનામાસિ" ઇતિ ॥ સપ્તકૃત્તિકાનાં તથા " બ્રાહ્મણો વા અષ્ટાવિંશોનક્ષત્રાણાં" તથા "અભિજિન્નામ નક્ષત્રં । ઉપરિષ્ટાદષાઢાનાં । અવસ્તાચ્છ્રેણાયૈ" તથા "પ્રજાપતેસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્દુહિતર આસન્ તાસ્સોમાય રાજ્ઞેઽદદાત્તસાં રોહિણી મુપૈત્" ઇત્યાદિષુ અક્ષરાણામેવ દક્ષસુતાત્વાભિસન્ધિરિતિ રહસ્યમ્ ॥ 18-40 ॥
<।2-18-40>
<2-19-41>
એવં સ્વરવ્યઞ્જનાપરપર્યાયબીજયોનિસંજ્ઞાભેદભેદિતા સર્વાપિ માતૃકાપશુપાતેન વક્ષ્યમાણલક્ષમપશ્વનુગ્રહેણ સમ્પાદિતં ત્વદીયક્રિયામયં પૂર્વોક્તપરમૈશ્વર્યલક્ષમં ગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્ભણેન વિજમ્ભિતં પારમેશ્વરં શરીરમેવેત્યાહ ---
બીજયોનિવિધિભેદભેદિતા
માતૃકા (મનુજ) સુકૃત) માતૃલક્ષણા ।
શક્તિરમ્બ! ભવતિ ક્રિયામયી
ત્વત્તનુર્જયતિ પારમેશ્વરી

બીજયોનીત્યાદિના હેઅમ્બ! બીજયોનિવિધિમેદમેદિતા । બીજવિધિઃ । વિનાપિ યોનિંસયોગં સ્વયંરાજમાનાનન્દમયત્વાપરપર્યાયસ્વરત્વરૂપઃ । યોનિવિધિર્નામ શાક્તાનુત્તરવિસર્ગાપરપર્યાયમહાયોનેરપિ કામશાસ્ત્રોક્તમર્યાદયા સ્વતો વિસૃષ્ટિસુખાભાવેન બિન્દુમયશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગબીજસંયોગાપેક્ષમેવ સ્વયંરાજમાનાનન્દમયત્વાપરપર્યાયં સ્વરત્વમિતિ તત્કાર્યભૂતકાદિક્ષાન્તયોનિવર્ણવ્યઞ્જનાનાં કૈમુતિકન્યાયાસદ્ધં સ્વયપ્રકાશતા રૂપાનન્દપારતન્ત્ર્યમિત્યાનન્દપારતન્ત્ર્યરૂપો યોનિવિધિઃ । એતદેવાભિપ્રેત્ય ગીતાસુ "સર્વયોનિષુ કૌન્તેય! મૂર્તયસ્સમ્ભવન્તિ યાઃ । તાસાં બ્રહ્મસહદ્યોનિરહં બીજપ્રદઃ પિતા" ઇતિ । તેન બીજવિધિના યોનિવિધિના ચ ભેદેન ભેદિતા સઞ્જાતેદા । માતૃકા વ્યક્તધ્વનિમયવર્ણમાલારૂપિણી । અન્યત્ર બીજયોનિવિધિઃ `સવર્ણાં યવીયસી લક્ષમવતીમુદ્વહેઽદિત્યાદિશાસ્ત્રીયવૈધાનુષ્ઠાનરૂપાષ્ટવિધવિવાહબીજયોનિવિધિભેદેન । તથા કામશાસ્ત્રોક્તશશવૃષાશ્વાદિપુરુષજાતીયબીજવિધિના । પદ્મિનીશઙ્ખિનીચિત્રિણીહસ્તિન્યાદિયોનિવિધિના ।
"અનુકૂલો દક્ષિણશ્ચ ધૃષ્ટશ્શઠ ઇતિ સ્મૃતઃ" ઇત્યાદિચતુર્વિધશૃઙ્ગારનાયકબીજવિધિના સ્વીયા પરકીયા સામાન્યા પુનર્ભૂરિત્યાદિનાયિકાજાત્યાદિભેદિતાષ્ટવિધશૃઙ્ગારનાયિકાલક્ષણયોનિવિધિભેદેન ચ ભેદિતા । સઞ્જાતજાત્યાદિભેદા ભાષામાતૃકા । ભાતૃરૂપિણી નારી ચ । મનુજમાતૃલક્ષણા "મન જ્ઞાને" ઇતિ ધાતોઃ મનવઃ જ્ઞાનહેતવો મન્ત્રાઃ । તેષાં તજ્જાનાં ચ જનિ જન્મતોર્વિષયે । માતૃલક્ષણા । માતિ અપરિચ્છિન્નમાત્માન વિભવં વા પરિચ્છિનત્તિ નામમન્ત્રાદિરૂપેણેતિ મા । વાગર્થલક્ષ્મીઃ । તરતિ નાદાત્મકપૂર્વસ્વરૂપં વિહાય વર્ણભૂમિં પ્રત્યવતરતીતિ તૃ । મા ચ તાચ માતરૌ પ્રકૃતિપુરુષૌ । તૌ લક્ષયતીતિ વા તાવેવ લક્ષણં યસ્યાસ્સેતિ વા મનુજમાતૃલક્ષણા । અન્યત્રાપ્યમેવ મનુજાનાં મનુસન્તાતિરૂપાણાં માનવાનાં માતૃલક્ષણા જનનીરૂપિણી ચ સતી । પારમેશ્વરી । પરમેશ્વરીપરમેશ્વરમિથુનસમ્બન્ધિવાગર્થવ્યાપારરૂપિણી ક્રિયામયી શક્તિઃ । અન્યત્ર ગુર્વોઘપંક્તિરૂપેણ પરમેશ્વરીપરમેશ્વરમિથુનપ્રાપિકા । પરમૈશ્વર્યપ્રાપિકા વા પારમેશ્વરી ચ । ક્રિયામયી શક્તિશ્ચ । ત્વત્તનુઃ ત્વં તનોષિ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકમનયેતિ વા, ત્વં તન્યસે કૃત્યપંચકાત્મના વિસ્તાર્યસે ક્ષીયસે ક્ષિપ્યસે વા અનયેત્યાદિવ્યુત્પત્તિભેદેન શબ્દાર્થમયી ત્વદભિન્ના તનુઃ જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે । સુકૃતમાતૃલક્ષણેતિ પાઠે -----"તદાત્માનં સ્વયમુકુરુત । તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈ તત્સુકૃતં । રસો વૈ સઃ । રસં હ્યોવાય લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ । કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" ઇતિ તૈત્તિરીયોપનિષચ્છૃત્યુક્તક્રિયામયશાબ્દજ્યોતિઃ સ્વરૂપમાત્મૈવ સુકૃતશબ્દાર્થ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 19-41 ॥
<।2-19-41>
<2-20-42>
એવં પૂર્વોક્તદશવહ્નિકલાત્મના નાદનવકસમષ્ટિમહાકારણનાદસ્ય દશપ્રાણસમષ્ટિજાઠરવૈશ્વાનરસ્યેવ બીજયોનિવિધિભેદેન ક્રિયામયમાતૃકાશરીરહેતુતાં, નિરૂપ્ય, કાર્યકારણક્રિયામયનાદનવકત્રિપુટીત્રયસમષ્ટિહેતુતયાઽભિજિન્નક્ષત્રતામપિ નિરૂપયતિ --------
બિન્દુરક્ષસમયં ક્રિયામયં
યો નિયન્ત્રયતિ બુદ્ધિલક્ષણઃ ।
નાદ ઇષ્ટતનુરન્ય (સ્ય) કારણં
ત્વં પરે ત્રિતયધર્મરૂપિણિ (ણી)

બિન્દુરિત્યાદિના । હેપરિ પરાવાગ્રૂપિણીતિ સમ્બુદ્ધિર્વા । નાદાત્મકે પરમાત્મનીત્યધિકરણસપ્તમી વા । પાઠભેદેન સમન્વીયતે । યો નાદઃ સ્વરૂપાત્મકઃ ઇષ્ટતનુઃ સ્વરવર્ણબિન્દુનાદકલાત્મના રૂપપઞ્ચકેનાઙ્ગીકૃતશરીરઃ । અતએવ બુદ્ધિલક્ષણઃ । બુદ્ધિં લક્ષયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા જ્ઞાનમયશરીરઃ બુદ્ધ્યા લક્ષ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ક્રિયામયશરીરશ્ચ સન્ । બિન્દુ વિન્દતિ સ્પન્દતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા રૂપપચકમધ્યકેન્દ્રે જ્ઞાનક્રિયાસ્પન્દશરીરકબિન્દુરૂપસ્સન્ । અક્ષરમયં અવિનાશિજ્ઞાનાત્મરૂપમ્ । ક્રિયામયં વિના શિવર્ણમયક્રિયાત્મરૂપં ચ નિયન્ત્રયતિ । અક્ષરમયં અવિનાશિજ્ઞાનમૂલકારણરૂપેણ ક્રિયામયં કાર્યરૂપેણ અવિનાશિવર્ણજ્ઞાનમયં ચ નિયમયતિ । યોનિયન્ત્રયતીત્યકપદાન્વયં । નાદઃ સ્વયમેવ યો નિયન્ત્રવદાચરતીત્યાચારાર્થે ક્યપ્પ્રત્યયાન્તધાતુરૂપેણાન્વયો વેદિતવ્યઃ । ત્રિતયધર્મરૂપિણી । કારણક્રિયાકાર્યત્રિતયધર્મસ્વરૂપિણી ત્વં । અન્યકારણં અન્યસ્ય ક્રિયામયસ્યેવ કાર્યરૂપતાપરિણામસ્ય કારણં હેતુર્ભવસિ । ક્રિયામયી મધ્યે સ્થિત્વા સ્વાત્માનમેવ કાર્યકારણોભયરૂપતયા પરિણામયસીત્યર્થઃ । અસ્ય કારણમિતિ પાઠે । અસ્ય ક્રિયારૂપસ્યૈવ કાર્યત્વેન પરિણતસ્ય નાદાનુત્તરસ્યાકારનાદસ્ય કારણમિત્યર્થઃ । ત્રિતયધર્મરૂપિણિ ઇતિ હ્રસ્વપાઠે સમ્બુદ્ધિસપ્તમ્યન્યતરરૂપેણ પરાવાગ્રૂપિણ્યાઃ પરમાત્મનો વા નાદરૂપસ્ય વિશેષણત્વેન નેયં । તેન કાર્યકારણક્રિયાત્રિપુટીત્રિતયસમષ્ટ્યાત્મકનાદનાધનવકદ્વયસમષ્ટિધર્મધર્મિણોઃ પરાવાઙ્નાદાત્મનોઃ કાલીકાલયોઃ સ્વરૂપભેદોપ્યૈચ્છિકધર્મધર્મિભાવવિનિમયકૃતો ગજવૃષભચિત્રન્યાયચિત્રત એવ ન વાસ્તવિક ઇત્યપિ સિદ્ધ્યતીતિ સર્વમનવદ્યમ્ ॥ 20-42 ॥
<।2-20-42>
<2-21-43>
એવમુક્તમહાંકારણનાદાત્મના જગદીશિતુર્મહાકાલસ્ય વાત્યા સમ્બન્ધાન્નિસ્તરઙ્ગસમુદ્રસ્યેવ મધ્યસ્થત્વદીયપ્રાણક્રિયાશક્તિસમ્બન્ધાદેવ સ્પન્દાવિર્ભાવ ઇત્યાહ -----
ઉદ્યમઃ પ્રથમ ઊર્મિરુત્તરો
નિસ્તરઙ્ગશિવચિત્પયોનિધેઃ ।
પ્રાગચિત્પદપરિગ્રહાત્ત (વ) તો
વ્યોમનીશ્વરિ તનુર્મહોદ (યા) યઃ

ઉદ્યમ ઇત્યાદિના । હે ઈશ્વરિ ! તવ અચિત્પદપરિગ્રહાત્પ્રાક્ । પૂર્વોક્તામુત્તરેચ્છોન્મેષાત્મકાન્તસ્ત્રિપુટીપ્રાણસ્પન્દસ્ય આનન્દેશનોર્મ્યાત્મકબાહ્યત્રિપુટીપ્રાણસ્પન્દસ્ય ચ મધ્યસ્થિત્યા નિયામિકે ઇતિ સમ્બોધનાર્થઃ । ચિન્મયામુત્તરપ્રાણનાદાત્મિકાયાસ્તવ અચિત્પદપરિગ્રહાત્પ્રાક્ । શાબ્દક્રમે આનન્દત્રિપુટ્યાત્મકબાહ્યાનુત્તરજડપ્રાણસ્પન્દાકારકાચિત્પરિગ્રહાત્પૂર્વં । અર્થક્રમેચ, જડક્રિયાશક્તિસ્પન્દપરિગ્રહાત્પૂર્વં ચેત્યર્થઃ । નિસ્તરઙ્ગશિવચિત્પયોનિધેઃ `વશ્ કાન્તાઽવિતિ ધાતોર્વર્ણવ્યત્યયાદ્વિપરીતેચ્છામાત્રાત્મકત્વેન તરઙ્ગરૂપકાર્થાનુકૂલક્રિયાપરિણતેરભાવાન્નિસ્તરઙ્ગઃ । ઊર્મિમયકાર્યક્રિયાતરઙ્ગરહિતઃ યઃ શિપ્રચિત્પયોનિધિઃ ઇચ્છાયા ઉન્મેષમાત્રશરીરકસાધકશિવજ્ઞાનસમુદ્રઃ । તથા વિપરીતેચ્છાત્મકત્વેન નિરન્તરકાર્યક્રિયાતરઙ્ગમયશ્ચાર્થક્રમે બહિર્મુખશિવચિત્પયોનિધિશ્ચ । તસ્ય પ્રથમઃ સ્પન્દઃ ઉદ્યમઃ । અનુત્તરેચ્છાશરીરેણ અનુત્તરોન્મેષેણ ચ । બાહ્યાનન્દેશનાત્મકવિપરીતાનન્દોન્મેષેણ વા અન્તર્બહિશ્ચ કારણાત્મકઃ આભ્યાન્તરકૃતિમાત્રેણ ઉન્મેષં યમયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા ઉદ્યમપર્યાય ઉન્મેષ એવેત્યર્થઃ । ઉત્તરસ્પન્દસ્ય ઊર્મિરૂપેણ મહોદયતમુત્વેન કાર્યત્વાવગમાદિતિ ભાવઃ । ઉત્તરઃ ઉત્તીર્યતે સાધકઃ અન્તર્મુખત્વેન બહિર્મુખત્વેન વા અસ્માદિતિ વ્યુત્પત્ત્યા, શાબ્દાનન્દત્રિપુટ્યાત્મકત્વેન, અર્થાનન્દત્રિપુટ્યાત્મકત્વેન વા પૂર્વોક્તાચિત્પદપરિગ્રહોત્તરકાલિકઃ સ્પન્દઃ । ઊર્મિઃ કાર્યક્રિયાતરઙ્ગરૂપસ્સન્ । વ્યોમનિ દહરાકાશે । મહોદયઃ મહસાં તેજસાં ઉત્સવાનાં વા ઉદયઃ । ઉદીયમાનતેજોરૂપઃ, ઉદીયમાનોત્સવરૂપો વા તવ તનુઃ ભવતિ । "મહ ઉદ્ભવ ઉત્સવ" ઇત્યમરઃ । શાબ્દાનન્દત્રિપુટી ઉદ્યમાત્મકઃ કારણસ્પન્દઃ આર્થિકાનન્દત્રિપુટી ઉદ્યમાત્મકો વા । ઊર્મિરૂપેણાન્તર્બહિશ્ચ ક્રિયાકૃતિરૂપેણ વિશ્‌વોત્તીર્ણશ્ચેદુદીયમાનતેજોરાશિરૂપેણ યોગીશ્વરો યતિઃ । ઉદીયમાનોત્સવરાશિરૂપેણ ભોગીશ્વરો ભૂપતિર્વા ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ । વ્યોમનીશ્વરીત્યેકપદવિવક્ષાયાં લૃક્સમાસાન્વયેન દહરાકાશે વૃત્તિનિયામિકે ઇતિ સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ । પ્રાગચિત્પદપરિગ્રહાત્તત ઇતિ પાઠે --- યથા શાબ્દિકાકારચિન્મયપદપરિગ્રહાત્પૂર્વં પ્રથમઃ સ્પન્દઃ । શબ્દજ્ઞાનજડઃ ઉદ્યમમાત્રશરીરકઃ । તથા આર્થિકજડક્રિયાપદપરિગ્રહાત્પૂર્વં પ્રથમઃ સ્પન્દશ્ચિન્મયોપિ અર્થક્રિયાજડઃ । ઉદ્યમનાત્રશરીરકએવવ । તતઃ પશ્ચાત્ શાબ્દિકજ્ઞાનસ્પન્દઃ આર્થિકક્રિયાસ્પન્દો વા વિશ્વોત્તીર્ણસ્સન્ મહોદય ઊર્મિઃ ક્રિયાકાર્યતરઙ્ગરૂપો ભવતીત્યર્થઃ । મહોદયા ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગપાઠે -- સ્ત્રી તનોર્વિશેષમમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 21-43 ॥
<।2-21-43>
<2-22-44>
એવં કર્તૃકાર્યક્રિયામયત્રિપુટ્યા એવ જ્ઞાનક્રિયોર્ભિરૂપેણ મહોદયતનુરૂપતાં નિરૂપ્ય તસ્યા એવ સ્થાનભેદપ્રયુક્તખેચરીદૃક્વરીદિક્ચરીગોચરીત્વરૂપન્નવક્ષ્યમાણલક્ષણ ધર્મપઞ્ચકાત્મના ત્રિચતુઃ પઞ્ચવાહમહાર્થતામપિ દર્શયતિ ----
સ્ફારિ (સ્વાદિ) તા જનનિ! સે (ને) યમેષણા
ખેચર (ત્વસ[ત્યસુ]મુપાશ્રિતા દિશિ ।
ભક્ષચક્રમનુજગ્મુષી ગવી
પ્રાપ્તગોચરપદા ભવ[વઃ] સ્વયમ્

સ્ફારિ (સ્વાદિ) તેત્યાદિના । હેજનનીતિ હેતુગર્ભિતસમ્બુદ્ધિઃ । સેયમેષણા । પૂર્વોક્તકર્તૃકાર્યક્રિયાત્રિપુટીપ્રથમસ્પન્દોદ્યમાત્મિકા ઇચ્છા । સ્ફારિતા સ્ફુરત્તાં પ્રાપિતા દ્વિતીયસ્પન્દાત્મકોર્મિરૂપેણ પ્રકટિતેત્યર્થઃ । સ્વાદિતા જનનિ નેયમેષણેતિ પાઠે ---- ઇય મેષણા ન સ્વાદિતા । સૃષ્ટિસઙ્કલ્પસ્ય "ઇચ્છામાત્રં પ્રભોસ્સૃષ્ટિઃ ક્રીડાર્થમિતિચાપરે" ઇત્યુક્તપ્રકારેણ ક્રીડાદ્યાત્મકતમા નિરહંકૃતિરૂપત્વાદ્વિષયલૌલ્યેનાનનુભૂતા સતીત્યર્થઃ । તદુક્તં શ્રુત્યા "અનુશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ" ઇતિ । અથવા, સ્વાદિતા ના નૃશક્તિર્મનુષ્યો ભવતિ ઇતિ વા અર્થઃ । ખે દહરાકાશે ભૂતાકાશે ચ । અસમુપાશ્રિતા । અસ્ અં ઇતિ શાક્તાનુત્તરવિસર્ગપ્રાણસ્પન્દમાત્રં તદીયં અં ઇતિ શામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગનાદસ્પન્દમાત્રં ચ ઉપાશ્રિતા અસમુપાશ્રિતાસતી । ખે દહરાકાશે ભૂતાકાશે વા ચરતુ । તેન ખેચરીનામશક્તિશ્ચ ભવત્વિતિ "પ્રાથનાયાં લોટ્" ખેચરત્યસુમુપાશ્રિતેતિ પાઠે --- અસું પ્રાણં ઉપાશ્રિતા સતી ખેચરતિ । દહરાકાશમાત્રચારિણી । અન્તઃ ખેચરીનામિકા, ભૂતાકાશમાત્રચારિણી । બહિઃ ખેચરીનામિકા ચ । મુદ્રાશક્તિર્ભવતીત્યર્થઃ । તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે અન્યોન્યલક્ષણભેદેન ખેચરીમુદ્રાલક્ષણમ્ "અન્તર્લક્ષો બહિર્દૃષ્ટિર્નિમેષોન્મેષવર્જિતઃ । ઇયં સા ખેચરી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા" ઇતિ । એવમુત્તરત્રાપિ મુદ્રાશક્તિલક્ષણાદિકં બોધ્યમ્ । દિશિ । ચરત્વસમુપાશ્રિતેતિ પૂર્વપાઠાનુષઙ્ગેણ, ચરત્યસુમુપાશ્રિતતિ દ્વિતીયપાઠાનુષઙ્ગેણ વા, દિક્ચરીનામિકા શક્તિર્મુદ્રા વા ભવતીતિ પૂર્વવદેવાન્યયઃ । અક્ષચક્રં આદિક્ષાન્તપ્રત્યાહારેણ માતૃકાર્ણચક્રં, ઇન્દ્રિયચક્રં ચ । અનુ અનુસૃત્ય જગ્મુષી । ગવી ગોચરીનામ શક્તિઃ । ગોશબ્દસ્ય ચક્ષુર્વાગાદીન્દ્રિયતદ્વૃત્તિવાચકત્વાત્ દૃક્ચરીનામ્ની ચ શક્તિઃ વાગાદીન્દ્રિયરૂપિણી મુદ્રા ચ ભવતીત્યર્થઃ । તતઃ પ્રાપ્તગોચરપદા । ગોચરપદં વિષયેન્દ્રિયસંસર્ગસ્થાનમ્ । ગોશબ્દસ્ય "સ્વર્ગેષુપશુવાગ્વજ્રદિઙ્નેત્રઘૃણિભૂજલે । લક્ષ્યદૃષ્ટ્યોઃ સ્ત્રિયાં પુંસિ ગૌઃ" ઇત્યમરકોશાત્ । "ગૌઃ । ગ્મા । ક્ષ્મા" ઇથિ સાંખ્યસૂત્રેષુ ભૂપર્યાયતયા પાઠાશ્ચ । ભૂવાચકત્વસ્યાપ્યવગમાત્ ભૂમિસઞ્ચારસ્થાનં ચ પ્રાપ્તા પ્રાપ્તગોચરપદા । સ્વયંભવ । ભૂચરીનામ્ની શક્તિર્મુદ્રા ચ ભવેતિ પ્રાર્થનાયામામન્ત્રણે વા લિઙ્ । ભવઃ સ્વયમિતિ પાઠે --- "ભૂસત્તાયામિતિ ધાતોઃ" ભવતીતિ ભવ ઇતિ સત્તામાત્રશરીરકશ્શઙ્કરો વા સ્વયં ભવતીતિ સ્વયંભુબ્રહ્મા પ્રકૃતિરૂપો વા । ભવશબ્દસ્ય સંસારશિવયોર્વાચકત્વાદ્યથાધિકારં જીવશિવસંસારાન્યતરરૂપો વા શિવાત્મકએવ ભવતીત્યર્થઃ । એવમત્ર ભવશબ્દશ્લેષમહિમ્ના મઙ્ગલજન્મજીવશિવસંસારવાગર્થસ્વયંભુબ્રહ્મપઞ્ચકબ્રહ્મણાં ખેચર્યાદિપઞ્ચશક્તીનાં ચ યથેચ્છં મુદ્રાશક્તિચતુષ્ટયપઞ્ચકાન્યતરસામરસ્યેનાભેદવિવક્ષયા ભેદે વા નાદનવકશ્રીચક્રેપિ શૈવશાક્તચતુઃપઞ્ચપીઠકોણાન્યતરાત્મના ચ આશ્લિષ્ટજિવિતપુરુષાર્થચતુષ્ઠયરહસ્યં સ્વસ્વરૂપસુખે મોક્ષાખ્યં પઞ્ચમપુરુષાર્થરહસ્યં ચ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા કિંચિદિવોન્મીલિતમિત્યપિ સુધીભિરવસેયમ્ ॥ 22-44 ॥
<।2-22-44>
<2-23-45>
પૂર્વશ્લોકોક્તખેચર્યાદિપઞ્ચવિધનાદબિન્દુલિપિતમુદ્રાશક્તિષુ પૂર્વોક્તપ્રકારેણાન્યતમાન્તભાવે ચતુર્ણામેવ બહિસ્સસ્ત્રીકચાતુર્વર્ણ્યચાતુરાશ્રમ્યચતુર્વર્ગાદિવાગર્થરૂપેણ સાવયવપ્રકૃતિરૂપતામન્તઃ પરાપશ્યન્ત્યાદિનિરવયવપરાનાદપ્રકૃતિરૂપતાં ચ પઞ્ચમીં વિવૃણોતિ ---
ખેચરપ્રભૃતિ યચ્ચતુષ્ઠયં
સાર(હંસ)સાંશ) મમ્બ! તવ તદ્દ્વહિર્વપુઃ ।
યદ્દ્વયાદ્વયવિભાગઘસ્મરમ્
તન્નિરંશમબહિર્ન (ર્નુ) વાક્પદમ્

ખેચરીપ્રભૃતીત્યાદિના । હેઅમ્બ! ખેચરીપ્રભૃતિ યત્ ચતુષ્ઠયં । પૂર્વોક્તપ્રકારેણ ગોભૂચર્યોઃ ર્દૃગ્દિક્ચર્યો ર્વા ઐક્યવિવક્ષયા યચ્ચતુષ્ટયં । સારં ઘનીભૂતપયોનવનીતકરકાદિવત્ સ્થિરાંશરૂપમ્ । તવ વાગર્થરૂપિણ્યાસ્તત્ બહિર્વપુઃ દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતત્વેન વ્યવહાર્યં ત્વદીયબાહ્યનાદશરીરમિત્યર્થઃ । હંસમમ્બેતિ સાશમમ્બેતિ વા પાઠાન્તદ્વયપક્ષે --- પ્રાણસઞ્ચારરૂપં શામ્ભવવિસર્ગવિલાસ્યાત્મના, શાક્તવિસર્ગવિલાસાત્મના વા નામરૂપાભ્યાં સાવયવરૂપં ચેત્યર્થઃ । યત્ વપુઃ દ્વયાદ્વયવિભાગઘસ્મરં નામરૂપાત્મકદ્વયવિભાગસ્ય પ્રાણસ્પન્દાત્મકાદ્વયવિભાગસ્ય ચ ઘસ્મરં ભક્ષકમ્ । તદુભયપ્રકાશકં વા । યત્ વિમર્શમયપરાનાદાત્મકં વપુરસ્તિ તન્નિરશમ્ । નામરૂપયોર્ભેદાભાવાત્ પ્રકાશે વા તદૈક્યાદિત્યાશયઃ । અતએવ અબહિઃ યહિર્નવર્તતે । અતએવ ન વાક્પદં વાચા પદ્યતે વક્તું પ્રાપ્તું વા ઇતિ વાક્પદમ્ । તાદૃશં ન ભવતીતિ નવાક્પદમ્ । નાદૈકશરીરત્વાદ્વાચામગોચરમિત્યર્થઃ । યદ્વા, તન્નિરંશં નાદશરીરં અબહિર્ન, આભ્યન્તરં ન ભવતિ કિમિતિ પ્રશ્નાર્થે કાકુઃ । આભ્યન્તરમેવેત્યર્થઃ । કુત ઇતિચેદ્યતો વાક્પદં પરાપશ્યન્ત્યાદિવાક્ચતુષ્ટયવૃત્તિરૂપેણ "બિન્દ્વર્થચન્દ્રરોધિન્યો નાદનાદાન્તશક્તયઃ । વ્યાપિકા સમનોન્મન્યો નવનાદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ" ઇત્યુક્તનાદનવકશરીરેણ વા પદ્યમાનં વાગાત્મનૈવ પદ્યમાનરૂપમ્ । અતઃ અબહિઃ આભ્યાન્તરમેવાર્થશરીરેણ શબ્દશરીરેણાપિ અબહિઃ અકારાદ્વહિર્ભૂતં ઇતિ વાઽર્થઃ યથેચ્છં વા હેતુહેતુમદ્ભાવઃ । યતો અબહિઃ અતએવ નિરશમિતિ । યતો નિરંશં અતએવ દ્વયાદ્વયવિભાગઘસ્મરં । અતએવ વાક્પદં ચ । વાગાત્મના નિત્યાર્તત્વાદિતિ ભાવઃ । અબહિર્નુ વાક્પદમિતિ પાઠે -- નુ ઇતિ વિતર્કે । અબહિર્નુ મનોગમ્યત્વેન આભ્યન્તરં કિમિત્યર્થઃ । કુત ઇતિ ચેત્, યતો વાક્પદં મનોગમ્યસ્યૈવ વાચાપિ પદ્યમાનત્વાદિતિ ભાવઃ । તદપ્યુક્તં શ્રુત્યા ---- "યદ્ધિ મનસા ધ્યાયતિ । તદ્વાચા વદતિ । તત્કર્મણા કરોતિ" ઇતિ । યદ્વા, નુ નિશ્ચયે । વાક્પદંનુ વાગ્ગોચરમેવ ખલુ । કુત ઇતિ ચેત્ યતો અબહિઃ । આપ્યસર્પકુણ્ડલીતત્પરત્વેનાનૂહ્યમ્ । અતો વાક્પદમેવેતિ ભાવઃ । યદ્વા, નુ ઇતિ સંશયે વા । "મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્" ઇતિ શ્રુતેઃ વિમર્શૈકલભ્યમ્ । ઇતિ વાઽર્થઃ ॥ 23-45 ॥
<।2-23-45>
<2-24-46>
અથ સર્વાન્તરવિમર્શમયનાદશરીરેણ સહ પઞ્ચવૃત્તિરૂપિણ્યાઃ પરાવાગ્દેવતાયા બહિરન્તર્ગમાગમાભ્યાં કુલાકુલભાવં નિર્દર્શયન્ શિવશક્ત્યોરકુલકુલભાવં, શિવસ્ય શક્તિવિશ્રાન્તિસ્થાનત્વં ચ દર્શયતિ ------
પઞ્ચવૃત્તિતનુરમ્બ! નિર્ગતા
શક્તિરર્પિતકુલપ્ર(ભા) થાસના ।
ત્વં શિવાદકુલતસ્સમેયુષી
તેન તત્ર પુનરે(ષ)ષિ વિશ્ર (મઃ) મં

પંચવૃત્તીત્યાદિના । હેઅમ્બ! અર્પિતકુલપ્રથાસના ત્વયા, શિવેન ચ અર્પિતં અન્યોન્યસ્મિન્ સમર્પિતમ્ । યત્કુલં નાદવાગર્થત્રિપુટીપઞ્ચવાહાદિસજાતીયસમૂહઃ । ચાતુર્વર્ણ્યાદિ ચ । "સજાતીયં કુલં સ્મૃતમ્ " ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ । તસ્ય પ્રથા પૃથૂગવઃ । વિસ્તાર ઇતિ યાવત્ । પ્રભાસનેતિ પાઠે -- કુલસ્ય ત્રિપુટ્યાદિસજાતીયસમૂહસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યાદિકુલધર્મસ્ય વા પ્રકાશ ઇત્યર્થઃ । તાદૃશી પ્રથા પ્રભાવા આસનં યસ્યાસ્સા । અતએવ પઞ્ચવૃત્તિતનુઃ । શિવેન ત્યય્યર્પિતકુલપ્રથા (ભા) વસ્થાયાં પઞ્ચેન્દ્રિયાદિવૃત્તિં તનોષિ વિસ્તારયસીતિ શિવે ત્વદર્પિતકુલપ્રધા (ભા) વસ્થાયાં ચ તત્રસ્થૈવ પઞ્ચેન્દ્રિયપઞ્ચભૂતપ્રાણાદિવૃત્તિં ક્ષપયસિ ચેતિ પઞ્ચવૃત્તિતનુઃ । ત્વં અકુલતઃ મૂલાધારસ્થાનુત્તરાકારનાદકુલસહસ્રારાત્, આકારવર્ણકુલધર્મરહિતાદ્વા, શિવાતચ્ જીવશિવાત્ । તથા નાદપ્રાધાન્યેન સત્યપિ કુલધર્મે વર્ણપ્રાધાન્યેન સકુલધર્મસમ્બન્ધરહિતાત્ બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થાકારનાદસહસ્રારાચ્ચ । શિવાત્ પરશિવાઞ્ચ । કુલહીનાચ્ચેતિ ગમ્યતે । "વશ્ કાન્તૌ" ઇતિ ધાતોઃ વર્ણવ્યત્યયેન સિંહાદિગણપઠિતેન ઇચ્છાપરપર્યાયકાન્તિમજ્જીવશિવાચ્ચ નિર્ગતા શક્તિસ્સતી તેન જીવશિવેન પરશિવેન વા કુલાકુલધર્મભેદેન પુનસ્સમેયુષી તત્ર કુલસહસ્રારે જીવે । અકુલસહસ્રારે પરશિવે વા । વિશ્રમં એષિ પ્રાપ્નોષિ । પુનરેષ વિશ્રમ ઇતિ પાઠે --- એષ જીવપરશિવનિર્ગમાગમાત્મકએવ તવ વિશ્રાન્તિલક્ષણાણવવિસર્ગરૂપિણ્યાઃ વિશ્રમ ઇત્યર્થઃ । અતએવ કુલાકુલયોર્જીવશિવાત્મના શક્તિશિવરૂપત્વમ્ । તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે ---- "મૂલાધારાન્તરં ચક્રષટ્કં કુલમિતિ સ્થિતિઃ । ગ્રન્થિત્રયં તત્ર દેવિ ચક્રદ્વિતયગર્ભિતમ્

પૃથ્વ્યાપચક્રદ્વિતયં બ્રહ્મગ્રન્થિપદોદિતમ્ । વહ્નિસૂર્યમયં ચક્રદ્વયં તેજોમયં મહત્

વિષ્ણુગ્રન્થિપદેનોક્તં તૈજસં સર્વસિદ્ધિદમ્ । વાય્વાકાશદ્વયીરૂપં ચક્રદ્વિતયમુત્તમમ્

રુદ્રગ્રન્થિપદેનોક્તં મઙ્ગલાયતનં મહત્" ઇત્યાદિ । કૌલોપનિષદિ ચ ---- "અકુલં શિવ ઇત્યાહુઃ કુલં શક્તિરુદીરિતા । કુલાકુલાનુસન્ધાનં કૌલમિત્યભિધીયતે" ઇતિ । "કૌલિની કુલયોગિની" ઇતિ લલિતાસહસ્રનામોક્તિશ્ચ । એતેન મહાકાલ્યાસ્સાધકજીવાભેદેન શિવકાલાર્થશરીરત્વં કાલશિવસ્ય ક્રિયાવાગર્થશરીરસ્ય કાલીવિશ્રાન્તિસ્થાનત્વં ચ કણ્ઠોક્તં સિદ્ધમ્ ॥ 24-46 ॥
<।2-24-46>
<2-25-47>
એવમુક્તમર્યાદયા પૂર્વોક્તખેચર્યાદિશક્તિપઞ્ચકમેવ યૌક્તિકપાંચભૌતિકવૃત્તિપઞ્ચકાત્મના પરસ્પરધર્મિધર્મવિવક્ષાભેદેન શિવશક્તિનામપઞ્ચકવ્યવહાર્યે ભવતીત્યાહ ----
યિક્તિતોન્વ તવ વૃત્તિપઞ્ચકં
પંચભૂતગુણવૃત્તિ લક્ષ્યતે ।
ધર્મવૃત્તિકૃતસિદ્ધનામકં
ધર્મવૃત્તિકૃતશક્તિનામ તે[યત્]

યુક્તિત ઇત્યાદિના । હેઅમ્બ! તવ વૃત્તિપંચકં । પૂર્વોક્તખેચર્યાદિરૂપમ્ । યુક્તિતઃ મેલાપાખ્યયોગાત્ જ્ઞાનસઙ્ગતેશ્ચ । "યોગસ્સન્નહનોપાયજ્ઞાનસઙ્ગતિયુક્તિષુ" ઇત્યમરઃ । પઞ્ચભૂતગુણવૃત્તિ । પઞ્ચભૂતાનિ ગુણાઃ શબ્દાદયશ્ચ વર્તન્તે યસ્મિન્ વૃત્તિપંચકે તત્ । તથા પઞ્ચસુ ભૂતેષુ ગુણેષુ ચ વર્તતે ચ વૃત્તિપઞ્ચકમિતિ ચ વિગ્રહભેદેન પઞ્ચભૂતગુણવૃત્તિ । લક્ષ્યતે । અતએવ ધર્મિવૃત્તિકૃતસિદ્ધનામકં ધર્મિવૃત્તિભિઃ વામદેવાદિભિઃ પાર્થિવો ગન્ધ ઇત્યાદિભિશ્ચ કૃતૈઃ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યૈશ્ચ સિદ્ધાઃ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવા ઇતિ નામાનિ યસ્ય વૃત્તિપઞ્ચકસ્ય તત્ ધર્મિવૃત્તિકૃતસિદ્ધનામકં । તથા ધર્મવૃત્તિભિઃ વ્યોમેશ્વરીખેચર્યાદિભિઃ ગન્ધવતી પૃથિવીત્યાદિભિશ્ચ કૃતશક્તિનામ કૃતાદિકાલક્રિયાશક્તિનામાપિ । તે ત્વદીયમેવ । કૃતશક્તિનામ યદિતિ પાઠે -- યત્ ધર્મવૃત્તિકૃતશક્તિનામ તદેવ વૃત્તિપઞ્ચકં ધર્મિવૃત્તિવિવક્ષયા કૃતસિદ્ધનામકમભ્યર્હિતત્વેન શિક્ષિતસિદ્ધનામકમપિ ભવતીત્યર્થઃ । યથા ધર્મભેદવિવક્ષયા બ્રાહ્મીવૈષ્ણવીરૌદ્રીગૌયમ્બિકા ચેત્યાદિશક્તિભેદઃ । ભૌતિકધર્મ્યૈક્યવિવક્ષયા કાલશિવૈક્યં ચ । તથૈવ ધર્મિભેદવિવક્ષયા બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવા ઇતિ સિદ્ધભેદઃ । ધર્મ્યૈક્યવિવક્ષયા ભૂતપ્રકૃતિઃ કાલીત્યાદિશક્ત્યૈક્યં ચ સમાનમેવેત્યન્યતમયુગલે સ્વરૂપૈક્યેન નવવિધૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષો વેતિ ભાવઃ । એતેન જ્ઞાનક્રિયયોર્વર્મધર્મિભાવોઽપિ ઐચ્છિક ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ 25-47 ॥
<।2-25-47>
<2-26-48>
એવમુક્તસશક્તિભૂતપંચકં બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિનામમાત્રભિન્નપંચબ્રહ્મસુખાત્મકં ત્વદીયોન્મનીનાદાકૃતિત્વેન વેદિતા કૃતાર્થ એવેત્યાહ ---
બ્રહ્મણઃ પ્રભૃતિસિદ્ધપંચકં
ભારતીપ્રભૃતિશક્તિપંચકમ્ ।
સન્મનીં સ્મરતિ યસ્તવાકૃતિં
સિદ્ધ[વર્ત્મનિ[પર્વણિ] જયત્યસૌ જનઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રભૃતીતિ । બ્રહ્મણઃ પ્રભૃતિ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવાત્મકમિત્યર્થઃ । સિદ્ધાનાં પંચકં । ભારતીપ્રભૃતિ ભારતીલક્ષ્મીગૌરીવામામ્બિકાત્મકં શક્તિપઞ્ચકં ચ । યો જનઃ જનિમાનપિ સાધકઃ । તવ ઉન્મનીમાકૃતિં સ્મરતિ । ઉન્મનીનાદાત્મના ઘનીભૂતાકૃતિં સ્મૃતિવિષયાં કરોતિ । અસૌ સ્મૃત્યારૂઢત્વદીયોન્મન્યાકૃતિત્વેન નાદોન્મનીવૃત્તિકસ્સાધકઃ । સિદ્ધવર્ત્મનિ સિદ્ધમાર્ગે જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે । સિદ્ધપર્વણીતિ પાઠે પૂરયતિ ગણનામિતિ પર્વ । સંખ્યાનં । કિઞ્ચ નિત્યા રશ્મિબૃન્દેપિ દ્વાદશાન્તબિન્દૌ ઉન્મનીનાદવૃત્તિકઃ તુરીયવિમર્શવક્ષ્યમાણપાર્થિવાદ્યાકાશાન્તમાતૃકાવિદ્યાપીઠાત્મકઃ । જયાકાલીશક્ત્યાત્મના સ્વયમેવાચરતીત્યાચારાર્થે કિપ્ । સિદ્ધસઙ્ઘ્યાપૂરકો ભવતીત્યર્થઃ । સ્મરતીત્યનેન સ્મર્તુરેવેદૃશં ફલં । કિમુત વૈદિતુરિતિ ભાવઃ ॥ 23-48 ॥
<।2-26-48>
<2-27-49>
અથ સાધકસ્યાપિ વસ્તુભેદબુદ્ધિં નિરાકર્તું વાસનાસૃષ્ટિહેતુતામાહ ---
ત્વં પ્રકાશયસિ યં સ સૃજ્યતે
ધર્મિધર્મતનુરર્થ ઈશ્વરે ।
યઃ પ્રકાશ ઇહ સ ત્વયા કૃત
સ્તત્તદાકૃતિરુપૈતિ સૃષ્ટિતામ્

ત્વમિત્યાદિના । ઇહ ઉન્મનીનાદાત્મકશિવશક્તિસામરસ્યાકૃતૌ । ત્વં તાદૃશવિમર્શબિન્દુનાદાત્મિકા ત્વમિત્યર્થઃ । યં સાધકં પ્રતિપ્રકાશયસિ । પ્રકાશ ઇવાચરસિ પ્રકાશ્યરૂપેણેતિ ભાવઃ । ધર્મિધર્મતનુઃ ધર્મિણં નાદાત્માનં ધર્મતયા દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતાત્મકબૈન્દવવાગર્થશરીરતયા વૈપરીત્યેન વા ધર્મં વાગાર્થશરીરં નાદાત્મના વા તનોતિ વિસ્તારયત્યન્યતરં ક્ષીણયતિવેતિ ધર્મિધર્મતનુઃ । કાકાક્ષિન્યાયેન ધર્મિધર્મોભયાત્મકશરીરો વા ઇતિ ચાપ્યર્થઃ । અતએવ ઈશ્વરે અર્થઃ । નરનાર્યન્યતરજીવરૂપેણ અર્થંશરૂપઃ । ધર્મિધર્મોભયશરીરકો વા સૃજ્યતે । અતએવાર્થયતિ કાન્તા કનકાદ્યવિદ્યકપુરુષાર્થં વિદ્યામયં કૃત્યપંચકપાણ્ડિત્યં સ્વસ્વરૂપાનુભવપુરુષાર્થં વેત્યર્થશ્ચ । ઈશ્વરે ઇતિ પ્રયોજકત્વવિવક્ષયા અધિકરણવિવક્ષયા વા યથાક્રમં સપ્તમી યોજ્યા । ઈશ્વરપ્રયુક્ત ઈશ્વરાધિકરણકો વા આવિદ્યકં વિદ્યામયં વા કામં કામયમાનો ભવતીત્યર્થઃ । તદુક્તં ગીતાસુ ભગવતાપિ --- `યો યો યાં યાં તનું ભક્તશ્શ્રદ્ધયાર્ચિતુ મિચ્છતિ । તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામેવ વિદધામ્યહમ્ ॥ સ ત વા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્યારાધનમીહતે । અન્તવસ્તુ ફલં તેષાં તદ્ભવત્યલ્પમેધસામ્ઽ ઇત્યાદિના તદુભયપુરુષાર્થફલસ્યાપ્યલ્પભમેધસ્ત્વેનાંતવત્વમપિ દર્શિતમ્ । સ્વસ્વરૂપતત્વાવબોધોત્તરં વિદ્યામયપુરુષાર્થસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વદૃશૈવાન્તવત્ત્વં ન સ્વરૂપદૃશા । સ્વરૂપદૃશા તુ વિદ્યાવિદ્યયોર્દ્વયોરપ્યાત્મવિભૂતિરૂપેણૈવાનન્ત્યાદીત્યપિ બોદ્ધ્યમ્ । કિઞ્ચાત્ર ઈશ્વર અર્થ ઇતિ શાબ્દાર્થાન્યતરબ્રહ્મમાત્રનિષ્ઠયા નાદાત્મકતદુભયસામરસ્યાભાવેનાસમ્પૂર્ણાત્મરૂપ એવેશ્વરોપીતિ ધ્વનિતોર્થઃ । અતએવ "યો મન અન્તરો યમયતિ યં મનો ન વેદ યસ્ય મનશ્શરીરં । ય આત્માનમન્તરો યમયતિ" ઇત્યાદિ । "એષત અત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇત્યાદ્યન્તર્યામિબ્રાહ્મણમપિ અસમ્પૂર્ણચિદાભાસસ્યૈવેશસ્ય કૂટસ્થતાદાત્મ્યેનાન્તર્યામિત્યં દ્યોતયતિ ન કૂટસ્થાત્મનોન્તર્યામિત્વં અનવસ્થાપત્તેરિતિ । અતએવ "ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોન્તસ્સદાશિવઃ" ઇતિ । તન્ત્રાન્તરમપીશ્વરસ્યૈવ બહિરુન્મેષતત્પરત્યાન્તર્યામિતાં દ્રઢયતિ --- સઃ ત્રિવિધોપિ સાધકસ્સૃજ્યતે । તત્તદ્વાસનામય્યા ત્વયૈવેતિ શેષઃ । સતુ સાધકો ભૂત્વા સૃષ્ટ્યવયવરૂપેણ સૃષ્ટાવન્તર્ભવતીતિ ભાવઃ । યશ્ચ સિદ્ધઃ ઇહ પૂર્વોક્તત્વદીયોન્મન્યા કૃતાવેવેત્યર્થઃ । પ્રકાશઃ પ્રકાશાભિન્નસ્વરૂપએવ । ત્વયા ઉન્મનીનાદાત્મિકયા કૃત ઇતિ કાલશિવસ્યાપ્યસ્વાતન્ત્ર્યવચનં નહિનિન્દાન્યાયેન નાદશક્તિપ્રાધાન્યદ્યોતનપરમ્ । તદુક્તં સૌન્દર્યલહર્યામ્ ----- "શિવશ્શક્ત્યા યુક્તો યદિ ભવતિ શક્તઃ પ્રભવિતુમ્" ઇત્યાદિના । સઃ તાદૃશસ્વરૂપસિદ્ધઃ ઉત્તમાધિકારી । તત્તદાકૃતિઃ । સ્વચ્છયૈવ તત્તદ્દેશકાલપદાર્થાદિરૂપસ્સન્ । સૃષ્ટિતાં સૃષ્ટિધર્મતાં સૃષ્ટિસારૂપ્યમિતિ યાવત્ । ઉપૈતિ ભજતે । સૃષ્ટિસ્વાતન્ત્ર્યં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ । "વ્યાયતીવ । લેલાયતીવ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ પરદૃષ્ટ્યા સૃષ્ટિસારૂપ્યમિવ ભજતે ઇતિ ભાવઃ । અતએવોક્તં દ્વાદશમઞ્જરિકાસ્તવેપ્યનેનૈવ કવિના "મનુષ્યાસ્તિર્યે ચો મરુત ઇતિ લોકત્રયમિદં ભવામ્ભોધૌ મગ્નં ત્રિગુણમયમાયાવિલસિતમ્ । કટાક્ષશ્ચેપ્યત્ર ક્વચન તવ માતઃ કરુણયા શરીરી સધોયં વ્રજતિ પરમાનન્દતનુતામ્" ઇતિ ॥ 27-49 ॥
<।2-27-49>
<2-28-50>
અથોક્તોન્મનીનાદાત્મના ચિન્મયશરીરિણ્યાઃ પરદેવતાયાશ્ચિત્તાપરપર્યાયવાસનામયનાદશરીરસ્યાપિ પ્રમયાર્થમણ્ડલશેષતાનિબન્ધનચિદ્વિલાસરૂપત્વેનાનિત્યતાં દ્યોતયન્વક્ષ્યમાણગુરુપુષ્પસઙ્કો ચક્રમેપિ વાગર્થષડધ્વમૂલશિષ્યૌયગુરુપુંક્તેર્મૂલરૂપતામાહ ----
ત્વં હિ ચિત્તનુરતો ન ર્ચિત્તતા
સ્વે(સ્વે) ન તે વિષયચિ (ત્ર) તતાં વિના ।
શિષ્યસે યદિ વિનાર્થમણ્ડલં
સર્ગસમીનિ કુતો (સ્તુ) સ્તિ ચિત્તતા

ત્વંહીત્યાદિના । ત્વં ઉન્મનીનાદાકૃતિસ્ત્વમિત્યર્થઃ । હિ યસ્માત્ । ચિત્તનુ ચિત્તં તનોષિ વિસ્તારયસિ ક્ષીણયસીતિ વ્યુત્પત્તિભેદેન । જ્ઞાનક્રિયોભયધનશક્તિસ્વરૂપિણી । અતએવ ચિચ્છરીરા ચ । અતઃ કારણાત્ તે તવ । વિષયચિત્તતાં વિના વિષયાકારેપિ ચિદ્વૃત્તિતાં વિના । ચિત્રતાં વિનેતિ પાઠે --- પ્રપઞ્ચવિષયકવૈચિત્ર્યે ચિચ્ચમત્કારવૃત્તિતાં વિનેત્યર્થઃ । અતએવોક્તં તન્ત્રાન્તરે "ચિદેવ પ્રથમં ચિત્તં વિષયાસઙ્ગતસ્તતઃ । પ્રપઞ્ચકારતાં પ્રાપ્તં ચિત્રમિત્યભિધીયતે" ઇતિ । ચિત્રાપૂર્ણમાસ્યાત્મિતા ચ વત્સરકાલમુખત્વાદિતિ ભાવઃ । ખે દહરાકાશે ભૂતાકાશે વા । ચિત્તતા નઃ । ચિત્તવ્યવહારો નાસ્તિ । સ્વેનેતિ પાઠે --- સ્વેન સ્વચિત્સ્વરૂપેણેત્યર્થઃ ।
એવં સ્ફટિકલૌહિત્યાદિવત્ વિષયોપરક્તૌ કલ્પિતવૈષયિકચિત્તરૂપતાં પરદેવતાયાઃ નિષિધ્ય તચ્છેષિતયાપિ તન્નિષેધસિદ્ધિ કૈમુતિકન્યાયતો દર્શયન્ વૃત્તિજ્ઞાનક્રિયામયજડપ્રકૃતેઃ મહાર્થક્રમસૂચિતપરૌઘમહૌઘદિવ્યસિદ્ધમાનવશિષ્યૌવાખ્યષડ્વિધગુરુપંક્તિક્રમે શિષ્યૌઘાખ્યગુરુપંક્તેરપિ ક્રમમૂલરૂપતાં સતિ વાગર્થસ્વાતન્ત્ર્યે દર્શયતિ --- શિષ્યસ ઇતિ । અર્થમણ્ડલંવિના પ્રમેયવાગર્થવિષયવર્ગમન્તરા સર્ગસીમનિ નિષ્કામકર્માનુષ્ઠાનાત્મકશાક્તવિસર્ગસ્ય પાર્યન્તિકવાગર્થસૃષ્ટિમાર્ગે । શિષ્યસે યદિ । જ્ઞાતૃસ્વકર્તૃત્વાદ્યપરપર્યાયજ્ઞાનક્રિયાદિ ફલગામિશેષિતારૂપેણ તિષ્ઠતિ ચેદિત્યર્થઃ । વિત્તતા ચિત્રવ્યવહારઃ કુતોસ્તુ ? ઇતિ સમ્ભાવનાયાં પ્રશ્ને યા લોપઃ । અસવર્ણમાણે સમીક્ષાનક્રિયાફલમાત્રભોક્તુઃ સત્યપિ કર્તૃત્વાદિતાદાત્મ્યાધ્યાસસમ્બન્ધે ચિત્તતત્વવ્યવહારયોગ્યતયા શિષ્યૌઘગુરુપંક્તિપ્રવેશયોસ્યત્વાચ્ચિન્મયમાનવજીવશક્તિરૂપએવ સઃ । ન સ્તમ્ભકુભ્યાદિવત્ નાપિ પશુપક્ષ્યાદિતિર્યગ્યોનિવદ્વાચૈત્યત્વવ્યવહારેણ સમ્બોધનાનર્હસ્તદીયશ્ચિત્તત્વવ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ । કુતોઽસ્તીતિ પાઠે ? કુતશ્ચિદપિ ચિત્તતા નાસ્તીતિ સ્પષ્ટોર્થઃ । ચિચ્છક્ત્યાઃ જનોક્તિં પ્રતિ શેષત્વાવસ્થાયામેવ વિષયધાનનોપરક્ત્યભાવે, શેષિતાવસ્થાયાં કૃતસ્ત્યા વિષયોપરક્તિરિતિ ભાવઃ । પ્રમેયં વિના પ્રમાતૃપ્રમાણાંશયોરપિ પ્રમાતૃત્વાદ્યસમ્ભવાત્ સ્તમ્ભકુમ્ભાદિજડપ્રમેયગતચૈતન્યવ્યવહાર ઇવ ચિન્મયપ્રમેયેપિ દેહેન્દ્રિયાદૌ વ્યવહારસિદ્ધિફલકશ્ચિત્તત્વવ્યવહારો અધ્યારોપસિદ્ધ્‌યત્વ ન વાસ્તવ ઇત્યક્ષરાર્થઃ ॥
<।2-28-50>
<2-29-51>
નનુ યદ્યચિત્પ્રમેયાર્થમણ્ડલગતએવ ચિત્તવ્યવહારઃ પરદેવતાયા નિષિદ્ધઃ, હન્ત તર્હિ મેયાન્તઃકરણસમષ્ટિરૂપસ્ય તસ્યૈવ વાસનાત્મના મહાપ્રમાતૃપ્રમેયાન્યતરત્રિપુટીશરીરઘટકત્વાત્ ત્રિપુટીચિચ્છક્તિરૂપિણ્યાઃ સૃષ્ટિકાલ્યાસ્સ્વરૂપભઞ્જક એવેત્યાશઙ્ક્ય તસ્યાશ્શક્તિલક્ષણજગદ્ધૃતોદરીત્વેન સૃષ્ટિકાલિકોન્મનીનાદશરીરાયાઃ ધ્યાન શ્લોકોક્તનિર્ણતોદરીત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાપયન્ તદીયચિન્મયવાસનાયાઃ સૃષ્ટિવૈચિત્ર્યાપરપર્યાયજડજાગતવિષયશબલતાં નિરાકરોતિ ------
વાસનાચનવિચિત્રતાપ[રં]દં
તત્પ્રસૂસ્ત્વમિહ કેવલૈવ ચેત્ ।
શક્તિલક્ષણજગદ્ભૃતોદરી
માનસૈન્દ્રિયકવસ્તુસૂ(નો)રસિ

વાસનેત્યાદિના । ઇહ માતૃમાનમેયાત્મકનાદનવકત્રિપુટીસર્ગસીમનિ । શક્તિલક્ષણજગદ્ભૃતોદરી । શક્તયઃ પૂર્વોક્તખેચર્યાદયો લક્ષણં યસ્ય જગતઃ । ગચ્છથીતિ જગદિતિ વ્યુતુપત્ત્યા ગતિમન્નાદનવકસમષ્ટેસ્તન્મયસ્યૈવ વા જગતઃ । યદ્વા, શક્તીઃ શક્તિવ્યાપિકાસમાનાપરપર્યાય ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તીર્લક્ષયતીતિ વા શક્તિલક્ષણમુન્મનીનાદાખ્યં વા વાગર્થસાધારણં જગત્ । તદ્બિભર્તીતિ વા । તેન ભ્રિયત ઇતિ વા શક્તિલક્ષણજગદ્ભૃતમ્ । તાદૃશં ઉદરં યત્વાસ્સા શક્તિલક્ષણજગદ્ભૃતોદરી । માનસૈન્દ્રિયકવસ્તુસૂઃ । મન ઇન્દ્રિયશરીરકમાત્રવસ્તૂનિ, સ્વાપ્નિકાનીવ પ્રાતિભાસિકવસ્તૂનિ । તદ્વિષયકવસ્તૂનિ વ્યાવહાકાણિ વા, ભૌતિકાનિ ચ સૂતે ઇતિ માનસૈન્દ્રિયકવસ્તુસૂઃ માનસૈન્દ્રિયકવસ્તુનોરસીતિ પાઠે --- મનોમાત્રશરીરકસ્ય તદ્વિષયકસ્ય ચ તથા ઇન્દ્રિયવૃત્તિમાત્રશરીરકસ્ય તદ્વિષયસ્ય ચ । તયોઃ સાક્ષિભાસ્યેન્દ્રિયવેદ્યવસ્તુનોરિતિ દ્વિવચનપ્રયોગગૂઢાભિસન્ધિઃ । યદ્વા, મન ઇન્દ્રિયમાત્રશરીરકાક્ષરાત્મવસ્તુના । ઉરસિ દહરાકાશે । શક્તિલક્ષણજગદ્ભૃતોદર્યા વાગર્થાક્ષમાલાયાઃ આત્મવસ્ત્વભેદવિવક્ષયા ઇત્થં ભાવલક્ષણતૃતીયાવિવક્ષયા વા અન્વયઃ । ઈદૃશી ઉક્તલક્ષણા ત્વમ્ । કેવલૈવ । ચિદ્રૂપિણી પૂર્વોક્તોન્મનીનાદમાત્રાકૃતિર્વા સજાતીયાદિભેદત્રયરહિતૈવ । તત્પ્રસૂ પૂર્વોક્તનાદનવકત્રિપુટીપ્રસવિત્રી તદીયવાસનામાત્રપ્રસવિત્રી વા અસિ ચેત્, વાસના ચ વિષયવાસનાપીતિ ચકારાર્થઃ । વિચિત્રતાપદં ન ભવતિ । ન વિચિત્રતાપરમિતિ પાઠે --- વાસનૈવ પરં ન વિચિત્રતા । વિચિત્રતૈવ પરં તાત્કાલિકી । ન તદીયાલ વાસના । ઇતિ પરશબ્દઃ વાસનાવિચિત્રતયોઃ અન્યતરતાદાત્મ્યભાવેન નાદનવકત્રિપુટ્યભેદસ્વાભાવ્યેન વા ચિન્મયસૃષ્ટિકાલીકૈવલ્યભાવબોધકઃ । ઉભયોરપિ ચિન્મયત્વાન્ન વિષયોપરક્તિઃ । ચિજ્જન્યવાસનાયા એવ વિષયોપરક્ત્યભાવે તજ્જનકચિતો વિષયોપરક્તિર્દૂરાપાસ્તૈવેતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
નનુ તર્હિ ચિન્મયવાસનાયા અપિ વિષયોપરક્ત્યભાવે જગત્સૃષ્ટેરેવાભાવાજ્જગન્માતૃત્વં ભજ્યેતેતીયમાશઙ્કા સ્વપ્નાવસ્થાયામિવ "માનસૈન્દ્રિયક, વૃત્તિલક્ષણાનેકકોટિબ્રહ્માણ્ડસૃષ્ટ્યાદિભિરપ્યસમ્પૂર્ણોદરીત્વબોધકશક્તિલક્ષણજગદ્ભૂતોદરીત્વવિશેષણેનૈવ નિરસ્તેતિ સર્વં રમણીયમિતિ સંક્ષેપઃ ॥ 29-51 ॥
<।2-29-51>
<2-30-52>
ઉક્તનાદનવકાત્મકવાગર્થજગત્પ્રકાશનેન તદેવ જગન્માતૃત્વં દ્રઢયતિ ---
સાર્વકાલિકમિદં જગત્ત્વયા
ભાસ્યતે વિધૃતશબ્દરૂપયા ।
આન્તરં જનનિ ! બુદ્ધિદર્પણે
બાહ્યમદ્યતનમક્ષરૂ(ઢ)પયા

સાર્વકાલિકમિત્યાદિના । હેજનનીતિ સાભિપ્રાયસમ્બુદ્ધિઃ । સાર્વકાલિકં ભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનકાલત્રયાપન્નમ્, જાગ્રદાદ્યવસ્થાપન્નં ચ । આન્તરં અન્તરાત્મનિ ભવતીતિ અન્તરા લોકત્રયાન્તરાલે વર્તતે ચત્યાન્તરં ઇદં ઇદમંશાત્મના સાક્ષિભાસ્યમ્ । ઇન્દ્રિયવેદ્યં ચ જગત્ ગચ્છતીતિ જગદિતિ વર્ણાગમવ્યુત્પત્ત્યા આતિવાહિકજીવરૂપમ્ । બુદ્ધિદર્પણે અવિષ્ઠાનકૂટસ્થકલ્પિતે દર્પણસ્થાનીયબુદ્ધિતત્ત્વે । વિધૃતશબ્દરૂપયા વિલક્ષણં યથા ભવતિ તથા પ્રાણાપાનાદિવૃત્તિભેદેન તદીયગતીન્દ્રિયવૃત્ત્યાદિભેદેન ચ ધૃતઃ શબ્દઃ દશવિધપ્રાણનાદતદ્બોધકદશવહ્નિકલ સ્વરાદિરૂપઃ । સ વિધૃતઃ શબ્દએવ રૂપં યસ્યાસ્તયા જીવાત્મકપરાવાક્છબ્દરૂપયા । તથા વિધૃતં વિના કીરકલવિકાદિનેવ ધૃતં શબ્દસ્ય વૈખરીશબ્દસ્ય રૂપં યયા દેહેન્દ્રિયજડપ્રકૃતિરૂપયા । તયા ચ વિધૃતશબ્દરૂપયા ત્વયા । જડાજડસામરત્યપ્રકૃતિરૂપયા ત્વયેત્યર્થઃ । ભાસ્યતે વક્ષ્યમાણલક્ષણભાસાકાલ્યાત્મના ભૂયતે । પ્રકાશ્યતે ચ । તથા બાહ્યં બહિર્ભવં, વબયોરભેદાદ્વાહ્યં વહનીયં ચ । અક્ષરૂઢયેતિ પાઠભેદલિઙ્ગાત્, વબયોરભેદવિવક્ષા ચ । અદ્યતનં "અદભક્ષણે" ઇતિ ધાતોર્ભોગકાલમાત્રાવસાયિ ભોગાયતનરૂપમ્ । અદ્ય જાગ્રત્સૃષ્ટ્યાદ્યવસ્થામાત્રાનુભૂયમાનં ચ । અક્ષરૂપયા જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયસઙ્ઘાતરૂપયા । તત્તદેન્દ્રિયકાર્યવૈખરીશબ્દપ્રવણવચનાદિવૈખરીવર્ણાક્ષમાલારૂપયા ચ । અક્ષરૂઢયેતિ પાઠે --ઇન્દ્રિયવિષયવૃત્ત્યા રૂઢયેત્યર્થઃ । ત્વયા ભાસ્યત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ॥ 30-52 ॥
<।2-30-52>
<2-31-53>
એવમુક્તપ્રકારકનાદનવકત્રિપુટ્યુપાસ્તેઃ પરમાવધિં દર્શયતિ -----
યાવદમ્ય! પુરુષસ્ય શાન્તતા
સપ્તમી સકલભાવવર્તિનઃ ।
તાવદ્દ્વયવિમર્શભિન્નતા
સાર્વ (કાલે(ભાવ) કવિમર્શભાવિતા

યાવદિત્યાદિના । હેઅમ્બ! સકલભાવવર્તિનઃ । જૈ અ 3 પા 1 સૂ 1 ॥ ભાવાર્થઃ કર્મશબ્દાઃ તેભ્યઃ ક્રિયાપ્રતીયેતૈષહ્યર્થો વિપદ્યતે । ઇતિ જૈમિનીયસૂત્રોક્તપ્રતિભાસિકવ્યવહારસત્તાર્થકભાવશબ્દસ્ય અન્તર્બહિઃ ક્રિયાબોધકત્વા તસ્યાશ્ચ ક્રિયાયાઃ કૃતિઙ્પ્રાણ્યબોધ્યકસિકબાહ્યાન્તત્રિપુટીદ્વયસમસત્તાકત્વનિયમેન ચ કૃત્પ્રત્યયાર્થબાહ્યત્રિપુટ્યાં ગતિઙર્થાભ્યન્તત્રિપુટ્યાં ત્વ અનુનાસિકાનનુનાસિકકૃદન્તકૃદન્તવાગર્થસામરસ્યાત્મના, તથાવિધતિવન્તતિઙન્તધાતુમથવાગર્થસામરસ્યાત્મના ચ, કાર્તાન્તિકકાર્તિકેયશબ્દાર્થાત્મના વા, શિવકુમારરૂપૌ પૂર્વોક્તયોગસાખ્યપયદેશિકૌ પુરુષાવત્ર સકલભાવશબ્દાર્થપુરષરૂપત્વેન તદ્વર્તિશબ્દાર્થત્વેન વાઽભિપ્રેતૌ । તત્ર સકલભાવેષુ સાંખ્યયોગમાર્ગપ્રવર્તકભવપુત્રરૂપેષુ, કર્તૃકાર્યાદિષુ, અન્તર્બહિઃ ક્રિયારૂપેષુ વા વાર્તેનઃ અનુષ્ઠાતુઃ કર્મપરસ્ય પૂર્વોક્તયોગમાર્દદેશિકસ્ય, બુદ્ધિષષ્ઠકર્મેન્દ્રિયષડાનનસ્ય ષડૃતુષડાનનશિવકુમારકાલપુરષેણ સહ સામરસ્યેન સકલભાવવર્તિનઃ । તથા સકલભાવેષુ અન્તર્બહિઃ ક્રિયાસામરસ્યપરેષુ ભવપુત્રરૂપેષુ વર્તિનો વિમર્શકસ્ય, જ્ઞાનપરસ્ય, પૂર્વોક્તસાંખ્યદેશિકસ્ય મનષ્ષષ્ઠજ્ઞાનેન્દ્રિયષડાનનરૂપસ્ય વા ષષ઼ડૃતુષડાનનકાલપુરુષેણ સહ સામરસ્યેન સકલભાવવર્તિનશ્ચવા પુરુષસ્ય શાન્તતા । યાવત્પર્યન્તં સપ્તમી ઉક્તબુદ્ધિષષ્ટકર્મેન્દ્રિયવ્યતિરેકેણ મનષ્ષષ્ઠજ્ઞાનેન્દ્રિયવ્યતિરેકેણ ષષ઼ડૃતુવ્યતિરેકેણ વા । "અન્તર્બહિઃપુરુષકાલરૂપિતઃ" ઇત્યુક્તપુરુષકાલસ્વસ્વરૂપવિસ્મરણેન અનુષ્ઠાતૃવિમર્શકાદિપુરુષરૂપઃ કાલરૂપો વા ષડધ્વભિન્નઃ અસ્તીતિ ભ્રાન્તિરૂપિણી સપ્તમી શાન્તતાતાનામ ભવતિ । યદ્વા, સકલભાવવવર્તિનઃ પુરુષસ્ય । કલાસાહિતષડ્ભાવવિકારેષુ વર્તમાનસ્ય ઉત્તમાધિકારિણોપિ સિદ્ધસ્ય । યાવત્પર્યન્તં "દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમપ્યમૃતાયતે । મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગસ્સશાઙ્કરઃ" ઇત્યુક્તશૈવમાર્ગપાંડિત્યાભાવેન ભાવેષુ ષડધ્વાતિરિક્તા કાચન શાન્તતાનમાત્મકલાસપ્તમી વાગર્થાન્યતરપ્રણવોપાસ્તિરૂપા વા સ્વાત્મનિ યાવત્પર્યન્તં ભેદેન ભાસતે, તાવત્પર્યન્તં સાર્વકાલિકવિમર્શભાવિતા સર્વકાલસર્વાવસ્થાવિમર્શસ્ય સર્વભાવવિષયકવિમર્શસ્ય વા ભાવિતા । ભવિતવ્યતા નામ । અદ્વયવિમર્શભિન્નતા ભેદેનાદ્વયવિમર્શો વા । આત્માભેદેનાદ્વયવિમર્શપ્રકારભેદો વા વક્ષ્યમાણધામસંવિદ્વર્ણક્રમેષુ નાદવર્ણાત્મકાનુત્તરાકારદ્વયવિમર્શસ્ય ભિન્નતા વા ભવતીતિ શેષઃ । બાહ્યવસ્તુનિમિત્તકકૃત્રિમશાન્ત્યૌદાસીન્યેન વાસ્તવષડધ્વાભિન્નષડઙ્ગકાત્મવિશ્રાન્તિર્યદા આશ્રીયતે તદા બાહ્યવિમર્શઃ પરિસમાપ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥ 31-53 ॥
<।2-31-53>
<2-32-54>
અથોક્તપ્રકારેણ બાહ્યવિમર્શપરિસમાપ્તાવસ્મિન્નેવ જગતિ વાસનાત્મનાન્તર્ભૂતમન્યદેવ ચિન્મયં જગત્સકૃદ્વિભાતાત્મમાયેન સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મભાવેન વા યત્ સ્ફુરતિ સૈવ ત્વમિત્યાહ -------
અમ્બ! તજ્જડમુશન્તિ ભે (દધી)દિભિ
ર્યદ્ગુણૈઃ સ્ફુરદપોહ્યતે ક્રમાત્ ।
ચિત્તદાકૃતિસ્નાકૃતિ (તિં) સ્વતો
માતિ યા સકૃદસૌ ત્વ (મેવ) યાસિ) સા

અમ્બેત્યાદિના । હેઅમ્બ! ગુણૈઃ સર્વાદિભિઃ, શમાદિભિઃ, કામક્રોધાદિભિશ્ચ । સ્ફુરત્ યથાધિકારં બેદેન પ્રકાશમાનં । યજ્જગત્ ક્રમાત્ વિમર્શામ્યાસક્રમાત્ । અપોહ્યતે યત્ સ્ફુરત્ તત્ત્રૈગુણ્યરૂપમેવેત્યપગતોહં ક્રિયતે । યચ્છમાદિરૂપેણ સ્ફુરત્ તત્ષડધ્વરૂપમેવેત્યપગતવિપરીતોહં ક્રિયતે , તથા યચ્ચ કામક્રોધાદિરૂપેણ સ્ફુરત્ તત્ષડધ્વરૂપમેવેત્યપગતવિપરીતોહં ક્રિયતે, તથા યચ્ચ કામક્રોધાદિરૂપેણ સ્ફુરત્ । તત્સર્વમાસુરમેવેતિ અપગતસંશયાત્મકોહનેન આસુરજગદ્વિનાશનેન સ્વસ્વાધિકરક્રમાનુસારેણ બાહ્યજાગ્રત્સ્વરૂપં નિષિધ્યતે ચ । તત્ ત્રિવિધમપિ જગત્ યદ્યપિ ભેદધીરેવ નિષિધ્યતે । અતએવ તન્નિષિધ્યમાનં ભેદધીરૂપં । જડમુશન્તિ જડમેવેતિ નિશ્ચયેન સમામનન્તિ શ્રુતયઃ । સ્મરન્તિ ચ સ્મર્તારઃ । વદન્તિ ચ વિમર્શકયૌરેવા ઇત્યર્થઃ । ભેદિભિરિતિ પાઠે --- ભેદવદ્ભિર્ગુણૈરિતિ ગુણવિશેષણમ્ । એવં વ્યાવહારિકસદ્રૂપં પ્રાતિભાસિકં ગુણવાસનાત્મકં ચ ત્રિવિધં જગન્નિષિધ્ય પારમાર્થિકવિરાડ્‌રૂપંઠાસ્વસ્વરૂપચિદ્વાસનામયં જગદ્દર્શયતિ -- ચિદિત્યાદિના । તદાકૃતિઃ તસ્ય નિષિધ્યમાનત્રિવિધજગતઃ અકૃતિરિવાકૃતિઃ યસ્યાસ્સા તદાકૃતિઃ સ્વતઃ સ્વરૂપતઃ અનાકૃતિઃ આકૃતિરહિતા । ચિદ્વાસનાત્મકત્વાદિતિ ભાવઃ । અનાકૃતિસ્વતૈત્યેકપદસ્વાપાઠે `અન ચત્યનેઽ ઇતિ ધાતોઃ પ્રાણસ્પન્દાકૃતિકાત્મસ્વરૂપત ઇત્યુક્ત । અસૌ પરોક્ષાકૃતિરિવ વર્તમાના, અતએવ વિમશાવખ્યાયામપિ । અસૌ ઇતિ જ્ઞા કલાગુણરપિ સર્ગરૂપાન્તરપરાબીજમન્ત્રવાગર્થસામરસ્યાત્મરૂપેણ સપ્તભૂમિકાપિણ્ડમયી ચેતિ દ્યોતનાર્થમસૌશબ્દપ્રયોગગૂઢાભિસન્ધિના શાક્તવિસર્ગકલ્પિતમન્ત્રમયશરીરિણી ચ । યા ચિત્ સકૃદ્ભાતિ । સ્વાત્મરૂપિણ્યાશ્ચિતઃ સકૃદ્વિભાતાત્મરૂપત્વાત્સકૃદ્ભાનં વેદિતવ્યમ્ । સા ચિત્ ત્વમેવાસિ । ત્વયાસિ સા ઇતિ પાઠે અભિન્નનિમિત્તોપાદાનકારણરૂપયા ત્વયા । યા ચિત્ સ્વતો ભાતીતિ ધાન્યે ધનવાનિતિ વેદિત્થં ભાવાર્થવિવક્ષયા અભેદાર્થે તૃતીયા વેદિતવ્યા । તદુક્ત શિવદૃષ્ટૌ વિશ્વસ્યૈવ વિશાલં મે શરીરં ચાશ્નુતે શિવઃ । શાલામિવ વિશાલાં સ્વામાદર્શં ચ યથા ગજઃ ॥ અસ્મિન્નેવ જગત્યન્તઃ ભવદ્ભક્તિમતામિદમ્ । હર્ષપ્રકાશબહુલમન્યદેવ જગદ્ભવત્" ઇત્યાદિના । તન્ત્રાન્તરેપિ પઞ્ચજનમાનવાદિસર્વજગત્પ્રકારોપિ ચિદ્વાસનામયત્વેન વર્ણિતઃ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદુપેક્ષિતઃ ॥ 32-54 ॥
<।2-32-54>
<2-33-55>
નન્વેવં જાગ્રદવસ્થાપન્નજગત્સ્વરૂપસ્ય સર્વાત્મના નિષેધે વ્યવહારલોપાજ્જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશક્ય પુરુષાપરાધરૂપતદીયજાઢ્યભેદાંશમાત્રસ્યૈવ નિષેધાન્નવ્યવહારલોપો નાપિ જગદાન્ધ્યં ચેતિ પરિહરતિ -------
જાજ્યમમ્બ જગતો નિસર્ગ (જો) તો
યત્પરાપ્રભૃતિ ભાતિ ભેદતઃ ।
ત્વં તુ જ્યપરિપન્થિની સ્મૃતા
યા વિભાસિ સકૃદર્થમણ્ડ(લે) પે

જાડ્યમમ્બેત્યાદિના । હે અમ્બ! અર્થમણ્ડપે શબ્દેન સહ દ્રવ્યજાતિગુણક્રિયાસ્મકાભિધેયાર્થપપ઼ઞ્ચકરૂપે વિના શબ્દસ્વરૂપં પુરુષાર્થચતુષ્ટયગૃહરૂપે વા અર્થમણ્ડપે । અર્થમણ્ડલે ઇતિ પાઠે સ્વસ્વરૂપાભિન્નપુરુષાર્થપઞ્ચકમણ્ડલે તચ્ચતુષ્ટયરૂપે વા ઇતિ સ્પષ્ટોર્થઃ । પરાપ્રભૃતિ પારપ્રભૃતીતિ પરાયાઃ પ્રભૃતિત્વોક્તિર્મર્યાદાભિપ્રાયા ન પશ્યન્ત્યાદિવત્સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યત્રયાન્તર્ભાવાન ઙસેદપદાભિપ્રાયા । ચિદ્વાસનામયત્વાત્પરાયાઃ । અતએવ સ્મૃતિઃ । "તાં પરાં વાચમદ્વયીમ્" ઇત્યાદ્યા શ્રુતિશ્ચ "ચત્વારિ વાક્પરિમિતાષ્પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા ભઙ્ગયન્તિ । તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ" ઇત્યાદ્યા ચ । પરાયાઃ વાસનાત્મના સ્વરૂપાભેદં ગમયતઃ । ભેદતઃ ભેદસ્વભાવતઃ । જગતો યજ્જાડ્યં ભાતિ તન્નિર્ગતઃ ભાતિ । ભેદપ્રયુક્તજાડ્યમાનં નૈસર્ગિકમેવેત્યર્થઃ , નિસર્ગજ ઇતિ પાઠે --- ભેદતઃ યજ્જાડ્યં ભાતિ તત્ નિસર્ગજો ભેદ ઇત્યર્થઃ । નિપૂર્વકસર્ગશબ્દસ્ય ભેદપ્રતિયોગિક્રિયાભિધાયકત્વાદ્ભેદઃ ક્રિયાજન્ય એવેતિ ભાવઃ । જાડ્યપરિપન્થિની ચિદભિન્નપૂર્વોક્તોન્મનીનાદાત્મના જાડ્યવિરુદ્ધસ્વભાવેત્યર્થઃ । યા વિભાસિ સા તાદૃશી ત્વં તુ । તુશબ્દોત્ર પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્ત્યા ચિત્સ્વાભાવ્યદ્યોતકઃ । સકૃત્ એકપ્રયત્નેન વિભાસીત્યનુષઙ્ગઃ । અભેદતો વિભાસીતિ ભાવઃ । યથા ભેદપ્રયુક્તજાડ્યમાનં નૈસર્ગિકં તથા અભેદપ્રયુક્તચિદ્ભાનમપિ નૈસર્ગિકમેવેતિ ફલિતો વાક્યાર્થઃ ।
નનુ યદિ તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્તિદ્યોકસ્તર્હીદં કુતોઽર્થજરતીયમ્ । યથા ભેદપ્રયુક્તજગજ્જાડ્યમાનં નૈસર્ગિકં તથા ચિદ્ભાનમભેદપ્રયુક્તમપિ નૈસર્ગિકમેવેતિ । નૈસર્ગિકજગદ્ભેદજાડ્યમાનમિવ ચિદભેદમાનમનૈસર્ગિકં વા કુતો ન સ્યાત્ । પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવવિપર્યયો વા કુતો ન સ્યાત્ । યથા નૈસર્ગિકજાડ્યપ્રયુક્તો જગદ્ભાનભેદઃ ભેદભાનં વા । તથા અનૈસર્ગિકચિત્પ્રયુક્તં જડાભેદભાનમિતિ । તેન ભેદસ્ય પારમાર્થિકતા, અભેદસ્ય વ્યાવહારિકા ચેતિ ભેદવાદોપ્યનુગૃહીતઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય તથાપિ ત્વદુક્તમર્થજરતીયં તદવસ્થમેવ । નાય પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવાકારઃ । કિં તર્હિ નિસર્ગસકૃત્પદદ્યોતિતૌ કાલમાનભેદમાનસ્ય સદ્ભાવાભાવાવેવ જાડ્યચિદ્ગાનયોર્ભેદાભેદયોર્વા પ્રયોજકૌ । તેનાર્તમણ્ડપે જાડ્યપરિપન્થિની ઉન્મનીનાદવિમર્શાત્મિકા યા ત્વં વિભાસિ સા સકૃદેવ વિભાસીતિ સ્મૃતા । પરાપ્રભૃતિ ભેદતઃ જગતો યત્ જાડ્યં વિભાતિ તન્નિસર્ગતઃ । નિતરાં કાલસર્ગતઃ અસકૃદ્વિભાતીત્યર્થઃ અસકૃદ્ભેદભાનસ્ય કાલસત્તામાત્રસમનિયતત્વેન જડસ્વભાવત્વાત્તદૂર્ધ્વમપિ ચિન્મયસાક્ષ્યભેદાનુભવઃ સ્મૃત્યધીન એવેત્યાશયેન સ્મૃતેતિ પદપ્રયોગાભિસન્ધિરિતિ પરિહરતિ ---- સ્મૃતેતિ । અન્યથા સમાધિસુષુપ્ત્યોર્વિનષ્ટાયામપિ કાલસત્તાયામેતાવન્તં કાલં યોહં સમાહિતસ્સુપ્તો વા સોહમિદાનીં તામવસ્થાં કાલં વા સ્મરામીતિ પ્રતિબુદ્ધસ્મૃતેરેવાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ । કિઞ્ચ જગદ્ભેદસ્યેવ ચિદભેદસ્યાપિ નૈસર્ગિકત્વાનૈસર્ગિકત્વાઙ્ગીકારોપિ વાગર્થયોરિવ ભેદાભેદયોરપ્યન્યોન્યસાપેક્ષત્વવાદિનામલઙ્કારએવાસ્માકમધિષ્ટાનાસ્પર્શિત્વાત્તયોરિત્યલમબાલસુલભૈઃ પ્રસઙ્ગૈઃ । વક્ષ્યતે ચાગ્રેપિ સ્મૃત્યનુભવયોઃ કવિનૈવ તુરીયવિમર્શે પ્રત્યભિજ્ઞારૂપેમં સ્વાત્મૈક્યમપીતિ વિરમ્યતે ॥ 33-55 ॥
<।2-33-55>
<2-34-56>
ખે નિરસ્તસકલક્રિયાક્રમે
યા ચિતિશ્ચરતિ શાશ્વતોદયા ।
સા શિવત્વસમવાપ્તિકારિણીં
ખેચરી સકલખેદહારિણી ॥ 34-56 ॥
યદ્યપ્યયં શ્લોકઃ --- "અમ્બિકે ચિદમૃતામ્બુચિન્મયીમ્" "યત્ર યત્ર મિલિતા મરીચયઃ" ઇત્યાકારકશ્લોકદ્વયેન સાકમેતછ્લોકત્રયમપિ કલિકાતાનગરસ્થાગમાનુસન્ધાનસમિતીયે મૂલચિદ્ગગનચન્દ્રિકાકોશે નૈવોપલબ્ધમ્ । તથાપિ તત્રૈવ તત્સમ્પાદકૈઃ સ્વામિત્રિવિક્રમતીર્થપાદૈઃ મૂલકોશસમાપ્ત્યનન્તરં યોગિનીહૃદયસેતુબન્ધટીકાયાં મહાર્થમઞ્જરીપરિમિલાદિષુ ચ તત્તદાચાર્યૈઃ પ્રમાણત્વેન સ્વીકૃતેષૂલ્લેખનેન પ્રદર્શ્યાપિ સ્વીયે મૂલકોશે તદુપેક્ષયા મુદ્રાપણે તપ્પરિત્યાગે હેતુરપ્યનુપલભ્યત ઇત્યસ્માભિસ્તદેતછ્‌લોકત્રયં યથાયોગં યથામતિ ચ પ્રકરણસઙ્ગતિલોભેન તત્તત્‌સ્થલેષુ પ્રક્ષિપ્ય વ્યાખ્યાતમિત્યત્રૈવાવેદ્ય વ્યાખ્યાયતે ચ । તદસ્યેયમવતરણિકા બોધ્યા ।
પૂર્વશ્લોકે જાડ્યરૂપપુરુષાપચારપરિહરણદ્વારેણ વ્યવહારલોપજગદાન્ધ્યદિકં પુરુષદોષત્વવ્યવસ્થાપનેન નિરસ્ય નાદવાગર્થત્રિપુઠ્યા નાદનચકત્રિપુઠ્યા વા નિરસ્તસકલક્રિયાક્રમે, દહરાકાશે તુરીયજાગ્રદવસ્થાપન્નસ્વરૂપસાધકસ્ય ખેચર્યભેદેન સકલખેદહારિતયા શિવત્વસમવાપ્તિકારણતાં સ્પષ્ટયતિ ---- ખે નિરસ્તેત્યાદિના । નિરસ્તસકલક્રિયાક્રમે --- "સંવિત્ક્રમમિમં દેવ! શ્રુણુ વક્ષ્યામિ સુન્દર । સૃષ્ટિં સ્થિતિં ચ સંહારાનાખ્યભાતાસ્વરૂપકમ્

જ્ઞાનમાત્રં ચ મેલાપં શાક્તં શામ્ભવસંયુતમ્ । જ્ઞાનં સૃષ્ટિં વિજાનોયાત્ સ્થિતિર્મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

સંહારં ચ મહાકાસમેલાપં પરમંવિદુઃ । અનાખ્યં શક્તિરૂપં તુ ભાસાખ્યં શમ્ભુરૂપકમ્

પઞ્ચપ્રકારમેતદ્વિ વિજ્ઞેયં તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥" ઇતિ શ્રીક્રમસિદ્ધ્યાદ્યુક્તક્રમેણ સકલક્રિયાક્રમસ્યાપિ ચિદેકશરણત્વેન નિરસ્તઃ । બાહ્યસકલસૃષ્ટ્યાદિક્રિયાક્રમઃ યસ્મિંસ્તાદૃશે ખે દહરાકાશે । શાશ્વતોદયા યા ચિતિઃ ચરતિ સૈવ શિવત્વસમવાપ્તિકારિણી । અતએવ સકલખેદહારિણી ચ । દહરૈકમાત્રવિશ્રાન્ત્યા સકલખેદહન્ત્રી ચ । ઇતિ વ્યોમવામેશ્વર્યભેદેન તાદાત્મ્યેન વા ખેચરીસ્વરૂપલક્ષણમેતત્ । અતએવ શ્રીક્રમસિદ્ધૌ ---- "વ્યોમ વામેશ્વરી સંજ્ઞા નાદભૂતિશ્ચ ખેચરી । આનન્દદિક્ચરીસંજ્ઞા ગોચરી મન્ત્રભૂમિકા

મન્ત્રાણાં દ્રવ્યરૂપત્વાદાવલિર્ભૂચરી મતા ॥" ઇતિ । અતએવ તન્ત્રાલોકેપિ એકાદિસહશ્રારચક્રપર્યન્તં વિશ્વચક્રક્રમનિયામકસ્ય વિદ્યેશાનસ્ય શિવસ્ય સ્વીયવિશ્વચક્રમશક્તિવિજૃમ્ભણમપિ કણ્ઠરવેણોદ્ધોષિતમ્ । યથા --- "એકવીરો યા મલોત્યસ્મિશક્તિશ્ચતુરાત્મકઃ । પઞ્ચમૂર્તિષ્ષડાત્માયં સપ્તાષ્ટકવિભૂષિતઃ

નવાત્મા દશ દિક્છક્તિરેકાદશ નિજાત્મકઃ । દ્વાદશારમહાચક્રનાયકો ભૈરવઃ સ્થિતઃ

એવં યાવત્સહસ્રારે નિસ્સંખ્યારેપિ વા વિભુઃ । વિશ્વચક્રે મહેશાનો વિશ્વશક્તિર્વિજૃમ્ભતે

ઇત્યુક્તત્વાદિદમેવ શાક્તવિસર્ગસ્વભાવાપન્નસ્ય શામ્ભવવિસર્ગગર્ભસ્થસ્યાણવવિસર્ગસાધકવીરધૌરેયસ્યં બહિર્વિજૃમ્ભણમપીતિ બોધ્યમ્ ॥ 34-56 ॥
<।2-34-56>
<2-35-57>
એવં વાગર્થસામરસ્યેન નાધનવકત્રિપુટ્યાં વ્યવહારલોપં, જગદાન્ધ્યપ્રસક્તિં ચ સકલખેદહારિત્વફલપ્રદર્શનપૂર્વકં પરિહૃત્ય તત્રૈવ સ્વાભિન્નાભિન્નયોઃ સ્વાભેદનિયમાનુરોધેન જગજ્જીવપરાત્મનાં નાદાભિન્નવિસર્ગત્રયરૂપતાં, બિન્દુત્રયરૂપતાં વાપિ સિદ્ધાન્તયતિ --------
વિશ્વમેતદિતિ યા (યો) હમિત્યસૌ
નામરૂપવિરહેણ નિશ્ચિ (તાઃ) તા ।
સા ત્વમમ્બ! ન બિભાર્ષિ ભાસ્ય (સ્વ) તાં
ભાત્મનો યદસિ ધર્મ ઈશિતુઃ

વિશ્વમિત્યાદિના । હેઅમ્બ! એતત્ હસ્તનિર્દેશાર્હસમ્બોધ્યાઽસમ્બોધ્યચેતનાચેતનવાગર્થનાદવિલાસાત્મકં, અનાશ્રિતાદિકાલશિવાન્તં વા ભુવનસમૂહાત્મકં । વિશ્વમિતિ યા આણવવિસર્ગવિલાસવૈખરીષડધ્વશાક્તવિસર્ગશબ્દરૂપિણી વાક્ । વિશ્વમેતદિતિ યોહમિત્યસાવિતિ પાઠે --- એતદિતિ ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણાણવવિસર્ગવૈખર્યર્થષડધ્વવિલાસાત્મકં ચરાચરં વિશ્વમિતિ । તથા અહમિતિ :. । અહઃ મ્ । મહઃ । ઇત્યાકારેણ ચિત્તપ્રલયલક્ષણશામ્ભવવિસર્ગવિલાસાહંમન્ત્રવાગર્થનાદલક્ષણોહમિતિ । તથા "યઃ અસૌ । અસ્ ઔ" ઇત્યાકારેણ ચિત્તસમ્બોધલક્ષણપ્રાણસ્પન્દશાક્તવિસર્ગવિલાસપરામઃ ત્રવાગર્થલક્ષણો જીવ ઇતિ તદાત્મિકા જીવશક્તિરિતિ, મહ ઇતિ વા । નામરૂપવિરહેણ નામરૂપે વિહાયેત્યર્થઃ । યા વાક્ તદીયશબ્દશક્તિઃ, યશ્શબ્દસ્તદીયાભિધેયાર્થો વા "અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં હહ્નીં પ્રજાં જનયન્તી ગ્ સરૂપમ્" ઇત્યાદિમન્ત્રવાગર્થરૂપા નિશ્ચિતા । બહુવચનપાઠે --- વાક્ તદીયશબ્દશક્તિઃ શબ્દસ્તદીયાભિધેયલક્ષ્યાદ્યર્થશ્ચેતિ મિલિત્વા આણવશાક્તશામ્ભવવિસર્ગત્રયસમષ્ટિવિલાસરૂપાઃ યે બિન્દુત્રયચતુષ્ટયાત્મકવાગર્થત્રસરેણવઃ નિશ્ચિતા ઇત્યર્થો વૈદિતવ્યઃ । વાગર્થમર્યાદાયાં માતૃકાસ્વરખણ્ડેવેતિ શેષઃ । સા ત્વં તાદૃશવાગર્થકામકલાબિન્દુત્રયસમષ્ટિરૂપિણી ત્વમ્ । ભાસ્વતાં પ્રકાશસ્વભાવતાં । ન બિભર્ષિ । ભાસ્યતામિતિ પાઠે --- પ્રકાશ્યતાં ન બિભર્ષીત્યર્થઃ । કુત ઇતિ ચેત્ યદ્યસ્માત્ ભાત્મનઃ પ્રકાશાત્મકસ્યાન્તર્લીનવિમર્શશક્તિકસ્ય ઈશિતુઃ કૃત્યપઞ્ચકનિયામકસ્ય । તદુક્તં કામકલાવિલાસે ----- "સકલભુવનોદયસ્થિતિલયમયલીલાવિલાસનોદ્યુક્તઃ । અન્તર્લીનવિમર્શઃ પાતુ મહેશઃ પ્રકાશમાત્રતનુઃ ॥" ઇતિ । ઉક્તવિસર્ગત્રયવિલાસપ્રકાશકસ્યેતિ યાવત્ । પરશિવકાલરૂપસ્ય । ધર્મઃ તદ્વારકનાદરૂપિણીત્યર્થઃ । અસિ અતોભાસ્યતાં ન બિભર્ષીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । એવમાગમમર્યાદયા વ્યાખ્યાય વૈદિકવાગર્થવિસર્ગપરત્વેનાપ્યયમેવ શ્લોકઃ પુનરપિ વ્યાખ્યાયતે ------
એતત્ હસ્તનિર્દેશ્યવાગર્થવિલાસાત્મકં વિશ્વમિતિ યા બુદ્ધિઃ । યોહમિતિ પાઠે -- યઃ અભિમાનઃ । તથા અહમિતિ, અસાવિતિ ચ । યા બુદ્ધિર્યો વા અભિમાનઃ । તથાચોક્તં શ્રુત્યા યષ્ટુર્ભાવના વાસનાપ્રકારભેદં યાગકાલિકમભિસન્ધાય દર્શપૂર્ણમાસેષ્ટિપ્રકરણસ્થયા "દેવાઃ પિતરઃ પિતરો દેવાઃ । યોહમસ્મિ સ સન્ યજે । યસ્યાસ્મિ ન ત મન્તરેમિ । સ્વં મ ઇષ્ટગ્ગં સ્વં દત્તં । સ્વં પૂર્તગ્ગં સ્વગ્ગં શ્રાન્તં । સ્વગં હુતે । તસ્ય મેગ્નિરુપદ્રષ્ટા । વાયુરુપશ્રોતા । આદિત્યોનુખ્યાતા । દ્યૌઃપિતા । પૃથિવી માતા । પ્રજાપતિર્બન્ધુઃ । ય એવાસ્મિ સ સન્ યજે । ઇત્યાદિકયા યાગકાલિકનામરૂપવિરહિતમુખ્યાત્મવૃત્ત્યભિમાનવાસનાદિપ્રતિપાદિકયા । તથા શારીરકબ્રહ્મમીમાંસાભાષ્યેપિ શ્રીશઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદૈરાત્મનોઽત્યન્તવૃત્ત્યવિષયત્વમાશઙ્ક્ય જ્ઞાનોપાસનાદ્યધિકારતારતમ્યેનાસ્મત્પ્રત્યયવૃત્તિવિષયત્વં વ્યવસ્થાપિતં । યથા ---" નાયમત્યન્તેનાવિષયઃ । અસ્મત્પ્રત્યયેવદ્યત્વાત્ । પ્રત્યગાત્મત્વપ્રસિદ્ધેશ્ચ" ઇતિ । તથૈવ --- "યોહમસ્તિ બ્રહ્મહમસ્મિ । અહમસ્મિ બ્રહ્માહમસ્મિ । અહમેવાહં માં જુહોમિસ્વાહા" ઇત્યાદિના અવસ્તુત્વેન મિથ્યાભૂતયોર્વિશ્વાહન્તયોર્વિશ્વાદસ્ત્વયોર્વા હવ્યત્વેનાત્મનો હોમકર્તૃત્વેન ચ માન્ત્રવર્ણિકી નામરૂપાંશયોરાત્મનશ્ચાસ્પષ્ટહોતૃહવિષ્ટ્વલિઙ્ગતા ચ યસ્માત્તસ્માત્ । અસૌ પૂર્વોક્તત્રિચતુઃપઞ્ચાન્યતમપ્રકારા યા બુદ્ધિઃ । નામરૂપવિરહેણ નામરૂપશૂન્યતયા નામરૂપે વિહાય "અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રૂપં નામ ચેત્યંશપઞ્ચકમ્ । આદ્યત્રયં બ્રહ્મરૂપં જગદ્રૂપં તતોદ્વયમ્" ઇત્યુક્તસત્તાસ્ફૂર્ત્યાનન્દત્રિપુટ્યાત્મનાવા સચ્ચિદાનન્દઘનજીવબ્રહ્મૈક્યસ્વરૂપાત્મના વા નિશ્ચિતા ઇત્યર્થઃ । સા ત્વં તાદૃશબુદ્ધ્યભિમાનોભયરૂપિણી ત્વમ્ । ભાસ્યતાં પ્રકાશ્યતાં ન બિભર્ષિ । ત્વત્સ્વરૂપસ્ય યથાધિકારં ભ્રાન્ત્યભ્રાન્ત્યુભયબુદ્ધ્યાત્મકત્વેન ઉભયધાપિ સાક્ષિમાત્રમાસ્યત્વેન ચ ઘટપટાદિવત્ બાહ્યપ્રકાશ્યરૂપતાં ન વિભર્ષીત્યર્થઃ । ભાસ્વતામિતિ પાઠે --- પ્રકાશૈકસ્વભાવતાં ન બિભર્ષીત્યર્થઃ । ચિન્મયપ્રકૃત્યાસ્તવ પ્રકાશવિમર્શોભયાત્મકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તત્ર હેતુમાહ --- ભાત્મન ઇતિ । ભાત્મનઃ પ્રકાશૈકસ્વરૂપસ્ય ઈશિતુઃ અન્તર્બહિર્નિયામકસ્યેશ્વરસ્ય । યદ્યસ્માત્ ધર્મોસિ અન્તર્લીનવિમર્શત્વેન પ્રકાશૈકસ્વભાવસ્ય ધર્મિણઃ બહિરન્તશ્ચાવિલીનપ્રકાશવિમર્શસ્વાભાવ્યેન ધર્મસ્ય ચ વસ્તુસ્વરૂપે ભેદાભાવેન પરસંવિત્સચ્ચિદાનન્દાત્મરૂપમેકમેવ વસ્તુ માયાવિદ્યાપરપર્યાયધર્મિધર્માત્મકનામરૂપાંશભેદેન વિશ્વમિત્યહમિતિ અસાવિત્યહમિતિ વા વ્યવહ્રિયત એવ કેવલં નાનુભૂયત ઇત્યક્ષરાર્થઃ । અતએવ માયાયઃ સ્વસ્વરૂપભેદવિવક્ષયાં વાર્તિકોદાહરણપૂર્વકં વેદાંતપઞ્ચદશ્યાં શ્રીવિદ્યારણ્યગુરુસાર્વભૌમૈઃ સ્ફુટમુપપાદિતં । વસ્તુત્વમવસ્તુત્વં ચ યથા "તુચ્છા નિર્વચનીય ચ વાસ્તવી ચેતિ ચ ત્રિધા । જ્ઞેયા માયા ત્રિભિર્ભેદૈ (ર્બોધૈઃ) સ્ત્રૈવિધ્યમુપન્યસ્ય શ્રૌતાધિકારિદૃષ્ટ્યા વૈપરીત્યેન પુરુષસ્ત્ર્યાદિવેષધારિસ્ત્રીપુરુષાદિવસ્તુચ્છરૂપતા । યૌક્તિકશાબ્દિકતર્કદૃષ્ટ્યા અનિર્વચનીયતા । પ્રાકૃતદૃષ્ટ્યા વસ્તુરૂપતાચાત્મભેદેન નિરણાયિ । તતો વિશિષ્ટાદ્વૈતભાગવતાદિયુક્તિપ્રધાનવાદાનાં વેદહૃદયપરમાર્થસ્વસ્વરૂપાપર્યવસાયિત્વેનાસમ્પૂર્ણતાપિ દર્શિતા યથા ---
શ્લો -- "પ્રસરન્તિ હિ ચોદ્યાનિ જગદ્વસ્તુત્વવાદિષુ । ન ચોદનીયં માયાયાં તસ્યાશ્ચાદ્વૈતરૂપતઃ

ચોદ્યેપિ યદિ ચોદ્યં સ્યાત્ત્વચ્ચોદ્યે ચોદ્યતે મયા । પરિહાર્યં તતશ્ચોદ્યં ન પુનઃ પ્રતિચોદ્યતામ્

(વિસ્મયૈકશરીરિણ્યા મયાયાઃ કિં નુ દુશ્શકમ્ ) દુર્ઘટૈકવિધાયિન્યાં માયાયાં કા ચમત્કૃતિઃ । દ્રવત્વમુદકે વહ્નાવૈષ્ણ્યં કાઠિન્યમશ્મનિ

માયાયાં દુર્ઘટત્વં ચ સ્વતસ્સિદ્ધ્યતિ નાન્યતઃ । ન વેત્તિ માયિને લોકો યાવત્તાવચ્ચમત્કૃતિમ્

ધત્તે મનસિ પશ્ચાત્તુ માયષેત્યુપશામ્યતિ । અન્વેષ્યઃ પરિહારો સ્યાઃ બુદ્ધિમદ્ભિઃ પ્રયતતઃ

માયા ત્વમેવ મિશ્ચેયમિતિ ચેત્તર્હિ નિશ્ચિનુ । લોકપ્રસિદ્ધમાયાયા યત્તલ્લક્ષણમીક્ષ્યતામ્

ન નિરૂપયિતું શક્યા વિસ્પષ્ટં ભાસતે ચ યા । સા માયેતીન્દ્રજાલાદૌ લોકાસ્સંપ્રતિપેદિરે

માયામયં જગત્તસ્માદીક્ષાસ્વાપક્ષપાતતઃ । નિરૂપયિતુમારબ્ધે નિખિલૈરપિ પણ્ડિતૈઃ

અજ્ઞાનં પુરતસ્તેષાં ભાતિ કક્ષ્યાસુ કામુ ચિત્ । દેહેન્દ્રિયાદયો ભાવાઃ । વીર્યેણોત્પાદિતાઃ કથમ્

કથં વા તત્ર ચૈતન્યમિત્યુક્તે તે કિમુત્તરમ્ । વીર્યસ્યૈષ સ્વભાવશ્ચેત્કથં તદ્વિદિતં ત્વયા

અન્વયવ્યતિરેકૌ ચેદ્ભગ્નૌ તૌ વન્ધ્યવીર્યતઃ । ન જાનામિત કિમપ્યેતદિત્યન્તે શરણં તવ

અતએવ મહાન્તોસ્ય પ્રવદન્તીન્દ્રજાલતાં ॥ એતસ્માત્કિમિવેન્દ્રજાલમપરં યદ્ગર્ગવાસે સ્થિતં રેતશ્ચેતતિ હસ્તમસ્તકપદપ્રોદ્ભિન્નનાનાંકુરમ્ । પર્યાયેણ શિશુત્વયૌવનજરાવેષૈરનેકૈર્વૃતં પશ્યત્યત્તિ શ્રુણોતિ જિઘ્રતિ તથા ગચ્છત્યથા ગચ્છતિ

ઇત્યાદિના માયાવિદ્યાદિવાદાનાં સ્વરૂપતત્ત્વાવગાહાય બુભુત્સુમન્દાધિકાર્યનુગ્રહેણ તીર્થકરૈઃ કલ્પિતપૂર્વવાદત્વં સ્ફુટમુપપાદિતમિતિ જગજ્જીવમરાત્મભેદેન સાધનભક્તિમાત્રપર્યવસાયીનિ વિશિષ્ટાદ્વૈતભાગવતાદિયૌક્તિકમતાનિ આગમમાત્રપરિભાષાવલમ્બેન પરમશ્રુતિતાત્પર્યાનનુગતાન્યપિ વૈદિકાહંગ્રહોપાસ્તિપરૈસ્સમ્પત્પ્રતીકાદ્યુપાસ્તિવિશેષપરત્વેન ખણ્‍ડદૃષ્ટ્યાપિ વૈદિકત્વેનાદૃતાન્યેવેત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ॥ 35-57 ॥
<।2-35-57>
<2-36-58>
નનુ શુદ્ધાદ્વૈતલોભેન પરમશ્રુતિતાત્પર્યલોભેન વા ખણ્ડદૃષ્ટ્યાપિ વૈદિકરામાનુજપૂર્ણપ્રજ્ઞાદિદર્શનેષ્વિવ જડાજડયોર્જ્જગજ્જીવયોઃ સ્વરૂપભેદાનઙ્ગીકારે જગન્નાશેન સર્વનાશાપત્તેઃ બૌદ્ધમિમતમાધ્યમિકશૂન્યવાદઃ ક્ષણભઙ્ગવાદો વાઽનુગૃહીતસ્સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય આગમૌપનિષદભાષાભ્યાં બુભુત્સુપ્રબુદ્ધાધિકારિદશાભેદેન ચ સ્વાત્માભિન્નેન્મનીનાદનવકે પ્રતિસસ઼ઞ્ચરણભેદેન વાગર્થષડધ્વદ્વાદશાન્તમહાબિન્દૌ વા નાદસ્વરૂપ એવ તટસ્થેશ્વરકારણકત્વાજાતસૃષ્ટિવાદયોસ્સિદ્ધાન્તિતત્વા ન્ન જાતુચિદપ્યાગમૌપનિષત્તત્વયોર્માદ્યમિકાદિસમયાનુપ્રવેશસ્તદનુકરણં વેતિ પરિહરતિ ---
ભાવદૃક્સ્મૃતિવિયુક્તમીશ્વરે
શૂન્યરત્નમવલમ્બ્ય પુદ્ગલમ્ ।
નિર્ણિરુક્તિકમિદં જગત્સ્થિતં
ચિલ્લયોર્ધ્વગપથાન્ન તત્તથા

ભાવદૃગિત્યાદિના । ઈશ્વરે પૂર્વોક્તપરામર્શષટ્કાન્તર્ગતઈશનપરામર્શાત્મરૂપે તુરીયવાગર્થનિયન્તરીત્યર્થઃ । ભાવદૃક્ । ભવસ્ય અકારાદિવર્ણસમાન્નાયસ્રષ્ટુઃ શિવસ્યાયં ભાવઃ વાગર્થસૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકષડધ્વાદિરશ્મિરુપશ્શિવસંસાર ઇત્યર્થઃ । સઃ દૃશ્યતે અસ્મિન્નાદરૂપે ઇતિ ભાવદૃક્ । તથા સ્મૃતિવિયુક્તં અયમહમસ્મિ ચૈત્રો મૈત્રો વેત્યાદિપૂર્વશ્લોકોક્તવિશ્વમયાત્મસ્મૃતિઃ વિયુજ્યતે નાદતાદાત્મ્યેનાત્રેતિ સ્મૃતિવિયુક્તમ્ । તથા શૂન્યરત્નં "ઊર્ધ્વેશૂન્યમધશ્શૂન્યં મધ્યે શૂન્યં નિરામયમ્ । ત્રિશૂન્યં યો વિજાનાતિ સ ગુરુઃ કથિતઃ પ્રિયે" ઇતિ જપપ્રકરણે તન્ત્રોક્તાધ્વષટ્કવિષુવત્સપ્તકશૂન્યષટ્કાદિમન્ત્રજપાઙ્ગેષુ નાદસ્વરૂપાનુસન્ધેયશૂન્યાનિ રત્નાનીવ યસ્મિન્નુન્મનીનાદનવકસ્વરૂપે વિદ્યન્તે તચ્છૂન્યરત્નં । તથા પુદ્ગલં પુંભાવઃ ગલત્યસ્માદિતિ પુદ્ગલં ચ । ઈદૃશં નાદનવકમવલમ્બ્ય ઇદં સાક્ષિભાસ્યતયા પરિદૃશ્યમાનવાગર્થાત્મકં જગત્ નિર્ણિરુક્તિકં નિતરાં નિરુચ્યતે શબ્દતત્ત્વં નિર્વક્તું ન શક્યેત ચાર્થતત્ત્વમિતિ વ્યુત્પત્તિભેદેન નિર્નિરુક્તિકં યથા ભવતિ તથા સ્થિતમ્ ।
નનુ "અ ઇ ઉણ્" ઇત્યાદિમાહેશ્વરચતુર્દશસૂત્રીમાતૃકાવાગર્થતત્ત્વસ્ય ચતુસ્સૂત્રીમાત્રસ્વરખણ્ડવાગર્થતત્ત્વસ્ય વા "બિન્દ્વર્થચન્દ્રરોધિન્યો નાદનાદાન્તશક્તયઃ । વ્યાપિકા સમનોન્મન્યો નવનાદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ" ઇત્યુક્તત્રિપુટીત્રયાત્મકસમનાનાદતત્ત્વે ઉન્મનીનાદતત્ત્વે વા વૈરાજેઽન્તર્ભાવાદસ્તુ વૈરાજવાગર્થતત્ત્વાત્મકં જગત્ નિર્નિરુક્તિકં । દ્વાદશાન્તમહાબિન્દુગતોન્મનીનાદતત્ત્વે ત્રિપુટીરાહિતે વૈરાજવાગર્થત્રિપુટીલયસ્યામ્નાનાત્તત્ર માધ્યમિકાભ્યુપગતશૂન્યરૂપત્વમેવ વાગર્થજગતસ્તસ્માત્સર્વનાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય તત્રાપિ વક્ષ્યમાણગુરુપુષ્પસઙ્કોચક્રમેણ દિવ્યૌઘસન્તતેઃ "તત્પુનર્ઝટિતિ નીતસન્તતિઃ" ઇતિ તૃતીયવિમર્શગુરુક્રમરસ્મિષુ વક્ષ્યમામપ્રકારેણ નીતસન્તતિત્વા ન્ન માધ્યમિકશૂન્યવાદપ્રસઙ્ગાવકાશ ઇત્યાહ --- ચિલ્લયેતિ । ચિત્તઃ અયમહમસ્મીત્યાદિ વૈરાજબાહ્યવાગર્થવૈખરીમાત્રવિજ્ઞાનસ્ય । લયો બિન્દ્વાદિશક્ત્યન્તનાદનવકાન્તર્ગતપૂર્વોક્તબાહ્યવૈરાજનાદષટ્કાતિક્રમેણ તત્રૈ વ્યાપિકા સમનોન્મનીરૂપવિમર્શોત્તીર્ણનાદમયદિવ્યવાગર્થતાપાદનેન વા લીયમાનપ્રાકૃતવિરાઙ્રૂપસ્ય પ્રાપ્તદિવ્યરૂપસ્ય વા નાદસ્ય તાદાત્મ્યાપાદનં ચિલ્લયઃ । તાદૃશસ્ય ચિલ્લયસ્ય દ્વાદશાવયવકપ્રાકૃતપ્રાણાત્મકસૌરનાદસ્વરૂપલયસ્યેત્યર્થઃ । ઊર્ધ્વં ત્રયોદશાવયવાત્મકદ્વાદશાન્તમહાબિન્દુસ્થાનં ગચ્છતીતિ ચિલ્લયોર્ધ્વગઃ સચાસૌ પન્થાઃ ચિલ્લયોર્ધ્વગપથમ્ । ઉન્મન્યૂર્ધ્વગતનાદસ્વરૂપાનુસન્ધાનમાર્ગ ઇતિ યાવત્ । તસ્માત્ ચિલ્લયોર્ધ્વગપથાત્ । તદવાપ્યે તિલ્યબ્લોપે પઞ્ચમી । તદવાપ્યાપિ તજ્જગત્ તથા ન । પૂર્વોક્તવૈરાજાવસ્થાયમિવ માધ્યમિકાભ્યુપગતશૂન્યાત્મકં ન ભવતિ । કિન્તુ વિશ્વમયત્વેપિ વિશ્વોત્તીર્ણાત્મસ્વાભાવ્યં ગચ્છતીતિ ભાવઃ । અતએવ તન્ત્રેષુ મન્ત્રજપપ્રકરણે નાદસ્વરૂપાનુસન્ધાતુરુત્તમાધિકારિણઃ પ્રથમં વૈરાજવૈખરીવાગર્થવિલયમભિસન્ધાય સ્વદેહે શૂન્યતાવિભાવનં વિહિતમ્ । વક્ષ્યતિ ચ તૃતીયવિમર્શં -- "શૂન્યમમ્બમહમુચ્યતે ત્વયા " "શૂન્યમમ્બ ગગનં હિ યા મહત્" ઇત્યાદૌ શૂન્યવિભાવનસ્વરૂપવિવરણં એવમાગમવર્ણસમામ્નાયવાગર્થનાદપરશાબ્દધર્મેણ વ્યાખ્યાય સર્વશ્રુતિતાત્પર્યવિષયકશબ્દમૂલમુખ્યપ્રાણમયૌપનિષદપુરુષપરત્વેનાપ્યયમેવ શ્લોકો યથાસમ્ભવં વ્યાખ્યાયતે ।
ઈશ્વરે વિષયે ભાવદૃક્ । જગત્કારણં ભાવપદાર્થરૂપમેવ ન પુનશ્શૂન્યમિતિ દૃક્ યસ્ય તદ્ભાવદૃક્ । પરોક્ષચિન્મયમિત્યર્થઃ । સ્મૃતિવિયુક્તં સ્મૃત્યા "યદ્યનંક્ષ્યદનુભૂતિરીશ્વરે સંસ્સૃતિઃ સદૃશવસ્તુબોધિકા" ઇત્યાદિના તુરીયવિમર્શે વક્ષ્યમામલક્ષણેન તત્સ્મરણેન વિયુક્તં જડમયં ચ । ઇદં પરિદૃશ્યમાનં જગત્ શૂન્યરત્નં રત્નશબ્દેનાત્ર ઔપનિષદં જ્ઞાનં વિવક્ષિતમ્ । તૈત્તિરીયારુણપ્રપાઠકે "અન્ધો મણિમવિન્દત્" ઇત્યાદિશ્રુતૌ રત્નપર્યાયમણિશબ્દેન તસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ । શૂન્યરત્નં ઔપનિષદજ્ઞાનરત્નશૂન્યમ્ । જગત્કારણવસ્તુજ્ઞાનશૂન્યમિત્યર્થઃ । તાદૃશં પુદ્ગલં પુત્ પુત્તિકા ગલત્યસ્માદિતિ પુદ્ગલં । ઇતિ નિરુક્ત્યા બૌદ્ધસમયપારિભાષિકં યત્ મધ્યમપરિમાણવત્ સ્થૂલશરીરં તદ્ગલિતમિત્યર્થઃ । તાદૃશં મુખ્યપ્રાણકોશં અવલમ્બ્ય નિર્નિરુક્તિકમ્ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્" ન હ્યસતસ્સજ્જાયેત" ઇત્યાદિશ્રુતિયુક્તિવિરોધાત્ સત્વેનાસત્વેન વા નિર્વક્તુમશક્યમ્ । યદ્યપિ માધ્યમિકાદિમતાન્તરેષુ તથાપિ સ્થિતમ્ । તત્ ઈશ્વરાત્મના મહાસ્થિતિરૂપં ન માધ્યમિકાદિમતેષ્વિવ શૂન્યમ્ । સત્કાલ્યવાદેન ઈશ્વરાભ્યુપગમાગિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદિ માધ્યમિકાદ્યવૈદિકમતાન્તરદ્વેષમિનિવેશેન જગતસ્સત્કાર્યવાદસ્વીકારેણ સૃષ્ટ્યાદ્યભ્યુપગમઃ હન્ત તર્હિ ત્રિવિધભેદરહિતશ્રુત્યન્તાદ્વિતીયાત્મવસ્તુવાદિનસ્તવ સ્વસિદ્ધાન્તવ્યાહતિઃ ભાગવતાદ્યેકદેશાદ્વૈતદૃશા પરસિદ્ધાન્તાનુકરણં ચેત્યુભયતઃ પાશારજ્જુરાપતતીતીમામાશઙ્કામજાતવાદસિદ્ધાન્તમાશ્રિત્ય સદીશ્વરકારણકત્વવાદસ્ય વાગર્થોપાસનાર્થત્વેન વેદકલ્પિતત્વં ચ દ્યોતયન્વિદેહમુક્ત્યવસ્થાં બહિરુદ્ધાટયતિ --- ચિલ્લયેતિ । ચિલ્લયોર્ધ્વગપથાદિત્યત્રાપિ "લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી" ચિચ્છબ્દવાચ્યાનાં પ્રાણવૃત્તીનાં લયાદૂધ્વર્ગઃ યઃ પન્થાઃ "ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રમાન્ત્યત્રૈવ સમવલીયન્તે" ઇતિ શ્રુત્યુક્તજીવન્મુક્તસ્ય વિદુષઃ પ્રાણાનામુત્ક્રાન્ત્યભાવેનાત્રૈવ લયશ્રવણાત્ । ચિલ્લયોર્ધ્વગપથં વિદેહજીવન્મુક્તપ્રાણવૃત્તીનાં લયમાર્ગમવાપ્ય તજ્જગત્તથા ન । સત્કાર્યવાદિસાંખ્યભાગવતાદિસમયાઙ્ગીકૃતપ્રકારકમપિ ન ભવતિ । કુતઃ --- "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્" "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" ઇત્યાદિના જગજ્જાન્માદૌ તત્સ્વરૂપભેદે વા શ્રુત્યન્તરનિષેધાત્ । અત્રાયમાશયઃ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇત્યાદિકૃત્યત્રયાદિબોધકસત્કાર્યવાદિશ્રુતિવિરોધભયેન સાંખ્યાદિમતેષ્વિવ ઔપનિષત્સિદ્ધાન્તેપિ આવિદ્યકજીવોત્ક્રાન્તિદશાયાં જગતો જીવાશ્રયત્વાઙ્ગીકારેપિ ચિલ્લયોર્ધ્વગપથાપાદાનકવિદ્યાનાદમયવાગર્થજગતઃ વિદ્વદાત્માભિન્નરૂપત્વેન તસ્ય ચ "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્" "ન તસેય કૈસેય કરણં ચ વિદ્યતે" "ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ" ઇત્યાદિકર્તૃકાર્યક્રિયાકરણકારકાદિ નિષેધક શ્રુત્યન્તરબલેનાજાતસૃષ્ટિવાદસ્ય સિદ્ધાન્તિતત્વા ન્ન જાતુચિદપિ માધ્યમિકક્ષણભઙ્ગાદ્યવૈદિકમતાનુપ્રવેશઃ, નાપિ સાંખ્યભાગવતાદ્યેકદેશિમતાનુકૃતિર્વા સમ્ભવતીતિ । અજાતસૃષ્ટિવાદસિદ્ધાન્તવિવરણં તુ ગૌડપાદકારિકાસ્વદ્વૈતપ્રકરણે દ્રષ્ટવ્યં ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નેહ વિવૃતમ્ ॥ 35-57 ॥
<।2-36-58>
<2-37-59>
અથોક્તાજાતસૃષ્ટિવાદસિદ્ધાન્તદાર્ઢ્યાયાનાશ્રિતશિવાદિકાલાગ્નિરુદ્રાન્તતત્ત્વજાતમેવ વાસ્તવં શાબ્દજગત્સ્વરૂપમિતિ વ્યુત્પાદયતિ ---
શાન્તતાં ભજદનાશ્રિતં પદં
શક્તિમાત્રજગદેકસદ્મ યત્ ।
નિર્મલજ્વલસનશૌચવજ્જગ
ત્તત્ર હિ ત્વિષિ નિમજ્જિતં ત્વયા

શાન્તતમિત્યાદિના । યત્ અનાશ્રિતં પદં `અન ચલનેઽ ઇતિ ધાતોઃ પ્રાણસ્પન્દાશ્રિતં એકાશીતિપદેષુ પ્રથમમ્ । શિવતત્ત્વં યત્ શક્તિમાત્રજગદેકસદ્મ વાક્ શક્તિરેવ શક્તિમાત્રં । યજ્જગત્ તસ્ય એકસદ્મ મુખ્યગૃહમ્ । યદ્વા મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ શબ્દાદયઃ । અર્થમાત્રાદિએકદ્વિત્રિચતુર્માત્રા વા રઙ્ગુપ્લુતાન્તા વા નાદાવયવાઃ કાલાઃ । માત્રાણાં શક્તયઃ શક્તિમાત્રાઃ । તાએવ જગત્ તસ્ય એકસદ્મેતિ વા । તત્ર અનાશ્રિતશિવતત્ત્વનામ્નિ ત્વિષિ મહાપ્રકાશે જગત્ પરિદૃશ્યમાનં જડાજડાત્મકજીવજાતમ્ । નિર્મલજ્વલનશૌચવત્ । મલાપકર્ષકસઙ્કર્ષણાખ્યાગ્નિશૌચસમ્પાદનાર્થમિવેતિ ફલોત્પ્રેક્ષા । અલઙ્કારપ્રક્રિયયા યથા લોકે સ્વર્ણકારઃ સુવર્ણાદિધાતૂન્ મલશોધનાર્થમગ્નૌ દહતિ તદ્વદિતિ । પ્રલયાગ્નૌ દાહાર્થમિવેતિ યાવત્ । વસ્તુદૃષ્ટ્યા તુ નિર્મલજ્વલનશૌચવત્ । નિર્મલં નિર્ગતાણવાદિત્રિવિધમલં યત્ જ્વલનશૌચં । ચિદગ્નેઃ સ્વાભાવિકી શુદ્ધિઃ તદસ્યાસ્તીતિ નિર્મલજ્વલનશૌચવદિતિ મત્વર્થે વતિપ્રત્યયઃ । ત્વયા નિજ્જિતંહિ । નિર્મલષડધ્વાત્મકમપિ સુવર્ણકાન્તિતુલ્યકાન્તિલાભાર્થં નિમજ્જિતમિતિ ભાવઃ । હીતિ હેતૌ નિપાતો યા । હિ યસ્માત્ ત્વયા નિમજ્જિતમ્ । જગત્ તસ્માત્તદેવ શાન્તતાં ભજત્ સત્ અનાશ્રિતં પદં ભવતીતિ । શક્તિમાત્રશરીરેણ જગતઃ પારોક્ષ્યાવસ્થિતિરેવાનાશ્રિતશિવતત્વાખ્યાશિવાભિન્નાત્મસક્ષાત્કૃતિરિતિ પૂર્ણપ્રશાન્તતા । ન માધ્યમિકાદિમતાન્તરાભ્યુપગતસર્વનાશાખ્યશૂન્યરૂપતેતિ ન મતાન્તરપ્રવેશાનુકૃતિપ્રભૃતિદોષાવકાશ ઇતિ ભાવઃ ॥ 37-59 ॥
<।2-37-59>
<2-38-60>
ઉક્તાનાશ્રિતશિવતત્વે ભાતૃભાનભાનાત્મકત્રિષુટ્યાઃ ભાનમાત્રશરીરત્વાન્નાદ્વૈતસિદ્ધાન્તવ્યાહરતિશઙ્કાવકાશોપીત્યાહ ----
સિદ્ધશક્તિમયભાતૃભાસન
વ્યાપ્તિભા (વ ઉપયુક્) ત ઇતિ યત્) પ્રકાશતામ્ ।
યોયમર્થનિકરસ્ત્વ(દન્તિ મમ્બિ)કે
ત્વત્પ્રમાત્રભિમુખં તનોષ્યસૌ

સિદ્ધશક્તીત્યાદિના । હે અમ્બિકે ! ત્વદન્તિકે ઇતિ પાઠે ત્વત્સમીપેયોયમર્થનિકરઃ શબ્દસ્પર્શાદિવાગ્રૂપઃ ઘટપટાદ્યર્થરૂપશ્ચ । ધર્માદિચતુર્વર્ગપુરુષાર્થનિકરશ્ચ । સિદ્ધશક્તિમયભાતૃભાસનવ્યાપ્તિભાવઃ । સિદ્ધત્યાત્મનઃ શક્તિમયઃ જ્ઞાનક્રિયાશક્તિસામરસ્યરૂપઃ યો ભાતૃભાસનવ્યાપ્તિભાવઃ । દેશકાલાદિવિપ્રકર્ષેપિ અપ્રતિહતજ્ઞાનશક્તિમયઃ ભાતૃવ્યાપ્તિભાવઃ । તાદૃશક્રિયાશક્તિસિદ્ધિરૂપઃ ભાસનવ્યાપ્તિભાવશ્ચ યસ્ય સ તથોક્તસ્સન્ પ્રકાશતામુપયુક સ્વયંપ્રકાશત્વોપયોગી ભવતિ । યદ્વા સિદ્ધશક્તિમયભાતૃભાસનવ્યાપ્ત્યા ભાતઃ પ્રકાશિતસ્સન્ યત્ યસ્માત્પ્રકાશતા મુપયુગ્ભવતિ તસ્માત્ । અસૌ ચિત્તપ્રબોધપ્રધાનં શાક્તવિસર્ગવિલાસશહ્દનિકરાત્મકપ્રત્યક્ષપરામન્ત્રવાગ્રૂપિણી, ચિત્તપ્રલયપ્રધાનં શામ્ભવવિસર્ગવિલાસપરોક્ષા, પરામન્ત્રાર્થઘટપટાદ્યભિધેયાર્થરૂપિણી, પરોક્ષાઽપરોક્ષચતુર્વિધપુરુષાર્થરૂપિણી વા ત્વમ્ । ત્વત્પ્રમાત્રભિમુખં પ્રાક્ ત્વદ્ભિન્નપ્રમાત્રભિમુખત્વેનેવ વિદ્યમાનં વાગર્થનિકરં ઇદાનીં ત્વદભિન્નપ્રમાત્રભિમુખં યથા ભવતિ તથા તનોષીત્યર્થઃ । અત્રાવસ્થાયાં ત્રિપુટીબેદભાનસ્ય સ્વયંપ્રકાશાત્મતત્ત્વૈકરસ્યાન્નાદ્વૈતસ્વરૂપવ્યાહતિશઙ્કાવકાશ ઇતિ ભાવઃ ॥ 38-60 ॥
<।2-38-60>
<2-39-61>
એતાવતા ગ્રન્થસન્દર્ભેણ ચિદચિન્મયવાગર્થપ્રકૃતિસામરસ્યં શાબ્દનાદજ્યોતિર્મયત્વેનોપવર્ણ્ય તન્મયસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપએવ સાક્ષિત્વસંસારિત્વધર્મદ્વયપ્રકટનેન ચિન્મયાનન્દત્રિપુટ્યંશપ્રમાતૃપ્રમેયભાવયોર્વિનિમયેનાં તસ્થાનન્દસ્વરૂપતત્વબોધનાય ધામસંવિદ્વર્ણક્રમૈઃ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયચક્રત્રયોપાસ્તિં ક્રમેણ વિસ્તારયિષ્યન્નાદૌ સંક્ષેપેણ ધામમયપ્રકાશચક્રં સૂચયતિ ----
દ્રષ્ટૃતા (દૃષ્ટતા) જગતિ યત્પ્રકાશને
યચ્ચ નિશ્ચયવિધૌ પ્રમાતૃ (કા) તા ।
ગ્રાહક (પ્રાહકં) ત્વમપિ નિશ્ચિતગ્રહે
વેદ તત્સ તવ વૃત્તિપોષિતઃ

દ્રષ્ટૃતેત્યાદિના । જગતિ ગચ્છતીતિ જગત્ ઇતિ । "સિંહો વર્ણવિપર્યયાત્" ઇતિ સિંહાદિગણપઠિતવર્ણવિપર્યયવ્યુત્પત્ત્યા વર્ણાગમવ્યુત્પત્ત્યા વા સાધકમુખ્યપ્રાણરૂપે ગતિમતિ જીવે ઇત્યર્થઃ । પ્રકાશને વિષયે અન્તર્બહિરિન્દ્રિયપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાત્મકવૈષયિકવ્યાપારે વિષયે ઇત્યર્થઃ । યત્ દ્રષ્ટૃતા દર્શનકર્તૃતા । ઇતિ સર્વજ્ઞાનેન્દ્રિયધર્મસામાન્યોદ્દેશવિવક્ષયા યદિતિ નપુંસકમ્ । એવમુત્તરત્રાપિ જ્ઞેયમ્ । દૃષ્ટતેતિ પાઠે --- યચ્ચ દૃગ્વિષયત્વં । અન્તર્બહિરિન્દ્રિયવૃત્તિવિષયત્વમિત્યર્થઃ । નિશ્ચયવિધૌ વિષયતત્વનિશ્ચયવિધાનાત્મકબુદ્ધિવ્યાપારે તથા નિશ્ચિતવિષયવ્યાપારાત્મિકાયાં કર્મેન્દ્રિયપ્રવૃત્તૌ ચ । યચ્ચ પ્રમાતૃતા અહંપ્રમાતેત્યાકારકનિશ્ચિતપ્રમાશ્રયત્વરૂપાભ્યન્તરકર્તૃવ્યાપારઃ । પ્રમાતૃકેતિ પાઠે --- પ્રકૃષ્ટવર્ણમાલા, તદીયબુદ્ધિવૃત્તિર્વેત્યર્થઃ । તથા નિશ્ચિતગ્રહે નિશ્ચિતવિષયસ્વરૂપસમ્બન્ધિનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયવ્યાપારે । વિષયાદાનાદિકર્મેન્દ્રિયવ્યાપારેચ વિષયે । યચ્ચ ગ્રાહકત્વમપિ જ્ઞાનકર્મોભયેન્દ્રિયરૂપત્વમપિ । પ્રાહકં ત્વમિતિ પાઠે ત્વમેવ સઃ । સએવ ત્વમિતિ ચ । પ્રકૃષ્ટવર્ણમાતૃકા ત્વં કં પ્રાહેત્યર્થઃ । શાક્તવિસર્ગવર્ણમાલારૂપિણી ત્વં આણવશામ્ભવવિસર્ગયોર્મધ્યે કમુદ્દિશ્ય પ્રાહેતિ જીવમીશ્વરં વા ઉદ્દિશ્યેત્યર્થઃ । તત્સર્વં તવ વૃત્તિપોષિતઃ પરાવાગ્દેવતાયાસ્તવ વક્તૃત્વશ્રોતૃત્વાદિબહિરન્તર્વ્યાપારેણ સઞ્જાતપોષણસ્સન્ । સઃ પૂર્વશ્લોકોક્તત્વદભિન્નપ્રમાતા મુખ્યપ્રાણાશિવઃ વેદ વિદ્યયા લભતે । `વિદ્લ્ જ્ઞાનલાભયોઃ । ઇતિ ધાત્વર્થે વિપરીતપ્રમાતૃભાવેન લભન્ જાનીતે । કુત ઇતિ ચેત્ ગજવૃષભચિત્રન્યાયેન પ્રથમં ત્વદીયબુદ્ધિવૃત્ત્યુપેતકર્મેન્દ્રિયવ્યાપારેણ પોષિતઃ જાગતવિષયવર્ગં કર્મમયો લભન્ પશ્ચાન્મનોવૃત્ત્યુપેતજ્ઞાનેન્દ્રિયવ્યાપારપોષણેન જ્ઞાનમયોપિ સંસરન્નન્તતસ્સામરસ્યવ્યાપારેણ કેવલં સાક્ષિતયા પશ્યં શ્ચાસ્તે ઇતિ ભાવઃ । એતદેવ નાદનવકમયસ્યાત્મનઃ સ્વરાજ્યાપરપર્યાયત્રિપુટીષડ્વર્ગષડઙ્ગાત્મકાષ્ટાદશસ્વરસંખ્યયા પંચત્રિકસમષ્ટ્યાત્મકષોડશસંખ્યયા એકદ્વિત્રિચતુર્વર્ગાદિપૂર્વોક્તયથાસમ્ભવપરામર્શત્રિકાદિરૂપેણ ચ સ્વતો રાજનરઞ્જનાદિરૂપપ્રકાશરશ્મિચક્રમયત્વેન પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમયસ્વરાજ્યપ્રણેતૃત્વં વેદિતવ્યમ્ । વક્ષ્યતિ ચાગ્રેપિ કવિરેવ ---- "રાજનાત્પ્રકૃતિ઱ઞ્જનાચ્ચ માં રાજસંજ્ઞ"મિત્યાદિના જ્ઞાનક્રિયારાજ્યભાગયોર્વિવિચ્ય ષણ્ણાં જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયચક્રભાવભેદેન રાજપુત્રભાવં પાર્થક્યેન સમષ્ટ્યાચાત્મનો રાજભાવં ચેતિ પ્રકાશચક્રસૂચનમ્ ॥ 39-61 ॥
<।2-39-61>
<2-40-62>
અથ પૂર્વશ્લોકસૂચિતત્રિપુટીત્રયનાદનવકસમષ્ટિધામમયપ્રકાશચક્રસ્ય શાક્તશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગત્રયસમષ્ટિવિલાસાત્મકસદસદ્વાગર્થમણ્‍ડલે ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતાયાશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાભ્યાં સ્વસ્વરૂપશેષશેષિભાવપ્રયુક્તં ચતુર્થવિમર્શે વક્ષ્યમાણમૂર્તિપ્રકાશચક્રપ્રાધાન્યોપકારકમંશાંશિપ્રાધાન્યભાવં પાઠભેદેન વિવિચ્ય દર્શયતિ ----
આસ્થિતસ્દસદર્થમણ્ડલં
ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતામયમ્ ।
યત્ર યો દશવિધઃ (યત્ર યા દશવિધિઃ) સ્વતન્ત્રતા
તદ્વયોપ્યહમસૌ તવાંશકઃ (તવાધિકઃ)

આસ્થિત ઇત્યાદિના । અયં પૂર્વશ્લોકોક્તશામ્ભવાણવાન્યતરવિસર્ગમયો મુખ્યપ્રાણશિવઃ । ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતાં સદસદર્થમણ્ડલમૂલકારણભૂતામિતિ ભાવઃ । સદસદર્થમણ્ડલં ચ આસ્થિતઃ । આણવવિસર્ગવિલાસાત્મના અધિષ્ઠિતઃ । યત્ર ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતાયાં તત્કાર્યસદસદર્યમણ્ડલેચ । યઃ આણવવિસર્ગવિલાસાપન્નમુખ્યપ્રાણશિવઃ । દશવિધિઃ ધીપ્રધાનકર્માક્ષવપુરસ્મિતાપ્રકારેણપઞ્ચમનઃ પ્રદાનજ્ઞાનાક્ષવપુરસ્મિતાપ્રકારેણ પઞ્ચચેત્યાહત્ય દશજ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાણિવિધીયન્તે અનેનેતિ દશવિધિઃ । કિઞ્ચાત્ર યત્ત્રયોદશવિધ ઇતિ પાઠેયાભ્યાં ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતાસદસદર્થમણ્ડલાભ્યાં ત્રયોદશવિધઃ । સદસદર્થમણ્ડલોક્તદશપ્રકારભેદેન ધીવપુરસ્મિતામનોવપુરસ્મિતાક્ષવપુરસ્મિતામયત્રિપ્રકારકાસ્મિતાભેદેન ચ વક્ષ્યમાણદ્વાદશાન્તમહાબિન્દ્વભિન્નત્રયોદશપ્રકારશ્ચાયમાણવવિસર્ગાત્મકઃ પ્રાણશિવ ઇત્યપિ ધ્વન્યતે "પ્રાણસૂર્ય ઇહ ચિદ્વિષટ્કલઃ" ઇત્યાદિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । યદ્વા પૂર્વોદિતયત્ર યા દશવિધિરિતિ પાઠભેદપક્ષે યત્ર સદસદર્થમણ્ડલે યા ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતાપિ દશવિધિઃ સ્તતન્ત્રતાઽતદ્દ્વયોપિ સ્વતન્ત્રતયા ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતામયાત્મસ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વતન્ત્રતાઽતદ્દ્વયોપિ ત્વતન્ત્રતયા ધીમનોક્ષવપુરસ્મિતામયાત્મસ્વાતન્ત્ર્યેણ અતદ્દ્વયોપિ ચિત્તપ્રલયાત્મકશામ્ભવિસર્ગવિલાસેન વપુરસ્મિતાપ્રસક્તસદસદર્થમણ્ડલદ્વયરહિતોપિ । યદ્વા ચિત્તપ્રબોધાત્મકશાક્તાનુત્તરવિસર્ગવિલાસેન પૂર્વોક્ત "અ ઇ ઉણ્" ઇત્યુક્તનાદનવકયોનિસ્વરભૂતાનુત્તરાકારાત્મકતદુભયવિલાસોપિ અકારગતતદ્દ્વયવિલાસઃ અતદ્દ્વયવિલાસ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સ્વતન્ત્રતાસિદ્ધાઽતદ્દ્વયવિલાસોપીતિ વા । તવાંશકઃ અહં ઇતિ શામ્ભવવિસર્ગવિલાસત્મના નાદપ્રધાનેન । અસૌ ઇતિ શાક્તાનુત્તરવિસર્ગવિસાત્મના વા શાબ્દબિન્દુપ્રધાનેન । તવ નાદનવકાત્મિકાયાં અંશકઃ । નાદાત્મના વાગર્થશબ્દાત્મન્ વા અપ્રચ્યુતાણવવિલાસાત્મધર્મકત્વાત્ત્વદીયાંશરૂપએવેત્યર્થઃ । તવાધિક ઇતિ પાઠે --- શામ્ભવવિસર્ગવિલાસનાદાકારેણ શાક્તાનુત્તરવિસર્ગવિલાસવાગર્થસામરસ્યાત્મના વા । અહમેવાસૌ ઇતિ વા અસાવહમિતિ વા પ્રચ્યુતાણુભાવસ્સન્ પ્રાપ્તોન્મનીમહાપ્રાણનાદ ભાવો વા સન્ વાગર્થરૂપિણ્યાસ્તવાપિ પૂજ્ય એવેત્યર્થઃ ॥ 40-62 ॥
<।2-40-62>
<2-41-63>
એવમુક્તવાગર્થસામરસ્યવર્ત્મના પ્રચ્યુતાણવવિસર્ગવિલાસભેદભાવસ્ય પ્રાપ્તશાક્તશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગવિલાસાઽભેદભાવસ્ય ચ દ્વાદશાન્તોન્મનીપ્રકાશમહાબિન્દુધામાત્મકપ્રકાશચક્રસ્વાભાવ્યેનૈવાભિન્નાનન્દમૂર્તિચકત્રમયપુરુષોત્તમભાવમપિ દ્યોતયતિ ----
તત્તદર્થમયભોગ્ય (ગ) લક્ષણા
નન્દમૂર્તિરયમુત્તમઃ પુમાન્ ।
અર્પણેન જગતાશ્ચિદમ્બરે
ભાતિ સંહૃતિમયશિશવે ત [તઃ] વ

તત્તદર્થેત્યાદિના । અયં પૂર્વશ્લોકોક્તઃ અણવવિસર્ગસ્સાધકઃ । તત્તદર્થમયભોગ્યલક્ષણાનન્દમૂર્તિઃ તં તદર્થં વાચ્યલક્ષ્યતાત્પર્યાદિરૂપમર્થં અયં તે પ્રતિપાદ્યતાસમ્બન્ધેન ગચ્છન્તીતિ તત્તદર્થમયાશ્શબ્દાઃ । તએવ ભોગ્યવસ્તૂનિ લક્ષણં ચ યસ્યાનન્દસ્ય સ તત્તદર્થમયભોગ્યલક્ષણાનન્દઃ । સ એવ મૂર્તિર્યસ્ય નાદાનન્દનિમગ્નપ્રાણમયસ્ય સ તત્તદર્થમયભોગ્યલક્ષણાનન્દમૂર્તિઃ । વિદ્યાનન્દસામ્રાજ્યે તત્તદર્થબોધકશબ્દાનામેવ વિદુષાં પ્રાકૃતાનાં ક્ષુન્નિવર્તકાન્નાદિભોગ્યવસ્તૂનામિવ યથાધિકારં ભક્તિજ્ઞાનવૈરાગ્યહેતુત્વેનાભ્યન્તરતૃપ્તિહેતુત્વાદાનન્દમૂર્તિલક્ષણત્વમિતિ ભાવઃ । તદુક્તં શ્રીમદ્ભાગવતે ઐકાદશસ્કંધે "ભક્તિઃ પરેશાનુભવો વિરક્તિરન્યત્ર ચૈષત્રિકકાલ એકઃ । પ્રપદ્યમાનસ્ય યથાશ્રનઃ સ્યાત્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષુદપાયોનુઘાસમ્" ઇતિ । શ્રુતિરપિ વાજપેયપ્રકરણે --- "વાગ્વૈ દેવતાનાં પુરાન્નમાસીત્" ઇતિ । તત્તદર્થમયભોગલક્ષણેતિ પાઠે --- તત્તદભિધેયાર્થમયં ત્રિચતુર્વર્ગપુરુષાર્થમયં ચ ભોગં લક્ષયતીતિ તત્તદર્થમયભોગલક્ષણઃ । સચાસાવાનન્દઃ તસ્ય મૂર્તિઃ સ એવ વા મૂર્તિર્યસ્ય સઃ । તત્તદર્થમયભોગલક્ષણાનન્દમૂર્તિરિત્યર્થઃ । અતએવ ઉત્તમઃ વાગર્થાતીતાક્ષરપ્રકાશનાદપરત્વેન ઉદ્ગતતમસ્કઃ । વિશ્વોત્તીર્ણનાદમયત્વાદિતિ ભાવઃ । અતએવ પુમાન્ વિશ્વોત્તીર્ણત્વેનૈવ પુરુષોત્તમશ્ચેત્યર્થઃ । તદુક્તં ગીતાસુ ભગવતાપિ "ક્ષરર્સ્સવાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોક્ષર ઉચ્યતે । ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ । યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ । યસ્માત્ક્ષરમતીતોહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ । અતોસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ । ઇતિ । એતેનાત્મનો વિષયાનન્દબોધકવાગર્થહેતૂન્મનીમહાનાદલક્ષણસ્યૈવાનન્દમૂર્તિત્વે તસ્ય ભોક્ત્રહંકારસાક્ષિત્વસ્યાપ્યુક્તપ્રાયત્વાદાવિદ્યકગ્રંધિભેદો વ્યાખ્યાતઃ । તત્પ્રકારસ્તુ વેદાંતપંચપશ્યાં પ્રત્યક્તત્વવિવેકે । "અહંકારચિદાત્મનાવેકીકૃત્યા વિવેકતઃ । ઇદં મે સ્યદિદં મે સ્યાદિદં મે સ્યાદિતીચ્છા કામશબ્દિતાઃ । અપ્રવેશ્ય ચિદાત્માનં પૃથક્પશ્યન્નહંકૃતિં । ઇચ્છંસ્તુ કોટિવસ્તૂનિ ન બાધોગ્રંધિભેદતઃ ઇતિ । હેશિવે! વિપરીતેચ્છારૂપે ! હેઅમ્બ! તતઃ ઉક્તલક્ષણવિષયભોગાદ્ધેતોઃ । જગતઃ પૂર્વોક્તગતિમત્પ્રાણલક્ષણસ્ય જીવસ્ય । ચિદમ્બરે ચિન્મયાકાશે અર્પણેન સંહૃતિમયઃ સંહૃતિં સંહારં અયતે પ્રાપ્નોતિ પ્રાપયતિ ચેતિ સંહતિમયઃ । સ્વયમેવ સંહારક્રિયામયઃ ચિત્તપ્રલયશામ્ભવવિસર્ગવિલાસાત્મના સ્વાત્મોપસંહર્તા સૃષ્ટિકૃત્યકારી વા ચિત્તપ્રબોધશાક્તવિસર્ગવિલાસાત્મના ભવતીત્યર્થઃ ।જાગતજડાજડવાતૂનાં પ્રલપકાલિકભૂતાકાશવિલય ઇવ વિદ્વદ્ભોગ્યવસ્તૂનાં ભોગકાલિકદહરાકાશવિલય ઇતિ નાદોપસ્તિવિદ્યારહસ્યમિતિભાવઃ । તવતિપાઠે તવ ચિદમ્બરે ત્વદભિન્નચિન્મયાકાશે સહૃતમયાનન્દમૂર્ત્યન્યતરરૂપો ભાતીત્યન્વયઃ ॥ 41-63 ॥
<।2-41-63>
<2-42-64>
નન્વેવંવિધનાદોપાસ્તિબલેનાવાપ્તનાદાનન્દમૂર્તિલક્ષણશરીરકસ્ય પુરુષપૌરેયસ્ય શારીરકવાસનાસ્વપ્રવૃત્તેર્વાગર્થમયશ્શવસંસારોપિ લુપ્યતેત્યાશઙ્ક્ય ન કુલીશપાશુપતાદિશૈવતન્ત્રમર્યાદયા માતૃકાવર્ગાષ્ટકાભેદકલ્પિતવાગર્થપર્યષ્ટકલૈઙ્ગિકવાસનામયં વાગર્થવ્યવહારં દર્શયન્વિશ્વમયવિશ્વોત્તીર્ણજીવદેવપશુભાવભેદમપિ દર્શયતિ ----
અષ્ટધા સ્ફુરતિ યા પુરી શિવે!
સૂક્ષ્મભાવમુપગમ્ય લૈઙ્ગિકમ્ ।
તજ્જપૌષ્ટ] તજ્જુષોષ્ટ] કૃતચિત્તવૃત્તયો
નાસના(સ્ત્વ)સ્ત] દુરસિ) સ્ત્વદુદર]સ્થિતે પશૌ

અષ્ઠધેતિ । હેશિવે ઇતિ સમ્બુદ્ધિઃ । સપ્તમી વા કાર્યશિવાધિકરણવિવક્ષયા । લૈઙ્ગિકં સૂક્ષ્મભાવં । એકત્ર પૃથિવ્યાદિપઞ્ચભૂતસ્થૂલલિઙ્ગભાવેન અગ્નિસૂર્યસોમમણ્ડલત્રયસ્થૂલભાવેન ચ કલ્પિતં તદીયગન્ધાદિપઞ્ચતન્માત્રરૂપં ચિત્પ્રાણદેહરૂપં ચ । અન્યત્ર "ચિતિશ્ચિત્તં ચ ચૈત્યં ચ ચેતનાદ્વયમેવ ચ । જીવઃ પ્રાણઃ શરીરં ચ પુર્યષ્ટકમુદાહૃતમ્ ॥" તથા "વાગાદિપઞ્ચ શ્રવણાદિ પઞ્ચ પ્રાણાદિ પપ઼ઞ્ચભ્રમુખાનિ પઞ્ચ । બુદ્ધ્યાદ્યવિદ્યાપિ ચ કામકર્મણી પુર્યષ્ટકં સૂક્ષ્મશરીરમાહુઃ" ઇત્યુક્તલક્ષણં ચ સૂક્ષ્મભાવં । અતએવ --- "અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા । દેવાનાં પૂરયોધ્યા । તસ્યાગં હિરણ્મયઃ કોશઃ । સ્વર્ગો લોકો જ્યોતિષા વૃતઃ । યોવૈ તાં બ્રહ્મણો વેદ । અમૃતેનાવૃતાં પુરીં । તસ્મૈ બ્રહ્મ ચ બ્રહ્મા ચ । આયુઃ કીર્તિ પ્રજાં દધુઃ" ઇતિ શ્રુત્યુક્તં જગત્કારણં ચ લૈઙ્ગિકમ્ । લીયતે વિશ્વમયી બાહ્યપ્રકૃતિઃ ગમ્યતે ચાષ્યાત્મિકી વાગર્થમયી અત્રેતિ લિઙ્ગમ્ । તદીયલૈઙ્ગિકં સૂક્ષ્મભાવં ઉપગમ્ય યા પુરી અર્થમયી શબ્દમયી નાદબ્રહ્મમયી ચ ક્રમેણ સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણોપાધિત્રિતયસમષ્ટિરૂપા અષ્ટધા સ્ફુરતિ । અત એવોક્તમનેનૈવ કવિના શાકુન્તલનાટકીયનાન્દીપ્રસ્તાવે સૂક્ષ્મભાવેનાષ્ટમૂર્તીનામપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્ "યા સૃષ્ટિઃ સષ્ટુરાદ્યા વહતિ વિધિહુતં યા હવિ ર્યાચ હોત્રી યે દ્વે કાલં વિધત્તઃ શ્રુતિવિષયગુણા યા સ્થિતા વ્યાપ્ય વિશ્વમ્ । યામાહુસ્સર્વભૂતપ્રકૃતિરિતિ યયા પ્રણિનઃ પ્રાણવન્તઃ પ્રત્યક્ષાભિઃ પ્રસન્નસ્તનુભિરવતુ વસ્તાભિરષ્ટાભિરીશઃ ॥" ઇતિ । તજ્જપૌષ્ટકૃતચિત્તવૃત્તયઃ । તજ્જપે શાબ્દવર્ણક્રમે । તેષાં અષ્ટમૂર્તિબોધકમાતૃકાવર્ગાષ્ટકવર્ણાનાં જપે ઓષ્ઠકૃતાઃ ઓષ્ટચાલનશિક્ષિતા ચિત્તવૃત્તયઃ યાસુ વાસનાસુ તાસ્તથોક્તાઃ । આર્થિકવાગર્થક્રમે તુ । તજ્જં અષ્ટધા સ્ફુરિતપ્રાણમનોવિજ્ઞાનમૂર્તિમયત્રિવૃત્ત્રૈવર્ણિકસૂક્ષ્મપુરીજન્યમ્ । યત્પૌષ્ટં પુષ્ટિભાવઃ તાવન્માત્રપોષકં કર્મ વા । તજ્જપૌષ્ટં । તત્કૃતાઃ તાવન્માત્રશિક્ષિતાઃ ચિત્તવૃત્તયો યાસુ તાસ્તથોક્તાશ્ચ । તજ્જુષોષ્ટકૃતચિત્તવૃત્તય ઇતિ પાઠે તામષ્ટવર્ગમાતૃકાં સૂક્ષ્મપુરીં ચ જુષન્તિ પ્રીણયન્તીતિ તજ્જુષઃ । અષ્ટ અષ્ટસઙ્ખ્યાકાઃ "ઘૃણા શઙ્કા ભયં લજ્જા જુગુપ્સા ચેતિ પઞ્ચમી । કુલં જાતિશ્ચ શીલં ચેત્યષ્ટૌ પાશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ" ઇત્યુક્તલક્ષમપશુપાશરૂપાઃ । કૃતચિત્તવૃત્તયઃ । બહુભ્યો જન્મભ્યઃ જન્નનઃ પ્રભૃતિ વા શિક્ષિતચિત્તવૃત્તય ઇત્યર્થઃ । વાસનાઃ વસત્યાસુ પ્રત્યગાત્મા વાસ્યતે ચેતિ વ્યુત્પત્તિભેદેન આધિકારિકમનોવાસનાઃ । તદુરસિ પૂર્વોક્તપુર્યષ્ટકોરસિ । સ્થિતે પશૌ ભવન્તીતિ શેષઃ । વિશ્વમય એવ જીવે પાશવ્યો વાસના ભવન્તિ । નતુ વિશ્વોત્તીર્ણે ઇતિ ભાવઃ । ત્વદુરસિ સ્થિતે" ત્વદુદરસ્થિતે પશૌ । ઇતિ પાઠદ્વયેપિ ઉક્તપર્યુષ્ટકરૂપિણ્યાઃ પ્રકૃતેસ્તવ વાઙ્મયે ઉરસિ અર્થમયે ઉદરે વા યજ્ઞવેદીયાસ્તુમણ્ડપાત્મિકે સ્થિતે પશાવેવ ભવન્તિ । નતુ વિશ્વોત્તીર્ણસ્વભાવે પરશિવે ઇત્યર્થઃ । દેહેન્દ્રિયપોષણમાત્રપર્યવસન્નચિત્તવૃત્તય એવ પશુવાસનારૂપેણ રૂઢમૂલા ભવન્તીતિ ફલિતોર્થઃ । અતએવ પશુલક્ષણમુક્તં તન્ત્રાન્તરે શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ । કલાવિલુપ્તવિભવો ગતસ્સન્ સ પશુઃ સ્મૃતઃ" ઇતિ । તત્ત્વપ્રકાશપિ "પશવસ્ત્રિવિધાઃ પ્રોક્તા વિજ્ઞાનપ્રલયકેવલૌ સકલઃ । મલયુક્તસ્તત્રાદ્યો મલકર્મયુક્તો દ્વિતીયઃ સ્યાત્

મલમાયાકર્મયુતસ્સકલસ્તેષુ દ્વિધા ભવેદાયઃ । આદ્યસ્સમાપ્તકલુષોઽસમાપ્તકલુષો દ્વિતીયઃ સ્યાત્

આદ્યનનુગૃહ્ય શિવો વિદ્યેશત્વે નિયોજયત્યષ્ટૌ । મન્ત્રાંશ્ચ કરોસ્યપરાં સ્તેચોક્તાઃ કોટયસ્સપ્ત

ઇત્યાદિના સપ્તકોટિમહામન્ત્રશરીરત્વે સિદ્ધેપ્યાધિકારિકં પઞ્ચત્વમપ્યનિવાર્યમિતિ દર્શિતં તત્રૈવ । અનેનૈવાભિસન્ધિના શ્રુતાવપિ ચતુર્દશસ્વરાભિન્નચતુર્દશસંખ્યાકવિદ્યાભુવનાદીનામપિ છન્દઃ પાદાક્ષરવૃત્તાદિવાગર્થનિયમબદ્ધશબ્દસ્પર્શાદ્યપઞ્ચીકૃતવાગર્થશરીરિણામપિ વિદ્યામન્ત્રાદિવાગર્થશબ્દાભિમાનિનામાજાનદેવાનાં પંચીકૃતપાઞ્ચભૌતિકશરીરાભિમાનિનામિવ ગ્રામ્યારણ્યપશુજાતિભેદેન વિભિન્નસપ્તસપ્તસંખ્યાકપશુજાતિમત્ત્વં "સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવસ્સપ્તારણ્યાસ્સપ્ત છન્દાગંસિ" તથા ---- "યે ગ્રામ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ" તથા ઓષધિજાતિમત્ત્વં ચ "સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયસ્સપ્તારણ્યાસ્સપ્ત છન્દાંસિ" ઇત્યાદિવાક્યૈઃ તૈત્તિરીયસંહિતાયાં તૃતીયાકાણ્ડપ્રથમપાઠકચતુર્થાનુવાકાદિષુ નવમાનુવાકે ચ માનવનાભાનેદિષ્ટચરિત્રવ્યાજેન તૈત્તિરીયારણ્યકાણ્ડે ચ તત્તદ્વાક્યૈશ્શ્રૂયતે અતએવ ભવિષ્યોત્તરપુરાણતુર્યખણ્ડૈકોનવિંશાધ્યાયત્રિપઞ્ચાશત્ શ્લોકમારભ્ય મહાધિકારિકમપિ પશુત્વામાલભ્યત્વેન કણ્ઠત એવોદ્ધોષિતમ્ । યથા "યસ્ય બુદ્ધિસ્ય વૈ બ્રહ્માઽહઙ્કારો યસ્ય વૈ શિવઃ" ઇત્યાદિના યજ્ઞપુરુષસ્યાપિ પશુત્વં વ્યવસ્થાપ્ય "હિંસાયજ્ઞૈશ્ચ ભગવાંત્સ વૈ તૃપ્તિમવાપ્નુયાત્ । સ ચેદ્યજ્ઞપશુર્વહ્નૌ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે" ઇત્યાદિના તસ્યાપ્યાલભ્યત્વેન બ્રહ્મભૂયત્વવર્ણાનાત્ । ઈદૃશમહાધિકારિકસ્યાપિ યજ્ઞપશુત્વેનાલભ્યત્વં નામ । આચાર્યમૂર્તિસ્થશક્તિપાતાપરપર્યાયદીક્ષાસંસ્કારેણ । તથા "જનનં જીવનં ચૈવ તાડનં બોધનં તથા । અભિષેકોઽથવિમલીકરણાપ્યાયને પુનઃ ॥ તર્પણં દીપનં ગુપ્તિર્દશૈતા મન્ત્રસંસ્ક્રિયાઃ ।" ઇત્યાદિના શારદાતિલકાદ્યુક્તમન્ત્રસંસ્કારૈશ્ચ સંસ્કાર્યત્વં તાન્ત્રિકમ્ । ઉક્તં ચ શૈવગમે "પરિપક્વમલાનેતાનુત્સાદનહેતુશક્તિતપાતેન । યો જયતિ પરે તત્ત્વે સ દીક્ષયાચાર્યમૂર્તિસ્થઃ" ઇતિ । તથા "પૂર્વં વ્યત્યસિતસ્યાણોઃ પાશજાલં વ્યપોહતિ । મન્ત્રસ્ય મન્ત્રિણો વાપિ દીક્ષા સિદ્ધિપ્રદા ભવેત્ ॥ પૃથઙ્મન્ત્રઃ પૃથઙ્મન્ત્રી ન સિદ્ધ્યતિ કદાચન । ઉચ્ચાર્યમાણા યે મન્ત્રા ન મત્રાંશ્ચાપિ તાન્વિદુઃ ॥ મોહિતા દેવગન્ધર્વા મિથ્યાઽજ્ઞાનેન ગર્વિતાઃ । પુંડ્રેક્ષોરિવ મન્ત્રસ્ય માધુર્યે હૃદયસ્પૃશિ ॥ ઋજીષમાનને તિષ્ઠત્યક્ષરોચ્ચારલક્ષણમ્" ઇત્યાદિના તન્ત્રાલોકાદિષુ તદીયવિસ્તરોપિ સ્ફુટમુપલભ્યતે । અથ વૈદિકં તુ વેદાન્તપઞ્ચદશ્યાં ચિત્રદીપે બુદ્ધિવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચિદાભાસરૂપેણ વર્તમાનકૃતેર્જીવસ્ય વાસનાપ્રતિબિમ્બિતચિન્મયશરીરેણેશ્વરત્વાપાદનપર્યન્તં સ્વસ્વરૂપભિન્નધર્મધર્મિપશુભાવભેદદર્શનસ્યૈવ વિવિચ્ય દર્શિતત્વેન તસ્યવક્ષ્યમાણપ્રકારેણ બિમ્બપ્રતિબિમ્બાત્મકે સ્વસ્વરૂપે ધર્મધર્મિભેદસ્યાપ્યાભાસીકરણમેવ સ્વસ્વરૂપતત્ત્વસાક્ષાત્કારકૃતમિતિ સંક્ષેપઃ ॥ 42-64 ॥
<।2-42-64>
<2-43-65>
એવમુક્તપ્રકારેણ નાદનવકવાગર્થષડધ્વમમાર્ગભેદેન શૈવજેવપાશુકસંસારેષ્વન્યોન્યભક્ષ્યભક્ષકયોસ્સૃષ્ટિસંહારક્રિયામયશરીરયોઃ પૂર્વોક્તદીક્ષામન્ત્રસંસ્કારાદિભિસ્સિદ્ધમન્ત્રમન્ત્રિતાદાત્મ્યાભેદાન્યતરભાવયોઃ સ્રષ્ટૃતિરોધાતૃકાર્યમયશરીયોર્વાન્તરાલે અન્તસ્સાક્ષિભાસ્યત્વેન બહિરિન્દ્રિયવેદ્યત્વેન વા અનુભૂતશાક્તશામ્ભવાન્યતર ઉન્મનીનાદનવકાનન્દમૂર્તેર્જીવસંસારભાજોપિ વિશ્રાન્તિલક્ષણાણવવિસર્ગપુરુષધૌરેયસ્ય સ્વસ્વરૂપ એવ કૃત્યપઞ્ચકક્ષમં, પૂર્વોક્તલૈઙ્ગિકં ધીમનોક્ષમયં સૂક્ષ્મશરીરમુન્મનીનાદનવકરૂપિણ્યા ત્વયૈવ પ્રસાદીક્રિયત ઇત્યાહ ----
સર્સં(દૃ)વૃ)તિ શરીરયોર્દ્વયો
ર્ભક્ષ્યભક્ષકપદસ્થયોસ્તયોઃ ।
અન્તરે (દ)વ) મહામાસ્થિતશ્શિવે !
શ્રીમનોક્ષવપુરર્પિતં ત્વયા

સર્ગસંહૃતીત્યાદિના । હે શિવે ઇતિ સમ્બુદ્ધિઃ । અવિદ્યાનિકેતપદસ્થિતજીવશિવવિવક્ષયા અધિકરણસપ્તમી વા । સર્ગસંહૃતિશરીરયોઃ સર્ગશરીરં ચિત્તપ્રબોધલક્ષણશાક્તવિસર્ગાત્મકં જીવશરીરં । સંહૃતિશરીરં ચિત્તપ્રલયલક્ષણશામ્ભવવિસર્ગાત્મકમ્ । સર્ગસંવૃતિશરીરયોરિતિ પાઠે ---- ચિત્તપ્રબોધપ્રલયાન્યતરસ્વષ્ટૃવાગર્થસર્ગશરીરમ્ । સંવૃતિશરીરં તુ ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણાણવવિસર્ગમયમ્ । સૃષ્ટિસંહારાન્યતરતાદાત્મ્યેનોભયતાદાત્મ્યેન વા સ્વરૂપતિરોધાનેનાવિદ્યકાનિકેતાન્યતરસ્થિતિલક્ષણેન સ્વસ્વરૂપાવરકં ચ । તયોઃ સર્ગસં(હૃ(વૃ)તિશરીરયોઃ । અતએવ ભક્ષ્યભક્ષકપદસ્થયોઃ । પૂર્વશ્લોકોક્તપશુપાશાષ્ટકભક્ષ્યભક્ષકપદે તદ્ભાવે વા તિષ્ઠતોઃ । આણવવિસર્ગાપન્નશાક્તશામ્ભવવિસર્ગયોર્યાવત્પૂર્ણભાવમર્થાનુસ્વારાત્મકયોરન્યોન્યભક્ષ્યભક્ષકપદસ્થિતેર્વાગર્થમર્યાદાયમપિ સમત્વાદિતિ ભાવઃ । તદેતત્સર્વં "કુણ્ડહૃત્સ્વરચતુષ્ટયે સ્થિતો વ્યક્તિતઃ પ્રભૃતિ યો જગત્ક્રમઃ" ઇત્યત્ર તૃતીયે વિમર્શે સ્ફુટમુપપાદયિષ્યત ઇતીહ વિરન્યતે । દ્વયોઃ વાગર્થરૂપયોઃ । અન્તરા અન્તરાલે । ઇદં પૂર્વશ્લોકોક્તં ત્વદૂરોરૂપં ત્વદુદરરૂપં વા અનુત્તરાકારનાદમયં વક્ષ્યમાણલક્ષણપ્રમાણામક્ષરૂપં મગાસ્થિતિપદં વર્માનં । અહં આસ્થિતઃ । પૂર્વોક્તજીવેશાન્યતરણશુકભેદભાવેનેતિ ભાવઃ । યદ્વા પૂર્વશ્લોક્તં ત્વદુરસ્ત્વદુદરં વા અહમેવેત્યભેદાત્મના સાક્ષિત્વેનાસ્થિત ઇતિ વા ભાવઃ । ત્વયા ઉન્મનીનાદવાગર્થષષ઼ડધ્વપ્રકૃત્યા ધીમનોક્ષવપુઃ અર્પિતં । ભેદવાસનયા ત્વદુરસ્યુદરે વા સ્થિતયોઃ પશુપશુપત્યોઃ સમમેવાર્પિતમિતિ ન તવાસ્તિ પક્ષપાત ઇતિ ભાવઃ ॥ 43-65 ॥
<।2-43-65>
<2-44-66>
એવં પાશુપતાદિશૈવશાક્તતન્ત્રાગમમર્યાદયાપિ વિદ્યાઽવિદ્યાભુવનમયવિશ્વોત્તીર્ણસ્ય તદીયકમજ્ઞાનેન્દ્રિયચક્રયોશ્ચ ક્રિયાજ્ઞાનમયસર્વયજ્ઞક્રત્વર્થત્વેન ક્ષરાક્ષરતત્ત્વાત્મકયોઃ "અપશવો વા અન્યગો અશ્વેભ્યઃ" ઇતિ તૈત્તિરીયસંહિતાયાં પઞ્ચમકાણ્ડદ્વિતીયપ્રપાઠકે નવમાનુવાકે આગ્નિકકાણ્ડોક્તવૈદિકપ્રશસ્તપશુત્વનિર્વાહપૂર્વકં પુરુષોત્તમસ્ય પશુપતેરાત્મનશ્ચક્રરાજસંજ્ઞામિન્દ્રિયાદિપરિવારસ્ય દ્વાદશરાજમણ્ડલસ્યેવ રાજપુત્રસંજ્ઞાં ચ નિર્વહન્ તદુભયસામરસ્યેન વક્ષ્યમાણપ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયસમષ્ટિબૃન્દચક્રરાજવર્ણનાય બીજમાવપતિ ----
રાજનાત્પ્રકૃતિરંજનાચ્ચ માં
રાજસંજ્ઞમનુબોધકર્મણોઃ ।
ષટ્ત્વયા પૃથગમી પ્રવર્તકાઃ
પુત્રભાવમ(ધિ(પિ) રોપિતાશ્શિવે

રાજનાદિત્યાદિના । હે શિવે! ઇતિ ચિત્તસમ્બોધલક્ષમશાક્તાનુત્તરવિસર્ગચિન્મયજીવપ્રકૃતિવિવક્ષયા સમ્બુદ્ધિઃ । ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણાણવાનુત્તરવિસર્ગજડજીવમયજગદધિકરણવિવક્ષયા, ચિત્તપ્રલયલક્ષણશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગપરશિવસ્વરૂપવિષયવિવક્ષયા વા સપ્તમી વા । રાજનાત્ "રાજૃ રઞ્જનદીપ્ત્યોઃ, ઇથિધાતોઃ પૂર્વોક્તોન્મનીનાદાપરપર્યાયમુખ્યપ્રાણસ્વરૂપે સ્વયંપ્રકાશનાત્ । તથા પ્રકૃતિરઞ્જનાચ્ચ પ્રકૃતેઃ વાગર્થરૂપિણ્યા નાદપ્રકૃતેઃ રઞ્જનાચ્ચ । ત્રયીપ્રભૃતિચતુર્દશપર્યન્તવિદ્યાભુવનાદિવાગર્થસૃષ્ટૌ માહેશ્વરમાતૃકાસૂત્રદ્વારેણેતિ ભાવઃ । રાજસંજ્ઞં ---- રાજેતિ સંજ્ઞા યસ્ય તં તથોક્તમ્ । તથાચોક્તં પરિમલપિ "જગતો રઞ્જનાદ્રાજા સાક્ષાદ્દેવો મહેશ્વરઃ" ઇતિ । માં વાગર્થત્રિપુચીત્રિવૃત્પ્રાણરૂપમાત્માનં । અનુ અનુસૃત્ય । બોધકર્મણોઃ પૂર્વોક્તસાંખ્યયોગમાર્ગરૂપયોઃ જ્ઞાનકર્મણોર્વિષયે । પૃથક્પ્રવર્તકાઃ "દેશકાલકલનાવિશેષતો યદ્ભવાનિ વિહિતં નિગદ્યતે (નિષિધ્યતે)" ઇતિ પૂર્વોક્તાધ્યારોપાપવાદાપરપર્યાયપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાર્ગભેદેન વિરુદ્ધમાર્ગભેદેનેવ પ્રવર્તકત્વાત્પૃથક્પ્રવર્તકત્વમિતિ ભાવઃ । ષટ્ અમી ક્રમેણ મનસ્સહિતજ્ઞાનેન્દ્રિયષટ્કરૂપાઃ નાદસ્રરૂપજ્ઞાને જ્ઞાનાત્મનઃ પ્રવર્તકા નિવર્તકાશ્ચ ક્રિયાત્મનઃ । તથા બુદ્ધિસહિતકર્મેન્દ્રિયષટ્કરૂપાઃ । વાગર્થજનનાદિકૃત્યપઞ્ચકાત્મકે કર્મણિ વિધયેઞ્ચ ક્રિયાત્મનઃ પ્રવર્તકાઃ નિવર્તકાશ્ચ જ્ઞાનાત્મનઃ । એવંપૃથક્પ્રવર્તકાઃ પુત્રભાવં બુદ્ધિસહિતકર્મેન્દ્રિયષટકમ્ । કર્મમાર્ગપુત્રાવં ચાધિષ્ઠાપિતા ઇત્યર્થઃ । અપિ રોપિતા ઇતિ પાઠેન કેવલં "બ્રહ્મણઃ પ્રભૃતિસિદ્ધપઞ્ચકમ્" ઇતિ શ્લોકોક્તસિદ્ધબ્રહ્મશક્તિપઞ્ચકદ્વયાભિન્નોન્મનીનાદાકૃતિભાવં નાપિ પૂર્વશ્લોકોક્તપશુપશુપતિભાવં કિન્તુ રાજપુત્રભાવમપિ રોપિતાઃ પ્રાપિતા ઇત્યર્થઃ । યથા લોકે પ્રાકૃતાસામ્રાજ્યે યૌવરાજ્યપદમધિષ્ઠાપિતાઃ પાલયન્તિ, તથા આત્મસામ્રાજ્યેપિ પુંનામનરકત્રાતૃત્વેનાપ્યાત્મપદં પાલયિતું પૂર્વશ્લોકોક્તપશુભાવાદુદ્ધૃત્ય પુત્રભાવં પ્રાપિતા ઇતિ ભાવઃ । શાક્તાનુત્તરવિસર્ગવાગર્થનાદપ્રકૃતિરૂપિણ્યા ત્વયૈવેતિ શેષઃ । ઉક્તં ચ મહાર્થમઞ્જરીપરિમલેપીમમેવ શ્લોકમુદાહૃત્ય ---"જગતો રઞ્જનાદ્રાજા સાક્ષાદ્દેવો મહેશ્વરઃ । તત્પુત્રા રાજપુત્રા સ્સ્યુરિન્દ્રિયાણિ ષડેવ હિ" તત્ર સાધિકારાઃ બુદ્ધિસહિતકર્મેન્દ્રિયાણિ નિરધિકારાઃ મનસ્સહિતજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ઇતિ । સાધિકારત્વં કર્મકર્તૃત્વરૂપં નિરધિકારત્વમકર્તૃત્વમિતિ તદર્થઃ । કામન્દકીયાદિષુ વૈષયિકાર્થશાસ્ત્રેષ્વપિ તત્તદીયગૂઢાભિસન્ધિઃ । યથા "વિષયાનન્તરો રાજા શત્રુર્મિત્રમતઃપરમ્ । અરિર્મિત્રમરોર્મિત્રં મિત્રમિત્રમતઃ પરમ્ । અથારિમિત્રમિત્રં ચ વિજિગીષોઃ પુરસ્સરાઃ । ઇત્યાદિ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । શારીરકબ્રહ્મસૂત્રભાષ્યેપિ 4 અ ॥ 4 પા ॥ 17 સૂ । "જગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાત્"। ઇત્યેતત્સૂત્રભાષ્યાવસરે જગચ્છબ્દસ્ય રૂઢ્યર્થસ્વીકારેણ જડજગત્સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકબાહ્યવ્યાપારસમ્બન્ધ એવ મુક્તાનાં નિરાકૃતઃ । નત્વાભ્યન્તરવાગર્થકૃત્યપઞ્ચકવિદ્યામયઃ । અન્યથા તત્રૈવ "સઙ્કલ્પાદેવાસ્ય પિતરસ્સમુપતિષ્ઠન્તે" ઇત્યાદ્યુત્તરગ્રન્થવિરોધાત્ । એતેનાત્ર પ્રાચીનાવપિ સ્માર્તસાંખ્યયોગમાર્ગત્વેન પ્રસિદ્ધૌ કાપિલસાંખ્યહઠયોગાદિબાહ્યવિદ્યામાર્ગૌપયિકૌ પારમર્ષાવપિ વૈદિકક્રિયામાત્રોપકારકૌ યૌગિકાર્થતત્પરાવવા અર્વાચીનૌ તુ દયાનન્દાદિપુરુષકલ્પિતૌ વૈદિકછાયાનુકારિણૌ ચાર્યસમાજાદિસમજસંજ્ઞાન્તરવ્યવહૃતૌ પાંચભૌતિકબાહ્યપ્રકૃતિમાત્રેપ્યવિશ્રાન્તૌ આધ્યાત્મિકરાજવિચારાજગુહ્યયોગાપરનામકવૈદિકવિદ્યારાજમાર્ગવિરુદ્ધત્વેનાવૈદિકાવિતિ પ્રત્યુક્તૌ વેદિતવ્યૌ । વૈદિકવિદ્યારાજમાર્ગે "ગુરુશિષ્યભાવાત્મકબ્રહ્મભાવસ્ય ત્રયીમાસપ્રમેયસ્ય, રાજપ્રકૃત્યાત્મકક્ષત્રભાવસ્ય ષડઙ્ગષડધ્વમાત્રપ્રમેયસ્ય, પશુપશુપત્યાત્મકવૈશ્યભાવસ્ય તન્ત્રાગમાદિવિદ્યાન્તરપ્રમેયસ્ય, સેવ્યસેવકમૂર્તિમયશૂદ્રભાવસ્ય ભાષામયપ્રબન્ધપ્રમેયસ્ય ચ । એવં ચતુર્વિધવાગર્થપ્રમેયસ્યાપ્યાત્મમાત્રવિશ્રાન્તત્વયુક્ત્યા વૈદિકશબ્દાનાં "યોગાદ્રૂઢિર્ભલીયસી" ઇતિ લૌકિકન્યાયેન રૂઢ્યર્થસ્વીકારસ્ય "જન્મના જાયતે શૂદ્રઃ કર્મણ જાયતે દ્વિજઃ" ઇત્યુક્તશૂદ્રબાવપ્રભૃતિકકર્મમાર્ગોપકારક્ત્વપ્રણાલ્યા વૈદિકબ્રહ્મભાવપર્યન્તમારાદુપકારકત્વવિવક્ષયા શિષ્યૌઘાનુગ્રહાર્થકલ્પિતત્વેન વિદ્યાસન્તાનાભિવર્ધકતયા દ્વાદશાન્તનાદકલ્પે મહોન્મનીબિન્દુશરીરે રૂઢિપ્રદર્શનાર્થત્વાત્ । એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમભિયુક્તૈર્લૌકિકગુરુશિષ્યલક્ષમં લક્ષીકૃત્ય "અધ્યાપયન્તિ યદિ દર્શયિતું ક્ષમન્તે (વેદોક્ત (નાદાન્ત) કર્મગુરવો ગુરવસ્ત એવ । શિષ્યાસ્ત એવ ર(ચ(સ) યન્તિ પુરો ગુરૂણા મન્યે પુનસ્તદુભયાભિનયં ભજન્તે" ઇતિ । એતદેવ ભિન્નસમ્પ્રદાયદ્વયપ્રવર્તકગુર્વોઘત્રિકદ્વયમપિ જ્ઞાનાર્ણવોક્તપુષ્પસઙ્કોચક્રમસૂચનપૂર્વકમનુપદમેવોપરિષ્ટાત્તનશ્લોકદ્વયેપિ વર્ણયતિ ચ ॥ 44-66 ॥
<।2-44-66>
<2-45-67>
એવં મનોબુદ્ધિસહિતજ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયષટ્કયોઃ પ્રાકૃતાપ્રાકૃતસ્વરવર્ણાત્મકવૈદિકસાંખ્યયોગપરામર્શવર્ત્મનોઃ પ્રસરણપ્રતિસંચરણસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકપરૌઘમહૌઘદિવ્યસિદ્ધમાનવશિષ્યૌઘાખ્યગુરુષટ્રકમિથુનરૂપત્વેનાત્મનઃ કાલીકાલપરશિવમિથુનાત્મકત્રયોદશરસ્મિરૂપતયા ચ વક્ષ્યમાણપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમરૂપવૃન્દચક્રસ્ય બીજમુપન્યસ્ય તમેવ બીજં "બ્રહ્મણઃ પ્રભૃતિસિદ્ધપઞ્ચકમ્" ઇતિ પૂર્વમુક્તનાદનવકસ્ય જ્ઞાનાર્ણવોક્તગુરુપુષ્પસઙ્કોચક્રમોપયોગિદ્વાદશાન્તમહાબિન્દુવિશ્રાન્ત્યા દ્વાદશાદિત્યમયાત્મસમ્પદ્વિસ્મૃત્યાખ્યનષ્ટસન્તતિત્વદોષરાહિત્વેન વાગર્થમયશિવસંસારવૃક્ષમૂલતયા નિરૂપયિષ્યન્ તત્ર પ્રાણાપાનસૂર્યચન્દ્રયોરુર્ધ્વાધોવહનક્રમવિપર્યયેણ વહ્નિબિન્દુમયનાદમૂર્તિચક્રેપિ અગ્નીષોમકલાવિપર્યયં ચ સૂચયન્નગ્નીષોમનાદમૂર્તિમયપ્રકાશચક્રસ્ય સિદ્ધૌઘગુરુમણ્ડલાત્મતાં વિવૃણોતિ ----
ઔર્ધ્વવાહમયબિન્દુલક્ષણં
પ્રાણસૂર્ય ઇહિ ચિદ્વિષટ્કલઃ ।
તત્કલાધરતનોર્ગુરુક્રમે
ત્વં પ્રકાશતનુ (સિદ્ધ(સિદ્ધિ) મણ્ડલત્

ઔર્ધ્વવાહેત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન । ઔર્ધ્વવાહમયબિન્દુલક્ષણં સ્વરવર્ણનાદક્રમે । પૂર્વં "સપ્તધા વમસિ યા ત્વમીશ્વરી" ઇતિ શ્લોકસૂચિતસપ્તસ્રોતસ્સબન્ધિસપ્તસ્વરવર્ણબોધક "અ ઇ ઉણ્" ઇત્યાદિમાહેશ્વરસૂત્રત્રયમૂલાગ્નિસૂર્યસોમબિન્દવઃ, યદ્વા તુરીયવિમર્શાન્તે વક્ષ્યમાણકાલેયહૃદયોદ્યોગસમ્બોધનપર્યન્તતયા કાદિપાવસાનકસ્પર્શવર્ગવર્ણાક્ષરસમામ્નાયસઙ્કેતિત `કપય્ઽ ઇતિ પ્રયુક્તદ્વાદશાન્તાક્ષર સમામ્નાયમૂલભૂતા વા ઊર્ધ્વવાહમયાબિન્દવ ઉચ્યન્તે । તાન્ લક્ષયતીતિ ઊર્ધ્વવાહમયબિન્દુલક્ષણઃ । પ્રણવસ્સ્વરઃ । તદીયનાદમૂર્તિમયં ચક્રં ઔર્ધ્વવાહમયબિન્દુલક્ષણમ્ । યદ્વા, "ગતં તિરશ્વીનમનૂરુસારધેઃ પ્રસિદ્ધમૂર્ધ્વજ્વલનં હવિર્ભુજઃ" ઇત્યુક્તાગ્નિસૂર્યસોમધામગતિભેદાનાં પ્રાણવ્યાનાપાનવૃત્તિત્રયાભિન્નઊર્ધ્વતિર્યગધસ્સ્રોતસ્ત્રયાત્મકત્વેન તદીયોર્ધ્વસ્રોતઃપ્રાણવૃત્તિમયો વહ્નિબિન્દુઃ । તલ્લક્ષણનાદમયં મૂર્તિચક્રમિતિ વા । ઇહ રાજને પ્રકૃતિ રઞ્જને વા । ચિદ્વિષટ્કલઃ પૂર્વોક્તચિન્મયજ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયષટ્કદ્વયં ચિદ્વિષટ્કં । તલ્લાતિ ગૃહ્ણાતીતિ ચિદ્વિષટ્કલઃ પ્રાણસૂર્યઃ । ઔર્ધ્વવાહપ્રાણબિન્દુકમગ્નિમૂર્તિચક્રં પ્રકાશચક્રમયઃ પ્રાણસૂર્ય એવેત્યર્થઃ । તત્કલાધરતનોઃ તત્કલાઃ તયોરગ્નિસૂર્યયોઃ કલાઃ ધરતિ ક્રમેણ શુક્લપક્ષે તનોતિ વિસ્તારયતિ ચ પૂર્ણિમાપર્યન્તં પશ્ચાત્ક્રમેણ તનોજિ ક્ષીણયતિ ચ કૃષ્ણપક્ષ ઇતિ તત્કલાધરતનુઃ । પૂર્વં "ષણ્ડવર્જભહિમદ્યુતેઃ કલાઃ । ઇત્યધસ્તાત્તનશ્લોકે ષોડશસ્વરાણાં ચન્દ્રકલાત્વેનૈવ વર્ણનાદ્વ્યવહારિકઃ પૂર્ણચન્દ્રઃ તસ્ય તત્કલાધરતનોઃ । વ્યાવહારિકચન્દ્રસ્ય । યદ્વા, તત્કલાધરશ્ચન્દ્રઃ સ એવ તનુશ્શરીરં યસ્યાસ્તવ ઇતિ વા । ગુરુક્રમે ---- તત્કલાધરતનોરિત્યત્ર અકારપ્રશ્લેષેણ અધરતનોઃ અધરયસિ વ્યવહારચન્દ્રં સૂર્યાત્મના અવિદ્યારાત્રિતુલ્યે દર્શે તનોષિ ક્ષીણયસિ કૃષ્ણપ્રતિપત્તિથિમારભ્ય યાવત્ શુક્લપ્રતિપદં "પ્રથમાં પિબતે વહ્નિઃ દ્વિતીયાં પિબતે રવિઃ" ઇત્યાદિસ્મરણાદિતિ ભાવઃ । તદાદિ પૂર્ણિમાપર્યન્તં વિસ્તારયસિ ચેત્યધરતનોસ્તવ । ગુરુક્રમે ચ પૂર્વોક્તત્વદીયસાંખ્યયોગમાર્ગદ્વયપ્રવર્તકગુરુક્રમે વિષયે ઇત્યર્થઃ । તત્કલા તયોરગ્નિસૂર્યયોર્મૂર્તિકલા તત્કલૈવ । "અગ્નિં વા વાદિત્યસ્સાયં પ્રવિશતિ । અદ્યન્તં વા વાદિત્યમગ્નિરનુસમારોહતિ" ઇતિ શ્રુતેઃ । રઘુવંશકાવ્યે અનેનૈવ કવિના રઘુરાજ્યવર્ણનાવસરં "સ રાજ્યં ગુરુણા દત્તં પ્રતિપદ્યાધિકં બભૌ । દિનાન્તે નિહિતં તેજસ્સવિત્રેવ હુતાશનઃ" ઇત્યુક્તેશ્ચ અગ્નિસૂર્યમૂર્તિકલાયા એકત્વસ્યાપિ શાસ્ત્રાનુભવસિદ્ધત્વાત્તયોરેકૈવ મૂર્તિકલા । તદીયમૂર્તિકલારૂપિણીત્વમ્ । પ્રકાશતનુસિદ્ધમણ્ડલં -- સ્વયંપ્રકાશતે ચ પ્રથમં મણ્ડલત્રયાભિન્નોપાધિત્રયેણ, તન્યતે વિસ્તાર્યતે સ્વસ્વરૂપમેવ ષડધ્વાભિન્નષડ્ભાવવિકારાત્મના, ક્ષીયતે વા પશ્ચાત્ સિદ્ધ્યતિ ચ કાલક્રમેણ દેવીમાનસિદ્ધમણ્ડલાત્મના ઇતિ પ્રકાશતનુસિદ્ધમણ્ડલં ભવસીતિ શેષઃ । સિદ્ધિમણ્ડલમિતિ પાઠે --- પ્રકાશતનુ પ્રકાશચક્રરૂપં સિદ્ધિમણ્ડલમ્ । અણિમાસિદ્ધ્યાદિસર્વત્રિખણ્ડામુદ્રાશક્તિપર્યન્તત્રૈલોક્યમોહનાખ્યભાનુમણ્ડલસ્ય પ્રકાશચક્રરૂપતયા પ્રથમપ્રપૂજ્યં તત્ત્વમેવ ભવસીત્યર્થઃ । એતેનાત્ર મણ્ડલત્રયાત્મકે સ્રોતસ્ત્ર્યે, વક્ષ્યમાણાધોવહનનાદલક્ષણાપાનનાદમયે વા સ્રોતસિ । યથેચ્છં ત્રિવૃદ્ધાઙ્મયાગ્નેર્બિન્દુરૂપત્વં, ત્રિવૃત્પ્રાણમયસૂર્યસ્ય દ્વાદશાન્તપર્યન્તનાદાત્મકત્વં, દેહમયપ્રકાશશિવચન્દ્રસ્ય તદુભયકલાધરત્વં ચેત્યપીતિ સિદ્ધમ્ । તેન સાદાખ્યષોડશીકલાત્મકપુરુષચન્દ્રસ્ય સપ્તસંખ્યાકપૂર્વોક્તસપ્તસ્રોતોમયસૂર્યકુટુમ્બાદિસકલખગોલાધારકત્વેન શિવશક્તિસદાશિવાદિકલાન્તમ્ "સપ્તધા વમસિ" ઇતિ પૂર્વોક્તતત્ત્વસપ્તકવામેશીકાલીશબ્દાર્થકાલપ્રભૃતિરૂપત્વં, કશ્યપનામકાષ્ટમસૂર્યસ્થ કાલસૂર્યાત્મકતયા પરશિવકાલરૂપત્વં ચ યદરુણપ્રપાઠકેપિ તૈત્તિરીયારણ્યકકાણ્ડે સમામ્નાતમ્ । યથા ---- "યત્તે શિલ્પં કશ્યપ રોચનાવત્ । ઇન્દ્રિયાવત્પુષ્કલં ચિત્રભાનુ । યસ્મિત્સૂર્યા અર્પિતાસ્સપ્તસાકમ્ । તસ્મિન્રાજાનમધિવિશ્રયેમમિતિ । તે અસ્મૈસર્વે કશ્યપાત્ વ્યોતિર્લભન્તે તાંત્સોમઃ કશ્યપાદધિનિર્ધમતિ। ભ્રસ્તાકર્મકૃદિવૈવં" ઇતિ તત્રૈવ તદીયાણવવિસર્ગલક્ષણપ્રકાશચન્દ્રજીવશિવાત્મના સપ્તસંખ્યકસૂર્યગોલેષુ । ભ્રસ્તાકર્મકૃદિવેતિ વાક્યશેષસ્થસોમનામ્ના સપ્તસ્રોતોમયત્રિપુટીદ્વયમધ્યકેન્દ્રસ્થિત્યા વિશ્રાન્તિપ્રધાનાણવવિસર્ગધર્મિત્વમ્ । તથા "યસ્માન્ન જાતઃ પરો અન્યો અસ્તિ । ય આવિવેશ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ । ત્રીણિ જ્યોતીંષિ સ ચ તે સષોડસી" ઇતિ ષોડશીનામકસોમયાગે તન્નામકગ્રહાભેદેન ષોડશીકલાયાઃ શ્રુતિશતૈઃ પ્રાધાન્યં ચ । તથા ગીતાસુ વિભૂતિયોગાન્યાયે "નક્ષત્રાણામહં શશી" ઇતિ પ્રાજાપત્યભિજિન્નક્ષત્રાત્મકત્વં ચાભિહિતમ્ । તથા શામ્ભવબિન્દોઃ આગમેષુ કામકલાસ્વરૂપભાવનાયાં અગ્નીષોમાપ્મકવિસર્ગબિન્દુદ્વયસ્ય દેવતાસ્થૂલરૂપે કૃચદ્વયત્વેન અનુસ્વારાત્મકમિશ્રસૂર્યબિન્દોર્મુખાવયવત્વેન પરશુરામકલ્પસૂત્રે "બિન્દુના મુખં બિન્દુદ્વયેન કુચૌ સ પરાર્થેન યે નિરિતિ કામકલાં ધ્યાત્વા" ઇત્યુક્તકામકલાસ્થૂલરૂપે પરદેવતાચિન્મયસ્વરૂપારમ્ભવાચિમુખચન્દ્રપ્રયોગેન પ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયવાગર્થચક્રત્રયોપાસનાયાં વાગર્થપૂર્ણાનુસ્વારબિન્દ્વાત્મના ઉપાસનામુખરૂપત્વપ્રતીતેઃ મૂર્ત્યાનન્દચક્રરૂપયોરગ્નીષોમવાગર્થવિસર્ગબિન્દ્વોર્મધ્યેપિ સોમબિન્દોરાનન્દચક્રાભેદેન મધ્યસ્થિતિઃ, મૂર્તિચક્રમયસ્યાગ્નેયબિન્દોઃ સકલપાશવદ્વૈતસંસારમયમૃત્યુદાહકત્વેન વિલયાધિષ્ઠાનત્વાચ્છામ્ભવવિસર્ગવિલાસત્વેનાન્તતોનિવેશશ્ચ સિદ્ધ્યત ઇત્યુપાસ્તિપ્રકારભેદરહસ્યપ્રકાશનં સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તપ્રમેયમપિ સૂચિતમ્ । અતએવ સૌન્દર્યલહર્યાં શ્રીશઙ્કરગુરુપાદસાર્વભૌમપ્રદર્શિતં કામકલાસ્વરૂપવર્ણનમપિ ---- "મુખં બિન્દું કૃત્વા કુચયુગમધસ્તસ્ય તદધો હરાર્થં ધ્યાયેધો હરમહિષિ તે મન્મથકલામ્" ઇત્યધોવહનનાદલક્ષણાપાનસોમમયહરાર્થકામકલાસ્વરૂપોપાસનાયામપિ મનોબુદ્ધિયુતદશેન્દ્રિયાણાં દ્વાદશસંખ્યામાત્રવિશ્રાન્ત્યા આત્માઽત્મીયાન્યતરકૃત્યવાસનાલોપે કાર્યવાસનાસન્તતિનાશેન નષ્ઠસન્તતિત્વમિવ કાલીકાલયુગલાત્મકબાહ્યભૌતિકકાલસ્વરૂપેપિ ચાન્દ્રસૌરાદિવ્યાવહારિકકાલમાનસિદ્ધમાસસંખ્યાયાં "અસ્તિ ત્રયીદશો માસ ઇત્યાહુઃ" ઇત્યાદિશ્રુતિવાક્યૈઃ લુપ્તાધિકમાસાર્થમાસતિથ્યાદિકાલાવયવવાસનાલોપે "ત્વન્મુખં ત્રિપથનેત્રિ ભાત્મકમ્" ઇતિ પૂર્વોક્તબહિર્જૃમ્ભિતચતુસ્ત્રિકસ્વરૂપવિજ્ઞાનવાસનાનષ્ટસન્તતિત્વસ્યાપિ દ્યોતકમિતિ । ધામસંવિદ્વર્ણક્રમાત્મકવિશ્વમયગુરુપુષ્પસઙ્કોચક્રમેપિ દ્વાદશરશ્મિસંખ્યામાત્રવિશ્રાન્તૌ જ્ઞાનર્ણવે પરશિવેન નિષેધઃ કણ્ઠરવેણોક્તઃ । યથા જ્ઞાનાર્ણવે ષોડશે પટલે --- "રશ્મિબૃન્દં દલયુતં ગુરુવસ્તુ દલાધિકાઃ । તસ્માત્સઙ્કોચયેત્પુષ્પમમિતાસ્સિદ્ભિહાનિદાઃ

નષ્ટસન્તતિવિજ્ઞેયા ભિતાસ્સર્વસમૃદ્ધિદાઃ । પુષ્પસઙ્કોચનં નોચેદ્દ્વાદશે નષ્ટસન્તતિઃ

સન્તત્યા નષ્ટરૂપસ્સન્નભવેદેવતાપ્રિયઃ । અતએવ મયા પુષ્પં સમ્યક્સઙ્કોચિતં પ્રિયે

,, ઇત્યાદિના કામરાજાખ્યવિદ્યાસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકગુર્વોઘત્રયપંક્તિયજનં વિધાય તામેવ ગુરુપુંક્તિ પરાપરભેદેન વિભજ્ય માનવૌઘાન્તે "અપરાઃ પરમેશાનિ નિયતા અક્ષરા ઇમે । એતત્ત્રયં તુ નિયતં દેશિકાનાં હિતાય ચ । મયોઘ્ઘૃત્ય મહેશાનિ પુષ્પં સંકુચિતં પ્રિયે । માનવૈઘાન્તિકે પશ્ચાત્સ્વગુરુત્રિતયં યજેત્" ઇત્યાદિના યજનપ્રકારભેદોપિ વિવિચ્ય વર્ણિતઃ । તસ્માદ્વામસંવિદ્વર્ણાખ્યક્રમભેદેન યથાધિકારમધિભૂતાધિદૈવાધ્યાત્મપદેષુ પ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયચક્રભાવના ભેદેન ચ વાગર્થમયાક્ષરતત્ત્વાનામેવ ઉન્મનીપ્રાણનાદસ્વરૂપાભેદસિદ્ધિપર્યન્તં ગુરુપંક્તિરૂપેણોપાસ્યતેત્યુપાસનારહસ્યે ગુરુપુષ્પસઙ્કોચક્રમઃ યથાસમ્પ્રદાયં ગુરુમુખૈક્વેદ્યશ્ચ ॥ 45-67 ॥
<।2-45-67>
<2-46-68>
એવમગ્નીષોમમૂર્તિકલાભ્યાં સાકં દ્વાદશકલાત્મકચિન્મર્યૌર્ધ્વવાહબિન્દુલક્ષણં નાદનવકસમષ્ટિમયમુખ્યપ્રાણસૂર્યં પ્રકાશચક્રત્વેનોપવર્ણ્ય અધોવહનનાદલક્ષણં મનોમયાપાનસોમમણ્ડલં તદ્ભોગ્યવિગ્રહત્વેન નિર્દિશન્‌ પૂર્વોક્તષોડશસ્વરાણાં તદીયકલારૂપત્વવર્ણનેન તસ્યાનન્દચક્રરૂપતાં દર્શયતિ ----
યસ્ત્વધોવહનનાદલક્ષણા
પાનસોમ ઇહ ભોગ્યવિગ્રહઃ ।
તસ્ય ષોડશકલાઃ કૃતા (સ્ત્વ[ત્ય) યા
નન્દચક્રતનવો ગુરુક્રમે

યસ્ત્વિત્યાદિના । ઇહ રાજનરઞ્જનસામરસ્યાત્મકે પૂર્વોક્તસાંખ્યમાર્ગે યોગમાર્ગે વા સ્માર્તે । ગુરુક્રમે વિષયે । યદ્વા પ્રકાશચક્રસ્ય પૂર્વપ્રકૃતત્વેન તદીયપરૌઓઘમહૌઘદિવ્યૌઘાત્મકગુરુક્રમસ્ય પૂર્વશ્લોકવિવક્ષિતત્વે ઇહ સિદ્ધમાનવશિષ્યૌઘત્રયાત્મકાવશિષ્ટવિમર્શૌઘત્રયાત્મકે ગુરુક્રમે ઇતિ વા ઇહશબ્દાર્થઃ । યસ્તુ તુશબ્દઃ પૂર્વવૈલક્ષણ્યબોધકઃ । પૂર્વં પ્રકાશચક્રે ઔર્ધ્વવાહમયબિન્દુલક્ષણઃ પ્રાણસૂર્યઃ । અત્ર તુ અધોવહનનાદલક્ષણ અપાનસોમઃ । અનચલનેઽ ઇતિ ધાતોઃ પૂર્વં પ્રકૃષ્ટચલનાત્મકો મુખ્યાત્મના । ચલનસ્ય પ્રકર્ષોનામાપ્રચ્યુતસ્વરૂપતયા સ્વસ્વરૂપમાત્રવિશ્રાન્તિલક્ષણઃ । ઇદાનીં સ્પન્દમાત્રસ્ય સ્વરૂપાત્ પ્રચ્યુતત્વેનાપગતચલનાત્મકઃ અપાનસોમ ઇતિ વિશેષઃ । અતએવાધોવહનનાદલક્ષણઃ સચાસાવપાનસોમઃ । અતએવ ભોગ્યવિગ્રહઃ । પ્રથમં મનોમયાન્તરાત્મનિ "ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ" ઇતિ શ્રુત્યા મનોમયશરીરેણ વિલક્ષણઃ લક્ષણશૂન્યઃ વિશિષ્ટગ્રહલક્ષણો વા માનસિકવિગ્રહઃ । પશ્ચાત્ક્રિયાશક્ત્યાત્મના પરિણતજ્ઞાનશક્તિકઃ જ્ઞાનશક્ત્યાત્મના પરિણતક્રિયાશક્તિકો વા યથાધિકારં ક્રિયામયભોગ્યશરીરઃ । તતોપ્યનુ તદુભયાન્યતરાત્મના સામરસ્યાત્મના વા કાર્યમયભોગ્યવિગ્રહશ્ચેત્યર્થઃ । અતએવ "અદ્યતેત્તિ ચ ભૂતાનિ તસ્માદન્નં તદુચ્યતે" ઇતિ શ્રુત્યા ક્રિયાકાર્યાન્યતરસામરસ્યાત્મકમનોબુદ્ધિપ્રધાનષડધ્વમાર્ગવિગ્રહત્વેન પરિણતસપ્તસ્રોતોમયહૃદયોદ્યોગરૂપેણ "સ વા અયં મનુષ્યેષુ યજ્ઞસ્સપ્તહોતા । અમુત્ર સદૂભ્યો દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ" ઇતિ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે દ્વિતીયકાણ્ડદ્વિતીયપ્રશ્ને સપ્તમાનુવાકોક્તસપ્તહોતૃયજ્ઞમયકાર્યશરીરેણ પરોક્ષદેવેભ્યોપ્યમૃતપ્રદશ્ચ ભૂત્વા વક્ષ્યમાણશાક્તશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગપ્રધાન્યેન પંચદશતિદ્વ્યાદિકાલપ્રાણાન્યતરત્રિવૃત્પઞ્ચવાહશરીરેણ ચ વૃદ્ધિક્ષયાવનુભૂયાન્તતસ્તદુભયસામરસ્યાત્મના વિશ્વોત્તીર્ણોપિ ભવતીત્યથોવહનનાદલક્ષણાપાનસોમસ્ય ભોગ્યવિગ્રહત્વમિતિ ભાવઃ । એવં જ્ઞાનક્રિયાયુતકર્તૃકાર્યક્રિયાપંચવાહમયભોગ્યવિગ્રહઃ યસ્ત્વદધોવહનનાદલક્ષણાપાનસોમોસ્તિ । તસ્ય વિસ્તારયન્તિ સપ્તસ્રોતોમયવાગર્થાન્યતરનાદરૂપેણ તનૂકુર્વન્તિ વેત્યાનન્દચક્રતનવઃ ષોડશકલાઃ `જ્ઞાનમમ્બ તવ ભેદિતૈઃ સ્વરૈસ્તૈતુ યોગ ઇહ ષણ્ડવર્જિતૈઽરિતિવક્ષ્યમાણત્વાત્ । જ્ઞાનક્રિયાસમપ્રધાના એવ ત્વયા વાગર્થષડધ્વત્રિપુટીનાદપ્રકૃતિરૂપિણ્યા ત્વયેત્યર્થઃ । કૃતાઃ કથમ્ "તદાત્માનં સ્વયમકુરુત । તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈ તત્સુકૃતં । રસો વૈ સઃ । રસંહ્યેવાયંલબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ । કોહ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" ઇતિ શૃતેઃ । અધોવહનનાદલક્ષણાપાનસોમદહરાકાશવૃત્તિરૂપિણ્યાસ્તવ કૃઙ્ધાતુવાગર્થજ્ઞાનક્રિયોભયશક્ત્યાત્મકત્વેન શાક્તવિસર્ગવિલાસમય્યા ત્વયા વાગર્થક્રમયોદ્વયોરપિ પૂર્વોક્તપ્રાણાદિનામકલાન્તષોડશકલાવાચકાઃ કામેશ્વર્યાદિમહાનિત્યાન્તં તિથ્યાદિકાલશક્તિબોધકાશ્ચાનુત્તરાકારાદિવિસર્ગાન્તાષ્ષોડશસ્વરાઃ પ્રથમં જ્ઞાનશક્ત્યભેદેન જિજ્ઞાસિતાઃ, પશ્ચાદ્વિવક્ષિતાઃ, તદનુ કામેશ્વર્યાદિમહાનિત્યાન્તતિથિરશ્મિદેવતાપ્રકાશાત્મના ભાવિતાઃ, વિમર્શાત્મના વિમૃશ્ય નિર્મિતાશ્ચ, તતોપ્યનુ યથાધિકારં યથાક્રમં ચ પૂર્વોક્તપ્રાણાદિનામાન્તષોડશસંખ્યાકમનશ્ચન્દ્રકલાદ્યાત્મના પરિણમય્યારોહાવરોહાભ્યાસક્રમેણાવયાવચ્છિક્ષિતાશ્ચ ભવન્તીત્યહો ત્વદીયાધોવહનનાદલક્ષણાપાનસોમમયવિદ્યાવિષયાનન્દચક્રકામકલાગુરુક્રમોદ્યાપ્યવિધાતુરીયપાદે વિમર્શકધૌરેયસ્ય સ્ફુટ ઇતિ પાઠાન્તરમિષેણ સ્પષ્ટયતિ ---- કૃતાત્યયાનન્દચક્રતનવ ઇતિ । `અય્ પય્ ગતાઽ વિતિ ધાતોઃ ગત્યર્થકધાતૂનાં પ્રાપ્ત્યર્થકત્વનિયમાચ્ચ કૃતઃ શિક્ષિતઃ પ્રત્યયઃ પૂર્વોક્તનષ્ટાર્થચતુષ્કાવભાસનાદિસ્વસ્વરૂપલાભપર્યન્તપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમઃ યસ્ય તત્તથોક્તમાનન્દચક્રમેવ તનુર્યાસાં તાસ્તથાભૂતાષ્ષોડશકલાઃ ભવન્તીતિ સ્પષ્ટોર્થઃ । એતેન સકલા વિદ્યાઽવિદ્યાત્મિકાપિ સૃષ્ટિશ્ચિત્તપ્રબોધલક્ષણશાક્તાનુત્તરવિસર્ગવિલાસાત્મનૌ કામકલામયાનન્દચક્રાભિન્નેવેતિ ફલિતાર્થઃ । એતદેવોક્તં માલિનીવિજયવાર્તિકે ચતુશ્ત્વારિંશત્ શ્લોકાદિપરશ્શતશ્લોકૈર્વ્યાવહારિકભેદસ્યાપિ નિરાકરણેન તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । મહાર્થમઞ્જરીપરિમલેપિ ---- "દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમપ્યમુતાયતે । મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગસ્સ શાઙ્કરઃ" ઇતિ ॥ 46-68 ॥
<।2-46-68>
<2-47-69>
એવમાનન્દચક્રસ્વરૂપવિભૂતિં વ્યાખ્યાય તદીયનાદનવકપ્રતીકોપાસનોપયોગિતયા "બ્રાહ્મં દિવ્યં તથા પિત્ર્યં પ્રાજાપત્યં ગુરોસ્તથા । સૌરં ચ સાવનં ચાદ્રમાર્ક્ષં માનાનિ વૈ નવ" ઇત્યુક્તનવવિધકાલમાનસ્વસ્વરૂપસૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપંચકપંડિતાયા મહાકાલ્યાઃ વક્ષ્યમાણકાલસંકર્ષિણીવહ્નિમૂર્તિમયમહાચક્રે પૂર્વોક્તપ્રકાશાનન્દકાલચક્રપ્રવર્તકસૂર્યચન્દ્રયોઃ વિદ્યાઽવિદ્યામયવાગર્થવ્યાવહારિકનેત્રદ્વયાત્મકતાં સ્વસ્યૈવ વહ્નિમયતૃતીયનેત્રતાં ચ પાઠભેદસિદ્ધામુદ્ઘાટયતિ ----
વાસરેશ્વરજમીશયોઃ કલા
(શ્ચં(ચં)ડિ યાવદુદયં વિત (ન્વ(ન્ય)તે ।
તાવદેવ (તંચેદવ) દિવસક્ષયોદ(ય(યા)
સ્તત્વતઃ (ત્વત્કૃત)પ્રકટગુપ્ત(વિગ્રહઃ) વિષ્ટપાઃ ॥ 47-69 ॥

વાસરેત્યાદિના અત્ર પ્રથમં કલાશબ્દબહુવચનાપાઠમનુસૃત્ય વ્યાખ્યાયતે । હેચંડિ "ચડિક્રોધે" ઇતિ ધાતોઃ ત્રૈવર્ણિકભાવાપયત્વદીયનેત્રબિંદુષુ સ્વરૂપે વા મંડલત્રયાત્મકેષુ ભેદકલ્પકે પુરુષે ક્રોધિનીતિ સાભિપ્રાયસમ્બુદ્ધિઃ । વાસરેશ રજનીશયોઃ । કાલજ્ઞાનક્રિયાનિયામકત્વેન ત્રદીયનેત્રભૂતયોરિતિભાવઃ । કલાઃ યથાક્રમં માસાર્થમાસયોશ્શુક્લકૃષ્ણનિયામિકાઃ દ્વાદશસંખ્યાકાઃ વાસરે શકલાઃ, તિથિષુ દિવાનિશાખ્યશુક્લકૃષ્ણનિયામિકાઃ ષોડશસંખ્યાકા રજનીશકલાશ્ચ । યાવદુદયં વિતન્વતે । યાવતાકાલેન સ્વસ્વોદયં વિસ્તારયન્તિ । યદ્વા । "યાવત્પુરા નિપાતયોર્લદ" ઇતિ ભવિષ્યદર્થકલડંતવિવક્ષયા ઉદયં વિસ્તારયિષ્યતીતિ જ્ઞાત્વા વેત્યથઃ । તાવદેવ તાવતા કાલનૈવ । તત્વત પૂર્વતરશ્લોકસૂચિતદ્વાદશતત્વાભાવતઃ, પૂર્વશ્લોકસૂચિતષોડશતત્વભાવતશ્ચ । પ્રકટગુપ્તવિગ્રહઃ । ત્વદીયવહ્નિમૂર્તિમયે વર્ષકલ્પે પ્રકાશચક્રસમ્બન્ધિદ્વાદશકલાતત્વભાવતઃ માસાદૌ પ્રકટઃ માસાંતે ગુપ્તશ્ચ વિગ્રહઃ ત્વદીયકાલજ્ઞાનપ્રધાનસોમનેત્રવિગ્રહઃ તથૈવ દિનકલ્પે તિથ્યાદૌ પ્રકટઃ તિથ્યન્તે ગુપ્તશ્ચ "યાં તિથિં સમનુપ્રાપ્ય ઉદયં યાતિ ભાસ્કરઃ । સા તિથિસ્સકલા જ્ઞેયા શ્રૌતસ્માર્તાદિ કર્મસુ" ઇતિ શાસ્ત્રાત્ ત્વદીયકાલક્રિયાપ્રધાનવ્યવહારદક્ષિણઃ પ્રાણસૂર્યમયવિગ્રહશ્ચ યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । દિવસક્ષયોદયઃ દિવસાશ્ચ ક્ષયાશ્ચ દિવસક્ષયાઃ અમાંતવ્યાવહારિકચાંદ્રમાનસિદ્ધાઃ પૂર્ણિમાંતવ્યાહારિકબાર્હસ્પત્યમાનસિદ્ધા વા અમાપૂર્ણિમાન્યતરામાસાત્મિકાઃ દ્વાદશસઙ્ખ્યાકાઃ દિવારાચ્ચય ઇત્યર્થઃ સંવત્સરપ્રતિમા વૈ દ્વાદશ રાત્રયઃ" ઇતિ શ્રુતેરિતિ ભાવઃ । તથૈવ "શુક્લઃ સ્વપ્નાય ભૂતામાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ" ઇતિ પૂર્વોક્તમાસ્ત્યપુરાણવચનાનુસારેણ ચ દ્વાદશસંખ્યકપિતૃમાનસિદ્ધશુક્લપક્ષપિતૃરાત્રિરૂપાઃ કૃષ્ણપક્ષપિત્રહોરૂપા વા "ચતુર્વિંશતિ રર્થમાસા સ્સંવત્સરઃ" ઇતિ પિતૃદેવામાનશ્રુતેશ્ચ વર્ષકલ્પેદ્વાદશસઙ્ખ્યાકચાંદ્રહોરાત્રરૂપાઃ । તથા ષષ્ટ્યુત્તરશતત્રયસઙ્ખ્યાકા સ્સાવનાહોરાત્રરૂપા દિવસક્ષયાશ્ચ । તેષામુદયઃ । ભવતીતિ શેષઃ । તં ચ દેવદિવસક્ષયોદય ઇતિ પાઠે । તમુદયમનૂસૃત્ય । દેવયોઃ પ્રકાશાનંદચક્રરૂપયોર્વ્યાવહારિકચન્દ્રસૂર્યયોઃ દિવસક્ષયોદયો ભવતીતિ । દિવસક્ષયોદયા ઇતિ બહુવચનપાઠે । ત્વત્કૃતપ્રકટગુપ્તવિષ્ટપા ઇતિ બહુવચનપાઠાંતરાશ્રયણેનભવન્તીતિચાપ્યાહારેણાન્વયઃ । ઇયં વાસરેશરજનીશયોઃ કલા ઇતિ બહુવચનકલાશબ્દાનુસારિણી વ્યાખ્યા । અથ વહ્નિમૂર્તિમયતૃતીયનેત્રવ્યાપક્ષે ---- વાસરેશરજનીશયોઃ કલા "ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ" તથા "સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથા પૂર્વમકલ્પયત્" ઇત્યાદિ તૈત્તિરીયોપનિષદિ નારાયણી પરિશિષ્ટેચ શૃતેઃ । દક્ષવામનેત્રભૃતયોસ્તયોર્મધ્યકેન્દ્રસ્થિત્યા તદુભયસૃષ્ટ્યાદિ કૃત્યપંચકનિયામિકા તૃતીયાગ્નિનેત્રમૂર્તિમયી બ્રાહ્મી મૂર્તિકલેતિ યાવત્ "બ્રહ્મવિગ્રહકલાધિરોહિણી" ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । યાવત્ યાવતા કાલન । ઉદયં આત્મોન્મેષં પ્રતિ । વિતન્યતે વિસ્તાર્યતે । અગ્નિમૂર્તિચક્રરૂપિણ્યા ત્વયૈવેતિ શેષઃ । તાવદેવ ત્વકૃતપ્રકટગુપ્તવિષ્ટપાઃ ત્વત્કૃતે ત્વદીયચિન્મયકૃત્યપંચકે કૃતયુગે વા, ત્વત્કૃતે ત્વન્નિમિત્તે વા ત્વત્સ્વરૂપાવબોધાર્થમિત્યર્થઃ । પ્રકટાનિ ગુપ્તાનિ ચ વિષ્ટપાનિ યેષુ તે તથોક્તાઃ । તત્ત્વતઃ પ્રકચગુપ્તવિગ્રહ ઇતિ પાઠે --- ષટ્‌ત્રિંશત્તત્વભાવતો પ્રકટા ગુપ્તાશ્ચ વિગ્રહા યસ્મિન્ દેવદિવસક્ષયોદયે `ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતેઽ ઇત્યુક્તબ્રાહ્માહોરાત્રકલ્પાનાં `ઉન્મેષનિમિષોત્પન્નવિપન્નભુવનાવલિઃઽ ઇત્યુક્તબ્રહ્મદિવસક્ષયોદયસ્ય વા ભુવનાલિરૂપસ્ય ત્વદીયોન્મેષનિમેષમાત્રકાલિકત્વાદિતિ ભાવઃ । તાદૃશદેવદિવસક્ષયોદયા ઇતિ બહુવચનપાઠાન્તરેણૈવાન્વયઃ । દેવાનાં ત્વદીયપીઠાવયવપઞ્ચબ્રહ્મણાં દિવસક્ષયોદયાશ્ચ ભવન્તીતિ ચાન્વયઃ । ઉક્તંચ લઘુબૃંહણ્યામપિબ્રહ્માયુષો દશગુણં વિષ્ણોરાયુઃ પરં સ્મૃતમ્ । સહસ્રગુણિતં તસ્માદ્રુદ્રસ્યાયુઃ પરં કિલ ॥ તસ્માલ્લક્ષગુણં પ્રોક્તમીશ્વરસ્યાયુરુત્તમમ્ । તસ્માત્સદાશિવસ્યયુઃ પ્રોક્તં કોટિગુણં બુધૈઃ ॥ સમુદ્રગુણિતં તસ્માચ્છિવયોર્દેહધારણમ્ ॥" ઇતિ । અતએવ પૂર્વં "મનમેયમિતિ નેતૃલક્ષણા" ઇતિ શ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે પ્રાણાદિનામકલાપર્યન્તષોડશકલાત્મકો બ્રહ્મણસ્સમષ્ટિવાસનામનોમયશ્ચન્દ્ર અવિનાશિસાદાખ્યનામકલામાત્રાવશેષેણ સુષુપ્તૌ વ્યષ્ટિમન ઇવાવશિષ્ટપઞ્ચદશકલાભિસ્સહ સમષ્ટ્યાત્મકચિત્પ્રાણસૂર્યાત્મનિ યદા લીયતે તદા બ્રહ્મણોપિ કેવલતમોમયી અવિદ્યારાત્રિઃ વ્યવહારચન્દ્રસ્ય દર્શૈવોદ્ભવતિ । સમષ્ટિચિત્પ્રાણસૂર્યવિવેકેન યથા યથા કલાનામાત્મનઃ પૃથગ્ભાવસ્તથા તથા બોધમયશ્ચન્દ્રોપિ વર્ધતે । યા તુ સત્ત્વપુરુષાન્યથાખ્યાતિસ્સૈવ સૂર્યચન્દ્રયોરત્યન્તવિશેષરૂપા વિદ્યા પૌર્ણમાસી ચ કલાષોડશકેન પોડશ્યા વા કલયા મનશ્ચન્દ્રોપેતા સમ્ભવતિ । અત ઋતસ્ય કર્મણઃ ફલભૃતં શિવસંસારચક્રં વિદ્વદ્દૃષ્ટ્યા "પઞ્ચ દશ વા અર્થમાસસ્ય રાત્રયોર્થમાસશસ્સંવત્સર આપ્યતે તાસાં ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ટિશ્ચાક્ષરાણિ તાવતીસ્સંવત્સરસ્ય રાત્રયોક્ષરશ એવં સંવત્સરમાપ્નોતિ" ઇતિ સામિધેનીબ્રાહ્મણોક્તપ્રકારેણ સ્વરવર્ણમાત્રાક્ષરરૂપત્વાત્કાલચક્રાવયવાહોરાત્રયાણાં તત્રાપિ સૂર્યચન્દ્રપ્રધાનવિદ્યાઽવિદ્યાચક્ષુરુન્મેષનિમેષાત્મકતયાઽમાપૂર્ણિમાત્મકમાસકલ્પયોરપિ "કતમાસાદેવાક્ષરા બૃહતી । યસ્યાં તત્પ્રત્યતિષ્ઠત્ । દ્વાદશ પૌર્ણમાસ્યઃ । દ્વાદશાષ્ટકાઃ । દ્વાદશામાવાશ્યાઃ । એષા વાવસાદેવાક્ષરા બૃહતી । યસ્યાં તત્પ્રત્યતિષ્ઠદિતિ" ઇતિ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે પ્રથમકાણ્ડે પઞ્ચમપ્રપાઠકચરમાનુવાકે છન્દોરથપ્રસ્તાવે પ્રાજાપત્યછન્દોરથશ્રુત્યુક્તપ્રકારેણ કાર્યબ્રહ્મકલાસુ બૃહતીછન્દોમયદૈવતાક્ષરાત્મકત્વેન શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વાચ્ચ આત્મવિલાસાક્ષરતત્ત્વાત્મકં કાલચક્રમવિદ્વત્સાધકાનાં વિદ્યોન્મેષાર્થં કરુણયા શ્રુતિસ્મૃત્યાદિકલ્પિતજનનમરણપ્રવાહે કૃત્યપઞ્ચકસંસારાત્મના કાલચક્રાત્મકં શ્રીચક્રમેવ । આસુરજીવલોકસ્ય તત્તજ્જીવવાસનાનુરોધેન સુનાભનામકં વિષ્ણુસુદર્શમાખ્યં મારકચક્રમપિ ભવત્યેવ । એતેન કાલપ્રવર્તકચન્દ્રસૂર્યનક્ષત્રાદિબ્રહ્મલોકાન્તખગોલસ્થદેવસદ્મસુ તત્તલ્લોકલોકેશકાલપરિમાણભેદેન સ્વસ્વલોકલોકપાલસૃષ્ટિસ્થિતિલયાદિકૃત્યપઞ્ચકાધિકારનિર્વાહાય તત્તચ્છતવાર્ષિકાયુઃ પરિમાપકકાલશક્ત્યાસ્તવ કાલસઙ્કર્ષિણ્યાસ્સર્વલોકૈકજનનીત્વમગ્નિસૂર્યસોમમણ્ડલત્રયચક્ષુષ્કતયૈવાન્વર્થકમિતિ ભાવઃ । અતએવ નાદમાતૃકાયાં નાદનાવકસ્યેવ વર્ણમાતૃકાયાં ચતુર્દશસ્વરવર્ણાન્તે બિન્દુત્રયસ્ય માલિનીવિજયોક્તપુનઃપુનઃ પ્રક્ષોભગણનેન સપ્તાષ્ટાદશાન્તેન સ્વાયમ્ભુવત્વરવર્ણપર્યન્તતયા કૃત્યત્રયાદિષડધ્વાન્તં વર્ણપરામર્શલાભોપીતિ માતૃકાન્તરસામરસ્યં વેદિતવ્યમ્ । તદયં મન્ત્રરામાયણકારેણોક્તસ્સર્વદેવતાનાં કૃત્યપઞ્ચકાધિકારસંગ્રહઃ "એકૈકસ્મિન્યથાદર્શે પ્રાસાદો મુહુરાન્તરૈઃ । સહિતો દૃશ્યતે દેવેષ્વેવં લોકસ્સુરાન્તરૈઃ ॥ તસ્માત્સ્યુર્દેવતાસ્સર્વાઃ પ્રત્યેકં વિશ્વયોનયઃ । અન્યોન્યયોનયશ્ચૈવ યતાયાસ્કમુનીરિતમ્ ॥" ઇત્યાદિના યાસ્કનિરુક્તોદાહરણેન તત્ર કિંચિત્પ્રપંચિતસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યૈત્યલં વિસ્તરેણ ॥ 47-69 ॥
<।2-47-69>
<2-48-70>
અથેદાનીં કાલસઙ્કર્ષિણીમહાકાલ્યાઃ પ્રમાણપદાત્મકતાર્તીયનેત્રાત્મના પૂર્વોક્તવાસરેશરજનીશમૂર્તિકલયોર્વિપર્યાસિતપ્રમાતૃપ્રમેયભાવેન વ્યાવહારિકકાલનેત્રીત્વમુપાસનામાર્ગે ઇત્યમું રહસ્યાર્થમપિ સૂચયન્નગ્નેર્મહાકાલીમૂર્તિચક્રરૂપતાં દર્શયતિ ----
દેવિ! તદ્દ્વયકલાવિમિશ્ર (ણા) યા
સામરસ્યાપદમેતિ યા સ્થિતિ ।

બિન્દુનાદસમવેદ્યવેદકા
ન્તર્ગતા હિ તવ મૂર્તિરત્ર સા

દેવીત્યાદિના । હેદેવિ! વાઙ્મનઃપ્રાણમયમણ્ડલત્રયાત્મના પ્રકાશાત્મિકે ઇતિ સમ્બુદ્ધ્યર્થઃ । તદ્દ્વયકલાવિમિશ્રયા તયોર્વાસરેશરજનીશયોર્દ્વયસ્ય કલાનાં તદીયમૂર્તિકલયોર્વા પૂર્વોક્તદ્વિષટ્કપઞ્ચદશકલાસઙ્‌ખ્યામેલનેન સપ્તવિંશતિનક્ષત્રમીર્તિરૂપાણાં ચા મણ્ડલત્રયાભિન્નપ્રધાનમૂર્તિકલયાસાકમભેદવિવક્ષયા "બ્રાહ્મણો વા અષ્ટવિંશો નક્ષત્રાણામ્" ઇતિ શ્રુત્યુક્તાભિજિન્નક્ષત્રાખ્યસાદાચન્દ્રકલારૂપાણાં ભેદવિવક્ષાયાં ત્રિંશત્તિથિસમષ્ટિદ્વાદશમાસરૂપાણાં કલાનાં વા । તત્સમ્પાદકમૂર્તિકલયોર્દ્વયોર્વા વિમિશ્રઃ વિલક્ષણમેલનં યસ્યાં ત્વદીયાગ્નિમૂર્તિકલાયાં તયા તથોક્તયા તદ્દ્વયકલાવિમિશ્રયા । ત્વદીયાગ્નિમૂર્તિકલયા સહ । બિન્દુનાદસમવેદ્યવેદકાન્તર્ગતા જ્ઞાનક્રિયાપરપર્યાયાબિન્દુનાદદ્વયભાવાત્મના સમૌ યૌ વેદ્યવેદકૌ । પ્રમેયપ્રમાતૃવ્યવહારલોચનભૂતૌ સૂર્યચન્દ્રૌ તયોરન્તર્ગતા સ્થિતિઃ । પ્રમાવેદનાવેદાદ્યપરપર્યાયાગ્નિમણ્ડલચિદિચ્છારૂપિણ્યાસ્તવ તાદ્રૂપ્યેણ મધ્યસ્થિતિઃ "સ્થિતિઃ સ્વરૂપારોહિત્વં પ્રતિબિમ્બવદેવં યત્ । સ્થિતિર્નામ સ્વરૂપસ્ય તત્તદ્રૂપતયા ધૃતિઃ" ઇત્યુક્તજાઠરવૈશ્વાનરાત્મના બિમ્બપ્રતિબિમ્બાન્યતરમૂર્તિધારણનૈપુણ્યમિતિ વા અર્થઃ । ઇત્યુક્તલક્ષણા યા સ્થિતિઃ સામરસ્યપદં મણ્ડલદ્વયમાધ્યસ્થ્યં પ્રમાતૃસૂર્યમૂર્ત્યાત્મના પ્રમેયચન્દ્રમૂર્ત્યાત્મના સમરસભાવં વા એતિ પ્રાપ્નોતિ । યદ્વા પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃવાઙ્મનઃ પ્રાણમણ્ડલત્રયેપિ વાઙ્મયત્રિપુટ્યાં વાગર્થનાદમૂર્તિષુ ઋગ્યજુસ્સામાત્મિકાસુ ત્રયીમૂર્તિમયીષુ "પ્રજાપતિં વૈ દેવાશ્શુક્રં પયો દુહન્ । તદેભ્યો નવ્યભવત્ । તદગ્નર્વ્યકરોત્ । તાનિ શુક્રિયાણિ સામાન્યભવન્ । તેષાં યો રસોત્યક્ષરત્ । તાનિ શુક્રયજૂગ્રંષ્યભવન્" ઇતિ શુક્રીયકાણ્ડશ્રુત્યુક્તપ્રાણવાયુનાદરસાભિન્નયજુર્વેદપુરુષવાઙ્મૂર્તિમયી "તસ્ય યજુરેવ શિરઃ । ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સામોત્તરઃ પક્ષઃ" ઇતિ તૈત્તિરીયબ્રહ્મવલ્લીશ્રુત્યુક્તદક્ષિણોત્તરપક્ષઋક્સામ્નોર્વાગર્થનાદયોર્મધ્યપદસ્થિત્યા શિરશ્શબ્દાર્થપ્રધાનરસભાવાપત્તિરૂપં સામરસ્યમ્ । તત્રૈવ "શુક્રિયાણાં વા એતાનિ શુક્રિયાણિ । સામપયસં વા એતયોરન્યત્ । દેવાનામન્યત્પયઃ । યદ્ગેઃ પયઃ । તત્સામ્નઃ પયઃ । યદજાયૈ પયઃ । તદ્દેવાનાં પયઃ" ઇતિ વાક્યશેષોક્તગોશબ્દાર્થસારસ્વતનાદપયોરસપ્રધાનભાવરૂપં એતિ પ્રાપ્નોતીતિ વા અર્થઃ । એવમેવ મનઃપ્રાણત્રિપુટ્યોરપિ નાદમૂર્તિસ્થિતિસામરસ્ય યોજ્યમ્ । સર્વત્ર વાગર્થનબકાપરપર્યાયનાદનાધમિથુનસામરસ્યસ્યૈવ મૂર્તિતત્ત્વરૂપત્વાત્ । તદ્દ્વયકલાવિમિશ્રણેતિ પાઠે --- સ્થિતેર્વિશેષણમિતિ જ્ઞેયમ્ । સા સ્થિતિરેવ । અત્ર પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીમધ્યકેન્દ્રે તવ મૂર્તિર્હિ હીતિ સકલવેદશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધિદ્યોતકો નિપાતઃ । ઇયમેવેદૃશી ત્વદીયા મૂર્તિરિતિ સકલવેદશાસ્ત્રાદિવાઙ્મનઃ પ્રભૃતિકપ્રમાણજાતં સંવાદ્યત ઇતિ ભાવઃ । અત્ર "અન્નમયં હિ સોમ્યમન આપોમયાઃ પ્રાણાસ્તેજોમયી વાક્" ઇત્યાદિછાન્દોગ્યશ્રુત્યુક્તવાક્પ્રાણમનસાં યથેચ્છં પ્રત્યેકમપિ વેદ્યવેદકાપરપર્યાયપ્રમેયપ્રમાતૃભાવમધ્યસ્થિત્યા ત્રિપુટીમૂર્તિત્વં મૂર્તિત્રપુટીત્વં વા સમ્પાદનીયમિત્યપિ મૂર્તિચક્રરહસ્યમિતિ સંક્ષેપઃ ॥ 48-70 ॥
<।2-48-70>
<2-49-71>
એવં વેદ્યવેદકપ્રકાશાનન્દચક્રાત્મનોસ્સૂર્યચન્દ્રયોરન્તરઙ્ગતાયામુન્મનીનાદનવકમહાકાલીવહ્નિમૂર્તૌ સંહારેપિ મહાસઙ્કર્ષણાગ્નિમૂર્તિવિલાસે નાદનવકસ્વરવર્ણાસાંખ્યયોગસામરસ્યખણ્‍ડચક્રપિ ગુરુક્રમાત્મના મૂર્તિચક્રત્રિપુટીસ્થિતિં દર્શયતિ ----
લીઢભાનુશશિમણ્ડ(લા(લ)સ્થિતિ
ર્લં(ભિ(બિ)તા પ્રલયવહ્નિના ત્વયા ।
પ્રાણધામ્નિ દશ સપ્તધા સતી
મૂર્તિરાશ્રિતગુરુક્રમા શિવે

લીઢભાન્વિત્યાદિના । હેશિવે અધિકરણભૂતસાધકશિવે ઇતિ સપ્તમી વા પ્રલયવહ્નિના ત્વયા સઙ્કર્ષણાખ્યપ્રલયપ્રાણાગ્નિરૂપિણ્યા ત્વયા । લીઢભાનુશશિમણ્ડલા પૂર્ણવિદ્યોદયપર્યન્તં ભાનુમણ્ડલાત્મના વેદ્યવેદકપદાગ્નીષોમશાક્તવિસર્ગબિન્દુદ્વયાન્તરાલે સ્થિત્વા વિદ્યોદયોત્તરમાણવોન્મનીવિસર્ગમર્યાદયા ઉદિતવિદ્યાદાર્ઢ્યાય વેદ્યવેદકપદાપન્નયોસ્સૂર્યાગ્ન્યોરન્તરાલે અભિજિત્સાદાકલાચન્દ્રાખ્યસોમમણ્ડલાત્મના શાક્તવિસર્ગમર્યાદયા ચ સ્થિત્વા વિદ્યાદાર્ઢ્યલાભોત્તરં વ્યાવહારિકમણ્ડલત્રયસંહારેચ્છયા શામ્ભવવિસર્ગભાવેન અપાંવત્સનક્ષત્રગોલાપરપર્યાયમુખ્યપ્રાણસઙ્કર્ષણવહ્નિમણ્ડલમૂર્ત્યાત્મના વ્યાવહારિકત્રિપુટીમણ્ડલત્રયમાત્મસાત્કૃત્ય તુરીયચિદગ્નિમૂર્તિરૂપેણ લીઢભાનુશશિમણ્ડલાસ્થિતિરલમ્ભિતેસ્યર્થઃ । લીઢમનુશશિમણ્ડલસ્થિર્લમ્બિતેતિ પાઠાન્તરપક્ષે --- પૂર્વોક્તતૃતીયનેત્રમૂર્તિકલાવિશેષણમ્ । લીઢા આત્મસાત્કુત્યામિલિતા । ભાનુશશિમણ્ડલયોઃ સ્થિતિઃ । "સ્થિતિઃ સ્વરૂપારોહિત્વં પ્રતિબિમ્બવદેવયત્" ઇત્યુક્તલક્ષણાપરિવર્તિતતુરીયાનિકેતસ્થિતિર્વા યસ્યાં મૂર્તિકલાયાં સા લમ્બિતા । અવલમ્બિતેત્યર્થઃ । સૈવ સ્થિતિમૂર્તિકલા વા । પ્રાણધામ્નિ મુખ્યપ્રાણતેજસિ । દશ સપ્તધા સતી । પ્રાણાપાનાદિમુખ્યપ્રાણવૃત્તિપઞ્ચકેન નાગકૂર્માદ્યુપપ્રાણવૃત્તિપઞ્ચકેન ચ સહ દશધા । મનોબુદ્ધિયુતજ્ઞાનકર્માન્યતરેન્દ્રિયપઞ્ચકેન ગણનાયાં સપ્તધા । યદ્વા, તન્ત્રોક્તદશવહ્વિકલાના કાલીકરાલીત્યાદીનાં હિરણ્યાકનકાદીનાં વા વહ્નિજિહ્વાનાં મેલનેન વા સપ્દદશધા । મહાર્થમઞ્જરીપરિમલાદૌ વહ્નિમીર્તિચક્રવર્ણનસ્ય દર્શનાત્ । કૃષ્ણયજુર્વેદેપિ તૈત્તિરીયસંહિતાયાં વહ્નેઃ પ્રાજાપત્યમૂર્તિવર્ણનપ્રસ્તાવે પ્રથમકાણ્ડષષ્ઠપ્રપાઠકૈકાદશાનુવાકે "યો વૈ સપ્તદશં પ્રજાપતિં યજ્ઞમન્વાયત્તં વેદ" ઇત્યાદૌ "આશ્રાવયેતિ ચતુરક્ષરમસ્તુશ્રૌવડિતિ ચતુરક્ષરં યજેતિ દ્વ્યક્ષરં યેયજામહે ઇતિ પપ઼ઞ્ચાક્ષરં "દ્વ્યક્ષરો વષટ્કાર એષ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ" ઇત્યાદ્યુક્તપ્રાજાપત્યવહ્નિમૂર્તિચક્રસ્વરૂપે આશ્રાવયેતિ ચતુરક્ષરમિતિ સાઙ્કેતિકવાક્યેન । "અ ઇ ઉણ્" પ્રત્યાહારાત્મકસ્ય સાર્થવિસર્ગસ્યાન્તર્મુખસ્યાણવવિસર્ગપ્રત્યગાત્મનઃ અસ્તુ શ્રૌષડિતિ ચતુરક્ષરમિત્યનેન તદીયદીર્ઘસ્વરત્રિકયુતવિસર્ગષડધ્વપરામર્શસ્ય, યજેતિ દ્વ્યક્ષરમિત્યનેન સન્ધિસ્વરાન્યતરયુગલસ્ય, યે યજામહ ઇતિ પઞ્ચાક્ષરમિત્યનેન ઋ ૠ લૃ લૄ વર્ણચતુષ્ટયસ્ય ષણ્ડસ્વરાત્મકસ્ય આણવાર્થબિન્દુયુતસ્યૈવ, દ્વ્યક્ષરો વષટ્કાર ઇત્યનેન પ્રસરણપ્રતિસઞ્ચરણાત્મકશાક્તશામ્ભવાનુત્તરવિસર્ગપરામર્શ ષટ્કદ્વયસ્ય ચ `એષ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃઽ ઇત્યાદિવાક્યશેષેણ બીજયોનિવિધિભેદભેદિતક્રિયાશક્તિમયામાતૃકાર્ણકદમ્બસ્ય તન્મૂલભૂતસ્વરખણ્ડસ્યવા મૂલસ્વરષોડશકે સ્વરકદમ્બે "ષોડશકલો વૈ પુરુષઃ" ઇત્યુક્તવાઙ્મયપુરુષસ્વરૂપે આણવવિસર્ગાર્થાનુસ્વારયોગાભિસન્ધિના અનુત્તરશાક્તવિસર્ગાવયવાગ્નિષોમબિન્દ્વોવા ભેદવિવક્ષયા વાક્પદે છન્દોવીર્યાપરપર્યાયે શબ્દબ્રહ્મણ એવ સમષ્ટિવાઙ્મયપ્રાજાપત્યપુરુષમૂર્તિસઙ્કેતેન શ્રુતિવિવક્ષિતત્વાચ્ચ । તનાદમયવાગર્થપ્રાણધામ્નિ સ્વરનયનાધનવકે વા વાગર્થપ્રાણનાદસામરસ્યાત્મિકા ત્વદીયમુખ્યવહ્નિમૂર્તિરાશ્રિતગુરુક્રમાનુત્તરાકારધામસંવિદ્વર્ણક્રમેષુ ત્રિષ્વપિ આકારાદિશ્રિતગુરુક્રમા ભવતીત્યર્થઃ । ઇદમેવ સકલવાગર્થસામરસ્યાત્મકમણ્ડલત્રયપરામર્શપ્રથમસૂત્રાત્મના એકધા । નાદનવકાભિન્નસ્વરનવકબોધકસૂત્રચતુષ્ટયાત્મના તુર્યધા । ચતુર્દશભુવનાત્મકમાહેશ્વરચતુર્દશસૂત્રકદમ્બાત્મનાચ "નવ તુર્યધા ગમઃ" ઇતિ શ્લોકવાક્યશેષેણાપિ સૂચિતં તુરીયશુદ્ધવિદ્યામયં ચિદગ્નિમૂર્તિચક્રમિતિ । હલ્ ઇત્યુક્તચતુર્દશતમસૂત્રહલ્વર્ણહકારસ્ય પઞ્ચમસૂત્રેણ ગતાર્થત્વેપિ દ્વાદશસૂત્રકદમ્બમાત્રવિશ્રાન્તૌ ઊષ્મવર્ણત્રિકસ્ય "શ ષ સ ર્" ઇતિ ત્રયોદશતમસૂત્રોપદિષ્ટસ્ય વિદ્યાક્રમે સાન્તત્યાભાવેનાપિ વિદ્યાસન્તતિનાશસમ્ભવાદતોપિ પૂર્વોક્તનષ્ટસન્તતિત્વં નાદદ્વાદશાન્તવિશ્રાન્તિમુખેન પ્રણવ ઇવ માહેશ્વરસૂત્રેપિ ત્રયોદશે "યઃકિલાસે"તિ પ્રથમવિમર્શશ્લોકોક્તપરામન્ત્રમયશાક્તવર્ણપ્રત્યાહારસિદ્ધ્યા દ્યોતિતમિતિ પૂર્વોક્તગુરુપુષ્પસઙ્કોચક્રમઃ સ્વરવ્યઞ્જનખણ્ડદ્વયેપિ સમવલમ્બનીય ઇતિ રહસ્યમ્ । અતએવ વેદાઙ્ગશીક્ષાયામેકવિંશતિપર્યન્તઃ સ્વરખણ્ડવર્ણક્રમઃ પઠિતઃ સતુ પુરસ્તાદ્વિવેચયિષ્યતે ॥
એવં કાલસઙ્કર્ષિણીચિદગ્નિમૂર્તિચક્રગુરુક્રમં વિવિચ્ય તદીયકામકલાવિભૂતિવર્ણનેન તસ્યા એવ કામકલાકાલ્યભેદમપિ દ્યોતયન્, તદીયનેત્રત્રયાત્મક મણ્ડલત્રયસ્ય તેજોબન્નાત્મકભૂત્ત્રયાભેદેન સંહારસ્થિતિસૃષ્ટિમયકૃત્યત્રયે વક્ષ્યમાણવર્ણક્રમે વિદ્યાઽવિદ્યામયસુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રદવસ્થત્રયેચ સંવિત્ક્રમે સ્વસ્વરૂપમયતુરીયસ્થાનાદેવ વામ્નૈતીચ્છાજ્ઞાનક્રિયાસંવિત્ક્રમપ્રસારં વર્ણયતિ ।
<।2-49-71>
<2-50-72>
ઇષ્ઠબોધકૃતશક્તયસ્ત્વયા
સંહૃતિસ્થિતિવિસૃષ્ટિસદ્મસુ ।
તુર્યચિત્પદભયપ્રસારિતા
સ્સુપ્તિતઃ પ્રભૃતિ ધામસુ ત્રિષુ

ઇષ્ટેત્યાદિના --- સંહૃતિસ્થિતિવિસૃષ્ટિસદ્માસુ સીદન્ત્યેતેષુ સ્વેચ્છયા સિદ્ધા ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સદ્માનિ સિદ્ધાનાં વિશ્રાન્તિસ્થાનાનિ । સંહારાદિકૃત્યત્રયાધિકારપદાનીત્યર્થઃ । તેષુ । ઇષ્ટબોધકૃતશક્તયઃ । સુપ્તિતઃ પ્રભૃતિ ધામસુ ત્રિષ્વિતિ લિઙ્ગાત્ પ્રથમં વિદ્યાઽવિદ્યાન્યતરસંહારક્રમે । ઇષ્ટઃ ઇચ્છવિષયીકૃતઃ વિદ્યાવિદ્યાન્યતરસંહારસઙ્કલ્પઃ । બોધઃ તત્તદ્વિષયકં જ્ઞાનમ્ । કૃતં તત્તદનુકૂલં કર્મ ચ બાહ્યક્રિયાસૃષ્ટિરૂપમિતિ તિસ્રઃ તેષાં શક્તિસામર્થ્યમવન્ધ્યેચ્છાદિ સિદ્ધિરૂપં ચેતિ ચતસ્રો વા । ત્વયા પૂર્વોક્તપ્રકાશાદિચક્રત્રયે સંહારપ્રધાનદશકલાઽભિન્નમૂર્તિચક્રગુરુક્રમે પરૌઘમહૌવદિવ્યૌઘગુરુક્રમત્રિપુટીનવકસમષ્ટિદેવતારૂપયા દશમ્યા । તથા સ્થિતિસૃષ્ટિપ્રધાનદ્વાદશષોડશકલાઽભિન્નપ્રકાશાનન્દચ્કયોર્ગુરુક્રમેપિ શેષમાનવસિદ્ધૌઘદિવ્યૌઘચતુષ્ટયગુર્વૌઘસમષ્ટિમહાબિન્દુરૂપયા ત્રયોદશ્યા સપ્તદ્યા ત્વયૈવેત્યર્થઃ । ધામસુ ત્રિષુ ધમન્ત્યુછ્વાસનિશ્વાસવાયુવૃત્તિભિરેષ્વિતિ, ધમ્યન્તે પૂર્યતે કર્મવાસનાભિરન્તર્બાહ્યેન્દ્રિયાણિ વા એષ્વિતિ ધામાનિ સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણશરીરાણિ । તેષુ ત્રિષુ સુપ્તિતઃ પ્રભૃતિજડચન્મયાન્યતરસુષુપ્તિમારભ્ય તુર્યચિત્પદમયપ્રસારિતાઃ સંહારક્રમે તુર્યચિત્પદમયં નાદાન્તનાદનવકશક્તિરૂપં તદર્થં પ્રસારિતાઃ વિસ્તારિતા ભવન્તિ । સૃષ્ટિક્રમેતુ દ્વાદશાન્તમહાબિન્દુમારભ્ય કામકલાન્તગણનયા ઇષ્ટ ઇચ્છાવિષયીકૃતા કામકલા ચક્રત્રયાભિન્નલિપિત્રયનિર્માણવિષયિણી । બોધાઃ ત્રિવિધલિપિવાસનારૂપાઃ । કૃતાનિ તદીયબાહ્યવ્યાપારસામર્થ્યાવલમ્બનેન આન્તરવાસનાસંહૃતિરૂપાઃ કૃતયઃ, શક્તયઃ તદીયવ્યક્તિનિર્માણશક્તયઃ ઇતિ મિલિત્વા દ્વાદશ । ત્રયોદશં વ્યક્તિનિર્માણં દ્વાદશન્તમહાબિન્દુરૂપં । એવં વક્ષ્યમાણનિકેતસ્થિતિક્રમેપિ ષોડશાન્તમૂહ્યમ્ । એવમિષ્ટબોધકૃતશક્તયઃ । તુર્યચિત્પદમયપ્રસારિતાઃ "યદ્વૈશિવં । તન્મયઃ" ઇતિ શૃત્યા તુર્યચિત્પદમેવ મયઃ સ્વાત્માનન્દસુખં । તદ્રૂપેણૈવ પ્રસારિતા ભવન્તિ । એવં જડપ્રપંચેપિ પંચવાહમહાર્થરૂપે પ્રધમં સિદ્ધૌઘરૂપિણ્યા ત્વયા પૂર્વાનુભૂતસૌષુપ્તાનન્દેચ્છાવદેવ પૂર્વાનુભૂતજડવૈષયિકાનન્દેચ્છા જન્યતે । તદનુ, માનવૌઘરૂપિણ્યા મનનાત્મના સ્વપ્નાવસ્થાયામિવ તદવાપ્ત્યુપાયો બુધ્યતે । તતોપ્યનુ, શિષ્યૌઘરૂપિણ્યા તદનુકૂલકર્માનુષ્ઠાપનેન સાધકોપિ તચ્છેષીક્રિયત ઇતિ સિદ્ધમાનવશિષ્યૌઘાખ્યગુરુપંક્તિક્રમો બહિર્મુખસાધકવર્ગસ્તદુભયક્રમમધ્યકેન્દ્રવર્તિની શ્રીકાકલા કાલી ભુક્તિમુક્તિપ્રદા આશ્રિતગુરુક્રમા મૂર્તિર્ભવતિ । સૈવ દિવ્યૌઘાદિશિષ્યૌઘાન્તચતુષ્ટયૌઘરૂપિણી મહૌઘાંતપ્રકાશચક્રદ્વાદશાન્તરશ્મિવિશ્રાન્તા ચેત્પ્રકાશાનન્દયોશ્ચક્રગુરુક્રમરૂપાપીત્યતોપિ દ્વાદશેગુરુક્રમવિચ્છેદાત્ નષ્ટન્તતિત્વમિતિ સર્વમનવદ્યમ્ ॥ 50-72 ॥
<।2-50-72>
<2-51-73>
એકમુક્તકામકલા કાલી તુરીયપદમેવાનાખ્યકાલીકાલતુરીયપદમપિ ભવતીતિ વિવિનક્તિ ----
મેય(માતૃ(માન)મિતિ લક્ષણં કુલં
પ્રાન્તતો (પ્રાપ્તિતો) વ્રજતિ યત્ર વિશ્રમમ્ ।
તત્પદં તવ તુરીયમમ્બિકે
યન્મહાબ્ધિ (યં મહાબ્ધિ)રનુપાખ્યમિષ્યતે

મેયમિત્યાદિના । હે અમ્બિકે મેયમાતૃમિતિલક્ષમં મેયમાતૃમિતિસ્વરૂપં । કુલં સજાતીયસમૂહઃ । મેયમાનમિતિલક્ષણમિતિ પાઠે --- પ્રાપ્તિત ઇતિ પાઠાન્તરદૃષ્ટ્યા માનશબ્દોઽભિમાનવિશ્રાન્તિબોધનપરઃ । મેયમાનમિતીર્લક્ષયતીતિ મેયમાનમિતિલક્ષણમ્ । કુલ । સશક્તિકબ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રગ્રન્થિત્રયનામકમૂલાધારાદ્યાજ્ઞાચક્રાન્તચક્રષટ્કમિત્યર્થઃ । તલ્લક્ષમં તુ પૂર્વમસ્મિન્નેવવિમર્શે `પઞ્ચવૃત્તિતનુરમ્બેઽ ત્યેતછ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે વિવેચિતં । પ્રાન્તતઃ પ્રકારસમીપતઃ મેયમાતૃમાનમિતિશબ્દાનાં પ્રવર્ણસામીપ્યાત્ પ્રમેયપ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમિતિશબ્દાકારેણ નિષ્પદ્યમાનત્વાત્ । પ્રાન્તતઃ પ્રકારાન્તતઃ યત્ર સ્થાને । પાઠભેદક્રમેણ પ્રમાણસ્થાને પ્રમાતૃસ્થાને વેત્યર્થઃ । વિશ્રમં વ્રજતિ । દિવ્યમહાપરૌઘાખ્યકારણગુર્વૌઘવિશ્રાન્તિસ્થાને વિશ્રામ્યતીત્યર્થઃ । પ્રાપ્તિતો વ્રજતીતિ પાઠે - મેયમાતૃ (માન)મિતિલક્ષણકુલસ્ય પ્રકારાપ્તિતઃ પરમપ્રમાતૃકુલસ્થાને ઇતિ યાવત્ । વિશ્રમં વ્રજતીતિ સમાનમ્ । યત્ પરમપ્રમાતૃરૂપં કુલવિશ્રમસ્થાનમ્ । મહદ્ભિઃ મહૌઘાખ્યગુરુભિઃ આદિસિદ્ધનાધાદિભિર્વાહૃદયચન્દ્રિકાદ્યુક્તગુરુક્રમવંશીયૈઃ । અનુપાખ્યં `અન ચલનેઽ ઇતિ ધાતોઃ પ્રાણસ્પન્દમાત્રોપનામકં ઇષ્યતે ઇચ્છાવાગર્થરૂપતયા વિષયીક્રિયતે । તત્ તવ તુરીયં પદમ્ । ત્વદીયતુરીયસ્થાનં તદેવ । યં મહાબ્ધિરિતિ પાઠે --- યં પરમપ્રમાતૃવિશ્રમં પ્રમાત્રહનભિમાનં વા ઇત્યર્થઃ । મહાબ્ધિઃ પૂર્વોક્તનિસ્તરઙ્ગશિવચિત્પયોનિધિઃ અનુપાખ્યં પ્રાણસ્પન્દમાત્રોપનામકં અવ્યભિચરિતવાગર્થસ્પન્દમાત્રનામરૂપાત્મકં વા ઇષ્યતે ઇચ્છતિ તત્તવ તુરીયં પદમેવેત્યન્વયઃ ॥ 51-73 ॥
<।2-51-73>
<2-52-74>
એવમુક્તાઽવ્યભિચરિતવાગર્થસ્પન્દમાત્રનામરૂપાત્મકં ત્વદીયપ્રાણસ્પન્દનાદનામકં તુરીયપદમેવ સાંખ્યયોગત્રિપુટીસર્ગસમ્પ્રદાયભેદેન મુદ્રાત્રિપુટીમાત્રપ્રભેદેન ચ ત્રિપાદેકપાદ્વિભૂતિદૃગ્ભ્યાં ગુરુસમ્પ્રદાયપરમ્પરા ભજત ઇત્યાહ ----
ચારરાવચરુભિર્વિભેદિતૈ
ર્મુદ્રયા ચ યદુપાસનં તવ ।
તદ્વશેન ભજતે પરમ્પરાં
તાવકક્રમ (ગતા સ્થિરાકૃતિઃ) યા સ્ફુઠાકૃતિ

ચારરાવેત્યાદિના । વિભેદિતૈઃ ગુરુશાસ્ત્રશિષ્યનામકપરાદ્યૂર્ધ્વસ્રોતોમયગુરુસમ્પ્રદાયભેદેન સિદ્ધિમનનશેષતાપરપર્યયતિર્યક્ત્રોતોમયગુર્વૌઘક્રમસમ્પ્રદાયભેદેન વા વિશિષ્યસઞ્જાતભેદૈઃ । ચારરાવરુભિઃ અત્ર ચારાદિશબ્દત્રયેણ ગૂઢચારન્યાયેન પ્રમાત્રાદિમુખ્યાત્મત્રિપુટી વિવક્ષ્યતે । યદ્વા ચરભક્ષણે ઇતિ ધાતોઃ ચારઃ ભોક્તૃભાવઃ । રુશબ્દને ઇતિ ધાતોઃ રાવઃ વક્તૃવાક્યાદિકર્તૃક્રિયાવ્યાપારઃ । ચરુઃ ચીર્યતે ક્રિયાકલાપઃ અત્રેતિ વ્યુત્પત્ત્યાકાર્યકર્તુભાવાપરપર્યાયઃ બાહ્યડમ્બરક્રિયાકલાપઃ તૈઃ । યદ્વા, ચારસ્સમયાચારઃ, રાવો વાગ્વિમર્શઃ, ચરુઃ પ્રથમદ્વિતીયાદિતન્ત્રાદિતન્ત્રાગમનસમ્પ્રદાયસિદ્ધપદાર્થપઞ્ચકદ્રવ્યજાતં વા । યદ્વા, ચારઃ રામાનુજપૂર્ણપ્રજ્ઞનકુલીશપાસુપતાદિસંસ્કારદર્શનત્રિકપ્રમેયસભયાચારઃ, રાવો નામ શૈવપ્રત્યભિજ્ઞારસેશ્વરાદિરાસાયનિકદર્શનત્રિકપ્રમેયં રાસાયનિકમાભ્યન્તરં કર્મ, ચરુઃ કાણાદાક્ષપાદજૈમિન્યાદિદર્શનપ્રમેયભૂતઃ કર્તૃચૈતન્યાત્મેતિ વા । શારીરકસ્વરૂપાનુભવવચનકર્માનુષ્ઠાનાત્મકવ્યાવહારિકસચ્ચિદાનન્દત્રિપુટીમયનામ રૂપાભિન્નબાહ્યાદિત્રૈવર્ણિકકુલધર્માવા ચારરાવચરુશબ્દાર્થાઃ । તૈસ્તૈસ્તાદૃશૈશ્ચારરાવચરુભિઃ । મુદ્રયા મુદં માનસિકવાસનાભૂમિકાભેદભિન્નમાનન્દવિશેષં રાતિ ગૃહ્ણાતીતિ મુદ્રા તત્તદાનન્દાનુભવકાલિકાઽઽકૃતિવિશેષઃ । પાણિનિસાંખ્યપાતઞ્જલાદિદર્શનત્રિકપ્રમેયભોક્તૃભાવસ્ફોરકસ્મ્ફોટાપરપર્યાયઃ । બાહ્યાકૃતિમાત્રલિઙ્ગં વા । તસ્યાપિ વિભેદિતયેતિ લિઙ્ગવિપરિણામનાન્વય ઇતિ ચકારેણાવગમ્યતે । બ્રાહ્મણ્યાદિત્રૈવર્ણિકજ્ઞાનક્રિયામાત્રસ્ફોરકેણ ચતુર્થેન દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતમાત્રવિશ્રાન્તબાહ્યચિહ્નેનેતિ ફલિતાર્થઃ । એતાદૃશમુદ્રયા ચ તવ યદુપાસનં તદ્વશેન તાવન્માત્રાયત્તતયા `વશ આયત્તતાયાં ચ વંશમિચ્છાપ્રભુત્વયોઽરિતિ કેશાન્ત તદિચ્છયા તત્પ્રભુત્વેન વા । તાવકક્રમગતા -- તાવકઃ ત્વદીયઃ યઃ ક્રમઃ સૃષ્ટ્યાદિભાસાન્તકૃત્યપઞ્ચકવિસ્તૃતિરૂપઃ પંચાર્થમહાક્રમઃ, સૃષ્ટ્યાદિતિરોધાનાપરપર્યાયાનાખ્યાપર્યન્તશ્ચતુરર્થમહાક્રમઃ, ચિજ્જડાપરપર્યાયવિદ્યાઽવિદ્યાન્યતરસૃષ્ટ્યાદિસંહારાન્તસ્ત્ર્યર્થમહાક્રમશ્ચ તં ગચ્છતીતિ તાવકક્રમગતા । સ્થિરીકૃતિઃ અસ્થિરા સ્થિરા સમ્પદ્યમાનાકૃતા કૃતિઃ સ્થિરીકૃતિઃ । અચલતયા સમ્પાદ્યમાના, પ્રાકૃતિકપ્રાણસ્પન્દાખ્યહૃદયોદ્યોગરૂપિણી, નિષાદપઞ્ચજનમાનવહૃદયોદ્યોગરૂપિણી, ચાતુર્વર્ણ્યત્રૈવર્ણિકાદિહૃદયોદ્યોગરૂપિણી ચ કૃતિરિત્યર્થઃ । પરમ્પરાં પરૌઘપ્રભૃતિદિવ્યૌઘપર્યન્તામૂર્ધ્વસ્રોતોગુરુસમ્પ્રદાયરૂપાં ભજત ઇત્યત મૃગ્વેદાદિસકલસ્માર્તતન્ત્રાગમસમ્પ્રદાયાન્તમપરાવિદ્યામાતૃકાયાઃ ચારરાવાદ્યુપાસનક્રમપારમ્પર્યનિર્ણયઃ । અથાતઃ પરાવિદ્યામાતૃકાયાસ્તુ પ્રથમમનુત્તરતન્ત્રાગમસમ્પ્રદાયે નાદબિન્દુલિપિભેદેન માતૃકા તાવત્સંક્ષેપતસ્ત્રિવિધા । તત્રાપિ હાદિકાદિવિદ્યાભેદેન પ્રત્યેકદ્વૈવિધ્યે ષડ્વિધા ચ । પ્રાણસ્વરવર્ણશબ્દિતયા તૃતીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણલક્ષમયા વેદાઙ્ગશીક્ષોક્તયા સ્વાયમ્ભુવકાલરસ્મિમયબૃન્દચક્રભિન્નયા બ્રાહ્મીમાતૃકયાસાકં સપ્તવિધાપિ એતાએવ "અમ્બાદુલે"ત્યાદિકૃત્તિકેષ્ટકામન્ત્રોક્તાઃ ષટ્સપ્ત વા કૃત્તિકા ઇતિ વૈદિકીપ્રતિપત્તિરપિ । તત્રાપ્યનુત્તરામ્નાયપ્રસિદ્ધલોપામુદ્રાદિવિદ્યાકામકલાપારંપર્યક્રમેણ હાદિકાદિસાદ્યનાદ્યક્ષાન્તકામકલાસ્વરૂપે ચ મતભેદેનાનન્તપ્રકારત્વેપિ તત્તદીયાનુત્તરોપાસનક્રમપારમ્પર્ય સૃષ્ટિસંહારાનાખ્યાભાસક્રમશબ્દિતં નષ્ટાર્થચતુષ્કાવભાસાદિનિર્વિકલ્પકમેયાવભાસાન્તવિપરીતકૃત્યપઞ્ચકશબ્દિતં વા એકવિધમેવેતિ ન તત્ર પારમ્પર્યક્રમભેદઃ । તથા ચ શ્રુતિરપિ `દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે પરાચાપરા ચ અપરા ઋગ્વેદાદિલક્ષણા । અથ પરા । યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે" ઇત્યાદિઃ । તત્રાપિ સંહારક્રમેણ શિષ્યૌઘાદિગુર્વૌઘષટ્કલક્ષણં સંક્ષેપતયો યથા સ્વાત્મભેદેનેવ બહિરિવ નિસ્સરન્તી વૈખરી વાગર્થમયી ગૌરવી શિષ્યૌઘમૂર્તિઃ । અપરા વિદ્યાસૃષ્ટિસંહારાન્યતરક્રમપ્રધાના પ્રથમા । તસ્યા એવ સ્વરૂપારોહે તત્તદૂપતયા ધારણાયોગ એવ સ્થિતિમયી મૂર્તિઃ । સૈવ `સ્થિતિર્નામ સ્વરૂપસ્ય તત્તદ્રુપતયા ધૃતિઃ । સ્થિતિઃ સ્વરૂપારોહિત્વં પ્રતિબિમ્બવદેવ યત્" ઇત્યાદિતન્ત્રાન્તરવચનૈઃ સ્થિતિતત્ત્વવિમર્શમયી ચેન્માનવૌઘરૂપિણીત્યુચ્યતે । સચે દ્વમર્શઃ પૂર્ણરૂપતયા સ્વાત્મન્યુપસંહારકમેણ ચેત્સિદ્ધસ્તદા તત્સંહારક્રમપ્રધાના નાદમાતૃકા તદર્થમાતૃકા વા પશ્યન્તી વાગર્થષડધ્વમયી શામ્ભવવિસર્ગપ્રધાના ગૌરી । સિદ્ધૌઘમૂર્તિરપિ ભવિતુમર્હતિ । તદનન્તરદશાયામિયમેવ સાદાશિવાન્તર્નિમેષસમ્પત્પ્રાધાન્યેન શામ્ભવવિસર્ગમય્યપિ નષ્ટાર્થચતુષ્કાયભાસાદિતિર્વિકલ્પકમેયાવભાસાન્તવક્ષ્યમાણલક્ષમવિપરીતકૃત્યપઞ્ચકક્રમેણ વિદ્યાઽવિદ્યાન્યતરકૃત્યપઞ્ચકક્રમયોર્યથાધિકારં તિરોધાનાનુગ્રહાપરપર્યાયાનાખ્યાભાસાક્રમપ્રણાલીવ્યાજેન દિવ્યૌઘમિથુનમૂર્તિમન્યપિ ચ ક્રમપર્યાવર્તનેન સર્વભૂતાત્મભૂતાસ્મતાપરનામકમહાસ્થિત્યા ચ મહાપરાશિષ્યૌઘત્રિપુટી મહામૂર્તિરેવ બિન્દુવિમર્શસંશિતસ્ફોટનાદવાગર્થત્રિપુટીષડધ્વાત્મકત્વાત્મમૂર્ત્યા પરાવૈખરીવાગર્થવિમર્શૈકરૂપ્યં સ્વાત્મપ્રકાશેન સાકં સ્ફોટયન્તી વાવભાસત ઇતિ ગુર્વૌઘષષ઼ડધ્વક્રમસ્ય કાલીકાલમિથુનપઞ્ચવાહનહાર્થક્રમસ્ય વા સ્વરૂપતત્ત્વનિરૂપણમિતિ સંક્ષેપઃ । એવં ત્રિપુટીષડધ્વક્રમસ્ય ત્રિચતુઃપઞ્ચવાહમહાર્થક્રમસ્ય વા ત્ર્યર્થક્રમાન્તર્ભાવોપિ અનુત્તરમહાસંવિત્સ્રોતઃ સ્વચ્છન્દચારિભિસ્સમભ્યૂહનીય ઇતિ દિક્ । તાવકક્રમતયા સ્ફુટાકૃતીતિ પાઠે -- ઉપાસનમેવ કર્તૃ । ભેદિતચારરાવચર્વાદિભિઃ યત્ તવ ઉપાસનં પૂર્વશ્લોકોક્તત્વદીયતુરીયપદસમ્બન્ધિ વર્તતે તદેવોપાસનમ્ । વશતયા તાવકતુરીયપદાયત્તત્વેન તદિચ્છયા તત્પ્રભુત્વેન વા । તાવકક્રમતયા ત્વદીયપઞ્ચાર્થમહાક્રમાદિત્ર્યર્થમહાક્રમપર્યન્તત્વેન સિદ્ધિમનનશેષતાપરનામકમધ્યૌવગુરુક્રમત્વેન વા સ્ફુટાકૃતિ । તાવકક્રમશબ્દાર્થરૂપતયા આઽઽવિપાલગોપાલં ચર્મચક્ષુર્વેદ્યદેહેન્દ્રિયાદિક્રમગતજાતિવ્યક્તિગુણક્રિયાદિક્રમરૂપેણ વા સ્ફુટાકારં યથા તથા । પરં કાલપરશિવરૂપમ્ । પરાં પરાવાગર્થરૂપિણીં ત્વાં ચ ભજતે સ્વસ્વકુલધર્માનુપાલનદ્વારેણ સેવતએવ । ઉક્તં ચ ગીતાસુ ભગવતાપિ `અહં સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા પ્રમુરેવ ચ । નતુ મામભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ચ્યવન્તિ તેઽ ઇતિ ॥ 52-74 ॥
<।2-52-74>
<2-53-75>
એવમુક્તચતુઃપઞ્ચાર્થમહાનાદમયગુરુસમ્પ્રદાયમહાક્રમેષુ ચતુરર્થગુરુક્રમે પૂર્વં પુષ્પસઙ્કોચક્રમોક્તદ્વાદશે નષ્ટસન્તતિત્વદોષનિવૃત્તિદ્વારેણ વક્ષ્યમાણસ્પર્શસ્ફોટપર્યન્તવાગર્થમૂર્તિતો નીતસન્તતિત્વલાભાય ચ મધ્યમમાનન્યાયેન વાગર્થનાદત્રિપુટીમયીમર્થપ્રકૃતિં વૈદિકત્રિવર્ગાત્મના પરમપ્રમેયભૂતાં `વિમર્શો બિન્દુનાદૌ ચ સ્ફોટશ્શબ્દશ્ચ વાક્ક્રમઃ" ઇત્યુક્તપઞ્ચવાહમયીં પરમપ્રમાતૃભૂતાં શાબ્દીં પ્રકૃતિં ચ --- "ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ । તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ । તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ" ઇતિ શ્રુત્યુક્તવૈદિકક્રત્વર્થવાગર્થમૂર્તૌ પદ્મિન્યાદિહન્તિનીપર્યન્તકામશાસ્ત્રોક્તતાંત્રિકત્રૈવર્ગિકપુરુષાર્થમૂર્તૌ ચ પ્રમાણપદમૂર્ત્યષ્ટકરૂપાયાં મૂર્તપ્રકૃતૌ ચ વૈદિકતાન્ત્રિકજ્ઞાનક્રિયાદૂતીયાગયોગસામરસ્યમુખેન ધામસંવિદ્વર્ણક્રમૈર્વક્ષ્યમાણપ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયબૃન્દચક્રાત્મના નાદબિન્દુલિપિમૂર્તિકલા ચાતુર્વિધ્યેન ચેજ્યાયોગ્યતાં વર્ણયન્ વિમર્શમુપસંહરતિ ----
મઙ્ગલે ત્વમસિ વાક્ચતુષ્ટયે
યા પરા સ્ફુરતિ મૂર્તિમણ્ડ (પે લે) ।
સા પ્રકાશ (સુ(મુ)ખબૃન્દચક્ર (ભા(ગા)
નાદબિન્દુલિપિમૂર્તિરિ (જ્ય(ષ્ય) સે

ઇતિ શ્રીમહાકવિ - કાલિદાસકૃતૌ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયાં દ્વિતીયો વિમર્શસ્સમાપ્તઃ ॥
મઙ્ગલે ઇત્યાદિના । મઙ્ગલે ઇતિ દેહલીદીપન્યાયેન સમ્બુદ્ધિસપ્તમ્યુભયવિભક્તિવિવક્ષયા વાગ્દેવતામૂર્તિમણ્ડપયોર્વિશેષણતયા યોજ્યમ્ । હેમઙ્ગલે વિમર્શશરીરેણ સર્વમઙ્ગલાત્મિકે મહાકાલિ । મઙ્ગલાત્મકે વાક્ચતુષ્ટયે પરાપશ્યંત્યાદ્યાત્મકે । તથૈવ મૂર્તિમણ્ડપે ચ । ત્વં વિમર્શમયી અસિ । એકત્ર શબ્દરૂપેણ, અન્યત્રાર્થરૂપેણ, ઉભયત્ર સામરસ્યવિમર્શાત્મના ચ ત્વં મઙ્ગલૈવાસીત્યર્થઃ । મૂર્તિમણ્ડલે ઇતિ પાઠે --- મણ્ડલાત્મના સ્થિતમૂર્તિસમૂહે ઇત્યર્થઃ । વાક્ચતુષ્ટયે પરાપશ્યન્ત્યાદિરૂપે મૂર્તિમણ્ડલે, પદ્મિનીચિત્રિણ્યાદિરૂપે ચ । યા પરા પરાનામ્ની વાક્ પદ્મિનીજાતીયા મૂર્તિશ્ચ । યદ્વા વૈખરીનામ્ની વાક્ હસ્તિનીજાતીયા મૂર્તિશ્ચેતિ વા । કામશાસ્ત્રોક્તસ્વીયાપરકીયાસામાન્યાદિનાયિકાભેદેષુ પરકીયા ચ ધ્વન્યતે । સ્ફુરતિ ત્રેધા ભેદસ્ફુરણેનાપિ વિમર્શવેલાયાં સ્વાભેદેન પ્રકાશતે । તથાહિ વૈખર્યપિ સ્વીયા, વર્ગાષ્ટકજનનીત્વેન પરશ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યતયા સ્વવિષયતયા ચ પરા સર્વોત્કૃષ્ટાસ્ફુરતિ । મૂર્તિમંડલપક્ષેપિ -- પરાપદ્મિની શ્રેષ્ઠા સ્ફુરતિ । હસ્તિની ચ મૂર્તિ રસ્વજાતિપુરુષોપયોગિતયા પરા શ્રેષ્ઠા સ્ફુરતિ । પરકીયાપિ "છન્દસિ વ્યવાયેપિ"તિ પાણિનીયવૈદિકશાબ્દનિયમસ્ય વૈદિકનિયોગાદૌ ઉભયસમ્મતૌ મન્વાદિભિર્વશન્તત્વાદિમહાર્થહેતુતયા અર્થાતિદેશેનાપ્યઙ્ગીકૃત્ય પરસ્ત્રિયો નિયોગવિષયતાપ્રદર્શનાત્પરકીયાપિ મૂર્તિઃ વંશતન્તુપ્રતિષ્ઠાહેતુતયા સર્વોત્કૃષ્ટા સ્ફુરતિ । સા પરા પદ્મિનીવ । "અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા" ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તપદ્માનિ અસ્યાસ્સન્તીતિ વ્યુત્પત્ત્યા પદ્મિન્યેવ । એવં વૈખર્યપિ । સા પરા વૈખરી વા વાક્ । પ્રકાશમુખબૃન્દ ચક્રભા પ્રકાશચક્રં મુખે આરમ્ભે યસ્ય પ્રકાશાનન્દમૂર્તિમયબૃન્દચક્રસ્ય તત્ પ્રકાશમુખબૃન્દચક્રં પ્રકાશમુખબૃન્દચક્રસ્ય ભેવ ભા યસ્યાઃ પરાવાચઃ વૈખરીવાચો વા સા પ્રકાશમુખબૃન્દચક્રભા । પ્રકાશસુખબૃન્દચક્રગેતિ પાઠેપ્રકાશરૂપં યત્ સુખબૃન્દચક્રં ચક્રાકારસમ્ભાવિતવિષયાનન્દસમૂહ ઇત્યર્થઃ । મહાર્થમઞ્જરીપરિમલવિવૃતપઞ્ચવિધરસ્મિસ્કન્ધાત્મકં બૃન્દચક્રં વા તદ્ગચ્છતીતિ પ્રકાશસુખબૃન્દચક્રગા । પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકબૃન્દચક્રસ્વરૂપવિસ્તરસ્તુ જ્ઞાનમન્ત્રયોગશાક્તશામ્ભવાખ્યવક્ષ્યમાણલક્ષણપઞ્ચસ્કન્ધરસ્મિમયઃ ચતુષ્ષષ્ઠિસઙ્ખ્યાકમાતૃકાર્ણબૃન્દમયઃ અગ્રે વિતન્યતે મૂર્તિપક્ષેપિ સા પદ્મિન્યાદિજાતીયા સ્ત્રીમૂર્તિઃ । પ્રકાશમુખં (સુખં) વા બૃન્દયતિ એકત્ર કેન્દ્રીકરોતિ પ્રકાશમુખ(સુખ)બૃન્દઃ । સ્વયંપ્રકાશાત્માનન્દસુખસ્ય વિષયાનન્દસુખસ્ય વા ઉપદેષ્ટા દાતા વા ગુરુઃ ભર્ત્રાદિરૂપઃ । સોપિ પ્રકાશમુખ (સુખ)બૃન્દ એવ । તચ્ચક્રં જીવચક્રાપરનામકં જ્ઞાનક્રિયાદૂતીયાગપીઠરૂપં તૃતીયવિમર્શે વક્ષ્યમાણમ્ । તસ્ય ભા કાંતિરૂપિણી વા તં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ વા । પ્રકાશમુખ(સુખ) બૃન્દચક્ર (ભા(ગા)વા । નાદબિન્દુલિપિમૂર્તિઃ નાદઃ નદતીતિ નાદ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા "વિમર્શો બિન્દુનાદૌ ચ સ્ફોટશ્શબ્દશ્ચ વાક્ક્રમઃ" ઇત્યુક્તબહિર્મુખપ્રમાતૃનાદસ્થાનીયાઽવ્યક્તબિન્દુરૂપઃ વિમર્શાપરનામકઃ બિન્દુઃ પ્રમાણપદં ગતવિવક્ષાપરનામકઃ પશ્યન્તીમધ્યમાન્યતરવ્યક્તાવ્યક્તધ્વનિરૂપઃ । લિપિઃ પ્રમેયવિષયાકારકારિતકલાત્મિકાસ્ફોટરૂપા । તત્ત્રિતયસમષ્ટિઃ ચતુર્થમૂર્તિરૂપા । ઇજ્યસે । સાધકૈરિતિ શેષઃ । ઇષ્યસે ઇતિ પાઠે --- યજિધાતુસમ્પ્રસારણેન `ઇષ ઇચ્છાયાઽમિતિ વા ધાતોઃ ક્રમેણ યાગાર્થકત્વાદિષ્ટિશબ્દાર્થવિષયીક્રિયસે ઇત્યર્થઃ । ઇચ્છાવિષયીક્રિયને ઇજ્યાવિષયીક્રિયતે ચેતિ લભ્યતે । એતદેવ વેદાનાં દેવાનાં ચ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યપઞ્ચકક્રમેણ ગુપ્તિભાષિતજગદ્વિજૃમ્બણમર્યાદયા ચ પરોક્ષપ્રિયતા પ્રત્યક્ષદ્વેષિતા ચેતિ ભાવઃ । તથા ચ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે તૃતીયકાણ્ડે દ્વાદશપ્રપાઠકદ્વિતીયાનુવાકાદિગ્રન્થસન્દર્ભેણ સ્વર્ગદ્વોરષ્ટિપ્રકરણે "દેવેભ્યો વૈ સ્વર્ગો લોકસ્તિરો ભવત્ । તે પ્રજાપતિમબ્રુવત્ । પ્રજાપતે સ્વર્ગો વૈ નો લોકસ્મિરોભૂત્ । તમન્વિચ્ચેતિ । તં યજ્ઞકુતૂભિરન્વૈચ્છત્ । તં યજ્ઞક્રતુભિર્નાન્વવિન્દત્ । તમિષ્ટિભિરસ્વૈચ્છત્ । તમિષ્ટિભિરન્વવિન્દત્ । તદિષ્ટેનામિષ્ટિત્વમ્ । એષ્ટયો હવૈ નામ । તા ઇષ્ટય ઇત્યાક્ષતે પરોક્ષેણ। પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ । તમાશાબ્રવીત્" ઇત્યાદિના સ્ફુટીકૃતમ્ । એતેન `એષસત્યાન્વેષણેઽ ઇત્યાદિધાતુપ્રાતિપદિકભેદબલેન ત્વદીયસત્યસ્વરૂપાવબોધાર્થમન્વિષ્યસે ચેત્યર્થોપિ લભ્યતએવ । અતએવ ઉક્તં ચ કામકલાવિલાસે શિવશક્તિમયસિતશોણાબિન્દુયુગલસ્ય શાક્તવિસર્ગભાવેનૈવ કામકલાત્મના નાદમયવાગર્થસૃષ્ટિહેતુત્વમ્ --- "સિતશોણબિન્દુયુગલં વિવિક્તશિવશક્તિસંકુચત્પ્રસરમ્ । વાગર્થસૃષ્ટિહેતુઃ પરસ્પરાનુપવિષ્ટવિસ્પષ્ટમ્ । સ્ફુટિતાદરુમાદિબન્દોર્નાદબ્રહ્માંકુરો રવોઽવ્યક્તઃ । કામઃ કમનીયતયા કલા ચ દહનેદવિગ્રહૌ બિન્દૂ" ઇત્યાદિના વાગર્થસૃષ્ટિહેતુત્વમવિભિન્નપ્રકાશવિમર્શાત્મિકાયા મઙ્ગલાદેવ્યાઃ સ્ફુટમુપવર્ણિતમ્ । દૂતીયાગયોગક્રમોપિ જ્ઞાનાર્ણવે દ્વાવિંશતિપટલે ક્રિયાદૂતીક્રમમુપવર્ણ્ય, ત્રયોર્વિંશતિપટલે જ્ઞાનદૂતીક્રમપ્રકારોપિ દર્શિતો યથા "દૂત્યન્તરં પ્રવિક્ષ્યામિ યેન બ્રહ્મ સનાતનમ્ । પ્રણવાખ્યં યાગગેહં પ્રવિશ્ય સુરવન્દિતે" ઇત્યારભ્ય, "જાતિભેદસ્તુ દૂતીનાં ચતુર્થા પરિકીર્તિતઃ । હસ્તેની શઙ્ખિની ચૈવ ચિત્રિણૌ પદ્મિની પ્રિયે । ચતુર્વિધાહિ દૂત્યસ્તુ સુન્દર્યધારુલોચનાઃ । વૈખરી હસ્તિની જ્ઞેયા સ્થૂલા યસ્માદ્વારનને । યયેદં ધાર્યતે સર્વં બ્રહ્માણ્ડપરિપણ્ડલમ્ । વર્ગાષ્ટકે ચ દેવેશિ સૂતે દિગ્ગજસઞ્ચયમ્ । તેનેયં કરિણી પ્રોક્તા મધ્યમા શઙ્ખિની ભવેત્ । શઙ્ખિનીતુ યથા ભદ્રે વિશુદ્ધા પાપવર્જિતા । સર્વદેવપ્રિયા સા હિ શાંતિસૌભાગ્યશોભિતા । તથા ધનસ્પતિગતા મધ્યમા વાગ્વરાનને । ચિત્રિણી બલ્લરી દેવી મહદોષવિનાશિની । યસ્યાઃ ફલં વરારોહે શિવશક્તિમયં સદા । શિવશક્તિમયં દેવિ પ્રાણિમાત્રં જગત્રયં । તેષુ સર્વેષુ પશ્યન્તી જીવેષુ પરમાશ્રયા । પરબ્રહ્મણિ સંલીના પરા વાક્પરમેશ્વરી । તાં દૂતીં તત્ર સંપૂજ્ય સનાધિકુસુમૈ શ્શુચિઃ । પદ્મિની તુ પરાજ્ઞેયા હંસસ્વચ્છન્દચારિણી । હંસોઽદ્વયેન પદ્મં હિ ત્યક્ત્વા સંકોચ મદ્રિજે । વિકાસયતિ સૌભાગ્યં તથા વસ્તુપ્રકાશતઃ । પરા પ્રકાશમાયાતિ પદ્મિનોત્વમતો ભવેત્ । તસ્યા દેહે વરારોહે કલાઃ પૂજ્યાસ્તુ ષોડશ" ઇત્યાદિના પરાદિપરિમિતવાક્પદાનાં પદ્મિન્યાદિનાયિકામૂર્તિભેદાનાં ચાભેદેનાદ્વેતસ્યરૂપસામરસ્યસમાધિસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ દિક્ ॥ 53-75 ॥
<।2-53-75>
<2-54-76>
યદ્યપિ કલિકાતાનગરમાનુસન્ધાનસમિતીયો મૂલચિદ્ગગનચન્દ્રિકાકોશે શ્લોકોયં નોપલભ્યતે । તથાપ્યન્યત્રોપલબ્ધ ઇત્યત્ર પ્રક્ષિપ્ય વ્યાખ્યાયતે ।
આદિમાંતિમગૃહીતવર્ણરા
શ્યાત્મિકાહમિતિ યા સ્વતઃપ્રથા ।
મન્ત્રવીર્યમિતિ સાધિતાગમૈ
સ્તન્મયો ગુરુરસિ ત્વમમ્બિકે ॥ ઇતિ

અસ્યેયમવતરણિકા એવં જ્ઞાન ક્રિયાદૂપીયાગસામરસ્યં સપ્રમાણં નિરૂપ્ય વક્ષ્યમાણબ્રાહ્મીનારાયણીમાહેશ્વર્યાદ્યક્ષરસમામ્નાયવ્યવહૃતનવાક્ષમાતૃકાસાધારણ્યેન દ્વયોરહમો રમાકલાયાશ્ચ પૂર્વોક્તત્રિપુટીષડધ્વસપ્તસ્રોતાદિવર્ગવર્ણસ્વરૂપક્રમપ્રથાયાં તત્તત્પ્રત્યાહારક્રમસિદ્ધગૌરીમૂર્તિમયં મન્ત્રવીર્યશબ્દિતં કૌશિવશક્ત્યભેદમપિ સંસાધયતિ --- આદિમાન્તિમેત્યાદિના --- હે અમ્બિકે! આદિઃ (અનુતરાકારાદિઃ) માન્તિમઃ । શાંભવવિસર્ગકાર્યમકારાવસાનકશ્ચ । અત એવ ગૃહીતઃ । ગૃહાકારેણ પ્રાપ્તઃ । ગૃહવાગર્થરૂપોપાધિતાદાત્મ્યેનાવાપ્તઃ । આદાવમાકલાત્મનોપલબ્ધઃ ઇત્યર્થઃ । તથા આદિમઃ । અનુત્તરાકારસ્વરવર્ગવર્ણાન્યતમરૂપઃ । અન્તિમઃ શાક્તવિસર્ગબિન્દુદ્વયાત્મકઃ । તત્કાર્યભૂતઃ । "શષસર્‌" સૂત્રીવર્ગવર્ણાન્યતરરૂપો વા । શામ્ભવવિસર્ગોપહિતસ્તત્કાર્યહલન્ત્યસૂત્રીયહકારવર્ણાત્મકો વા । પશ્ચાદસાવહમાકલાત્મના વા ઉપલબ્ધશ્ચેત્યર્થઃ । તાભ્યાં તાભ્યાં ચ ક્રમેણ ગૃહીકૃતસ્સન્જાગ્રહશ્ચ કૃતો યો વર્ણરાશિઃ । અકારાદિમકારાન્તઃ । તદાદ્યનુત્તરવિસર્ગાન્તસ્તત્તત્કાર્યતશ્ચાન્યોન્યગર્ભિગર્ભભાવપ્રત્યાહારભેદૈરુપલબ્ધઃ સ્વરવ્યઞ્જકો નાદવ્યઞ્જકો વા વર્ણરાશિરિતિ ભાવઃ । તદાત્મિકા । યા અહમિતિ સ્વતઃપ્રથા । અમાકલાત્મકઃ સ્વપારમાર્થિકનામરૂપાહમાત્મકશ્ચ પૃથૂભાવ ઇત્યર્થઃ । સૈવેતિ વિધેયપ્રાધાન્યવિવક્ષયા સ્ત્રીત્વં । આગમૈઃ શાસ્ત્રૈઃ । મન્ત્રવીયમિતિ સ્વરૂપમિતિ ચ । સાધિતા । "સોજ્ઞાતાવાત્મનિ સ્વં ચ તિષ્વાત્મીયે" ઇતિ xનોષાત્ ઉપાધ્યુપહિતલિઙ્ગત્રયગૂઢાભિસન્ધિદૃગ્ભેદેન સંજાતસાધના સિદ્ધસાધના ચ કૃતેતિ । સૈવત્વં । ગુરુ ગૌરીમૂર્તિઃ । તન્મયો ગુરૂરપિ । ત્વમેવાસિ । સમાકલાદૌ કાલદૃગિવ પ્રાતિપદિકેન ત્વદીયદૃગ્ભેદેનૈવ સ્વરૂપેપિ યાગયોગાદિ ભેદકલ્પના । સ્વરૂપદૃશા તુ ન કિમપીતિ ભાવઃ ॥ 54-76 ॥
<।2-54-76>
દ્વિતીયે વ્યવહારૈકપ્રમાતૃયુગલસ્પૃશિ । વિમર્શે ચિચ્ચન્દ્રિકાસ્યભાષ્યાદિવ્યા ચકોરિકા

ધનદાનન્દનાધેન કૃતા સર્વાર્થસિદ્ધિદા । વિચેયમત્ર તતં માતૃમાનયુગં બુધૈઃ

યે શક્તિભાવમણુતાં સમવાપુરુચ્ચૈસ્તે ગૌરવીં મુપસદ્ય સમ (ર્ચ્ય) (ર્પ્ય) મૂર્તિં । પ્રૌઢાન્તરુલ્લસનદિવ્યદશાવલોકમુદ્ઘાટયતુ યદિમાં સુદિદૃક્ષવઃ સ્યુઃ

ધનદાનન્દનાધીયં બહુધા(ઽ)ન્યવિવર્જિતં મીયમેવ સતતં સર્વે સમુપ (યું)ભું)જતે

યથા ગુરુઃ પ્રસાદઃ સ્યાશ્શબ્દેન્દુશેખરે । તથેયં કાલિદાસાનાં વ્યાખ્યા દીવ્યા ચકોરિકા

xxત્પ્રવૃત્યભિમુખીકરણા (ર્થમયાચ) દપરા (ર્ધ્ય)(ધ્ય)તઃ । વાચાં સ્યુચ્ચાવમીતિ (મૃ) તુ)ષ્યત્વત્ર વિમર્શકાઃ

"આગમાશ્ચ વિકારાશ્ચ પ્રત્યયાહધાતુભિઃ । ઉચ્યાર્યતે તતસ્તેષુ નેમે પ્રાપ્તાઃ કલાદયઃ

એવં મહા xxયકારવચોપ્યત્ર નિદર્શનં । કલનારહિતેસ્વાગમાદીનાં પાઠકર્મણિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીધનદાનન્દનાધકૃતૌ ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાવ્યાખ્યાયાં દિવ્યચકોરિકાખ્યાયાં દ્વિતીયો વિમર્શઃ સમાપ્તઃ ॥
॥ શ્રીસદ્ગુરુકામાક્ષ્યમ્બાનન્દનાધચરણસરોજયોઃ ઉપાયનીકૃતશ્ચેતિ શિવમ્ ॥