chāndogyopaniṣadbhāṣyam · Chapter 1
sāmavedīyā
chāndogyopaniṣat
prathamo'dhyāyaḥ
āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi, sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu, tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu //
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
śrīmacchaṅkarabhagavatpādācāryaviracitaṃ bhāṣyamupodghātaḥ
"omityetadakṣaram" ityādyaṣṭādhyāyī chāndogyopaniṣat /
tasyāḥ saṃkṣepator'thajijñāsubhya ṛjuvivaraṇamalpagranthaśrīmannarendrapurīyatīndraviracitaṃ chāndogyopaniṣadbhāṣyaṭippaṇamidamārabhyate /
tatra sambandhaḥ samastaṃ karmādhigataṃ prāṇādidevatāvijñānasahitamarcirādimārgeṇa brahmalokapratipattikāraṇam /
kevalaṃ ca dhūmādimārgeṇa candralokapratipattikāraṇam /
svabhāvapravṛttānāṃ ca mārgadvayaparibhraṣṭānāṃ kaṣṭādhogatiruktā /
na cobhayormārgayoranyatarasminnapi mārge ātyantikī puruṣārthasiddhirityataḥ karmanirapekṣamadvaitātmavijñānaṃ saṃsāragatitrayahetūpamardena vaktavyamityupaniṣadārabhyate /
na cādvaitātmavijñānādanyatrā'tyantikī niḥśreyasaprāptiḥ /
vakṣyati hi"atha ye'myathāto viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti" /
viparyaye ca"sa svarāḍbhavati"iti /
tathā dvaitaviṣayānṛtābhisandhasya bandhanaṃ taskarasyeva taptaparaśugrahaṇe bandhadāhabhāvaḥ, saṃsāraduḥkhaprāptiścetyuktvādvaitātmasatyābhisandhasyātaskarasyeva taptaparaśugrahaṇe bandhadāhābhāvaḥ saṃsāraduḥkhanivṛttirmokṣaśceti /
ata eva na karmasahabhāv.dvaitātmadarśanam /
kriyākārakaphalabhedopamardena"sadekamevādvitīyam" "ātmaivedaṃ sarvam" ityevamādivākyajanitasya bādhakapratyayānupapatteḥ /
karmavidhipratyaya iti cet /
na /
kartṛbhoktṛsvabhāvavijñānavatastajjanitakarmaphalarāgadveṣādidoṣavataśca karmavidhānāt /
adhigatasakalavedārthasya karmavidhānādadvaitajñānavato'pi karmeti cet /
na /
karmādhikṛtaviṣayasya kartṛbhoktrādijñānasya svābhāvikasya"sadekamevādvitīyam""ātmaivedaṃ sarvam" ityanenopamarditatvāt /
tasmādavidyādidoṣavata eva karmāṇi vidhīyante /
nādvaitajñānavataḥ /
ata eva hi vakṣyati"sarva ete puṇyalokā bhavanti /
brahmasastho'mṛtatvameti"iti /
tatraitasminnadvaitavidyāprakaraṇe'bhyudayasādhanānyupāsanānyucyante kaivalyasannikṛṣṭaphalāni /
cādvaitādīṣadvīkṛtabrahmaviṣayāṇi ityādīni karmasamṛddhiphalāni ca karmāṅgasambandhīni /
rahasyasāmānyānmanovṛttisāmānyācca yathādvaitajñānaṃ manovṛttimātraṃ tathānyānyapyupāsanāni manovṛttirūpāṇītyasti hi sāmānyam /
kastarhyadvaitajñānasyopāsanānāṃ ca viśeṣaḥ /
ucyate /
svābhāvikasyā'tmanyakriye'dhyāropitasya kartrādikārakakriyāphalabhedavijñānasya nivartakamadvaitavijñānam /
rajjvādāviva sarpādyadhyāropalakṣaṇajñānasya rajjvādisvarūpaniścayaḥ prakāśanimittaḥ /
upāsanaṃ tu yathāśāstrasamarpitaṃ kiñcidālambanamupādāya tasminsamānacittavṛttisantānakaraṇaṃ tadvilakṣaṇapratyayānantaritamiti viśeṣaḥ /
tānyetānyupāsanāni sattvaśuddhikaratvena vastutattvāvabhāsakatvādadvaitajñānopakārakāṇyālambanaviṣayatvātsusādhyāni ceti pūrvamupanyasyante /
tatra karmābhyāsasya dṛḍhīkṛtatvātkarmaparityāgenopāsana eva duḥkhaṃ cetaḥ samarpaṇaṃ kartṛmiti karmāṅgaviṣayameva tāvadādāvupāsanamupanyasyate /
१,१.१
omityetadakṣaramudgīthamupāsīta /
omiti hyudgāyati /
tasyopavyākhyānam
bhāṣya १,१.१ ityupodghātabhāṣyamomityetadakṣaramudgīthamupāsīta /
omityetadakṣaraṃ paramātmano'bhidhānaṃ nediṣṭham /
tasminhi prayujyamāne sa prasīdati priyanāmagrahaṇa iva lokaḥ /
tadihetiparaṃ prayuktamabhidhāyakatvādvyāvartitaṃ śabdasvarūpamātraṃ pratīyate /
tathā cārcādivatparasyā'tmanaḥ pratīkaṃ sampadyate /
evaṃ nāmatvena pratīkatvena ca paramātmopāsanasādhanaṃ śreṣṭhamiti sarvavedānteṣvagatam /
japakarmasvādhyāyādyanteṣu ca bahuśaḥ prayogātprasiddhamasya śraiṣṭhyam /
atastadetakṣaraṃ varṇātmakamudgīthabhaktyavayavatvādudgīthaśabdavācyamupāsīta /
karmāṅgāvayavabhūta oṅkāre paramātmapratīke dṛḍhāmaikāgryalakṣaṇāṃ matiṃ santanuyāt /
svayameva śrutiroṅkārasyodgīthaśabdavācyatve hetumāhaomiti hyudgāyati /
omityārabhya hi yasmādudgāyatyata udgītha oṅkāra ityarthaḥ /
tasyopavyākhyānaṃ tasyākṣarasyopavyākhyānamevamupāsanamevaṃvibhūtyevaṃphalamityādikathanamupavyākhyānam /
pravartata iti vākyaśeṣaḥ
१,१.२
eṣāṃ bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ /
pṛthivyā āpo rasaḥ /
apāmoṣadhayo rasaḥ /
oṣadhīnāṃ puruṣo rasaḥ /
puruṣasya vāgrasaḥ /
vāca ṛgrasaḥ /
ṛcaḥ sāma rasaḥ /
sāmna udgītho rasaḥ
bhāṣya १,१.२ eṣāṃ carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pṛthivī raso gatiḥ parāyaṇamavaṣṭambhaḥ /
pṛthivyā āpo raso'psu hyotā ca protā ca pṛthivyatastā rasaḥ pṛthivyāḥ /
apāmoṣadhayo raso'ppariṇāmatvādoṣadhīnām /
tāsāṃ puruṣo raso'nnapariṇāmatvātpuruṣasya /
tasyāpi puruṣasya vāgrasaḥ /
puruṣāvayavānāṃ hi vāksāriṣṭhā /
ato vākpuruṣasya rasa ucyate /
tasyā api vāca ṛgrasaḥ sāratarā /
ṛcaḥ sāma rasaḥ sārataram /
tasyāpi sāmna udgīthaḥ prakṛtatvādoṅkāraḥ sārataraḥ
१,१.३
sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ paramaḥ parārdhyo'ṣṭamo yadudgīthaḥ
bhāṣya १,१.३ evaṃ sa eṣa udgīthākhya oṅkāro bhūtādīnāmuttarottararasānāmatiśayena raso rasatamaḥ /
paramaḥ paramātmapratīkatvāt /
parārdhyor'dhaṃ sthānaṃ, paraṃ ca tadardhaṃ ca parārdhaṃ tadarhatīti parārdhyaḥ paramātmasthānārhaḥ paramātmavadupāsyatvādityabhiprāyaḥ /
aṣṭamaḥ pṛthivyādirasasaṃkhyāyāṃ yadudgītho ya udgīthaḥ
१,१.४
katamā katama rkkatamatkatamatsāma katamaḥ katama udgītha iti vimṛṣṭaṃ bhavati
bhāṣya १,१.४ vāca ṛgrasa ityuktam /
katamā sarkkatamattatsāma katamo vā sa udgīthaḥ /
katamā katameti vīpsā'darārthā /
nanu"vā bahūnāṃ jātiparipraśne ḍatamac" /
na hyatra ṛgjātibahutvaṃ kathaṃ ḍatamacprayogaḥ /
naiṣa doṣaḥ /
jātau paripraśno jātiparipraśna ityetasminvigrahe jātāvṛgvyaktīnāṃ bahutvopapatteḥ /
na tu jāteḥ paripraśna iti vigṛhyate /
nanu jāteḥ paripraśna ityasminvigrahe katamaḥ kaṭha ityādyudāharaṇamupapannaṃ jātau paripraśna ityatra tu na yujyate /
tatrāpi kaṭhādijātāveva vyaktibahitvābhiprāyeṇa paripraśna ityadoṣaḥ /
yadi jāteḥ paripraśnaḥ syātkatamā katamargityādāvupasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ syādvimṛṣṭaṃ bhavati vimarśaḥ kṛto bhavati
१,१.५
vāgevark /
prāṇaḥ sāma /
omityetadakṣaramudgīthaḥ /
tadvā etanmithunaṃ yadvākca prāṇaścarkca sāma ca
bhāṣya १,१.५ vimarśe hi kṛte sati prativacanoktirupapannā vāgevarkprāṇaḥ sāmeti /
vāgṛcorekatve'pi nāṣṭamatvavyāghātaḥ pūrvasmādvākyāntaratvādāptiguṇasiddhaya omityetadakṣaramudgītha iti /
vākprāṇāvṛksāmayonī iti vāgevarkprāṇaḥ sāmetyucyate /
yathākramamṛksāmayonyorvākprāṇayorgrahaṇe hi sarvāsāmṛcāṃ sarveṣāṃ ca sāmnāmavarodhaḥ kṛtaḥ syāt /
sarvarksāmāvarodhe carksāmasādhyānāṃ ca sarvakarmaṇāmavarodhaḥ kṛtaḥ syāt /
tadavarodhe ca sarve kāmā avaruddhāḥ syuḥ /
omityetadakṣaramudgītha iti bhaktyāśaṅkā vinartyate /
tadvā etaditi mithunaṃ nirdiśyate /
kiṃ tanmithunamityāha yadvākca prāṇaśca sarvaṛksāmakāraṇabhūtau mithunam /
ṛkva sāma ceti ṛksāmakāraṇāvṛksāmaśabdoktāvityarthaḥ /
na tu svatantramṛkca sāma ca mithunam /
anyathā hi vākca prāṇaścetyekaṃ mithunamṛksāma cāparaṃ mithunamiti dve mithune syātām /
tathā ca tadetanmithunamityekavacananirdeṣo'nupapannaḥ syāt /
tasmādṛksāmayonyorvākprāṇayoreva mithunatvam
१,१.६
tadetanmithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate /
yadā vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyo'nyasya kāmam
bhāṣya १,१.६ tadetadevaṃlakṣaṇaṃ mithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate /
evaṃ sarvakāmāvāptiguṇaviśiṣṭaṃ mithunamoṅkāre saṃsṛṣṭaṃ vidyata ityoṅkārasya sarvakāmāvāptiguṇavattvaṃ prasiddham /
vāṅmayatvamoṅkārasya prāṇaniṣpādyatvaṃ ca mithunena saṃsṛṣṭatvaṃ mithunasya kāmāpayitṛtvaṃ prasiddhamiti dṛṣṭānta ucyate /
yathā loke mithunau mithunāvayavau strīpuṃsau yadā samāgacchato grāmyadharmatayā saṃyujyeyānāṃ tadā'payataḥ prāpayato'nyonyasyetaretarasya tau kāmam /
tathā ca svātmānupraviṣṭena mithunena sarvakāmāptiguṇavattvamoṅkārasya siddhamityabhiprāyaḥ
१,१.७
āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste
bhāṣya १,१.७ tadupāsako'pyudgātā taddharmā bhavatītyāhaāpayitā ha vai kāmānāṃ yajamānasya bhavati ya etadakṣaramevamāptiguṇavadudgīthamupāste tasyaitadyathoktaṃ phalamityarthaḥ /
"taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati"iti śruteḥ
१,१.८
tadvā etadanujñākṣaram /
yaddhi kiṃcānujānātyomityeva tadāha /
eṣo eva samṛddhiryadanujñā /
samardhayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste
bhāṣya १,१.८ samṛddhiguṇavāṃścoṅkāraḥ /
kathamtadvā etatprakṛmanujñākṣaramanujñā ca sākṣaraṃ ca tat /
anujñānumatiroṅkāra ityarthaḥ /
kathamanujñetyāha śrutireva /
yaddhi kiñca yatkiñca loke jñānaṃ dhanaṃ vānujānāti vidvāndhanī vā tatrānumatiṃ kurvannomityeva tadāha /
tathā ca vede"trayastriṃśadityomiti hovāca"ityādinā /
tathā ca loke'pi tavedaṃ dhanaṃ gṛhṇāmītyukta omityāha /
ata eṣā u evaiṣaiva samṛddhiryadanujñā yānujñā sā samṛddhistanmūlatvādanujñāyāḥ /
samṛddho hyomityanujñāṃ dadāti tasmātsamṛddhiguṇavānoṅkāra ityarthaḥ /
samṛddhiguṇopāsakatvāttaddharmā sansamardhayitā ha vai kāmānāṃ yajamānasya bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāsta ityādi pūrvavat
१,१.९
teneyaṃ trayī vidyā vartate /
omityāśrāvayati /
omiti śaṃsati /
omityudgāyati /
etasyaiva akṣarasyāpacityai mahimnā rasena
bhāṣya १,१.९ athedānīmakṣaraṃ stautyupāsyatvātprarocanārtham /
kathaṃ, tenākṣareṇa prakṛteneyamṛgvedādilakṣaṇā trayī vidyā trayīvidyāvihitaṃ karmetyarthaḥ /
na hi trayī vidyaivā'śrāvaṇādibhirvartate karma tu tathā pravartata iti prasiddham /
kathamomityāśrāvatyomiti śaṃsatyomityudgāyatīti liṅgācca somayāga iti gamyate /
tacca karmaitasyaivākṣarasyāpacityai pūjārtham /
paramātmapratīkaṃ hi tat /
tadapacitiḥ paramātmana eva sā /
"svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ"iti smṛteḥ /
mahimnā rasena /
kiñcaitasyaivākṣarasya mahimnā mahattvena ṛtvigyajamānādiprāṇairityarthaḥ /
tathaitasyaivākṣarasya rasena vrīhiyavādirasanirvṛttena haviṣetyarthaḥ /
yāgahomādyakṣareṇa kriyate /
taccā'dityamupatiṣṭhate /
tato vṛṣṭyādikrameṇa prāṇo'nnaṃ ca jāyate /
prāṇairannena ca yajñastāyate /
ata ucyate'kṣarasya mahimnā rasnti
१,१.१०
tenobhau kurutaḥ /
yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda /
nānā tu vidyā cāvidyā ca /
yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavatīti khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati
bhāṣya १,१.१० tatrākṣaravijñānavataḥ karma kartavyamiti sthitamābhipatitenābhareṇobhau yaścaitadakṣaramevaṃ vyākhyātaṃ veda yaśca karmamātravidakṣarayāthātmyaṃ na veda tāvubhau kurutaḥ karma /
tayośca karmasāmarthyādeva phalaṃ syātkiṃ tatrākṣarayāthātmyavijñāneneti /
dṛṣṭaṃ hi loke harītakīṃ bhakṣayatostadrasābhijñetarayorvirecanam /
naivam /
yasmānnānā tu vidyā cāvidyā ca bhinne hi vidyāvidye /
tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttyarthaḥ /
noṅkārasya karmāṅgatvamātravijñānameva rasatamāptisamṛddhiguṇavadvijñānaṃ kiṃ tarhi tato'bhyadhikam /
tasmāttadaṅgādhikyātphalādhikyaṃ yuktamityabhiprāyaḥ /
dṛṣṭaṃ hi loke vaṇikśabarayoḥ padmarāgādimaṇivikraye vaṇijo vijñānādhikyātphalādhikyam /
tasmādyadeva vidyayā vijñānena yuktaḥ sankaroti karmaśraddhayā śraddadhānaśca sannupaniṣadā yogena yuktaścetyarthaḥ /
tadeva karma vīryavattaramavidvatkarmaṇo'dhikaphalaṃ bhavatīti /
vidvatkarmaṇo vīryavattara[tvaṭavacanādaviduṣo'pi karma vāryadeva bhavatītyabhiprāyaḥ /
na cāviduṣaḥ karmaṇyanadhikāraḥ /
auṣastye kāṇḍe'viduṣāmapyārvijyadarśanāt /
rasatamāptisamṛddhiguṇavadakṣaramityekamupāsanam /
madhye prayatnāntarādarśanāt /
anekairhi viśeṣaṇairanekadhopāsyatvātkhalvetasyaiva prakṛtasyodgīthākhyasyākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya prathama khaṇḍaḥ
१,२.१
devāsurā ha vai yatra saṃyetire /
ubhaye prājāpatyāstaddha devā udgīthamājahruranenainānabhibhaviṣyāma iti
bhāṣya १,२.१ devāsurā devāścāsurāśca /
devā dīvyaterdyetanārthasya śāstrodbhāsitā indriyavṛttayaḥ /
aśirāstadvirītāḥ sveṣvevāsuṣu viṣvagviṣayāsu prāṇanakriyāsu ramaṇātsvābhāvikyastama ātmikā indriyavṛttaya eva /
ha vā iti pūrvavṛttodbhāsakau nipātau /
yatra yasminnimitta itaretaraviṣayāpahāralakṣaṇe saṃyetire /
sampūrvasya yatateḥ saṃgrāmārthatvamiti saṃgrāmaṃ kṛtavanta utyarthaḥ /
śāsrīyaprakāśavṛttayabhibhavanāya pravṛttāḥ svābhāvikyastamorūpā indriyavṛttayo'surāḥ /
tathā tadviparītāḥ śāsrārthaviṣayavivekajyotirātmāno devā svābhāvikatamorūpāsurābhibhavanāya pravṛttā ityanyonyābhibhavodbhavarūpaḥ saṃgrāma iva sarvaprāṇiṣu pratidehaṃ devāsurasaṅgrāmo'nādikālapravṛtta ityabhiprāyaḥ /
sa ihaśrutyā'khyāyikārūpeṇa dharmādharmotpattivivekavijñānāya kathyate prāṇaviśuddhivijñānavidhiparatayā /
ata ubhaye'pi devāsurāḥ prajāpaterapatyānīti prājāpatyāḥ /
prajāpatiḥ karmajñānādhikṛtaḥ puruṣaḥ /
"puruṣa evokthamayameva mahānprajāpatiḥ"iti śrutyantarāt /
tasya hi śāsrīyāḥ svābhāvikyaśca karaṇavṛttayo viruddhā apatyānīva tadudbhavatvāt /
tattatrotkarṣāpakarṣalakṣaṇanimitte ha devā udgīthabhaktyupalakṣitamaudgātraṃ karmā'jahrurāhṛtavantaḥ /
tasyāpi kevalasyā'haraṇāsambhavājjotiṣṭomādyāhṛtavanta ityabhiprāyaḥ /
tatkimarthamājahrurityucyate anena karmaṇainānasurānabhibhaviṣyāma ityevamabhiprāyāḥ santaḥ
१,२.२
te ha nāsikyaṃ prāṇamudgīthamupāsāṃ cakrire /
taṃ ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ /
tasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca /
pāpmanā hyeṣa viddhaḥ
bhāṣya १,२.२ yadā ca tadudgīthaṃ karmā'jihīrṣavastadāte ha devā nāsikyaṃ nāsikāyāṃ bhavaṃ cetanāvantaṃ ghrāṇaṃ prāṇamudgīthakartāramudgīthabhaktyopāsāṃcakrirejhrupāsanaṇṭakṛtavanta ityarthaḥ /
nāsikyaprāṇamadṛṣṭyodgīthākhyamakṣaramoṅkāramupāsāṃcakrira ityarthaḥ /
evaṃ hi prakṛtārthaparityāgo'prakṛtārthopādānaṃ ca na kṛtaṃ syāt /
khalvetasyaivākṣarasyetyoṅkāramupāsāṃcakrira ityarthaḥ /
evaṃ hi prakṛtārthaparityāgo'prakṛtārthopādānaṃ ca na kṛtaṃ syāt /
khalvetasyaivākṣarasyetyoṅkāro hyāpāsyatayā prakṛtaḥ /
nanūdgīthopalakṣitaṃ karmā'hṛtavanta ityavoca idānīmeva॑kathaṃ nāsikyaprāṇadṛṣṭyoṅkāramupāsāṃcakrira ityāttha /
naiṣa doṣaḥ /
udgīthakarmaṇyeva hi tatkartṛprāṇadevatādṛṣṭyodgīthabhaktyavayavaścoṅkāra upāsyatvena vivakṣito na svatantro'tastādarthyena karmā'hṛtavanta iti yuktamevoktam /
tamevaṃ devairvṛtamudgātāraṃ hāsurāḥ svābhāvikatama ātmāno jyotīrūpaṃ nāsikyaṃ prāṇaṃ devaṃ svotthena pāpmanādharmāsaṅgarūpeṇa vividhurviddhavantaḥ saṃsarga kṛtavanta ityarthaḥ /
sa hi nāsikyaḥ prāṇaḥ kalyāṇagandhagrahaṇābhimānāsaṅgābhibhūtavivekavijñāno babhūva /
sa tena doṣeṇa pāpmasaṃsargī babhūva /
tadidamuktamasurāḥ pāpmanā vividhuriti /
yasmādāsureṇa pāpmanā viddhastasmāttena pāpmanā prerito ghrāṇaḥ prāṇo durgandhigrāhakaḥ prāṇinām /
atastenobhayaṃ jighrati lokaḥ surabhi ca durgandhi ca /
pāpmanā hyeṣa yasmādviddhaḥ /
ubhayagrahaṇamavivakṣitam /
yasyobhayaṃ havirārtimārchatīti yadvat /
yadevedamapratirūpaṃ jighratīti samānaprakaraṇaśruteḥ
१,२.३६
atha ha vācamudgīthamupāsāṃ cakrire /
tāṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhuḥ /
tasmāttayobhayaṃ vadati satyaṃ cānṛtaṃ ca /
pāpmanā hyeṣā viddhā
atha ha cakṣurudgīthamupāsāṃ cakrire /
taddhāsurāḥ pāpmanā vividhuḥ /
tasmāttenobhayaṃ paśyati darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca /
pāpmanā hyetadviddham
atha ha śrotramudgīthamupāsāṃ cakrire /
taddhāsurāḥ pāpmanā vividhuḥ /
tasmāttenobhayaṃ śṛṇoti śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca /
pāpmanā hyetadviddham
atha ha mana udgīthamupāsāṃ cakrire /
taddhāsurāḥ pāpmanā vividhuḥ /
tasmāttenobhayaṃ saṃkalpayate saṃkalpanīyaṃ ca /
pāpmanā hyetadviddham
bhāṣya १,२.३६ mukhyaprāṇasyopāsyatvāya tadviśuddhatvānubhavārtho'yaṃ vicāraḥ śrutyā pravartitaḥ /
ataścakṣurādidevatāḥ krameṇa vicāryā'sureṇa pāpmanā viddhā ityapohyante /
samānamanyat, atha ha vācaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mana ityādi /
anuktā apyanyāstvagrasamādidevatā draṣṭavyāḥ /
"evamu khalvetā devatāḥ pāpmabhiḥ" iti śrutyantarāt
१,२.७
atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāṃ cakrire /
taṃ hāsurā ṛtvā vidadhvaṃsuryathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsetaivam
bhāṣya १,२.७ āsureṇa viddhatvādghrāṇādidevatā apohyāthānantaraṃ ya evāyaṃ prasiddho mukhe bhavo mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire taṃ hāsurāḥ pūrvavadṛtvā prāpya vidadhvaṃsurvinaṣṭā abhiprāyamātreṇa /
akṛtvā kiñcidapi prāṇasya /
kathaṃ vinaṣṭā ityatra dṛṣṭāntamāhayathā loke'śmānamākhaṇaṃ na śakyate khanituṃ kuddālādibhirapi bhettuṃ na śakyo'khaṇa evā'khaṇastamṛtvā sāmarthyālloṣṭaḥ pāṃsupiṇḍaḥ kṣutyantarāccāśmani kṣipto'śmabhedanābhiprāyeṇa tasyāśmanaḥ kiñcidapyakṛtvā svayaṃ vidhvaṃseta vidīryetaivaṃ vidadhvaṃsurityarthaḥ
१,२.८
evaṃ yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsata evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate yaścainamabhidāsati /
sa eṣo'śmākhaṇaḥ
bhāṣya १,२.८ evaṃ viśuddho'surairadharṣitatvātprāṇa iti evaṃvidaḥ prāṇātmabhūtasyedaṃ phalamāhayathāśmānamiti /
eṣa eva dṛṣṭāntaḥ /
evaṃ haiva sa vidhvaṃsate vinaśyati /
ko'sāvityāhaya evaṃvidi yathoktaprāṇavidi pāpaṃ tadanarhaṃ kartu kāmayata icchati yaścāpyenamabhidāsati hinasti prāṇavidaṃ pratyākrośatāḍanādi prayuṅkte so'pyevameva vidhvaṃsata ityarthaḥ /
yasmātsa eṣa prāṇavitprāṇabhūtatvādaśmākhaṇa ivāśmākhaṇo'dharṣaṇīya ityarthaḥ /
nanu nāsikyo'pi prāṇo vāyvātmā yathā mukhyastatra nāsikyaḥ prāṇaḥ pāpmanā viddhaḥ prāṇa eva sanna mukhyaḥ katham /
naiṣa doṣaḥ /
nāsikyastu sthānakaraṇavaiguṇyādviddho vāyvātmāpi sanmukhyaḥ sthānadevatābalīyastvānna viddha iti yuktam /
yathā vāsyādayaḥ śikṣāvatpuruṣāśrayāḥ kāryaviśeṣaṃ kurvanti nānyahastagatāstadvaddoṣavadghrāṇasacivatvādviddhā ghrāṇadevatā na mukhyaḥ
१,२.९
naivaitena surabhi na durgandhi vijānāti /
apahatapāpmā hyeṣaḥ /
tena yadaśnāti yatpibati tenetarān prāṇānavati /
etamu evāntato'vittvotkrāmati /
vyādadātyevāntata iti
bhāṣya १,२.९ yasmānna viddho'surairmukhyastasmānnaivaitena surabhi durgandhi vā vijānāti ghrāṇenaiva tadubhayaṃ vijānāti lokaḥ /
ataśca pāpmakāryādarśanādapahatapāpmāpahato vināśito'panītaḥ pāpmā yasmātso'yamapahatapāpmā hyeṣa viśuddha ityarthaḥ /
yasmāccā'tmambharayaḥ kalyāṇādyāsaṅgavattvādghrāṇādayo na tathā'tmambharirmukhyaḥ kiṃ tarhi sarvārthaḥ /
kathamiti, ucyatetena mukhyena yadaśnāti yatpibati lokastenāśitena pītena cotarānghrāṇādīnavati pālayati /
tena hi teṣāṃ sthitirbhavatītyarthaḥ /
ataḥ sarvambharaḥ prāṇo'to viśuddhaḥ /
kathaṃ punarmukhyāśitapītābhyāṃ sthitireṣāṃ gamyata iti, ucyateetaṃ (tamu eva) mukhyaṃ prāṇaṃ mukhyaprāṇasya vṛttimannapāne ityarthaḥ /
antato'nte maraṇakāle'vittvālabdhvotkrāmati /
ghrāṇādiprāṇasamudāya ityarthaḥ /
aprāṇo hi na śaknotyaśituṃ pātuṃ vā /
tena tadotkrāntiḥ prasiddhā ghrāṇādikalāpasya /
dṛśyate hyutkrāntau prāṇasyāśiśiṣā /
ato vyādadātyevā'syavidāraṇaṃ karotītyarthaḥ /
taddhyannālābha utkrāntasya liṅgam
१,२.१०
taṃ hāṅgirā udgīthamupāsāṃ cakre /
etamu evāṅgirasaṃ manyante'ṅgānāṃ yadrasaḥ
bhāṣya १,२.१० taṃ hāṅgirāstaṃ mukhyaṃ prāṇaṃ hāṅgirā ityevaṅguṇamudgīthamuyāsāñcakre baka ityeva sambandhaṃ kṛtavantaḥ kecit /
etamu evā'ṅgirasaṃ bṛhaspatimayāsyaṃ prāṇaṃ manyanta iti canāt /
bhavatyevaṃ yathāśrutāsambhave, sambhavati tu yathāśrutamṛṣicodanāyāmapi śrutyantaravat /
tasmācchatarcina ityācakṣata etameva santamṛṣimapi /
tathā mādhyamā gṛtsamado viśvāmitro vāmadevo'trirityādi ṛṣīneva prāṇamāpādayati śrutiḥ /
tathaitānapyṛṣīnprāṇopāsakānaṅgirobṛhaspatyayāsyānprāṇaṃ karotyabhedavijñānāya /
"prāṇo ha pitā prāṇo mātā"ityādivacca /
tasmādṛṣiraṅgirā nāma prāṇa eva sannātmānamaṅgirasaṃ prāṇamudgīthamupāsāñcakra ityetat /
yadyasmātso'ṅgānāṃ prāṇaḥ sanrasastenāsāvāṅgirasaḥ
१,२.१११२
tena taṃ ha bṛhaspatirudgīthamupāsāṃ cakre /
etamu eva bṛhaspatiṃ manyante /
vāgghi bṛhatī tasyā eṣapatiḥ
tena taṃ hāyāsya udgīthamupāsāṃ cakre /
etamu evāyāsyaṃ manyante /
āsyādyadayate
bhāṣya १,२.११,१२ tathā vāco bṛhatyāḥ patistenāsau bṛhaspatiḥ /
yathā yadyasmādāsyādayate nirgacchati tenā'yāsya ṛṣiḥ prāṇa eva sannityarthaḥ tathānyo'pyupāsaka ātmānamevā'ṅgirasādiguṇaṃ prāṇamudgīthamupāsītetyarthaḥ
१,२.१३
tena taṃ ha bako dālbhyo vidāṃ cakāra /
sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva /
sa ha smaibhyaḥ kāmānāgāyati
bhāṣya १,२.१३ na kevalamaṅgiraḥprabhṛtayaḥ upāsāñcakrire /
taṃ ha bako nāma dalbhyasyāpatyaṃ dālbhyo vidāñcakāra yathādarśitaṃ prāṇaṃ vijñātavān /
viditvā ca sa ha naimiśīyānāṃ sattriṇāmudgātā babhūva /
sa ca prāṇavijñānasāmarthyādebhyo naimiśīyebhyaḥ kāmānāgāyati sma hā'gītavānkiletyarthaḥ
१,२.१४
āgātā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste /
ityadhyātmam
bhāṣya १,२.१४ tathānyo'pyudgātā'gātā ha vai kāmānāṃ bhavati evaṃ vidvānyathoktaguṇaṃ prāṇamakṣaramudgīthamupāste tasyaitaddṛṣṭaṃ phalamuktam /
prāṇātmabhāvastvadṛṣṭam"devo bhūtvā devānapyeti"iti śrutyantarātsiddhamevetyabhiprāyaḥ /
ityadhyātmametadātmaviṣayamudgīthopāsanamityuktopasaṃhāro'dhidaivatodgīthopāsane vakṣyamāṇe buddhisamādhānārthaḥ
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
१,३.१
athādhidaivatam /
ya evāsau tapati tamudgīthamupāsīta /
udyan vā eṣa prajābhya udgāyati /
udyaṃstamo bhayamapahanti /
apahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya १,३.१ athānantaramadhidaivataṃ devatāviṣayamudgīthopāsanaṃ prastutamutyartho'nekadhopāsyatvādudgīthasya /
ya evāsāvādityastapati samudgīthamupāsītā'dityadṛṣṭyodgīthamupāsītetyarthaḥ /
tamudgīthamityudgīthaśabdo'kṣaravācī sankathamāditye vartata iti?ucyate /
udyannudgacchanvā eṣa prajābhyaḥ prajārthamudgāyati prajānāmannotpattyartham /
na hyanudyati tasminvrīhyādeḥ paktiḥ syādata udgāyatīvodgāyati, yathaivodgātānnārthamata udgīthaḥ savitetyarthaḥ /
kiñcodyannaiśaṃ tamastajjaṃ ca bhayaṃ praṇināmapahanti tamevaṅguṇaṃ savitāraṃ yo veda so'pahantā nāśayitā ha vai bhayasya janmamaraṇādilakṣaṇasyā'tmanastamasaśca tatkāraṇasyājñānalakṣaṇasya bhavati
१,३.२
samāna u evāyaṃ cāsau ca /
uṣṇo'yamuṣṇo'sau /
svara itīmamācakṣate svara iti pratyāsvara ityamum /
tasmādvā etamimamamuṃ ca udgīthamupāsīta
bhāṣya १,३.२ yadyapi sthānabhedātprāṇādityau bhinnāviva lakṣyete tathāpi na sa tattvabhedastayoḥ /
kathamsamāna u eva tulya eva prāṇaḥ savitrā guṇataḥ savitā ca prāṇena /
yasmāduṣṇo'yaṃ prāṇa uṣṇaścāsau savitā /
kiñca svara itīmaṃ prāṇamācakṣate kathayanti tathā svara iti॑pratyāsvara iti cāmuṃ savitāram /
yasmātprāṇaḥ svaratyeva na punarmṛtaḥ pratyāgacchati /
savitā tvastamitvā punarapyahanyahani pratyāgacchati /
ataḥ pratyāsvaro'smādguṇato nāmataśca samānāvitaretaraṃ prāṇādityau /
ataḥ satattvābhedādetaṃ prāṇamimamamuṃ cā'dityamudgīthamupāsīta
१,३.३
atha khalu vyānamevodgīthamupāsīta /
yadvai prāṇiti sa prāṇaḥ /
yadapāniti so'pānaḥ /
atha yaḥ prāṇāpānayoḥ saṃdhiḥ sa vyānaḥ /
yo vyānaḥ sā vāk /
tasmādaprāṇannanapānan vācamabhivyāharati
bhāṣya १,३.३ atha khalviti prakārāntareṇopāsanamudgīthasyocyatevyānameva vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ prāṇasyaiva vṛttiviśeṣamudgīthamupāsīta /
adhunā tatsatattvaṃ nirūpyateyadvai puruṣaḥ prāṇiti mukhanāsikābhyāṃ vāyuṃ bahirniḥsārayati sa prāṇākhyo vāyorvṛttiviśeṣo yadapānityapaśvasiti tābhyāmevāntarākarṣati vāyuṃ so'pāno'pānākhyā vṛttiḥ /
tataḥ kimiti, ucyateatha ya uktalakṣaṇayoḥ prāṇāpānayoḥ sandhistayorantarā vṛttiviśeṣaḥ sa vyānaḥ, yaḥ sāṅkhyādiśāsraprasiddhiḥ śrutyā viśeṣanirūpaṇānnāsau vyāna ityabhiprāyaḥ /
kasmātpunaḥ prāṇāpānau hitvā mahatā'yāsena vyānasyaivopāsanamucyate /
vīryavatkarmahetutvamityāhayo vyānaḥ sā vāk /
vyānakāryatvādvācaḥ /
yasmādvyānanirvartyā vāktasmādaprāṇannanapānanprāṇāpānavyāpārāvakurvanvācamabhivyāharatyuccārayati lokaḥ
१,३.४
yā vāksark /
tasmādaprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati /
yarktatsāma /
tasmādaprāṇannanapānan sāma gāyati /
yatsāma sa udgīthaḥ /
tasmādaprānannanapānannudgāyati
bhāṣya १,३.४ tathā vāgviśeṣāmṛcamṛksaṃsthaṃ ca sāma sāmāvayavaṃ codgīthamaprāṇannanapānanvyānenaiva nirvartayatītyabhiprāyaḥ
१,३.५
ato yānyanyāni vīryavanti karmāṇi yathāgnermanthanamājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇannanapānaṃstāni karoti /
etasya hetorvyānamevodgīthamupāsīta
bhāṣya १,३.५ na kevalaṃ vāgādyabhivyāharaṇamevāto'smādanyānyapi yāni vīryavanti karmāṇi prayatnādhikyanirvartyāni yathāgnermanthanamājermaryādāyāḥ saraṇaṃ dhāvanaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamākarṣaṇamaprāṇannanapānaṃstāni karoti /
atoviśiṣṭo vyānaḥ prāṇādivṛttibhyaḥ /
viśiṣṭasyopāsanaṃ jyāyaḥ phalavattvādrājopāsanavat /
etasya hetoretasmātkāraṇādvyānamevodgīthamupāsīta nānyadvṛttyantaram /
karmavīryavattaratvaṃ phalam
१,३.६
atha khalūdgīthākṣarāṇyupāsīta udgītha iti /
prāṇa evot /
prāṇena hyuttiṣṭhati /
vaggīḥ /
vāco ha gira ityācakṣate /
annaṃ tham /
anne hīdaṃ sarvaṃ sthitam
bhāṣya १,३.६ athādhunā khalūdgīthākṣarāṇyupāsīta bhaktyakṣarāṇi mā bhūvannityato viśinaṣṭiudgītha iti /
udgīthanāmākṣarāṇītyartho nāmākṣaropāsane'pi nāmavata evopāsanaṃ kṛtaṃ bhavedamukamiśrā iti yadvat /
prāṇa evot, udityasminnakṣare prāṇadṛṣṭiḥ /
kathaṃ prāṇasyottvamityāhaprāṇena hyuttiṣṭhati sarvo'prāṇasyāvasādadarśanādato'styudaḥ prāṇasya ca sāmānyam /
vāggīḥ /
vāco ha gira ityācakṣate śiṣṭāḥ /
tathānnaṃ thamanne hīdaṃ sarvaṃ sthitamato'styannasya thākṣarasya ca sāmānyam
१,३.७
dyaurevot /
antarikṣaṃ gīḥ /
pṛthivī tham /
āditya evot /
vāyurgīḥ /
agnistham /
sāmaveda evot /
yajurvedo gīḥ /
ṛgvedastham /
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco dohaḥ /
annavānannādo bhavati /
ya etānyevaṃ vidvānudgīthākṣarāṇyupāsta udgītha iti
bhāṣya १,३.७ trayāṇāṃ śrutyuktāni sāmānyāni tāni tenānurūpeṇa śeṣeṣvapi draṣṭavyāni /
dyaurevoduccaiḥ sthānāt /
antarikṣaṃ gārgiraṇāllokānām /
pṛthivī thaṃ prāṇisthānāt /
āditya evodūrdhvatvāt /
vāyurgīragnyādīnāṃ giraṇāt /
agnisthaṃ yajñīyakarmāvasthānāt /
sāmaveda evotsvargasaṃstutatvāt /
yajurvedo gīryajuṣā prattasya haviṣo devatānāṃ giraṇāt /
ṛgvedasthamṛcyadhyūḍhatvātsāmnaḥ /
udgīthākṣaropāsanaphalamadhunocyatedugdhe dogdhyasmai sādhakāsya /
kā sā vāk, kaṃ doham /
ko'sau doha ityāhayo vāco dohaḥ /
ṛgvedādiśabdasādhyaṃ phalamityabhiprāyastadvāco dohastaṃ svayameva vāgdogdhyātmānameva dogdhi /
kiñcānnavānprabhūtānno'nnādaśca dīptāgnirbhavati /
ya etāni yathoktānyevaṃ yathoktaguṇānyudgīthākṣarāṇi vidvānsannupāsta udgītha iti
१,३.८
atha khalvāśīḥ samṛddhiḥ /
upasaraṇānītyupāsīta /
yena sāmnā stoṣyan syāttatsāmopadhāvet
bhāṣya १,३.८ atha khalvidānīmāśīḥsamṛddhirāśiṣaḥ kāmasya samṛddhiryathā bhavettaducyata iti vākyaśeṣaḥ /
upasaraṇānyupasartavyānyupagantavyāni dhyeyānītyarthaḥ /
katham, ityupāsīta, evamupāsīta /
tadyathāyena sāmnā yena sāmaviśeṣeṇa stoṣyanstutiṃ kariṣyansyādbhavedudgātā tatsāmopadhāvedupasareccintayedutpattyādibhiḥ
१,३.९
yasyāmṛci tāmṛcaṃ, yadārṣeyaṃ tamṛṣiṃ, yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyan syāttāṃ devatāmupadhāvet
bhāṣya १,३.९ yasyāmṛci tatsāma tāṃ carcamupadhāveddevatādibhiḥ /
yadārṣeyaṃ sāma taṃ carṣim /
yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṃ devatāmupadhāvet
१,३.१०
yena cchandasā stoṣyan syāttacchanda upadhāvet /
yena stomena stoṣyamāṇaḥ syāttaṃ stomamupadhāvet
bhāṣya १,३.१० yena cchandasā gāyatryādinā stoṣyansyāttacchanda upadhāvet /
yena stomena stoṣyamāṇaḥ syāt /
stomāṅgaphalasya kartṛgāmitvādātmanepadaṃ stoṣyamāṇa iti /
taṃ stomamupadhāvet
१,३.११
yāṃ diśamabhiṣṭoṣyan syāttāṃ diśamupadhāvet
bhāṣya १,३.११ yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvedadhiṣṭhātrādibhiḥ
१,३.१२
ātmānamantata upasṛtya stuvīta kāmaṃ dhyāyannapramattaḥ /
abhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ smṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti
bhāṣya १,३.१२ ātmānamudgātā svaṃ rūpaṃ gotranāmādibhiḥ sāmādīnkrameṇa svaṃ cā'tmānamantato'nta upasṛtya stuvīta /
kāmaṃ dhyāyannapramattaḥ svaroṣmavyañjanādibhyaḥ pramādamakurvaṃstato'bhyāśaḥ kṣiprameva ha yadyatrāsmā evaṃvide sa kāmaḥ samṛdhyeta samṛddhiṃ gacchet /
ko'sau, yatkāmo yaḥ kāmo'sya so'yaṃ yatkāmaḥ sanstuvīteti /
dviruktikādarārthā
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
१,४.१
omityetadakṣaramudgīthamupāsīta /
omiti hyudgāyati /
tasyopavyākhyānam
bhāṣya १,४.१ omityetadityādiprakṛtasyākṣarasya punarupādānamudgīthākṣarādyupāsanāntaritatvādanyatra prasaṅgo mā bhūdityevamartham /
prakṛtasyaivākṣarasyāmṛtābhayaguṇaviśiṣṭasyopāsanaṃ vidhātavyamityārambhaḥ /
omityādi vyākhyātam
१,४.२
devā vai mṛtyorbibhyatastrayīṃ vidyāṃ prāviśan /
te chandobhiracchādayan /
yadebhiracchādayaṃstacchandasāṃ chandastvam
bhāṣya १,४.२ devā vai mṛtyormārakādvibhyataḥ kiṃ kṛtavanta ityucyate /
trayīṃ vidyāṃ trayīvihitaṃ karma prāviśanpraviṣṭavanto vaidikaṃ karma prārabdhavanta ityarthaḥ /
tanmṛtyosrāṇaṃ manyamānāḥ /
kiñca te karmaṇyaviniyuktaiśchandobhirmantrairjapahomādi kurvanta ātmānaṃ karmāntareṣvacchādayaṃśchāditavantaḥ /
yadyasmādebhirmantrairacchādayaṃstattasmācchandasāṃ mantrāṇāṃ chādanācchandastvaṃ prasiddhameva
१,४.३
tānu tatra mṛtyuryathā matsyamudake paripaśyedevaṃ paryapaśyadṛci sāmni yajuṣi /
te nu vittvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svarameva prāviśan
bhāṣya १,४.३ tāṃstatra devānkarmaparānmṛtyuryathā loke matsyaghātako matsyamudake nātigambhīre paripaśyedbaḍiśodakasrāvopāyasādhyaṃ manyamāna evaṃ paryapaśyaddṛṣṭavānmṛtyuḥ karmakṣayopāyena sādhyāndevānmena ityarthaḥ /
kvāsau devāndadarśetyucyateṛci sāmni yajuṣi /
ṛgyajuḥsāmasambandhikarmaṇītyarthaḥ /
te nu devā vaidikena karmaṇā saṃskṛtāḥ śuddhātmānaḥ santo mṛtyościkīrṣitaṃ viditavantaḥ /
viditvā ca ta ūrdhvā vyāvṛttāḥ karmabhya ṛcaḥ sāmno yajuṣa ṛgyajuḥsāmasambaddhātkarmaṇo'bhyutthāyetyarthaḥ /
tena karmaṇā mṛtyubhayāpagamaṃ prati nirāśāstadapāsyāmṛtābhayaguṇamakṣaraṃ svaraṃ svaraśabditaṃ prāviśanneva praviṣṭavantaḥ /
oṅkāropāsanaparāḥ saṃvṛttāḥ /
evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ sansamuccayapratiṣedhārthaḥ /
tadupāsanaparāḥ saṃvṛttā ityarthaḥ
१,४.४
yadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvarati evaṃ sāmaivaṃ yajuḥ /
eṣa u svaro yadetadakṣarametadamṛtamabhayam /
tatpraviśya devā amṛtā abhavan
bhāṣya १,४.४ kathaṃ punaḥ svaraśabdavācyatvamakṣarasyetyucyateyadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvaratyevaṃ sāmaivaṃ yajuḥ /
eṣa u svaraḥ /
ko'sau yadetadakṣarametadamṛtamabhayaṃ tatpraviśya yathāguṇamevāmṛtā abhayāścābhavandevāḥ
१,४.५
sa ya etadevaṃ vidvānakṣaraṃ praṇautyetadevākṣaraṃ svaramamṛtamabhayaṃ praviśati /
tatpraviśya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati
bhāṣya १,४.५ sa yo'nyo'pi devavadevaitadakṣaramevamamṛtamabhayaguṇaṃ vidvānpraṇauti stauti /
upāsanamevātra stutirabhipretā /
sa tathaivaitadevākṣaraṃ svaramamṛtamabhayaṃ praviśati /
tatpraviśya ca rājakulaṃ praviṣṭānāmiva rājño'ntaraṅgabahiraṅgatāvanna viśiṣṭastadamṛto bhavati na nyūnatā nāpyadhikatāmṛtatva ityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
१,५.१
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti /
asau vā āditya udgītha eṣa praṇavaḥ /
omiti hyeṣa svaranneti
bhāṣya १,५.१ prāṇādityadṛṣṭiviśiṣṭasyodgīthasyopāsanamuktamevānūdya praṇavodgīthayorekatvaṃ kṛtvā tasminprāṇaraśmibhedaguṇaviśiṣṭadṛṣṭyākṣarasyopāsanamanekaputraphalamidānīṃ vaktavyamityārabhyateatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo bahvṛcānāṃ yaśca praṇavasteṣāṃ sa eva cchāndogya udgīthaśabdavācyaḥ /
asau vā āditya udgītha eṣa praṇavaśabdavācyo'pi sa eva bahvṛcānāṃ nānyaḥ /
udgītha ādityaḥ katham /
udgīthākhyamakṣaramomityetadeṣa hi yasmātsvarannuccārayannanekārthatvāddhātūnām /
athavā svarangacchannaiti /
ato'sāvudgīthaḥ savitā
१,५.२
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca /
raśmīṃstvaṃ paryāvartayāt /
bahavo vai te bhaviṣyanti /
ityadhidaivatam
bhāṣya १,५.२ tametamu evāhamabhyagāsiṣamābhimukhyena gītavānasmyādityaraśmyabhedaṃ kṛtvā dhyānaṃ kṛtavānasmītyarthaḥ /
tena tasmātkāraṇānmama tvameko'si putra iti ha kauṣītakiḥ kuṣītakasyāpatyaṃ kauṣītakiḥ putramuvācoktavān /
ato raśmīnādityaṃ ca bhedena tvaṃ paryāvartayātparyāvartayetyarthaḥ /
tvaṃyogāt /
evaṃ bahavo vai te tava putrā bhaviṣyantītyadhi daivatam
१,५.३
athādhyātmam /
ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsita /
omiti hyeṣa svaranneti
bhāṣya १,५.३ athānantaramadhyātmamucyate /
ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsītetyādi pūrvavat /
tathomiti hyeṣa prāṇo'pi svarannetyomiti hyanujñāṃ kurvanniva vāgādipravṛttyarthametotyarthaḥ /
na hi maraṇakāle mumūrṣoḥ samīpasthāḥ prāṇasyoṅkāraṇaṃ śṛṇvantīti /
etatsāmānyādāditye'pyoṅkaraṇamanujñāmātraṃ draṣṭavyam
१,५.४
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca /
prāṇāṃstvaṃ bhūmānamabhigāyatādbahavo vai me bhaviṣyantīti
bhāṣya १,५.४ etamu evāhamabhyagāsiṣityādi pūrvavadeva /
ato vāgādīnmukhyaṃ ca prāṇaṃ bhedaguṇaviśiṣṭagudgīthaṃ paśyanbhūmānaṃ manasābhigāyatāt /
pūrvavadāvartayetyarthaḥ /
bahavo vai me mama putrā bhaviṣyantītyevamabhiprāyaḥ sannityarthaḥ /
prāṇādityaikatvodgīthadṛṣṭerekaputratvaphaladoṣeṇāpoditatvādraśmiprāṇabhedadṛṣṭeḥ kartavyatā codyate'sminkāṇḍe bahuputraphalatvārtham
१,५.५
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti /
hotṛṣadanāddha evāpi durudgīthamanusamāharatītyanusamāharatīti
bhāṣya १,५.५ atha khalu ya udgītha ityādipraṇavodgīthaikatvadarśanamapaktaṃ tasyaitatphalamāhartuṃ śakyam /
kiṃ taddhaivāpi durudgītaṃ duṣṭamudgītamudgānaṃ kṛtamudgātrā svakarmaṇi kṣataṃ kṛtamityarthaḥ /
tadanusamāharatyanusandhatta ityarthaḥ /
cikitsayeva dhātuvaiṣamyasamīkaraṇamiti
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
१,६.१
iyamevark /
agniḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
iyameva sā /
agniramaḥ /
tatsāma
bhāṣya १,६.१ athedānīṃ sarvaphalasampattyarthamudgīthasyopāsanāntaraṃ vidhitsyateiyameva pṛthivyṛk /
ṛci pṛthivīdṛṣṭiḥ kāryā /
tathāgniḥ sāma /
sāmnyagnidṛṣṭiḥ /
kathaṃ pṛthivyagnyorṛksāmatvamiti /
ucyate /
tadetattadetadagnyākhyaṃ sāmaitasyāṃ pṛthivyāmṛcyadhyūḍhamadhigatamuparibhāvena sthitamityarthaḥ /
ṛcīva sāma /
tasmādata eva kāraṇādṛcyadhyūḍhameva sāma gīyata idānīmapi sāmagaiḥ /
yathā ca ṛksāmanī nātyantaṃ bhinne anyonyaṃ tathaitau pṛthivyagnidvayaṃ sāmaikaśabdābhidheyatvamāpannaṃ sāma /
tasmānnānyonyaṃ bhinnaṃ pṛthivyagnidvayaṃ nityasaṃśliṣṭamṛksāmanī iva /
tasmācca pṛthivyagnyorṛksāmatvamityarthaḥ /
sāmākṣarayoḥ pṛthivyagnidṛṣṭividhānārthamiyameva sāgnirama iti kecit
१,६.२३
antarikṣamevark /
vāyuḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
antarikṣameva sā /
vāyuramaḥ /
tatsāma
dyaurevark /
ādityaḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
dyaureva sā /
ādityo'maḥ /
tatsāma
bhāṣya १,६.२,३ antarikṣamevargvāyuḥ sāmetyādi pūrvavat
१,६.४
nakṣatrānyevark /
candramāḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
nakṣatrāṇyeva sā /
candramā amaḥ /
tatsāma
bhāṣya १,६.४ nakṣatrāṇāmadhipatiścandramā ataḥ sa sāma
१,६.५
atha yadetadādityasya śuklaṃ bhāḥ saivark /
atha yannīlaṃ paraḥkṛṣṇaṃ tatsāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmadṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate
bhāṣya १,६.५ atha yadetadādityasya śuklaṃ bhāḥ śuklā dīptiḥ saivarka /
atha yadāditye nīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ paro'tiśayena kārṣṇyaṃ tatsāma /
taddhyekāntasamāhitadṛṣṭerdṛśyate
१,६.६
atha yadevaitadādityasya śuklaṃ bhāḥ saiva sā /
atha yannīlaṃ paraḥkṛṣṇaṃ tadamaḥ /
tatsāma /
atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa ā praṇakhātsarva eva suvarnaḥ
bhāṣya १,६.६ te evaite bhāḥ śuklakṛṣṇatve sā cāmaśca sāma /
atha ya eṣo'ntarāditye ādityasyāntarmadhye hiraṇmayo hiraṇmaya iva hiraṇmayaḥ /
na hi suvarṇavikāratvaṃ devasya sambhavati /
ṛksāmageṣṇatvāpahatapāpmatvāsambhavāt /
na hi sauvarṇe'cetane pāpmādiprāptirasti yena pratiṣidhyeta /
cākṣuṣe cāgrahaṇāt /
ato luptopama eva hiraṇmayaśabdo jyotirmaya ityarthaḥ /
uttareṣavapi samānā yojanā /
puruṣaḥ puri śayanātpūrayati vā svenā'tmanā jagaditi /
dṛśyate nivṛttacakṣurbhiḥ samāhitacetobhirbrahmacaryādisādhanāpekṣam /
tejasvino'pi śmaśrukeśādayaḥ kṛṣṇāḥ syurityato viśinaṣṭihiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa iti /
jyotirmayānyevāsya śmaśrūṇi keśāścetyarthaḥ /
āpraṇakhātpraṇakho nakhāgraṃ nakhāgreṇa saha sarvaḥ suvarṇa iva bhārūpa ityarthaḥ
१,६.७
tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī /
tasyoditi nāma /
sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya uditaḥ /
udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda
bhāṣya १,६.७ tasyaivaṃ sarvataḥ suvarṇavarṇasyāpyakṣṇorvaśeṣaḥ /
kathaṃ?tasya yathā kapermarkaṭasyā'saḥ kapyāsaḥ /
āserupaveśanārthasya karaṇe ghañ /
kapipṛṣṭhānto yenopaviśati /
kapyāsa iva puṇḍarīkamatyantatejasvyevamasya devasyākṣiṇī /
upamitopamānatvānna hīnopamā /
tasyaivaṅguṇaviśiṣṭasya gauṇamidaṃ nāmoditi /
kathaṃ gauṇatvam /
sa eṣa devaḥ sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ pāpmanā saha tatkāryebhya ityarthaḥ /
ya ātmāpahatapāpmetyādi vakṣyati /
udita udita udgata ityarthaḥ /
ato'sāvunnāmā /
tamevaṅguṇasampannamunnāmānaṃ yathoktena prakāreṇa yo veda so'pyevamevodetyudgacchati sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ /
ha vā ityavadhāraṇārthau nipātau /
udetyevetyarthaḥ
१,६.८
tasyarkca sāma ca geṣṇau /
tasmādudgīthaḥ /
tasmāttveva udgātā /
etasya hi gātā /
sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭa devakāmānāṃ ca /
ityadhidaivatam
bhāṣya १,६.८ tasyodgīthatvaṃ devasyā'dityādīnāmiva vivakṣitatvādāhatasyarkca sāma ca geṣṇau pṛthivyādyuktalakṣaṇe parvaṇī /
sarvātmā hi devaḥ /
parāparalokakāmeśitṛtvādupapadyate pṛthivyagnyṛksāmageṣṇatvam /
sarvayonitvācca /
yata evamunnāmācāsāvṛksāmageṣṇaśca tasmādṛksāmageṣṇatvaprāptamudgīthatvamucyate parokṣeṇa parokṣapriyatvāddevasya tasmādudgītha iti /
tasmāttaveva hetorudaṃ gāyatītyudgātā /
yasmāddhyetasya yathoktasyonnāmno gātāsāvato yuktodgāteti nāmaprasiddhirudgātuḥ /
sa eṣa deva unnāmā ye cāmuṣmādādityātparāñcaḥ parāgañcanādūrdhvā lokāsteṣāṃ lokānāṃ ceṣṭe na kevalamīśitṛtvameva caśabdāddhārayati ca /
"sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemām"ityādimantravarṇāt /
kiñca devakāmānāmīṣṭa ityetadadhidaivataṃ devatāviṣayaṃ devasyodgīthasya svarūpamuktam
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
१,७.१
athādhyātmam /
vāgevark /
prāṇaḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
vāgeva sā /
prāṇo'maḥ /
tatsāma
bhāṣya १,७.१ athādhunādhyātmamucyate /
vāgevarkprāṇaḥ sāma /
adharoparisthānatvasāmānyāt /
prāṇo ghrāṇamucyate saha vāyunā, vāgeva sā prāṇo'ma ityādi pūrvavat
१,७.२
cakṣurevark /
ātmā sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
cakṣureva sā /
ātmāmaḥ /
tatsāma
bhāṣya १,७.२ cakṣurevargātmā sāma /
ātmeti cchāyātmā tatsthatvātsāma
१,७.३
śrotramevark /
manaḥ sāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
śrotrameva sā /
mano'maḥ /
tatsāma
bhāṣya १,७.३ śrotramevarṅmanaḥ sāma, śrotrasyādhiṣṭhātṛtvānmanasaḥ sāmatvam
१,७.४
atha yadetadakṣnaḥ śuklaṃ bhāḥ saivark /
atha yannīlaṃ paraḥkṛṣṇaṃ tatsāma /
tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma /
tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate /
atha yadevaitadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saiva sā /
atha yannīlaṃ paraḥkṛṣṇaṃ tadamaḥ /
tatsāma
bhāṣya १,७.४ atha yadetadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saivarka /
atha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇamāditya iva dṛkśaktyadhiṣṭhānaṃ tatsāma
१,७.५
atha ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate saivark /
tatsāma /
taduktham /
tadyajuḥ /
tadbrahma /
tasya etasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpam /
yāvamuṣya geṣṇau tau tau goṣṇau /
yannāma tannāma
bhāṣya १,७.५ atha ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate /
pūrvavat /
saivargadhyātmaṃ vāgādyā pṛthivyādyā cādhidaivatam /
prasiddhā ca ṛkpādabaddhākṣarātmikā /
tathā sāma /
ukthasāhacaryādvā stotraṃ sāmokthaṃ śastram /
ukthādanyattathā yajuḥ svāhāsvadhāvaṣaḍādi sarvameva vāgyajustatsa eva /
sarvātmakatvātsarvayonitvācceti hyavocāma /
ṛgādiprakaraṇāttadbrahmeti trayo vedāḥ /
tasyaitasya cākṣuṣasya puruṣasya tadeva rūpamatidiśyate /
kiṃ tadyadamuṣyā'dityapuruṣasya /
hiraṇmaya ityādi yadadhidaivatamuktam /
yāvamuṣya geṣṇau parvaṇī tāvevāsyāpi cākṣuṣasya geṣṇau /
yaccāmuṣya nāmodityudgītha iti ca tadevāsya nāma /
sthānabhedādrūpagiṇanāmātideśādīśitṛtvaviṣayabhedavyapadeśāccā'dityacākṣuṣayorbheda iti cet /
na /
amunānenaivetyekasyobhayātmaprāptyanupapatteḥ /
dvidhābhāvenopapadyata iti cet /
vakṣyati hi sa ekadhā bhavati tridhā bhavatītyādi /
na /
cetanasyaikasya niravayavatvāddvidhābhāvānupapatteḥ /
tasmādadhyātmādhidaivatayorekatvameva /
yattu rūpādyatideśo bhedakāraṇamavoco na tadbhedāvagamāya /
kiṃ tarhi sthānabhedādbhedāśaṅkā mā bhūdityevamartham
१,७.६
sa eṣa ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ceti /
tadya ime vīṇāyāṃ gāyantyetaṃ te gāyanti /
tasmātte dhanasanayaḥ
bhāṣya १,७.६ sa eṣa cākṣuṣaḥ puruṣo ye caitasmādādhyātmikādātmanor'vāñcor'vāggatā lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyasambandhināṃ ca kāmānām /
tatsmādya ime vīṇāyāṃ gāyanti gāyakasta etameva gāyanti /
yasmādīśvaraṃ gāyanti tasmātte dhanasanayo dhanalābhayuktā dhanavanta utyarthaḥ
१,७.७
atha ya etadevaṃ vidvān sāma gāyatyubhau sa gāyati /
so'munaiva sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścāpnoti devakāmāṃśca
bhāṣya १,७.७ atha ya etadevaṃ vidvānyathoktaṃ devamudgīthaṃ vidvānsāma gāyatyubhau sa gāyati cākṣuṣamādityaṃ ca /
tasyaivaṃvidaḥ phalamucyateso'munaivā'dityena sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścā'pnoti ādityāntargatadevo bhūtvetyartho devakāmāṃśca
१,७.८९
athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścāpnoti manuṣyakāmāṃśca /
tasmādu haivaṃvidudgātā brūyāt
kaṃ te kāmamāgāyānīti /
eṣa hyeva kāmāgānasyeṣṭe ya evaṃ vidvān sāma gāyati sāma gāyati
bhāṣya १,७.८ athānenaiva cākṣuṣeṇaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścā'pnoti manuṣyakāmāṃśca cākṣuṣo bhūtvetyarthaḥ /
tasmādu haivaṃvidudgātā brūyādyajamānaṃ kamiṣṭaṃ te tava kāmamāgāyānīti /
eṣa hi yasmādudgātā kāmāgānasyodgānena kāmaṃ sampādayitumīṣṭe samartha ityarthaḥ /
ko'sau?ya evaṃ vidvānsāma gāyati sāma gāyati /
dviruktirupāsanasamāptyarthā
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
१,८.१
trayo hodgīthe kuśalā babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivaliriti /
te hocurudgīthe vai kuśalāḥ smo hantodgīthe kathāṃ vadāma iti
bhāṣya १,८.१ anekadhopāsyatvādakṣarasya prakārāntareṇa parovarīyastvaguṇaphalamupāsanāntaramānināya /
itihāsastu sukhāvabodhanārthaḥ /
trayastrisaṃkhyākāḥ /
ha, ityaitihyārthaḥ /
udgītha udgīthajñānaṃ prati kuśalā nipuṇā babhūvuḥ /
kasmiṃściddeśe kāle ca nimitte vā sametānāmityabhiprāyaḥ /
na hi sarvasmiñjagati trayāṇāmeva kauśalamudgīthādivijñāne /
śrūyante hyuṣastijānaśrutikaikeyaprabhṛtayaḥ sarvajñakalpāḥ /
ke te traya ityāhaśilako nāmataḥ śalāvato'patyaṃ śālāvatyaḥ /
cikitāyanasyāpatyaṃ caikitāyanaḥ /
dalbhagotro dālbhyo dvyāmuṣyāyaṇo vā /
pravāhaṇo nāmato jīvalasyāpatyaṃ jaivalirityete trayaste hocuranyonyamudgīthe vai kuśalā nipuṇā iti prasiddhāḥ smaḥ /
ato hanta yadyanumatirbhavatāmudgītha udgīthajñānanimittāṃ kathāṃ vicāraṇāṃ pakṣapratipakṣopanyāsena vadāmo vādaṃ kurma ityarthaḥ /
tathā ca tadvidyasaṃvāde viparītagrahaṇanāśo'pūrvavijñānopajanaḥ saṃśayanivṛttiśceti /
atastadvidyasaṃyogaḥ kartavya iti cetihāsaprayojanam /
dṛśyate hi śilakādīnām
१,८.२
tatheti ha samupaviviśuḥ /
sa ha prāvahaṇo jaivaliruvāca /
bhagavantāvagre vadatām /
bhrāmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmīti
bhāṣya १,८.२ tathetyuktvā te samupaviviśurhepaviṣṭavantaḥ kila /
tatra rājñaḥ prāgalbhyopapatteḥ sa ha pravāhaṇo jaivaliruvācetarau"bhagavantau pūjāvantāvagre pūrvaṃ vadatām" /
brāhmaṇayoriti liṅgādrājāsau /
yuvayorbrāhmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmi /
artharahitāmityapare vācamiti viśeṣaṇāt
१,८.३
sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca hanta tvā pṛcchānīti /
pṛccheti hovāca
bhāṣya १,८.३ uktayoḥ sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca"hanta yadyanumaṃsyase tvā tvāṃ pṛcchānī"tyukta itaraḥ"pṛcche"ti hovāca
१,८.४
kā sāmno gatiriti /
svara iti hovāca /
svarasya kā gatiriti /
prāṇa iti hovāca /
annasya kā gatiriti /
annamiti hovāca /
annasya kā gatiriti /
āpa iti hovāca
bhāṣya १,८.४ labdhānumatirāhakā sāmnaḥ, prakṛtatvādudgīthasya /
udgītho hyatropāsyatvena prakṛtaḥ /
"parovarīyāṃsamudgītham"iti ca vakṣyati /
gatirāśrayaḥ parāyaṇamityetat /
evaṃ pṛṣṭo dālbhya uvācasvara iti /
svarātmakatvātsāmnaḥ /
yo yadātmakaḥ sa tadgatistadāśrayaśca bhavatīti yuktaṃ mṛdāśraya iva ghaṭādiḥ /
svarasya kā gatiriti, prāṇa iti hovāca /
prāṇaniṣpādyo hi svarastasmātsavarasya prāṇo gatiḥ /
prāṇasya kā gatirityannamiti hovāca /
annāvaṣṭambho hi prāṇaḥ /
"śuṣyati vai prāṇa ṛte'nnāt"iti hi śruteḥ /
"annaṃ dāma"iti ca /
annasya kā gatirityāpa iti hovāca /
apsambhavatvādannasya
१,८.५
apāṃ kā gatiriti /
asau loka iti hovāca /
amuṣya lokasya kā gatiriti /
na svargaṃ lokamatinayediti hovāca /
svargaṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
svargasaṃstāvaṃ hi sāmeti
bhāṣya १,८.५ apāṃ kā gatirityasau loka iti /
amuṣmāllokādvṛṣṭiḥ sambhavati /
amuṣya lokasya kā gatiriti pṛṣṭo dālbhya uvācasvargamamuṃ lokamatītyāśrayāntaraṃ sāma na nayetkaściditi hovācā'ha /
ato vayamapi svargaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
svargalokapratiṣṭhaṃ sāma jānīma ityarthaḥ /
svargasaṃstāvaṃ svargatvena saṃstavanaṃ saṃstāvo yasya tatsāma svargasaṃstāvaṃ hi yasmāt"svargo vai lokaḥ sāmaveda"iti śrutiḥ
१,८.६
taṃ ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvācāpratiṣṭhitaṃ vai kila te dālbhya sāma /
yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti
bhāṣya १,८.६ tamitaraḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvācaapratiṣṭhitamasaṃsthitaṃ parovarīyastvenāsamāptagati sāmetyarthaḥ /
vā ityāgamaṃ smārayati kileti ca, dālbhya te tava sāma /
yastvasahiṣṇuḥ sāmavidetarhyetasminkāle brūyātkaścidviparītavijñānamapratiṣṭhitaṃ sāma pratiṣṭhitamityevaṃvādāparādhinaṃ mūrdhā śiraste vipatiṣyati vispaṣṭaṃ patiṣyatīti /
evamuktasyāparādhinastathaiva tadvipatenna saṃśayo na tvāhaṃ bravīmītyabhiprāyaḥ /
nanu mūrdhapātār'haṃ cedaparādhaṃ kṛtavānataḥ pareṇānuktasyāpi patenmūrdhā॑na cedaparādhyuktasyāpi naiva patati /
anyathākṛtābhyāgamaḥ kṛtanāśaśca syātām /
naiṣa doṣaḥ /
kṛtasya karmaṇaḥ śubhāśubhasya phalaprāpterdeśakālanimittāpekṣatvāt /
tatraivaṃ sati mūrdhapātanimittasyāpyajñānasya parābhivyāhāranimittāpekṣatvamiti
१,८.७
hantāhametadbhagavatto vedānīti /
viddhīti hovāca /
amuṣya lokasya kā gatiriti /
ayaṃ loka iti hovāca /
asya lokasya kā gatiriti /
na pratiṣṭhāṃ lokamatinayediti hovāca /
pratiṣṭhāṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
pratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi sāmeti
bhāṣya १,८.७ evamukto dālbhya āhahantāhametadbhagavatto vedāni yatpratiṣṭhaṃ sāmetyuktaḥ pratyuvāca śālāvatyo viddhīti hovāca /
amuṣya lokasya kā gatiriti pṛṣṭo dālbhyena śālāvatyo'yaṃ loka iti hovāca /
ayaṃ hi loko yāgadānahomādibhiramuṃ lokaṃ puṣyatīti /
"itaḥ pradānaṃ devā upajīvanti"iti hi śrutayaḥ /
pratyakṣaṃ hi sarvabhūtānāṃ dharaṇī pratiṣṭheti /
ataḥ sāmno'pyayaṃ lokaḥ pratiṣṭhaiveti yuktam /
asya lokasya kā gatirityukta āha śālāvatyaḥ /
na pratiṣṭhāmimaṃ lokamatītya nayetsāma kaścit /
ato vayaṃ pratiṣṭhāṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
yasmātpratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi pratiṣṭhātvena saṃstutaṃ sāmetyarthaḥ /
"iyaṃ vai rathantaram"iti ca śrutiḥ
१,८.८
taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvāca /
antavadvai kila te śālāvatya sāma /
yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti /
hantāhametadbhagavatto vedānīti /
viddhīti hovāca
bhāṣya १,८.८ tamevamuktavantaṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvācāntavadvai kila te śālāvatya sāmetyādi pūrvavat /
tataḥ śālāvatya āhahantāhametadbhagavatto vedānīti viddhīti hovācetaro'nujñāta āha
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
१,९.१
asya lokasya kā gatiriti /
ākāśa iti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante /
ākāśaṃ pratyastaṃ yanti /
ākāśo hyevaibhyo jyāyān /
ākāśaḥ parāyaṇam
bhāṣya १,९.१ asya lokasya kā gatiriti /
ākāśa iti hovāca pravāhaṇaḥ /
ākāśa iti ca para ātmā"ākāśo vai nāme"ti śruteḥ /
tasya hi karma sarvabhūtotpādakatvam /
tasminneva hi bhūtapralayaḥ /
tattejo'sṛjata /
tejaḥ parasyāṃ devatāyāmiti hi vakṣyati /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni sthāvarajaṅgamānyākāśādeva samutpadyante tejobannādikrameṇa, sāmarthyāt /
ākāśaṃ pratyastaṃ yanti pralayakāle tenaiva viparītakrameṇa hi yasmādākāśa evaibhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo jyāyānmahattaro'taḥ sa sarveṣāṃ bhṛtānāṃ paramayanaṃ parāyaṇaṃ pratiṣṭhā triṣvapi kāleṣvityarthaḥ
१,९.२
sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ /
sa eṣo'nantaḥ /
parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃ vidvān parovarīyāṃsamudgīthamupāste
bhāṣya १,९.२ yasmātparaṃ paraṃ varīyo varīyaso'pyeṣa varaḥ paraśca varīyāśca rapovarīyānudgīthaḥ paramātmā sampanna ityarthaḥ /
ata eva sa eṣo'nanto'vidyāmānāntastametaṃ parovarīyāṃsaṃ paramātmabhūtamanantamevaṃ vidvānparovarīyāṃsamudgīthamupāste /
tasyaitatphalamāhaparovarīyaḥ paraṃ paraṃ varīyo viśiṣṭataraṃ jīvanaṃ hāsya viduṣo bhavati dṛṣṭaṃ phalamadṛṣṭaṃ ca parovarīyasa uttarottaraviśiṣṭatarāneva brahmākāśāntāṃllokāñjayati ya etadevaṃ vidvānudgīthamupāste
१,९.३
taṃ haitamatidhanvā śaunaka udaraśāṇḍilyāyoktvovāca /
yāvatta enaṃ prajāyāmudgīthaṃ vediṣyante parovarīyo haibhyastāvadasmiṃlloke jīvanaṃ bhaviṣyati
bhāṣya १,९.३ kiṃ ca tametamudgīthaṃ vidvānatidhanvā nāmataḥ śunakasyāpatyaṃ śaunaka udaraśāḍilyāya śiṣyāyaitamudgīthadarśanamuktvovāca /
yāvatte tava prajāyāṃ prajāsantatāvityarthaḥ /
enamudgīthaṃ tvatsantatijā vediṣyante jñāsyanti tāvantaṃ kālaṃ parovarīyo haibhyaḥ prasiddhebhyo laukikajīvanebhya uttarottaraviśiṣṭataraṃ jīvanaṃ tebhyo bhaviṣyati
१,९.४
tathāmuṣmiṃlloke loka iti /
sa ya etameva vidvānupāste parovarīya eva hāsyāmuṣmiṃlloke jīvanaṃ bhavati tathāmuṣmiṃlloke loka iti loke loka iti
bhāṣya १,९.४ tathādṛṣṭe'pi paraloke'muṣminparovarīyāṃlloko bhaviṣyatītyuktavāñśāṇḍilyāyātidhanvā śaunakaḥ /
syādetatphalaṃ pūrveṣāṃ mahābhāgyānāṃ naidaṃyugīnānāmityāśaṅkānivṛttaya āhasa yaḥ kaścidetadevaṃ vidvānudgīthametarhyupāste tasyāpyevameva parovarīya eva hāsyāsmiṃlloke jīvanaṃ bhavati tathāmuṣmiṃlloke loke loka iti
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
१,१०.१
maṭacīhateṣu kuruṣvāṭikyā saha jāyayoṣastirha cākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇaka uvāsa
bhāṣya १,१०.१ udgīyopāsanaprasaṅgena prastāvapratihāraviṣayamapyupāsanaṃ vaktavyamitīdamārabhyate /
ākhyāyikā ta sukhāvabodhārthā /
maṭacīhateṣu maṭacyo'śanayastābhirhateṣu nāśiteṣu kuruṣu kurusasyeṣvityarthaḥ /
tato durbhikṣe jāta āṭikyānupajātapayodharādistrīvyañjanayā saha jāyayoṣastirha nāmataścakrasyāpatyaṃ cākrāyaṇaḥ /
ibho hastī tamarhatītībhya īśvaro hastyāroho vā tasya grāma ibhyagrāmastasminpradrāṇako'nnālābhāt /
drā kutsāyāṃ gatau /
kṛtsitāṃ gatiṃ gato'ntyāvasthāṃ prāpta ityarthaḥ /
uvāsoṣitavānkasyacidgṛhamāśritya
१,१०.२
sa hebhyaṃ kulmāṣān khādantaṃ bibhikṣe /
taṃ hovāca /
neto'nye vidyante yacca ye ma ima upanihitā iti
bhāṣya १,१०.२ so'nnārthamaṭannibhyaṃ kulmāṣānkutsitānmāṣānkhādantaṃ bhakṣayantaṃ yadṛcchayopalabhya bibhikṣe yācitavān /
tamuṣastiṃ hovācebhyaḥ /
neto'smānmayā bhakṣyamāṇāducchiṣṭarāśeḥ kulmāṣā anye na vidyante /
yacca ye rāśau me mamopanihitāḥ prakṣiptā ime bhājate kiṃ karomītyuktaḥ pratyuvācoṣastiḥ
१,१०.३
eteṣāṃ me dehīti hovāca /
tānasmai pradadau /
hantānupānamiti /
ucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāditi hovāca
bhāṣya १,१०.३ eteṣāmetānityarthaḥ /
me mahyaṃ dehīti hovāca /
tānsa ibhyo'smā uṣastaye pradadau pradattavān /
anupānīyaṃ samīpasthamudakaṃ hanta gṛhāṇānupānamityuktaḥ pratyuvāca /
ucchiṣṭaṃ vai me mamedamudakaṃ pītaṃ syādyadi pāsyāmītyuktavantaṃ pratyuvācetaraḥ
१,१०.४
na svidete'pyucchiṣṭā iti /
na vā ajīviṣyamimānakhādanniti hovāca /
kāmo ma udapānamiti
bhāṣya १,१०.४ kiṃ na svidete kulmāṣā upyucchiṣṭā ityukta āhoṣastirna vā ajīviṣyaṃ na jīviṣyāmīmānkulmāṣānakhādannabhakṣayanniti hovāca /
kāma icchāto me mamodakapānaṃ labhyata ityarthaḥ /
ataścaitāmavasyāṃ prāptasya vidyādharmayaśovataḥ svātmaparopakārasamarthasyaitadapi karma kurvato nā'gaḥsparśa ityabhiprāyaḥ /
tasyāpi jāvitaṃ pratyupāyāntare'jugupsite sati jugupsitametatkarma doṣāya /
jñānāvalepena kurvato narakapātaḥ syādevetyabhiprāyaḥ /
pradrāṇakaśabdaśravaṇāt
१,१०.५
sa ha khāditvātiśeṣāñjāyāyā ājahāra /
sāgra eva subhikṣā babhūva /
tān pratigṛhya nidadhau
bhāṣya १,१०.५ tāṃśca sa khāditvātiśeṣānatiśiṣṭāñjāyāyai kāruṇyādājahāra /
sā'ṭikyagra eva kulmāṣaprāpteḥ subhikṣā śobhanabhikṣā labdhānnetyetadbabhūva saṃvṛttā /
tathāpi strīsvābhāvyādanavajñāya tānkulmāṣānpatyurhastātpratigṛhya nidadhau nikṣiptavatī
१,१०.६
sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca /
yadbatānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrām /
rājāsau yakṣyate /
sa mā sarvairārtvijyairvṛṇīteti
bhāṣya १,१०.६ sa tasyāḥ karma jānanprātaruṣaḥkāle sañjihānaḥ śayanaṃ nidrāṃ vā parityajannuvāca patnyāḥ śṛṇvatyā yadyadi vateti khidyamāno'nnasya stokaṃ labhemahi tadbhuktvānnaṃ samartho gatvā labhemahi dhanamātrāṃ dhanasyālpam /
tato'smākaṃ jīvanaṃ bhaviṣyatīti /
dhanalābhe ca kāraṇamāharājāsau nātidūre sthāne yakṣyate /
yajamānatvāttasyā'tmanepadam /
sa ca rājā mā māṃ pātramupalabhya sarvairārtvijyairṝtvikkarmabhirṝtvikkarmaprayojanāyetyartho vṛṇīteti
१,१०.७
taṃ jāyovāca /
hanta pata ima eva kulmāṣā iti /
tān khāditvāmuṃ yajñaṃ vitatameyāya
bhāṣya १,१०.७ evamuktavantaṃ jāyovācahanta gṛhāṇa he pata ima eva ye maddhaste vinikṣiptāstvayā kulmāṣā iti /
tānkhāditvāmuṃ yajñaṃ rājño vitataṃ vistāritamṛtvigbhireyāya
१,१०.८
tatrodgātḥnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa /
sa ha prastotaramuvāca
bhāṣya १,१०.८ tatra ca gatvodgātṝnudgātṛpuruṣānāgatya stuvantyasminnityāstāvastasminnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa samīpa upaviṣṭasteṣāmityarthaḥ /
upaviśya sa ha prastotāramuvāca
१,१०.९
prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvān prastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti
bhāṣya १,१०.९ he prastotarityāmantryābhimukhīkaraṇāya /
yā devatā prastāvaṃ prastāvabhaktimanugatānvāyattā tāṃ ceddevatāṃ prastāvabhakteravidvānsanprastoṣyasi viduṣo mama samīpe /
tatparokṣe'pi cedvipatettasya mūrdhā karmamātravidāmanadhikāra eva karmaṇi syāt /
taccāniṣṭamaviduṣāmapi karmadarśanāt /
dakṣiṇamārgaśruteśca /
anadhikāre cāviduṣāmuttara evaiko mārgaḥ śrūyeta /
na ca smārtakarmanimitta eva dakṣiṇaḥ panthāḥ /
yajñena dānenetyādiśrateḥ /
tathoktasya mayeti ca viśeṣaṇādvidvatsamakṣameva karmaṇyanadhikāro na sarvatrāgnihotrasmārtakarmādhyayanādiṣu ca /
anujñāyāstatra tatra darśanātkarmamātravidāmapyadhikāraḥ siddhaḥ karmaṇīti /
mūrdhā te vipatiṣyatīti
१,१०.१०११
evamevodgātāramuvāca /
udgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti
evameva pratihartāramuvāca /
pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvān pratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti /
te ha samāratāstūṣṇīmāsāṃ cakrire
bhāṣya १,१०.१०११ evamevodgātāraṃ pratihartāramuvācetyādi samānamanyat /
te prastotrādayaḥ karmabhyaḥ samāratā uparatāḥ santo mūrdhapātabhayāttūṣṇīmāsāṃcakrire'nyaccākurvantaḥ arthitvāt
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhadhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
१,११.१
atha hainaṃ yajamāna uvāca /
bhagavantaṃ vā ahaṃ vividiṣāṇīti /
uṣastirasmi cākrāyaṇa iti hovāca
bhāṣya १,११.१ athānantaraṃ hainamuṣastiṃ yajamāno rājovāca /
bhagavantaṃ vai pūjāvarntamahaṃ vividiṣāmi veditumicchāmītyukta uṣastirasmi cākrāyaṇastavāpi śrotrapathamāgato yadīti hovācoktavān
१,११.२
sa hovāca /
bhagavantaṃ vā ahamebhiḥ sarvairārtvijyaiḥ paryaiṣiṣam /
bhagavato vā ahamavittyānyānavṛṣi
bhāṣya १,११.२ sa ha yajamāna uvāca satyamevamahaṃ bhagavantaṃ bahuguṇamaśrauṣaṃ sarvaiśca ṛcvikkarmabhirārtvijyaiḥ paryaiṣiṣaṃ paryeṣaṇaṃ kṛtavānasmi /
anviṣya bhagavato vā ahamavittyālābhenānyānimānavṛṣi vṛtavānasmi
१,११.३
bhagavāṃstveva me sarvairārtvijyairiti /
tatheti /
atha tarhyeta eva samatisṛṣṭāḥ stuvatām /
yāvattvebhyo dhanaṃ dadyāstāvanmama dadyā iti /
tatheti ha yajamāna uvāca
bhāṣya १,११.३ adyāpi bhagavāṃstveva me mama sarvairārtvijyairṛtvikkarmārthamastvityuktastathetyāhoṣastiḥ /
kintvathaivaṃ tarhyeta eva tvayā pūrva vṛtā mayā samatisṛṣṭā mayā samyakprasannenānujñātāḥ santaḥ stuvatām /
tvayā tvetatkāryam /
yāvattvebhyaḥ prastotrādibhyaḥ sarvebhyo dhanaṃ dadyāḥ prayacchasi tāvanmama dadyā ityuktastatheti ha yajamāna uvāca
१,११.४
atha hainaṃ prastotopasasāda /
prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvān prastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocat /
katamā sā devateti
bhāṣya १,११.४ atha hainamauṣastyaṃ vacaḥ śrutvā prastotopasasādoṣastiṃ vinayenopajagāma /
prastotaryā devatetyādi mā māṃ magavānavocatpūrvam /
katamā sā devatā yā prastāvabhaktimanvāyatteti
१,११.५
prāṇa iti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti /
prāṇamabhyujjihate /
saiṣā devatā prastāvamanvāyattā /
tāṃ cedavidvān prāstoṣyo mūrdhā te vipatiṣyattathoktasya mayeti
bhāṣya १,११.५ pṛṣṭaḥ prāṇa iti hovāca /
yuktaṃ prastāvasya prāṇo devateti /
kathaṃ, sarvāṇi sthāvarajaṅgamāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti pralayakāle prāṇamabhi lakṣayitvā prāṇātmanaivojjihate prāṇādevodgacchantītyarthaḥ utpattikāle /
ataḥ saiṣā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvāṃstvaṃ prāstoṣyaḥ prastavanaṃ prastāvabhaktiṃ kṛtavānasi yadi mūrdhā śiraste vyapatiṣyadvipatitamabhaviṣyattathoktasya mayā tatkāle mūrdhā te vipatiṣyatīti /
atastvayā sādhu kṛtam /
mayā niṣiddhaḥ karmaṇo yaduparamamakārṣīrityabhiprāyaḥ
१,११.६
atha hainamudgātopasasāda /
udgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocat /
katamā sā devatā iti
bhāṣya १,११.६ tathodgātā papraccha katamā sodgīthabhaktimanugatānvāyattā devateti
१,११.७
āditya iti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti /
saiṣā devatodgīthamanvāyattā /
tāṃ cedavidvānudagāsyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti
bhāṣya १,११.७ pṛṣṭa āditya iti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccairūrdhvaṃ santaṃ gāyanti śabdayanti stuvantītyabhiprāyaḥ /
ucchabdasāmānyātpraśabdasāmānyādiva prāṇo'taḥ saiṣā devatetyādi pūrvavat
१,११.८
atha hainaṃ pratihartopasasāda /
pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvān pratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocat /
katamā sā devateti
bhāṣya १,११.८ evamevātha hainaṃ pratihartopasāda katamā sā devatā pratihāramanvāyatteti
१,११.९
annamiti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtanyannameva pratiharamāṇāni jīvanti /
saiṣā devatā pratihāramanvāyattā /
tāṃ cedavidvān pratyahariṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti tathoktasya mayeti
bhāṣya १,११.९ pṛṣṭo'nnamiti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyannamevā'tmānaṃ prati sarvataḥ pratiharamāṇāni jīvanti /
saiṣā devatā pratiśabdasāmānyātpratihārabhaktimanugatā /
samānamanyattathoktasya mayeti /
prastāvodgīthapratihārabhaktīḥ prāṇādityānnadṛṣṭyopāsīteti samudāyārthaḥ /
prāṇādyāpattiḥ karmasamṛddhirvā phalamiti
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
१,१२.१
athātaḥ śauva udgīthaḥ /
taddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ svādhyāyamudvavrāja
bhāṣya १,१२.१ atīte khaṇḍe'nnāprāptinimittā kaṣṭāvasthoktocchiṣṭaparyuṣitabhakṣaṇalakṣaṇā /
sā mā bhūdityannalābhāyāthānantaraṃ śauvaḥ śvabhirdṛṣṭa udgītha udgānaṃ sāmātaḥ prastūyate /
tattatra ha kila bako nāmato dalbhasyāpatyaṃ dālbhyo glāvo vā nāmato mitrāyāścāpatyaṃ maitreyaḥ /
vāśabdaścārthe /
dvyāmuṣyāyaṇo hyasau /
vastuviṣaye kriyāsviva vikalpānupapatteḥ /
dvināmā dvigotra ityādi hi smṛtiḥ /
dṛśyate cobhayataḥ piṇḍabhāktvam /
udgīthe baddhacittatvādṛṣāvanādarādvā /
vāśabdaḥ svādhyāyārthaḥ /
svādhyāyaṃ kartuṃ grāmādbahirudvavrājodgatavānviviktadeśasthodakābhyāśam /
udvavrāja pratipālayāñcakāreti caikavacanālliṅgādeko'sāvṛṣiḥ /
śvodgīthakālapratipālanādṛṣeḥ svādhyāyakaraṇamannakāmanayeti lakṣyata ityabhiprāyaḥ
१,१२.२
tasmai śvā śvetaḥ prādurbabhūva /
tamanye śvāna upasametyocuḥ /
annaṃ no bhagavānāgāyatu /
aśanāyāma vā iti
bhāṣya १,१२.२ svādhyāyena toṣitā devatarṣirvā śvarūpaṃ gṛhītvā śvā śvetaḥ saṃstasmā ṛṣaye tadanugrahārthaṃ prādurbabhūva prāduścakāra /
tamanye śuklaṃ śvānaṃ kṣullakāḥ śvāna upasametyocuruktavanto'nnaṃ no'smabhyaṃ bhagavānāgāyatvāgānena niṣpādayatvityarthaḥ /
mukyaprāṇaṃ vāgādayo vā prāṇamanvannabhujaḥ svādhyāyaparitoṣitāḥ santo'nugṛhṇīyurenaṃ svarūpamādāyeti yuktamevaṃ pratipattum /
aśanāyāma vai bubhukṣitāḥ smo vā iti
१,१२.३
tān hovācehaiva mā prātarupasamīyateti /
taddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ pratipālayāṃ cakāra
bhāṣya १,१२.३ evamukte śvā śveta uvāca tānkṣullākāñśuna ihaivāsminneva deśe mā māṃ prātaḥ prātaḥkāla upasamīyāteti /
dairdhyaṃ chandasaṃ samīyāteti, pramādapāṭho vā /
prātaḥ kālakaraṇaṃ tatkāla eva kartavyājhrvyatāṭartham /
annadasya vā savituraparāhne'nābhimukhyāt /
tattatraiva ha bako dālbhyo glāvo vā maitreya ṛṣiḥ pratipālayāñcakāra pratīkṣaṇaṃ kṛtavānityarthaḥ
१,१२.४
te ha yathaivedaṃ bahiṣpavamānena stoṣyamāṇāḥ saṃrabdhāḥ sarpantītyevamāsasṛpuḥ /
te ha samupaviśya hiñcakruḥ
bhāṣya १,१२.४ te śvānastatraivā'gamya ṛṣeḥ samakṣaṃ yathaiveha karmaṇi bahiṣpavamānena stotreṇa stoṣyamāṇā /
udgātṛpuruṣāḥ saṃrabdhāḥ saṃlagnā anyonyameva mukhenānyonyasya pucchaṃ gṛhītvā'sasṛpurāsṛptavantaḥ paribhramaṇaṃ kṛtavanta ityarthaḥ /
ta evaṃ saṃsṛpya samupaviśyopaviṣṭāḥ santo hiṃ cakrurhiṅkāraṃ kṛtavantaḥ
१,१२.५
o३ adā३ a /
oṃ३ pibā३ a /
oṃ३ devo varuṇaḥ prajāpatiḥ savitā२'nnamihā२'harat /
annapate३'nnamihā२''harā२''haro३ iti
bhāṣya १,१२.५ omadāmoṃ pibāmoṃ devo dyotanāt /
varuṇo varṣaṇājjagataḥ /
prajāpatiḥ pālanātprajānām /
savitā prasavitṛtvātsarvasyā'ditya ucyate /
etaiḥ paryāyaiḥ sa evaṃbhūta ādityo'nnamasmabhyamihā'baradābaratviti /
ta evaṃ hiṃ kṛtvā punarapyūcuḥsa tvaṃ he'nnapate /
sa hi sarvasyānnasya prasavitṛtvātpatiḥ /
na hi tatpākena vinā prabhūtamannamaṇumātramapi jāyate prāṇinām /
ato'nnapatiḥ /
he'nnapate'nnamasmabhyamihā'harā'hareti /
abhyāsa ādarārthaḥ /
omiti
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
१,१३.१
ayaṃ vāva loko hāukāraḥ /
vāyurhāikāraḥ /
candramā athakāraḥ /
ātmehakāraḥ /
agnirīkāraḥ
bhāṣya १,१३.१ bhaktiviṣayopāsanaṃ sāmāvayavasambaddhamityataḥ sāmāvayavāntarastobhākṣara viṣayāṇyupāsanāntarāṇi saṃhatānyupadiśyante'nantaraṃ sāmāvayavasambaddhatvāviśeṣātayaṃ vāvāyameva loko hāukāraḥ stobho rathantare sāmni prasiddhaḥ"iyaṃ vai rathantaram" iti /
asmātsambandhasāmānyāddhāukārastobho'yaṃ loka ityevamupāsīta /
vāyurhākāraḥ /
vāmadevye sāmani hāikāraḥ prasiddhaḥ /
vāyvapsambandhaśca vāmadevasya sāmno yonirityasmātsāmānyāddhāikāraṃ vāyudṛṣṭyopāsīta /
candramā athakāraḥ /
candradṛṣṭyāthakāramupāsīta /
anne hīdaṃ sthitam /
annātmā candraḥ /
thakārākārasāmānyācca /
ātmehakāraḥ /
iheti stobhaḥ pratyakṣo hyātmeti vyapadiśyate /
iheti ca stobhaḥ /
tatsāmānyāt /
agnirīkāraḥ /
īnidhanāni cā'gneyāni sarvāṇi sāmānītyatastatsāmānyāt
१,१३.२
āditya ūkāraḥ /
nihava ekāraḥ /
viśve devā auhoyikāraḥ /
prajapatirhiṅkāraḥ /
prāṇaḥ svaraḥ /
annaṃ yā /
vāgvirāṭ
bhāṣya १,१३.२ āditya ūkāraḥ /
uccairūrdhvaṃ santamādityaṃ gāyantyūkāraścāyaṃ stobhaḥ /
ādityadaivatye sāmni stobha ū ityāditya ūkāraḥ /
nihava ityāhvānamekāraḥ stobhaḥ /
ehīti cā'hvayantīti tatsāmānyāt /
viśve devā auhoyikārovaiśvadevye sāmni darśanāt /
prajāpatirhiṅkāraḥ /
āniruktyāddhiṅkārasya cāvyaktatvāt /
prāṇaḥ svaraḥ /
svara iti stobhaḥ /
prāṇasya ca svarahetutvasāmānyāt /
annaṃ yā yā iti stobho'nnam /
annena hīdaṃ yātītyatastatsāmānyāt /
vāgiti stobho virāḍannaṃ devatāviśeṣo vā /
vairāje sāmni stobhadarśanāt
१,१३.३
aniruktastrayodaśaḥ stobhaḥ saṃcaro huṅkāraḥ
bhāṣya १,१३.३ anirukto'vyaktatvādidaṃ vedaṃ veti nirvaktuṃ na śakyata ityataḥ sañcaro vikalpyamānasvarūpa ityarthaḥ /
ko'sāvityāhatrayodaśaḥ stobho huṅkāraḥ /
avyakto hyayamato'niruktaviśeṣa evopāsya ityabhiprāyaḥ
१,१३.४
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco dohaḥ /
annavānannādo bhavati /
ya etāmevaṃ sāmnāmupaniṣadaṃ vedopaniṣadaṃ veda
bhāṣya १,१३.४ dugdhe'smai vāgdohamityādyuktārtham /
ya etāmevaṃ yathoktalakṣaṇāṃ sāmnāṃ sāmāvayavastobhākṣaraviṣayāmupaniṣadaṃ darśanaṃ veda tasyaitadyathoktaṃ phalamityarthaḥ /
dvirabhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ /
sāmāvayavaviṣayopāsanāviśeṣaparimāptyartho veti
//
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
iti chāndogyopaniṣadbrāhmaṇe prathamodhyāyaḥ samāptaḥ
dvitīyo'dhyāyaḥ
२,१.१
samastasya khalu sāmna upāsanaṃ sādhu /
yatkhalu sādhu tatsāmetyācakṣate /
yadasādhu tadasāmeti
bhāṣya २,१.१
"omityetadakṣaram" ityādinā sāmāvayavaviṣayamupāsanamanekaphalamupadiṣṭam /
anantaraṃ ca stobhākṣaraviṣayamupāsanamuktam /
sarvathāpi sāmaikadeśasambaddhameva tadityathedānīṃ samaste sāmni samastasāmaviṣayāṇyupāsanāni vakṣyāmītyārabhate śrutiḥ /
yuktaṃ hyekadeśopāsanānantaramekadeśiviṣayamupāsanamucyata iti /
samastasya sarvāvayavaviśiṣṭasya pāñcabhaktikasya sāptabhaktikasya cetyarthaḥ /
khalviti vākyālaṅkārārthaḥ /
sāmna upāsanaṃ sādhu /
samaste sāmni sādhudṛṣṭividhiparatvānna pūrvoktopāsananindārthatvaṃ sādhuśabdaḥ śobhanavācī /
kathamavagamyata ityāhayatkhalu loke sādhu śobhanamanavadyaṃ prasiddhaṃ tatsāmetyācakṣate kuśalāḥ /
yadasādhu viparītaṃ tadasāmeti
२,१.२
tadutāpyāhuḥ /
sāmnainamupāgāditi sādhunainamupāgādityeva tadāhuḥ /
asāmnainamupāgādityeva tadāhuḥ
bhāṣya २,१.२ tattatraiva sādhvasādhuvivekakaraṇa utāpyāhuḥsāmnainaṃ rājānaṃ sāmantaṃ copāgādupagatavān /
ko'sau yato'sādhutvaprāptyāśaṅkā?sa ityabhiprāyaḥ /
śobhanābhiprāyeṇa sādhunainamupāgādityeva tattatrā'hurlaukikā bandhanādyasādhukāryamapaśyantaḥ /
yatra punarviparyayo bandhanādyasādhukāryaṃ paśyanti tatrāsāmnainamupāgādityasādhunainamupāgādityeva tadāhuḥ
२,१.३
athotāpyāhuḥ /
sāma no bateti yatsādhu bhavati sādhu batetyeva tadāhuḥ /
asāma no bateti yadasādhu bhavatyasādhu batetyeva tadāhuḥ
bhāṣya २,१.३ athotāpyāhuḥ svasaṃvedyaṃ sāma no'smākaṃ batetyanukampayataḥ saṃvṛttamityāhuḥ /
etattairuktaṃ bhavati yatsādhu bhavati sādhu vatetyeva tadāhuḥ /
viparyaye jāte'sāma no bateti /
yadasādhu bhavatyasādhu batetyeva tadāhuḥ tasmātsāmasādhuśabdayorekārthatvaṃ siddham
२,१.४
sa ya etadevaṃ vidvān sādhu sāmetyupāste'bhyāśo ha yadenaṃ sādhavo dharmā ā ca gaccheyurupa ca nameyuḥ
bhāṣya २,१.४ ataḥ sa yaḥ kaścitsādhu sāmeti sādhuguṇavatsāmetyupāste samastaṃ sāma sādhuguṇavadvidvāṃstasyaitatphalamabhyāśo ha kṣipraṃ ha॑yaditi kriyāviśeṣaṇārthamenamupāsakaṃ sādhavaḥ śobhanā dharmāḥ śrutismṛtyaviruddhā ā ca gaccheyurāgaccheyuśca na kevalamāgaccheyurupa ca nameyurupanameyuśca bhogyatvenopatiṣṭheyurityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
२,२.१
lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
pṛthivī hiṅkāraḥ /
agniḥ prastāvaḥ /
antarikṣamudgīthaḥ /
ādityaḥ pratihāraḥ /
dyaurnidhanam /
ityūrdhveṣu
bhāṣya २,२.१ kāni punastāni sādhudṛṣṭiviśiṣṭāni samastāni sāmānyupāsyānīti /
imāni tānyucyante lokeṣu pañcavidhamityādīni /
nanu lokādidṛṣṭyā tānyupāsyāni sādhudṛṣṭyā ceti viruddham /
na /
sādhvarthasya lokādikāryeṣu kāraṇasyānugatatvātmṛdādivadghaṭādivikāreṣu /
sādhuśabdavācyor'tho dharmo brahma vā sarvathāpi lokādikāryeṣvanugatam /
ato yathā yatra ghaṭādidṛṣṭirmṛdādidṛṣṭyanugataiva sā /
tathā sādhudṛṣṭyanugataiva lokādidṛṣṭiḥ /
dharmādikāryatvāllokādīnām /
yadyapi kāraṇatvamaviśiṣṭaṃ brahmadharmayoḥ, tathāpi dharma eva sādhuśabdavācya iti yuktaṃ"sādhukārī sādhurbhavatī"ti dharmaviṣaye sādhuśabdaprayogāt /
nanu lokādikāryeṣu kāraṇasyānugatatvādarthaprāptaiva taddṛṣṭiriti sādhu sāmetyupāsta iti na vaktavyam /
na /
śāsragamyatvāttaddṛṣṭeḥ /
sarvatra hi śāsraprāpitā eva dharmā upāsyā na vidyamānā apyaśāsrīyāḥ /
lokeṣu pṛthivyādiṣu pañcavidhaṃ pañcabhaktibhedena pañcaprakāraṃ sādhusamastaṃ sāmopāsīta /
katham /
pṛthivo hiṅkāraḥ /
lokeṣviti yā saptamī tāṃ prathamātvena vi
२,२.२
athāvṛtteṣu /
dyaurhiṅkāraḥ /
ādityaḥ prastāvaḥ /
antarikṣamudgīthaḥ /
agniḥ pratihāraḥ /
pṛthivī nidhanam
bhāṣya २,२.२ athā'vṛtteṣvavāṅmukheṣu pañcavidhamucyate sāmopāsanam /
gatyāgativiśiṣṭā hi lokāḥ /
yathā te tathādṛṣṭyaiva sāmopāsanaṃ vidhīyate yato'ta āvṛtteṣu lokeṣu /
dyaurhiṅkāraḥ prāthamyāt /
ādityaḥ prastāvaḥ /
udite hyāditye prastūyante karmāṇi prāṇinām /
antarikṣamudgīthaḥ pūrvavat /
agniḥ pratihāraḥ /
prāṇibhiḥ pratiharaṇādagneḥ /
pṛthivī nidhanam /
tata āgatānāmiha nidhanāt
२,२.३
kalpante hāsmai lokā ūrdhvāścāvṛttaśca ya etadevaṃ vidvāṃllokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,२.३ upāsanaphalaṃkalpante samarthā bhavanti hāsmai lokā ūrdhvāścā'vṛttāśca gatyāgativiśiṣṭā bhogyatvena vyavatiṣṭhanta ityarthaḥ /
ya etadevaṃ vidvāṃllokeṣu pañcavidhaṃ samastaṃ sādhu sāmetyupāsta iti sarvatra yojanā pañcavidhe saptavidhe ca
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
२,३.१
vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
purovāto hiṅkāraḥ /
megho jāyate sa prastāvaḥ /
varṣati sa udgīthaḥ /
vidyotate stanayati sa pratihāraḥ
bhāṣya २,३.१ vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
lokasthitervṛṣṭinimittatvādānantaryam /
purovāto hiṅkāraḥ /
purovātādyudgrahaṇāntā hi vṛṣṭiḥ /
yathā sāma hiṅkārādinidhanāntam /
ataḥ purovāto hiṅkāraḥ /
prāthamyāt /
megho jāyate sa prastāvaḥ /
prāvṛṣi meghajanane vṛṣṭeḥ prastāva iti hi prasiddhiḥ /
varṣati sa udgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
vidyotate stanayati sa pratihāraḥ /
pratihṛtatvāt
२,३.२
udgṛhṇāti tannidhanaṃ varṣayati ha ya etadevaṃ vidvān vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,३.२ udgṛhṇāti tannidhanam /
samāptisāmānyāt /
phalamupāsanasyavarśati hāsmā icchātaḥ /
tathā varṣayati hāsatyāmapi vṛṣṭau /
ya etadityādi pūrvavat
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
२,४.१
sarvāsvapsu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
megho yatsaṃplavate sa hiṅkāraḥ /
yadvarṣati sa prastāvaḥ /
yāḥ prācyaḥ syandante sa udgīthaḥ /
yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ /
samudro nidhanam
bhāṣya २,४.१ sarvāsvapsu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
vṛṣṭipūrvakatvātsarvāsāmapāmānantaryam /
megho yatsaṃplavata ekībhāvenetaretaraṃ ghanībhavati megho yadonnatastadā saṃplavata ityucyate meghastadāpāmārambhaḥ sa hiṅkāraḥ /
yadvarṣati sa prastāvaḥ /
āpaḥ sarvato vyāptuṃ prastutāḥ /
yāḥ prācyaḥ syandante sa udgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ pratiśabdasāmānyāt /
samudro nidhanam /
tannidhanatvādapām
२,४.२
na hāpsu praityapsumān bhavati ya etadevaṃ vidvān sarvāsvapsu pañcavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,४.२ na hāpsu praiti /
necchati cet /
apsumānaṃmānbhavati phalam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
२,५.१
ṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
vasanto hiṅkāraḥ /
grīṣmaḥ prastāvaḥ /
varṣā udgīthaḥ /
śaratpratihāraḥ /
hemanto nidhanam
bhāṣya २,५.१ ṝtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
ṝtuvyavasthāyā yathoktāmbunimittatvādānantaryam /
vasanto hiṅkāraḥ /
prāthamyāt /
grīṣmaḥ prastāvaḥ /
yavādisaṃgrahaḥ prastūyate hi prāvṛḍartham /
varṣā udgīthaḥ prādhānyāt /
śaratpratihāraḥ /
rogiṇāṃ mṛtānāṃ ca pratiharaṇāt /
hemanto nidhanam /
nivāte nidhanātprāṇinām
२,५.२
kalpante hāsmā ṛtava ṛtumān bhavati ya etadevaṃ vidvānṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,५.२ phalaṃkalpante ha ṛtuvyavasthānurūpaṃ bhogyatvenāsmā upāsakāyartavaḥ /
ṛtumānārtavairbhogaiśca sampanno bhavatītyarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
२,६.१
paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
ajā hiṅkāraḥ /
avayaḥ prastāvaḥ /
gāva udgīthaḥ /
aśvaḥ pratihāraḥ /
puruṣo nidhanam
bhāṣya २,६.१ paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta /
samyagvṛtteṣvṛtuṣu paśavyaḥ kāla ityānantaryam /
ajā hiṅkāraḥ /
prādhānyātprāthamyādvā /
"ajaḥ paśūnāṃ prathama"iti śruteḥ /
avayaḥ prastāvaḥ /
sāhacaryadarśanādajādīnām /
gāvaḥ udgīthaḥ /
śraiṣṭhyāt /
aśvāḥ pratihāraḥ /
pratiharaṇātpuruśāṇām /
puruṣo nidhanam /
puruṣāśrayatvātpaśūnām
२,६.२
bhavanti hāsya paśavaḥ paśumān bhavati ya etadevaṃ vidvān paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,६.२ phalaṃbhavanti hāsya paśavaḥ paśumānbhavati /
paśuphalaiśca bhogatyāgādibhiryujyata ityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
२,७.१
prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsīta /
prāṇo hiṅkāraḥ /
vākprastāvaḥ /
cakṣurudgīthaḥ /
śrotraṃ pratihāraḥ /
mano nidhanam /
parovarīyāṃsi vā etāni
bhāṣya २,७.१ prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsīta /
paraṃparaṃ varīyastvaguṇavatprāṇadṛṣṭiviśiṣṭaṃ sāmopāsītetyarthaḥ /
prāṇo ghrāṇaṃ hiṅkāraḥ /
uttarottaravarīyasāṃ prāthamyāt /
vākprastāvaḥ /
vācā hi prastūyate sarvam /
vāgvarīyasī prāṇāt /
aprāptamapyucyate vācā, prāptasyaiva tu gandhasya grāhakaḥ prāṇaḥ /
cakṣurudgīthaḥ /
vāco bahutaraviṣayaṃ prakāśayati cakṣurato varīyo vācaḥ, udgīthaḥ /
śraiṣṭhyāt /
śrotraṃ pratihāraḥ /
pratihṛtatvāt /
varīyastvaṃ ca śrotrānmanasaḥ /
sarvendriyaviṣayavyāpakatvāt /
atīndriyaviṣayo'pi manaso gocara eveti /
yathoktahetubhyaḥ parovarīyāṃsi prāṇādīni vā etāni
२,७.२
parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃ vidvān prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāste /
iti tu pañcavidhasya
bhāṣya २,७.२ etaddṛṣṭyā viśiṣṭaṃ yaḥ parovarīyaḥ sāmopāste parovarīyo hāsya jīvanaṃ bhavatītyuktārtham /
iti tu pañcavidhasya sāmna upāsanamuktamiti saptavidhe vakṣyamāṇaviṣaye buddhisamādhānārtham /
nirapekṣo hi pañcavidhe, vakṣyamāṇe buddhiṃ samādhitsati
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
२,८.१
atha saptavidhasya /
vāci saptavidh.aṃ sāmopāsīta /
yatkiṃca vāco humiti sa hiṅkāraḥ /
yatpreti sa prastāvaḥ /
yadeti sa ādiḥ
bhāṣya २,८.१ athānantaraṃ saptavidhasya samastasya sāmna upāsanaṃ sādhvidamārabhyate /
vācīti saptamī pūrvavat /
vāgdṛṣṭiviśiṣṭaṃ saptavidhaṃ sāmopāsītetyarthaḥ /
yatkiñca vācaḥ śabdasya humiti yo viśeṣaḥ sa hiṅkāro hakārasāmānyāt /
yatpreti śabdarūpaṃ sa prastāvaḥ prasāmānyāt /
yatā, iti sa ādiḥ /
ākārasāmānyāt /
ādirityoṅkāraḥ /
sarvāditvāt
२,८.२
yaduditi sa udgīthaḥ /
yatpratīti sa pratihāraḥ /
yadupeti sa upadravaḥ /
yannīti tannidhanam
bhāṣya २,८.२ yaduditi sa udgīthaḥ /
phatpūrvatvādudgīthasya /
yatpratīti sa pratihāraḥ /
pratisāmānyāt /
yadupeti sa upadrava upopakramatvādupadravasya /
yannīti tannidhanam /
niśabdasāmānyāt
२,८.३
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco dohaḥ /
annavānannādo bhavati /
ya etadevaṃ vidvān vāci saptavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,८.३ dugdhe'smā ityādyuktārtham
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
२,९.१
atha khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāsīta /
sarvadā samastena sāma /
māṃ prati māṃ pratīti sarveṇa samastena sāma
bhāṣya २,९.१ avayavamātre sāmnyādityadṛṣṭiḥ pañcavidheṣūktā prathame cādhyāye /
athedānīṃ khalvamumādityaṃ samaste sāmnyavayavavibhāgaśo'dhyasya saptavidhaṃ sāmopāsīta /
kathaṃ punaḥ sāmatvamādityasyeti /
ucyate /
udgīthatve hetuvadādityasya sāmatve hetuḥ /
ko'sau, sarvadā samo vṛddhikṣayābhāvāttena hetunā sāmā'dityo māṃ prati māṃ pratīti tulyāṃ buddhimutpādayati /
ataḥ sarveṇa samo'taḥ sāma samatvādityarthaḥ /
udgīthabhaktisāmānyavacanādeva lokādiṣūktasāmānyāddhiṅkārāditvaṃ gamyata iti hiṅkārāditve kāraṇaṃ noktam /
sāmatve punaḥ savituranuktaṃ kāraṇaṃ na subodhamiti samatvamuktam
२,९.२
tasminnimāni sarvāṇi bhūtānyanvāyattānīti vidyāt /
tasya yatpurodayātsa hiṅkāraḥ /
tadasya paśavo'nvāyattāḥ /
tasmātte hiṅkurvanti /
hiṅkārabhājino hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.२ tasminnāditye'vayavavibhāgaśa imāni vakṣyamāṇāni sarvāmi bhūtānyanvāyattānyanugatānyādityamupajīvyatveneti vidyāt /
kathaṃ, tasyā'dityasya yatpurodayāddharmarūpaṃ sa hiṅkāro bhaktistatredaṃ sāmānyaṃ yattasya hiṅkārabhaktirūpaṃ tadasyā'dityasya sāmnaḥ paśavo gavādayo'nvāyattā anugatāstadbhaktirūpamupajīvantītyarthaḥ /
yasmādevaṃ tasmātte hiṅkurvanti paśavaḥ prāgudayāt /
tasmāddhiṅkārabhājino hyetasyā'dityākhyasya sāmnaḥ tadbhaktibhajanaśīlatvāddhi ta evaṃ vartante
२,९.३
atha yatprathamodite sa prastāvaḥ /
tadasya manuṣyā anvāyattāḥ /
tasmātte prastutikāmāḥ praśaṃsākāmāḥ /
prastāvabhājino hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.३ atha yatprathamodite savitṛrūpaṃ tadasyā'dityākhyāsya sāmnaḥ sa prastāvastadasya manuṣyā anvāyattāḥ pūrvavat /
tasmātte prastutiṃ praśaṃsāṃ kāmayante /
yasmātprastāvabhājino hyetasya sāmnaḥ
२,९.४
atha yatsaṃgavavelāyāṃ sa ādiḥ /
tadasya vayāṃsyanvāyattāni /
tasmāttānyantarikṣe'nārambhaṇānyādāyātmānaṃ paripatanti /
ādibhājīni hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.४ atha yatsaṅgavavelāyāṃ gavāṃ raśmīnāṃ saṅgamanaṃ saṅgamo yasyāṃ velāyāṃ, gavāṃ vā vatsaiḥ sā saṅgavavelā tasminkāle yatsāvitraṃ rūpaṃ sa ādirbhaktiviśeṣa oṅkārastadasya vayāṃsi pakṣiṇo'nvāyattāni /
yata evaṃ tasmāttāni vayāṃstantarikṣe'nārambaṇānyanālambanānyātmānamādāyā'tmānamevā'lambanatvena gṛhītvā paripatanti gacchantyata ākārasāmānyādādibhaktibhājīni hyetasya sāmnaḥ
२,९.५
atha yatsaṃprati madhyaṃdine sa udgīthaḥ /
tadasya devā anvāyattāḥ /
tasmātte sattamāḥ prājāpatyānām /
udgīthabhājino hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.५ atha yatsamprati madhyandina ṛjumadhyandina ityarthaḥ /
sa udgīthabhaktistadasya devā anvāyattāḥ /
dyotanātiśayāttatkāle /
tasmātte sattamā viśiṣṭatamāḥ /
prājāpatyānāṃ prajāpatyapatyānāmudgīthabhājino hyetasya sāmnaḥ
२,९.६
atha yadūrdhvaṃ madhyaṃdinātprāgaparāhṇātsa pratihāraḥ /
tadasya garbhā anvāyattāḥ /
tasmātte pratihṛtā nāvapadyante /
pratihārabhājino hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.६ atha yadūrdhvaṃ madhyandinātprāgaparāhnādyadrūpaṃ savituḥ sa pratihārastadasya garbhā anvāyattāḥ /
ataste savituḥ pratihārabhaktirūpeṇordhvaṃ pratihṛtāḥ santo nāvapadyante nādhaḥ patanti taddvāre satyapītyarthaḥ /
yataḥ pratihārabhājino hyetasya sāmno garbhāḥ
२,९.७
atha yadūrdhvamaparāhṇātprāgastamayātsa upadravaḥ /
tadasyāraṇyā anvāyattāḥ /
tasmātte puruṣaṃ dṛṣṭvā kakṣaṃ śvabhramityupadravanti /
upadravabhājino hyetasya sāmnaḥ
bhāṣya २,९.७ atha yadūrdhvamaparāhnātprāgastamayātsa upadravastadasyā'raṇyāḥ paśvo'nvāyattāḥ /
tasmātte puruṣaṃ dṛṣṭvā bhītāḥ kakṣamaraṇyaṃ śvabhraṃ bhayaśūnyamityupadravantyupagacchanti dṛṣṭvopadravaṇādupadravabhājino hyetasya sāmnaḥ
२,९.८
atha yatprathamāstamite tannidhanam /
tadasya pitaro'nvāyattāḥ /
tasmāttānnidadhati /
nidhanabhājino hyetasya sāmnaḥ /
evaṃ khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāste
bhāṣya २,९.८ atha yatprathamāstamite'darśanaṃ jigamiṣati savitari tannidhanaṃ tadasya pitaro'nvāyattāstasmāttānnidadhati pitṛpitāmahaprapitāmaharūpeṇa darbheṣu nikṣipanti tāṃstadarthaṃ piṇḍānvā sthāpayanti /
nidhanasambandhānnidhanabhājino hyetasya sāmnaḥ pitaraḥ /
evamavayavaśaḥ saptadhā vibhaktaṃ khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāste yastasya tadāpattiḥ phalamiti vākyaśeṣaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
२,१०.१
atha khalvātmasaṃmitamatimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāsīta /
hiṅkāra iti tryakṣaram /
prastāva iti tryakṣaram /
tatsamam
bhāṣya २,१०.१ mṛtyurādityaḥ ahorātrādikālena jagataḥ pramāpayitṛtvāt /
tasyātitaraṇāyedaṃ sāmopāsanamupadiśyateatha khalvanantaram /
ādityamṛtyuviṣayasāmopāsanasya, ātmasaṃmitaṃ svāvayavatulyatayā mitaṃ paramātmatulyatayā vā saṃmitamatimṛtyu mṛtyujayahetutvāt /
yathā prathame'dhyāya udgīthabhaktināmākṣarāṇyudgītha ityupāsyatvenoktāni, tatheha sāmnaḥ saptavidhabhaktināmākṣarāṇi samāhṛtya tribhisribhiḥ samatayā sāmatvaṃ parikalpyopāsyatvenocyante /
tadupāsanena mṛtyugocarākṣarasamakhyāsāmānyena taṃ mṛtyuṃ prāpya tadatiriktākṣareṇa tasyā'dityasya mṛtyoratikramaṇāyaiva saṃkramamaṃ kalpayati /
atimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāsīta mṛtyumatikrāntamatiriktākṣarasaṃkhyayetyamṛtyu sāma /
tasya prathamabhaktināmākṣarāṇi biṅkāra ityetattryakṣaraṃ bhaktimāna prastāva iti ca bhaktestryakṣarameva māna tatpūrveṇa samam
२,१०.२
ādiriti dvyakṣaram /
pratihāra iti caturakṣaram /
tata ihaikam /
tatsamam
bhāṣya २,१०.२ ādiriti dvyakṣaraṃ, saptavidhasya sāmnaḥ saṃkhyāpūraṇa oṅkāra ādirityucyate /
pratihāra iti caturakṣaram /
tata ihaikamakṣaramavacchidyā'dyakṣarayoḥ prakṣipyate /
tena tatsamameva bhavati
२,१०.३
udgītha iti tryakṣaramupadrava iti caturakṣaraṃ tribhistribhiḥ samaṃ bhavati /
akṣaramatiśiṣyate tryakṣaram /
tatsamam
bhāṣya २,१०.३ udgītha iti tryakṣaramupadrava iti caturakṣaraṃ tribhisribhiḥ samaṃ bhavatyakṣaramatiśiṣ.yate'tiricyate /
tena vaiṣamye prāpte sāmnaḥ samatvakaraṇāyā'hatadekamapi sadakṣaramiti tryakṣarameva bhavati /
atastatsamam
२,१०.४
nidhanamiti tryakṣaram /
tatsamameva bhavati /
tāni ha vā etāni dvāviṃśatirakṣarāṇi
bhāṣya २,१०.४ nidhanamiti tryakṣaraṃ tatsamameva bhavati /
evaṃ tryakṣarasamatayā sāmatvaṃ sampādya yathāprāptānyevākṣarāṇi saṃkhyāyante tāni ha vā etāni saptabhaktināmākṣarāṇi dvāviṃśatiḥ
२,१०.५
ekaviṃśatyādityamāpnoti /
ekaviṃśo vā ito'sāvādityaḥ /
dvāviṃśena paramādityājjayati /
tannākam /
tadviśokam
bhāṣya २,१०.५ tatraikaviṃśatyakṣarasaṃkhyayā'dityamāpnoti mṛtyum /
yasmādekaviṃśa ito'smāllokādasāvādityaḥ saṃkhyayā /
"dvādaśa māsāḥ pañcartavasraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśa"iti śruteratiśiṣṭena dvāviṃśenākṣareṇa paraṃ mṛtyorādityājjayatyāpnotītyarthaḥ /
yacca tadādityātparaṃ kiṃ tat?nākaṃ kamiti sukhaṃ tasya pratiṣedho'kaṃ tanna bhavatīti nākaṃ kamevetyarthaḥ /
mṛtyuviṣayatvādduḥkhasya viśokaṃ ca tadvigataśokaṃ mānasaduḥkharahitamityarthaḥ /
tadāpnotīti
२,१०.६
āpnotīhādityasya jayam /
paro hāsyādityajayājjayo bhavati ya etadevaṃ vidvānātmasaṃmitamatimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāste sāmopāste
bhāṣya २,१०.६ uktasyaiva piṇḍitārthamāhaekaviṃśatisaṃkhyayā'dityasya jayamāpnoti paro hāsyaivaṃvida ādityajayānmṛtyugocarātparo jayo bhavati dvāviṃśatyakṣarasaṃkhyayetyarthaḥ /
ya etadevaṃ dvānitikyādyuktārtham /
tasyaitadyathoktaṃ phalamiti dvirabhyāsaḥ sāptavidhyasamāptyarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
२,११.१
mano hiṅkāraḥ /
vākprastāvaḥ /
cakṣurudgīthaḥ /
śrotraṃ pratihāraḥ /
prāṇo nidhanam /
etadgāyatraṃ prāṇeṣu protam
bhāṣya २,११.१ vinā nāmagrahaṇaṃ pañcavidhasya saptavidhasya ca sāmna upāsanamuktam /
athedānīṃ gāyatrādināmagrahaṇapūrvakaṃ viśiṣṭaphalāni sāmopāsanāntarāṇyucyante yathākramaṃ gāyatrādīnāṃ karmaṇi prayogastathaiva /
mano hiṅkāro manasaḥ sarvakaraṇapravṛttīnāṃ prāthamyāt /
tadānantaryādvākprastāvaścakṣurudgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
śrotraṃ pratihāraḥ pratihṛtatvāt /
prāṇo nidhanaṃ yathoktānāṃ prāṇe nidhanātsvāpakāle /
etadgāyatraṃ sāma prāṇeṣu protam /
gāyatryāḥ prāṇasaṃstutatvāt
२,११.२
sa ya evametadgāyatraṃ prāṇeṣu protaṃ veda /
prāṇī bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
mahāmanāḥ syāt /
tadvratam
bhāṣya २,११.२ sa ya evametadgāyatraṃ prāṇeṣu protaṃ veda prāṇī bhavati /
avikalakaraṇo bhavatītyetat /
sarvamāyureti /
śataṃ varṣaṇi sarvamāyuḥ puruṣasyeti śruteḥ /
jyogujjvalaṃ jīvati /
mahānbhavati prajādibhirmahāṃśca kīrtyā /
gāyatropāsakasyaitadvrataṃ bhavati yanmahāmanāstvakṣudracittaḥ syādityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१२.१
abhimanthati sa hiṅkāraḥ /
dhūmo jāyate sa prastāvaḥ /
jvalati sa udgīthaḥ /
aṅgārā bhavanti sa pratihāraḥ /
upaśāmyati tannidhanam /
saṃśāmyati tannidhanam /
etadrathaṃtaramagnau protam
bhāṣya २,१२.१ abhimanthati sa hiṅkāraḥ prāthamyāt /
agnerdhūmo jāyate sa prastāva ānantaryāt /
jvalati sa udgītho haviḥ sambandhācchraiṣṭhyaṃ jvalanasya /
aṅgārā bhavanti sa pratihāro'ṅgārāṇāṃ pratihṛtatvāt /
upaśamaḥ sāvaśeṣatvādagneḥ /
saṃśamo niḥśeṣopaśamaḥ samāptisāmānyānnidhanametadrathantara magnau protam /
manthane hyagnergīyate
२,१२.२
sa ya evametadrathaṃtaramagnau protaṃ veda /
brahmavarcasyannādo bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
na pratyaṅṅagnimācāmenna niṣṭhīvet /
tadvratam
bhāṣya २,१२.२ sa ya ityādi pūrvavat /
brahmavarcasī vṛttasvādhyāyanimittaṃ tejo brahmavartasam /
tejastu kevalaṃ tviḍbhāvaḥ /
annādo dīptāgniḥ /
na pratyaṅṅagnerabhimukho nā'cāmenna bhakṣayetkiñcinna niṣṭhīvecchleṣmanirasanaṃ ca na kuryāttadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१३.१
upamantrayate sa hiṅkāraḥ /
jñapayate sa prastāvaḥ /
striyā saha śete sa udgīthaḥ /
prati strīṃ saha śete sa pratihāraḥ /
kālaṃ gacchati tannidhanam /
pāraṃ gacchati tannidhanam /
etadvāmadevyaṃ mithune protam
bhāṣya २,१३.१ upamantrayate saṅketaṃ karoti prāthamyātsa hiṅkāraḥ /
jñapayate toṣayati sa prastāvaḥ /
sahaśayanamekaparyaṅkagamanaṃ sa udgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
prati srīṃ śayanaṃ sriyā abhimukhībhāvaḥ sa pratihāraḥ /
kālaṃ gacchati maithunena pāraṃ samāptiṃ gacchati tannidhanametadvāmadevyaṃ mithune protam /
vāyvambumithunasambandhāt
२,१३.२
sa ya evametadvāmadevyaṃ mithune protaṃ veda /
mithunī bhavati /
mithunānmithunātprajāyate /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
na kāṃcana pariharet /
tadvratam
bhāṣya २,१३.२ sa ya ityādi pūrvavat /
mithunī bhavatyavidhuro bhavatītyarthaḥ /
mithunānmithunātprajāyata ityamogharetastvamucyate /
na kāñcana kāñcidapi sriyaṃ svātmatalpaprāptāṃ na pariharetsamāgamārthinīm /
vāmadevyasāmopāsanāṅgatvena vidhānātetasmādanyatra pratiṣedhasmṛtayaḥ vacanaprāmāṇyācca dharmāvagaterna pratiṣedhaśāsreṇāsya virodhaḥ
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya tryodaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१४.१
udyan hiṅkāraḥ /
uditaḥ prastāvaḥ /
madhyaṃdina udgīthaḥ /
aparāhṇaḥ pratihāraḥ /
astaṃ yannidhanam /
etadbṛhadāditye protam
bhāṣya २,१४.१ udyansavitā sa hiṅkāraḥ prāthamyāddarśanasya /
uditaḥ prastāvaḥ prastavanahetutvātkarmaṇām /
madhyandina udgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
aparāhnaḥ pratihāraḥ paśvādīnāṃ gṛhānprati haraṇāt /
yadastaṃ yaṃstannidhanaṃ rātrau gṛhe nidhānātprāṇinām /
etadbṛhadāditye protaṃ bṛhata ādityadaivatyatvāt
२,१४.२
sa ya evametadbṛhadāditye protaṃ veda /
tejasvyannādo bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
tapantaṃ na nindet /
tadvratam
bhāṣya २,१४.२ sa ya ityādi pūrvavat /
tapantaṃ na nindettadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१५.१
abhrāṇi saṃplavante sa hiṅkāraḥ /
megho jāyate sa prastāvaḥ /
varṣati sa udgīthaḥ /
vidyotate stanayati sa pratihāraḥ /
udgṛhṇāti tannidhanam /
etadvairūpaṃ parjanye protam
bhāṣya २,१५.१ abhrāṇyabbharaṇāt, megha udakasektṛtvāt /
uktārthamanyat /
etadvairūpaṃ nāma sāma parjanye protam /
anetarūpatvātabhrādibhiḥ parjanyasya vairūpyam
२,१५.२
sa ya evametadvairūpaṃ parjanye protaṃ veda /
virūpāṃśca surūpaṃśca paśūnavarundhe /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
varṣantaṃ na nindet /
tadvratam
bhāṣya २,१५.२ virūpāṃśca surūpāṃścājāviprabhṛtīnpaśūnavarundhe prāpnotītyarthaḥ /
varṣantaṃ na nindettadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१६.१
vasanto hiṅkāraḥ /
grīṣmaḥ prastāvaḥ /
varṣā udgīthaḥ /
śaratpratihāraḥ /
hemanto nidhanam /
etadvairājamṛtuṣu protam
bhāṣya २,१६.१ vasanto hiṃṅkāraḥ prāthamyāt /
grīṣmaḥ prastāva ityādi pūrvavat
२,१६.२
sa ya evametadvairājamṛtuṣu protaṃ veda /
virājati prajayā /
paśubhirbrahmavarcasena /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
ṛtūnna nindet /
tadvratam
bhāṣya २,१६.२ etadvairājamṛtuṣu protaṃ veda virājati ṛtuvadyathartava ārtavairdharmairvirājanta evaṃ prajādibhirvidvānityuktamanyat /
ṛtīnna nindettadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१७.१
pṛthivī hiṅkāraḥ /
antarikṣaṃ prastāvaḥ /
dyaurudgīthaḥ /
diśaḥ pratihāraḥ /
samudro nidhanam /
etāḥ śakvaryo lokeṣu protāḥ
bhāṣya २,१७.१ pṛthivī hiṅkāra ityādi pūrvavat /
śakvarya iti nityaṃ bahuvacanaṃ revatya iva /
lokeṣu protāḥ
२,१७.२
sa ya evametāḥ śakvaryo lokeṣu protā veda /
lokī bhavati sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
lokānna nindet /
tadvratam
bhāṣya २,१७.२ lokī bhavati lokaphalena yujyata ityartaḥ /
lokānna nindettadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१८.१
ajā hiṅkāraḥ /
avayaḥ prastāvaḥ /
gāva udgīthaḥ /
aśvāḥ pratihāraḥ /
puruṣo nidhanam /
etā revatyaḥ paśuṣu protāḥ
bhāṣya २,१८.१ ajā hiṅkāra ityādi pūrvavat /
paśuṣu protāḥ
२,१८.२
sa ya evametā revatyaḥ paśuṣu protā veda /
paśumān bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
paśūnna nindet /
tadvratam
bhāṣya २,१८.२ paśūnna nindettadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasyasyāṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
२,१९.१
loma hiṅkāraḥ /
tvakprastāvaḥ /
māṃsamudgīthaḥ /
asthi pratihāraḥ /
majjā nidhanam /
etadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protam
bhāṣya २,१९.१ loma hiṅkāro dehāvayavānāṃ prāthamyāt /
tvakprastāva ānantaryāt /
māṃsamudgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
asthi pratihāraḥ pratihṛtatvāt /
majjā nidhanamāntyāt /
etadyajñāyajñīyaṃ nāma sāma dehāvayavaveṣu protam
२,१९.२
sa ya evametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protaṃ veda /
aṅgī bhavati /
nāṅgena vihūrchati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
saṃvatsaraṃ majjño nāśnīyāt /
tadvratam /
majjño nāśnīyāditi vā
bhāṣya २,१९.२ aṅgī bhavati samagrāṅgo bhavatītyarthaḥ /
nāṅgena hastapādādinā vihūrchati na kuṭilī bhavati paṅguḥ kuṇī vetyarthaḥ /
saṃvatsaraṃ saṃvatsaramātraṃ majjño māṃsāni nāśnīyānna bhakṣayet /
bahuvacanaṃ matsyopalakṣaṇārtham /
majjño nāśnīyātsarvadaiva nāśnīyāditi vā tadvratam
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasyaikonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
२,२०.१
agnirhiṅkāraḥ /
vāyuḥ prastāvaḥ /
āditya udgīthaḥ /
nakṣatrāṇi pratihāraḥ /
candramā nidhanam /
etadrājanaṃ devatāsu protam
bhāṣya २,२०.१ agnirhiṅkāraḥ prathamasthānatvāt /
vāyuḥ prastāva ānantaryasāmānyāt /
āditya udgīthaḥ śraiṣṭhyāt /
nakṣatrāṇi pratihāraḥ pratihṛtatvāt /
candramā nidhanaṃ karmiṇāṃ tannidhanāt /
etadrājanaṃ devatāsu protaṃ devatānāṃ dīptimattvāt
२,२०.२
sa ya evametadrājanaṃ devatāsu protaṃ veda /
etāsāmeva devatānāṃ salokatāṃ sarṣṭitāṃ sāyujyaṃ gacchati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
mahān prajayā paśubhirbhavati /
mahān kīrtyā /
brāhmaṇānna nindet /
tadvratam
bhāṣya २,२०.२ vidvatphalametāsāmevāgnyādīnāṃ devatānāṃ salokatāṃ samānalokatāṃ sārṣṭitāṃ samānarddhitvaṃ sāyujyaṃ samugbhāvamekadehadehitvamityetat /
vāśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ salokatāṃ vetyādi /
bhāvanāviśeṣataḥ phalaviśeṣopapatteḥ /
gacchati prāpnoti /
samuccayānupapatteśca /
brāhmaṇānna nindettadvratam /
"ete vai devāḥ pratyakṣaṃ yadbrāhmaṇā"iti śruterbrāhmaṇanindā devatānindaiveti
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya viṃśaḥ khaṇḍaḥ
२,२१.१
trayī vidyā hiṅkāraḥ /
traya ime lokāḥ sa prastāvaḥ /
agnirvāyurādityaḥ sa udgīthaḥ /
nakṣatrāṇi vayāṃsi marīcayaḥ sa pratihāraḥ /
sarpā gandharvāḥ pitarastannidhanam /
etatsāma sarvasmin protam
bhāṣya २,२१.१ trayī vidyā hiṅkāraḥ /
agnyādisāmna ānantaryaṃ trayīvidyāyā agnyādikāryatvaśruteḥ /
hiṅkāraḥ prāthamyātsarvakartavyānām /
traya ime lokāstatkāryatvādanantarā iti prastāvaḥ /
agnyādīnāmudgīthatvaṃ śraiṣṭhyāt /
nakṣatrādīnāṃ pratihṛtatvātpratihāratvam /
sarpādīnāṃ dhakārasāmānyānnidhanatvametatsāma nāmaviśṣābhāvātsāmasamudāyaḥ sāmaśabdaḥ sarvasminprotam /
trayīvidyādidṛṣṭyā hiṅkārādisāmabhaktaya upāsyāḥ /
atīteṣvapi sāmopāsaneṣu yeṣu yeṣu protaṃ yadyatsāma taddṛṣṭyā tadupāsyamiti /
karmāṅganāṃ dṛṣṭiviśeṣeṇājyasyeva saṃskāryatvāt
२,२१.२
sa ya evametatsāma sarvasmin protaṃ veda sarvaṃ ha bhavati
bhāṣya २,२१.२ sarvaviṣayasāmavidaḥ phalaṃsarvaṃ ha bhavati sarveśvaro bhavatītyarthaḥ /
nirupacaritasarvabhāve hi diksthebhyo baliprāptyanupapattiḥ
२,२१.३
tadeṣa ślokaḥ /
yāni pañcadhā trīṇi trīṇi /
tebhyo na jyāyaḥ paramanyadasti
bhāṣya २,२१.३ tadetasminnartha eṣa śloko mantro'pyasti /
yāni pañcadhā pañcaprakāreṇa hiṅkārādivibhāgaiḥ proktāni trīṇi trīṇi trayīvidyādīni tebhyaḥ pañcatrikebhyo jyāyo mahattaraṃ paraṃ ca vyatiriktamanyadvastvantaraṃ nāsti na vidyata ityarthaḥ /
tatraiva hi sarvasyāntabhaviḥ
२,२१.४
yastadveda sa veda sarvam /
sarvā diśo balimasmai haranti /
sarvamasmītyupāsita /
tadvrataṃ tadvratam
bhāṣya २,२१.४ yastadyathoktaṃ sarvātmakaṃ sāma veda sa veda sarvaṃ॑sa sarvajño bhavatītyarthaḥ /
sarvā diśaḥ sarvadiksthā asmā evaṃvide baliṃ bhogaṃ haranti prāpayantītyarthaḥ /
sarvamasmi bhavāmītyevametatsāmopāsīta tasyaitadeva vratam /
dbiruktiḥ sāmopāsanasamāptyarpthā
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasyaikaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
२,२२.१
vinardi sāmno vṛṇe paśavyamityagnerudgīthaḥ /
aniruktaḥ prajāpateḥ /
niruktaḥ somasya /
mṛdu ślakṣṇaṃ vāyoḥ /
ślakṣṇaṃ balavadindrasya /
krauñcaṃ bṛhaspateḥ /
apadhvāntaṃ varuṇasya /
tān sarvānevopaseveta /
vāruṇaṃ tveva varjayet
bhāṣya २,२२.१ sāmopāsanaprasaṅgena gānaviśeṣādisampadudgāturupadiśyate /
phalaviśeṣasambandhātṣa vinardi viśiṣṭo nardaḥ svaraviśeṣa ṛṣabhakūjitasamo'syāstīti vinardi gānamiti vākyaśeṣaḥ /
tacca sāmnaḥ sambandhi paśubhyo hitaṃ paśavyamagneragnidevatyaṃ codgītha udgānam /
tadahamevaṃviśiṣṭaṃ vṛṇe prarthaya iti kaścidyajamāna udgātā vā manyate /
anirukto'mukasama ityaviśeṣitaḥ prajāpateḥ prajāpatidevatyaḥ sa na gānaviśeṣaḥ /
āniruktyātprajāpaterniruktaḥ spaṣṭaḥ somasya, somadevatyaḥ sa udgītha ityarthaḥ /
mṛdu ślakṣaṇaṃ ca gānaṃ vāyorvāyudevatyaṃ tat /
ślakṣṇaṃ balavacca prayatnādhikyopetaṃ cendrasyaindraṃ tadgānam /
krauñcaṃ krauñcapakṣininādasamaṃ bṛhaspaterbārhaspatyaṃ tat /
apadhvāntaṃ bhinnakāṃsyasvarasamaṃ varuṇasyaitadgānam /
tānsarvānevopaseveta prayuñjīta vāruṇaṃ tvevaikaṃ varjayet
२,२२.२
amṛtatvaṃ devebhya āgāyānītyāgāyet /
svadhāṃ pitṛbhya āśāṃ manuṣyebhyastṛṇodakaṃ paśubhyaḥ svargaṃ lokaṃ yajamānāyānnamātmana āgāyānītyetāni manasā dhyāyannapramattaḥ stuvīta
bhāṣya २,२२.२ amṛtatvaṃ devebhya āgāyāni sādhayāni /
svadhāṃ pitṛbhya āgāyānyāśāṃ manuṣyebhya āśāṃ prārthanāṃ prārthitamityetat /
tṛṇodakaṃ paśubhyaḥ svargaṃ lokaṃ yajamānāyānnamātmane mahyamāgāyānītyetāni manasā cintayandhyāyannapramattaḥ svaroṣmavyañjanādibhyaḥ stuvīta
२,२२.३
sarve svarā indrasyātmānaḥ /
sarva ūṣmāṇaḥ prajāpaterātmānaḥ /
sarve sparśā mṛtyorātmānaḥ /
taṃ yadi svareṣūpālabheta /
indraṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati vakṣyatītyenaṃ brūyāt
bhāṣya २,२२.३ sarve svarā akārādaya indrasya balakarmaṇaḥ prāṇasyā'tmāno dehāvayavasthānīyāḥ sarva ūṣmāṇaḥ śaṣasahādayaḥ prajāpatervirājaḥ kaśyapasya vā'tmānaḥ /
sarve sparśāḥ kādayo vyañjanāni mṛtyorātmānastamevaṃvidamudgātāraṃ yadi kaścitsvareṣūpālabheta svarastvayā duṣṭaḥ prayukta ityevamupālabdha indraṃ prāṇamīśvaraṃ śaraṇamāśrayaṃ prapanno'bhūvaṃ svarān prayuñjāno'haṃ sa indro yattava vaktavyaṃ tvā tvāṃ prati vakṣyati sa eva deva uttaraṃ dāsyatītyenaṃ brūyāt
२,२२.४
atha yadyenamūṣmāsūpālabheta /
prajāpatiṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati pekṣyatītyenaṃ brūyāt /
atha yadyenaṃ sparśeṣūpālabheta /
mṛtyuṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati dhakṣyatītyenaṃ brūyāt
bhāṣya २,२२.४ atha yadyenamūṣmasu tathaivopālabheta prajāpatiṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā pratipekṣyati sañcūrṇayiṣyatītyenaṃ brūyāt /
atha yadyenaṃ sparśeṣūpālabheta mṛtyuṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati dhakṣyati bhasmīkariṣyatītyenaṃ brūyāt
२,२२.५
sarve svarā ghoṣavanto balavanto vaktavyā indre balaṃ dadānīti /
sarva ūṣmāṇo'grastā anirastā vivṛtā vaktavyāḥ prajāpaterātmānaṃ paridadānīti /
sarve sparśā leśenānabhinihitā vaktavyā mṛtyorātmānaṃ pariharāṇīti
bhāṣya २,२२.५ yata indrādyātmānaḥ svarādayo'taḥ sarve svarā ghoṣavanto balavanto vaktavyāḥ /
tathāhamindre balaṃ dadāni balamādadhānīti /
tathā sarva ūṣmāṇo'grastā antarapraveśitā anirastā bahiraprakṣiptā vivṛtā[vivṛttā] vivṛtaprayatnopetāḥ prajāpaterātmānaṃ paridadāni prayacchānīti /
sarve sparśā leśena śanakairanabhinihitā anabhinikṣiptā vaktavyā mṛtyorātmānaṃ bālāniva śanakaiḥ pariharanmṛtyorātmānaṃ pariharāṇīti
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
२,२३.१
trayo dharmaskandhāḥ /
yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamaḥ /
tapa eva dvitīyaḥ /
brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayan /
sarva ete puṇyalokā bhavanti /
brahmasaṃstho'mṛtatvameti
bhāṣya २,२३.१ oṅkārasyopāsanavidhyarthaṃ trayo dharmaskandhā ityādyārabhyate /
naivaṃ manatavyaṃ sāmāvayavabhūtasyaivodgīthādilakṣaṇasyoṅkārasyopāsanātphalaṃ prāpyata iti /
kiṃ tarhi?yatsarvairapi sāmopāsanaiḥ karmabhiścāprāpyaṃ tatphalamamṛtatvaṃ kevalādoṅkāropāsanātprāpyata iti /
tatstutyarthaṃ sāmaprakaraṇe tadupanyāsaḥ /
trayasrisaṃkhyākā dharmasya skandhā dharmaskandhāḥ dharmavibāgā ityarthaḥ /
ke ta ityāha yajño'gnihotrādiḥ /
adhyayanaṃ saniyamasya ṛgāderabhyāsaḥ /
dānaṃ bahirvedi yathāśaktidravyasaṃvibhāgo bhikṣamāṇebhyaḥ /
ityeṣa prathamo dharmaskandhaḥ /
gṛhasthasamavetatvāttannirvartakena gṛhasthena nirdiśyate prathama eka ityartho dvitīyatṛtīyaśravaṇānnā'dyārthaḥ /
tapa eva dvitīyastapa iti kṛcchracāndrāyaṇādi tadvāṃstāpasaḥ parivrāḍvā na brahmasaṃstha āśramadharmamātrasaṃstho॑brahmasaṃsthasya tvamṛtatvaśravaṇāt /
dvitīyo dharmaskandhaḥ /
brahmacāryācāryakule vastuṃ śīlamasyetyācāryakulavāsī /
atyantaṃ yāvajjīvamātmānaṃ niyamairācāryakule'vasādayankṣapayandehaṃ tṛtīyo dharmaskandhaḥ /
atyantamityādiviśeṣaṇānnaiṣṭhika iti gamyate /
upakurvāṇasya svādhyāyagrahaṇārthatvānna puṇyalokatvaṃ brahmacaryeṇa /
sarva ete trayo'pyāśramiṇo yathoktairdharmaiḥ puṇyalokā bhavanti /
puṇyo loko yeṣāṃ ta ime puṇyalokā āśramiṇo bhavanti /
avaśiṣṭastvanuktaḥ parivrāḍbrahmasaṃstho brahmaṇi samyaksthitaḥ so'mṛtatvaṃ puṇyalokavilakṣaṇamamaraṇabhāvamātyantikameti nā'pekṣikaṃ devādyamṛtatvavat /
puṇyalokātpṛyagamṛtatvasya vibhāgakaraṇāt /
yadi ca pumyalokātiśayamātramamṛtatvamabhaviṣyattataḥ puṇyalokatvādvibhaktaṃ nāvakṣyat /
vibhaktepadeśāccā'tyantikamamṛtatvamiti gamyate /
atra cā'śramadharmaphalopanyāsaḥ praṇavasevāstutyarthaṃ na tatphalavidhyartham /
stutaye ca pravamasevāyā āśramadharmaphalavidhaye ceti hi bhidyeta vākyam /
tasmātsmṛtisiddhāśramaphalānuvādena praṇavasevāphalamamṛtatvaṃ bruvanpraṇavasevāṃ stauti /
yathā pūrṇavarmaṇaḥ sevā bhaktaparidhānamātraphalā rājavarmaṇastu sevā rājyatulyaphaleti tadvat /
praṇavaśca tatsatyaṃ paraṃ brahma tatpratīkatvāt /
"etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param" ityādyāmnāyātkāṭhake yuktaṃ tatsevāto'mṛtatvam /
caturṇāmadhikṛtatvāviśeṣāt /
brahmasaṃsthatve'pratiṣedhācca /
svakarmacchidre ca brahmasaṃsthatāyāṃ sāmardhyopapatteḥ /
na ca yavavarāhādiśabdavadbrahmasaṃsthaśabdaḥ parivrājake rūḍhaḥ /
brahmaṇi saṃsthitinimittamupādāya pravṛttatvāt /
na hi rūḍhiśabdā nimittamupādadate
/
sarveṣāṃ ca brahmaṇi sthitirupapadyate /
yatra yatra nimittamasti brahmaṇi saṃsthitistasya tasya nimittavato vācakaṃ santaṃ brahmasaṃsthaśabdaṃ parivrāḍekaviṣaye saṃkoca kāraṇābhāvānniroddhuma yuktam /
na ca pārivrājyāśramadharmamātreṇāmṛtatvam /
jñānānarthakyaprasaṅgāt /
pārivrājyadharmayuktameva jñānamamṛtatvasādhanamiti cenna /
āśramadharmatvāviśeṣāt /
dharmo vā jñānaviśiṣṭo'mṛtatvasādhanamityedapi sarvāśramadharmāṇāmaviśiṣṭam /
na ca vacanamasti parivrājakasyaiva brahmasaṃsthasya mokṣo nānyeṣāmiti /
jñānānmokṣa iti ca sarvopaniṣadāṃ siddhāntaḥ tasmādya eva brahmasaṃsthaḥ svāśramavihitakarmavatāṃ so'mṛtatvametīti /
kurvidaṃ mā kārṣīriti karmavidhayaḥ pravṛttāḥ /
tacca nimittaṃ na śāsrakṛtam /
sarvaprāṇiṣu darśanāt /
"sadekamevādvitīyaṃ" "ātmaivedaṃ sarvaṃ" "brahmaivedaṃ sarvam" itiśāsrajanyaḥ pratyayo vidyārūpaḥ svābhāvikaṃ kriyākārakaphalabhedapratyayaṃ karmavidhinimittamanupamṛdya na jāyate /
bhedābhedapratyayayorvirodhāt /
na hi taimirikadvicandrādibhedapratyayamanupamṛdya timirāpagame candrādyekatvapratyaya upajāyate /
vidyāvidyāpratyayayorvirodhāt /
tatraivaṃ sati yaṃ bhedapratyayamupādāya karmavidhayaḥ pravṛtāḥ sa yasyopamarditaḥ sadekamevādvitīyaṃ tatsatyaṃ vikārabhedo'nṛtamityetadvākyapramāṇajanitenaikatvapratyayena sa sarvakarmabhyo nivṛtto nimittanivṛtte,sa ca nivṛttakarmā brahmasaṃstha ucyate, sa ca parivrāḍevānyasyāsambhavāt /
anyo hyanivṛttabhedapratyayaḥ so'nyatpaśyañśṛṇvanmanvāno vijānannidaṃ kṛtvedaṃ prāpnuyāmiti hi manyate /
tasyaivaṃ kurvato na brahmasaṃsthatā /
vācārambhaṇamātravikārānṛtābhisandhipratyayatvāt /
na cāsatyamityupardite bhedapratyaye satyamidamanena kartavyaṃ mayeti pramāṇaprameyabuddhirupapadyate /
ākāśa iva talamalabuddhirvivekinaḥ /
upamardite'pi bhedapratyaye karmabhyo na nivartate cetprāgiva bhedapratyayopamardanādekatvapratyayavidhāyakaṃ vākyamapramāṇīkṛtaṃ syāt /
abhakṣyabhakṣaṇādipratiṣedhavākyānāṃ prāmāṇyavadyuktamekatvavākyasyāpi prāmāṇyam /
sarvopaniṣadāṃ tatparatvāt /
karmavidhīnāmaprāmāṇa ayaprasaṅga iti cet /
na /
anupamarditabhedapratyayavatpuruṣaviṣaye prāmāṇyopapatteḥ svapnādipratyaya iva prākprabodhāt /
vivekināmakaraṇātkarmavidhiprāmāṇyoccheda iti cet /
na /
kāmyavidhyanucchedadarśanāt /
na hi kāmātmatā na praśastetyevaṃvijñānavadbhiḥ kāmyāni karmāṇi nānuṣṭhīyanta iti kāmyakarmavidhaya ucchidyante'nuṣṭhīyanta eva kāmibhiriti /
tathā brahmasaṃsthairbrahmavidbhirnānuṣṭhīyante karmāṇīti na tadvidhaya ucchidyante'brahmavidbhiranuṣṭhīyanta eveti /
parivrādakānāṃ bhikṣācaraṇādivadutpannaikatvapratyayānāmapi gṛhasthādīnāmagnihotrādikarmānivṛttiriti cenna /
prāmāṇyacintāyāṃ puruṣapravṛtteradṛṣṭāntatvāt /
na hi nābhicarediti pratiṣiddhamapyabhicaramaṃ kaścitkurvandṛṣṭa iti śatrau dveṣarahitenāpi vivekinābhicaraṇaṃ kriyate /
na ca karmavidhipravṛttinimitte bhedapratyaye bādhite'gnihotrādau pravartakaṃ nimittamasti, parivrājakasyeva bhikṣācaraṇādau bubhukṣādi pravartakam /
ihāpyakaraṇe pratyavāyabhayaṃ pravartakamiti cet /
na /
bhedapratyayavato'dhikṛtatvāt /
bhedapratyayavānanupamarditabhedabuddhirvidyayā yaḥ sa karmaṇyadhikṛta ityavocāma /
yo hyadhikṛtaḥ karmaṇi tasya tadakarame pratyavāyo na nivṛttādhikārasya gṛhasthasyeva brahmacāriṇo viśeṣadharmānanuṣṭhāne /
evaṃ tarhi sarvaḥ svāśramastha utpannekatvapratyayaḥ parivrāḍiti cet /
na /
svasvāmitvabhedabuddhyanivṛtteḥ /
karmārthatvāccetarāśramāṇām /
"atha karma kurvīya"iti śruteḥ /
tasmātsvasvāmitvābhāvādbhikṣureka eva parivrāṭ /
na gṛhasthādiḥ /
ekatvapratyayavidhijanitena pratyayena vidhinimittabhedapratyayasyopamarditatvādyamaniyamādyanupapattiḥ parivrājakasyeti cet /
na /
bubhukṣādinaikatvapratyayātprācyāvitasyopapatternivṛttyarthatvāt /
na ca pratiṣiddhasevāprāptiḥ /
ekatvapratyayotpatteḥ prāgeva pratiṣiddhatvāt /
na hi rātrau kūpe kaṇṭake vā patita udite'pi savitari patati tasminneva /
tasmātsiddhaṃ nivṛttakarmā bhikṣuka eva brahmasaṃstha iti /
yatpunaruktaṃ sarveṣāṃ jñānavarjitānāṃ puṇyalokateti /
satyametat /
yaccoktaṃ tapaḥśabdena parivrāḍapyukta iti /
etadasat /
kasmāt /
parivrājakasyaiva brahmasaṃsthatāsambhavāt /
sa eva hyavaśeṣita ityavocāma /
ekatvavijñānavato'gnihotrādivattaponivṛtteśca /
bhedabuddhimata eva hi tapaḥkartavyatā syāt /
etena karmacchidre brahmasaṃsthatāsāmarthyaṃ apratiṣedhaśca pratyuktaḥ /
tathā jñānavāneva nivṛttakarmā parivrāḍiti jñānavaiyarthyaṃ pratyuktam /
yatpunaruktaṃ yavavarāhādiśabdavatparivrājake na rūḍho brahmasaṃsthaśabda iti tatparihṛtam /
tasyaiva brahmasaṃsthatāsambhavānnānyasyeti /
yatpunaruktaṃ rūḍhaśabdā nimittaṃ nopādadata iti /
tanna /
gṛhasthatakṣaparivrājakādiśabdadarśanāt /
gṛhasthitipārivrājyatakṣaṇādinimittopādānā api gṛhasthaparivrājakāśramiviśeṣe viśiṣṭajātimati ca takṣeti rūḍhā dṛśyante śabdāḥ /
na yatra yatra tāni nimittāni tatra tatra vartante /
prasiddhyabhāvāt /
tathehāpi brahmasaṃsthaśabdo nivṛttasarvakarmatatsādhanaparivrāḍekaviṣaye'tyāśramiṇi paramahaṃsākhye vṛtta iha bhavitumarhati /
mukhyāmṛtatvaphalaśravaṇāt /
ataścedamevaikaṃ vedoktaṃ pārivrājyam /
na yajñopavītatridaṇḍakamaṇḍalvādiparigraha iti /
"muṇḍo'parigraho'saṅga"iti śrutiḥ"atyākṣamibyaḥ paramaṃ pavitram" ityādi ca śvetāśvatarīye /
"niḥstutirnirnamaskāra"ityādismṛtibhyaśca /
"tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ" /
"tasmādaliṅgo dharmajño'vyaktaliṅga"ityādismṛtibhyaśca /
yattu sāṃkhyaiḥ karmatyāgo'bhyupagamyate /
kriyākārakaphalabhedabuddheḥ satyatvābhyupagamāttanmṛṣā /
yacca bauddhaiḥ śūnyatābhyupagamādakartṛtvamabhyupagamyate /
tadapyasat /
tadabhyupagantuḥ sattvābhyupagamāt /
yaccājñairalasatayākartṛtvābhyupagamaḥ so'pyasan, kārakabuddheranivartatatvātpramāṇena /
tasmādvedāntapramāṇajanitaikatvapratyayavata eva karmanivṛttilakṣaṇaṃ pārivrājyaṃ brahmasaṃsthatvaṃ ceti siddham /
etena gṛhasthasyaikatvavijñāne sati pārivrājyamarthasiddham /
nanvagnyutsādanadoṣabhāksyātparivrajan /
"vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayate"iti śruteḥ /
na /
vedenaivotsāditatvātutsanna eva hi sa ekatvadarśane jāte /
apāgādagneragnitvamiti śruteḥ /
ato na doṣabhāggṛhasthaḥ parivrajanniti
२,२३.२
prajāpatirlokānabhyatapat /
tebhyo'bhitaptebhyastrayī vidyā saṃprāsravat /
tāmabhyatapat /
tasyā abhitaptāyā etānyakṣarāṇi saṃprasrvanta bhūrbhuvaḥ svariti
bhāṣya २,२३.२ yatsaṃstho'mṛtatvameti tannirūpaṇārthamāha prajāpatirvirāṭkaśyapo vā lokānuddiśya teṣu sārajighṛkṣayābhyata padabhitāpaṃ kṛtavāndhyānaṃ tapaḥ kṛtavānityarthaḥ /
tebhyo'bhitaptebhyaḥ sārabhūtā trayī vidyā samprāsravatprajāpatermanasi pratyabhādityarthaḥ /
tāmabhyatapat /
pūrvavat /
tasyā abhitaptāyā etānyakṣarāṇi samprāsravanta bhūrbhuvaḥ svaritivyāhṛtayaḥ
२,२३.३
tānyabhyatapat /
tebhyo'bhitaptebhya oṃkāraḥ saṃprāsravat /
tadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṃtṛṇṇānyevamoṃkāreṇa sarvā vāksaṃtṛṇṇā /
oṃkāra evedaṃ sarvamoṃkāra eva idaṃ sarvam
bhāṣya २,२३.३ tānyakṣarāṇyabhyatapattebhyo'bhitaptebhya oṅkāraḥ samprāsravattadbrahma, kīdṛśamityāhatadyathā śaṅkunā parṇanālena sarvāṇi parṇāni patrāvayavajātāni santṛṇṇāni nividdhāni vyāptānītyarthaḥ /
evamoṅkāreṇa brahmaṇā paramātmanaḥ pratīkabhūtena sarvā vākyaśabdajātaṃ santṛṇṇā /
"akāro vai sarvā vāk"ityādiśruteḥ /
paramātmavikāraśca nāmadheyamātramityata oṅkāra evedaṃ sarvamiti /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ /
lokādiniṣpādanakathanamoṅkārastutyarthamiti
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
२,२४.१
brahmavādino vadanti /
yadvasūnāṃ prātaḥsavanam /
rudrāṇāṃ mādhyaṃdinaṃ savanam /
ādityānāṃ ca viśveṣāṃ ca devānāṃ tṛtīyasavanam
bhāṣya २,२४.१ sāmopāsanaprasaṅgena karmaguṇabhūtatvānnivartyoṅkāraṃ paramātmapratīkatvādamṛtatvahetutvena mahīkṛtya prakṛtasyaiva yajñasyāṅgabhūtāni sāmahomamantrotthānānyupadidikṣannāhabrahmavādino vadanti yatprātaḥsavanaṃ tadvasūnām /
taiśca prātaḥ savanasambaddho'yaṃ loko vaśīkṛtaḥ savaneśānaiḥ /
tathā rudrairmādhyandinasavaneśānairantarikṣalokaḥ /
ādityaiśca viśvairdevaiśca tṛtīyasavaneśānaistṛtīyo loko vaśīkṛtaḥ /
iti yajamānasya loko'nyaḥ pariśiṣṭo na vidyate
२,२४.२
kva tarhi yajamānasya loka iti /
sa yastaṃ na vidyātkathaṃ kuryāt /
atha vidvān kuryāt
bhāṣya २,२४.२ ataḥ kva tarhi yajamānasya loko yadarthaṃ yajate /
na kvacilloko'stītyabhiprāyaḥ /
"lokāya vai yajate yo yajate"iti śruteḥ /
lokābhāve ca sa yo yajamānastaṃ lokasvīkaraṇopāyaṃ sāmahomamantrotthānalakṣaṇaṃ na vidyānna vijānīyātso'jñaḥ kathaṃ kuryādyajñaṃ na kathañcana tasya kartṛtvamupapadyata ityarthaḥ /
sāmādivijñānastutiparatvānnāviduṣaḥ kartṛtvaṃ karmamātravidaḥ pratiṣidhyate /
stutaye ca sāmādivijñānasyāvidvatkartṛtvapratiṣedhāya ceti hi bhidyate vākyam /
ādye cauṣastye kāṇḍe'viduṣo'pi karmāstīti hetumavocāma /
athaitadvakṣyamāṇaṃ sāmādyupāyaṃ vidvānkuryāt
२,२४.३
purā prātaranuvākasyopākaraṇājjaghanena gārhapatyasyodāṅmukha upaviśya sa vāsavaṃ sāmābhigāyati
bhāṣya २,२४.३ kiṃ tadvedyamityāhapurā pūrvaṃ prātaranuvākasya śasrasya prārambhājjaghanena gārhapatyasya paścādudaṅmukhaḥ sannupaviśya sa vāsavaṃ vasudaivatyaṃ sāmābhigāyati
२,२४.४
lo ३ kadvāramapāvā ३ rṇū ३३ /
paśyema tvā vayaṃ rā ३३३३३ hu ३ mā ३३ jyā ३ yo ३ ā ३२१११ iti
bhāṣya २,२४.४ lokadvāramasya pṛthivīlokasya prāptaye dvāramapāvṛṇu he'gne tena dvāreṇa paśyema tvā tvāṃ rājyāyeti
२,२४.५
atha juhoti /
namo'gnaye pṛthivīkṣite lokakṣite /
lokaṃ me yajamānāya vinda /
eṣa vai yajamānasya lokaḥ /
etā asmi
bhāṣya २,२४.५ athānantaraṃ juhotyanena mantreṇa namo'gnaye prahvībhūtāstubhyaṃ vayaṃ pṛthivīkṣite pṛthivīnivāsāya lokakṣite pṛthivīlokanivāsāyetyarthaḥ /
lokaṃ me mahyaṃ yajamānāya vinda labhasva /
eṣa vai mama yajamānasya loka etā gantāsmi
२,२४.६
atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā /
apajahi parighamityuktvottiṣṭhati /
tasmai vasavaḥ prātaḥsavanaṃ saṃprayacchanti
bhāṣya २,२४.६ atrāsmiṃlloke yajamāno'hamāyuṣaḥ parastādūrdhvaṃ mṛtaḥ sannityarthaḥ /
svāhoti juhoti /
apajahyapanaya parighaṃ lokadvārārgalamityevaṃ mantramuktvottiṣṭhati evametairvasubhyaḥ prātaḥ savanasambaddho loko niṣkrītaḥ syāttataste prātaḥsavanaṃ dhasavo yajamānāya samprayacchanti
२,२४.७८
purā mādhyandinasya savanasyopākaraṇājjaghanenāgnīdhrīyasyodaṅmukha upaviśya sa raudraṃ sāmābhigāyati
lo ३ kadvāramapāvār३ ṇū ३३ /
paśyema tvā vayaṃ vairā ३३३३३ hu ३ mā ३३ jyā ३ yo ३ ā ३२१११ iti
bhāṣya २,२४.७,८ tathā'gnīdhrīyasya dakṣiṇāgnerjaghanenodaṅmukha upaviśya sa raudraṃ sāmābhigāyati yajamāno rudradaivatyaṃvairājyāya
२,२४.९१०
atha juhoti /
nāmo vāyave'ntarikṣakṣite lokakṣite /
lokaṃ me yajamānāya vinda /
eṣa vai yajamānasya lokaḥ /
etāsmi
atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā /
apajahi parighamityuktvottiṣṭhati /
tasmai rudrā mādhyandinaṃ savanaṃ saṃprayacchanti
bhāṣya २,२४.९.१० antarikṣakṣita ityādi samānam
२,२४.१११३
purā tṛtīyasavanasyopākaraṇājjaghanenāhavanīyasyodaṅmukha upaviśya sa ādityaṃ sa vaiśvadevaṃ sāmābhigāyati
lo ३ kadvāramapāvā ३ rṇū३३ /
paśyema tvā vayaṃ svārā ३३३३३ hu३ , ā ३३ jyā ३ yo ३ ā ३२१११ ityādityam
atha vaiśvadevam /
lo३ advāramapāvā३ ṇū३३ /
paśyema tvā vayaṃ sāmrā ३३३३३ hu३ ā ३३ jyā ३ yo ३ ā ३२१११ iti
bhāṣya २,२४.१११३ tathā'havanīyasyodaṅmukha upaviśya sa ādityadaivatyamādityaṃ vaiśvadevaṃ ca sāmābhigāyati krameṇa svārājyāya sāmrājyāya
२,२४.१४१५
atha juhoti /
nama ādityebhyaśca viśvebhyaśca devebhyo divikṣidbhyo lokakṣidbhyaḥ /
lokaṃ me yajamānāya vindata
eṣa vai yajamānasya lokaḥ /
etāsmyatra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhā /
apahata parighamityuktvottiṣṭhati
bhāṣya २,२४.१४१५ divikṣidbhya ityevamādi samānamanyat /
vindatāpahateti bahivacanamātraṃ viśeṣaḥ /
yājamānaṃ tvetat /
etāsmyatra yajamāna ityādiliṅgāt
२,२४.१६
tasmā ādityāśca viśve ca devāstṛtīyasavanaṃ saṃprayacchanti /
eṣa ha vai yajñasya mātrāṃ veda ya evaṃ veda ya evaṃ veda
bhāṣya २,२४.१६ eṣa ha vai yajamāna evaṃvityathoktasya sāmādervidvānyajñasya mātrāṃ yajñayāthātmyaṃ veda yathoktam /
ya evaṃ veda ya evaṃ vedeti dviruktiradhyāyaparisamāptyarthā
iti chāndogyopaniṣadi dvitīyādhyāyasya caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ
iti chāndogyopaniṣadbrāhmaṇe dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ
tṛtīyo'dhyāyaḥ
३,१.१
asau vā ādityo devamadhu /
tasya dyaureva tiraścīnavaṃśaḥ /
antarikṣamapūpaḥ /
marīcayaḥ putrāḥ
bhāṣya ३,१.१ asau vā āditya utyādyadhyāyārambhe sambandhaḥ /
atītānantarādhyāyānta uktaṃ yajñasya mātrāṃ vedeti yajñaviṣayāṇi ca sāmahomamantrotthānāni viśiṣṭaphalaprāptaye yajñāṅgabhūtānyupadiṣṭāni /
sarvayajñānāṃ ca kāryanirvṛttirūpaḥ savitā mahatyā śriyā dīpyate /
sa eṣa sarvaprāṇikarmaphalabhūtaḥ pratyakṣaṃ sarvairupajīvyate /
ato yajñavyapadeśānantaraṃ tatkāryabhūtasavitṛviṣayamupāsanaṃ sarvapuruṣārthebhyaḥ śreṣṭhatamaphalaṃ vidhāsyāmītyevamārabhate śrutiḥsau vā ādityo devamadhvityādi /
devanāṃ modanānmadhviva madhvasāvādityaḥ /
vasvādīnāṃ ca modanahetutvaṃ vakṣyati sarvayajñaphalarūpatvādādityasya /
kathaṃ madhutvamityāhatasya madhuno dyaureva bhrāmarasyeva madhunastiraścīnaścāsau vaṃśaśceti tiraścīnavaṃśaḥ /
tiryaggateva hi dyaurlakṣyate /
antarikṣaṃ ca madhvapūpo dyuvaṃśe lagnaḥ sallaṃmbata ivāto madhvapūpasāmānyādantarikṣaṃ madhvapūpo madhunaḥ saviturāśrayatvācca /
marīcayo raśmayo raśmisthā āpo bhaumāḥ savitrākṛṣṭāḥ"etā vā āpaḥ svarājo yanmarīcaya"iti iti hi vijñāyate /
tā antarikṣamadhvapūpastharaśmyantargatatvādbhramarabījabhūtāḥ putrā iva hitā lakṣyanta iti putrā iva putrā madhvapūpanāḍyantargatā hi bhramaraputrāḥ
३,१.२
tasya ye prāñco raśmayastā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ /
ṛca eva madhukṛtaḥ /
ṛgveda eva puṣpam /
tā amṛtā āpaḥ /
tā vā etā ṛcaḥ
bhāṣya ३,१.२ tasya saviturmadhvāśrayasya madhuno ye prāñcaḥ prācyāṃ diśi gatā raśmayastā evāsya prācyaḥ prāgañcanānmadhuno nāḍyo madhunāḍya iva madhvādhāracchidrāṇītyarthaḥ /
tatra ṛca eva madhukṛto lohitarūpaṃ savitrāśrayaṃ madhu kurvantīti madhukṛto bhramarā iva yato rasānādāya madhu kurvanti /
tatpuṣpamiva puṣpamṛgveda eva /
tatra ṛgbrāhmaṇasamudāyasya ṛgvedākhyatvācchabdamātrācca bhogyarūparasanisrāvāsambhavādṛgvedaśabdenātra ṛgvedavihitaṃ karma /
tato hi karmaphalabhūtamadhurasanisrāvasambhavāt /
madhukarairiva puṣpasthānīyādṛgvedavihitātkarmaṇo'pa ādāya ṛgbhirmadhu nirvartyate /
kāstā āpa ityāhatāḥ karmaṇi prayuktāḥ somājyapayorūpā agnau prakṣiptāstatpākābhinirvṛttā amṛtā amṛtārthatvādatyanta rasavatya āpo bhavanti /
tadrasānādāya tā vā etā ṝcaḥ puṣpebhyo rasamādadānā eva bhramarāḥ ṛcaḥ
३,१.३
etamṛgvedamabhyatapan /
tasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ raso'jāyata
bhāṣya ३,१.३ etamṛgvedamṛgvedavihitaṃ karma puṣpasthānīyamabhyatapannabhitāpaṃ kṛtavatya ivaitā ṛcaḥ karmaṇi prayuktāḥ /
ṝgbhirhi mantraiḥ śasrādyaṅgabhāvamupagataiḥ kriyamāṇaṃ karma madhunirvartakaṃ rasaṃ muñcatītyupapadyate puṣpāṇīva bhramarairācūṣyamāṇāni /
tadetadāhatasyargvedasyābhitaptasya /
ko'sau raso ya ṛṅmadhukarābhitāpaniḥsṛta ityucyate /
yaśo viśrutatvaṃ tejo dehagatā dīptirindriyaṃ sāmarthyopetairindriyairavaikalyaṃ vīryaṃ sāmarthyaṃ balamityarthaḥ /
annādyamannaṃ ca tadādyaṃ ca yenopayujyamānenāhanyahani devānāṃ sthitiḥ syāttadannādyameṣa raso'jāyata yāgādilakṣaṇātkarmaṇaḥ
३,१.४
tadvyakṣarat /
tadādityamabhito'śrayat /
tadvā etadyadetadādityasya rohitaṃ rūpam
bhāṣya ३,१.४ yaśa ādyannādyaparyantaṃ tadvyakṣaradviśeṣeṇākṣaradagamat /
gatvā ca tadādityamabhitaḥ pārśvataḥ pūrvabhāgaṃ savituraśrayadāśritavadityarthaḥ /
amuṣminnāditye sañcitaṃ karmaphalākhyaṃ madhu bhokṣyāmaha ityevaṃ hi yaśaādilakṣaṇaphalaprāptaye karmāṇi kriyante manuṣyaiḥ kedāraniṣpādanamiva karṣakaiḥ /
tatpratyakṣaṃ pradarśyate śraddhāhetostadvā etat /
kiṃ tadyadetadādityasyodyato dṛśyate rohitaṃ rūpam
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
३,२.१
atha ye'sya dakṣiṇā raśmayastā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyaḥ /
yajūṃṣyeva madhukṛtaḥ /
yajurveda eva puṣpam /
tā amṛtā āpaḥ
bhāṣya ३,२.१ atha ye'sya dakṣiṇā raśmaya ityādi samānam /
yajūṃ॰yeva madhukṛto yajurvedavihite karmaṇi prayuktāni /
pūrvavanmadhukṛta iva /
yajurvedavihitaṃ karma puṣpasthānīyaṃ puṣpamityucyate /
tā eva somādyā amṛtā āpaḥ
३,२.२३
tāni vā etāni yajūṃṣyetaṃ yajurvedamabhyatapan /
tasya abhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ raso'jāyata
tadvyakṣarat /
tadādityamabhito'śrayat /
tadvā etadyadetadādityasya śuklaṃ rūpam
bhāṣya ३,२.२,३ tāni vā etāni yajūṃṣyetaṃ yajurvedamabhyatapannityevamādi sarvaṃ samānam /
madhvetadādityasya dṛśyate śuklaṃ rūpam
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
३,३.१३
atha ye'sya pratyañco raśmāyastā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ /
sāmānyeva madhukṛtaḥ /
sāmaveda eva puṣpam /
tā amṛtā āpaḥ
tāni vā etāni sāmānyetaṃ sāmavedamabhyatapan /
tasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ raso'jāyata
tadvyakṣarat /
tadādityamabhito'śrayat /
tadvā etadyadetadādityasya kṛṣṇaṃ rūpam
bhāṣya ३.३.१३ atha ye'sya pratyaśco raśmaya ityādi samānam /
tathā sāmnāṃ madhu /
etadādityasya kṛṣṇaṃ rūpam
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
३,४.१३
atha ye'syodañco raśmayastā evāsyodīcyo madhunāḍyaḥ /
atharvāṅgirasa eva madhukṛtaḥ /
itihāsapurāṇaṃ puṣpam /
tā amṛtā āpaḥ
te vā ete'tharvāṅgirasa etaditihāsapūrāṇamabhyatapan /
tasyābhitaptasya yaśasteja indriyāṃ vīryamannādyaṃ raso'jāyata
tadvyakṣarat /
tadādityamabhito'śrayat /
tadvā etadyadetadādityasya paraḥkṛṣṇaṃ rūpam
bhāṣya ३,४.१३ atha ye'syodañco raśmaya ityādi samānam /
atharvāṅgiraso'tharvaṇāṅgirasā ca dṛṣṭā mantrā atharvāṅgirasaḥ karmaṇi prayuktā madhukṛtaḥ /
itihāsapurāṇaṃ puṣpam /
tayoścetihāsapurāṇayoraśvamedhe pāriplavāsu rātriṣu karmāṅgatvena viniyogaḥ siddhaḥ /
madhvetadādityasya paraḥ kṛṣṇaṃ rūpamatiśayena kṛṣṇamityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
३,५.१३
atha ye'syordhvā raśmayastā evāsyordhvā madhunāḍyaḥ /
guhyā evādeśā madhukṛtaḥ /
brahmaiva puṣpam /
tā amṛtā āpaḥ
te vā ete guhyā ādeśā etadbrahmābhyatapan /
tasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ raso'jāyata
tadvyakṣarat /
tadādityamabhito'śrayat /
tadvā etadyadetadādityasya madhye kṣobhata iva
bhāṣya ३,५.१,२,३ atha ye'syordhvā raśmaya ityādi pūrvavat /
guhyā gopyā rahasyā evā'deśā lokadvārīyādividhaya upāsanāni ca karmāṅgaviṣayāṇi madhukṛto brahmaiva śabdādhikārātprāṇavākhyaṃ puṣpam /
samānamanyat /
madhvetadādityasya madhye kṣobhata iva samāhitadṛṣṭerdṛśyate sañcalatīva
३,५.४
te vā ete rasānāṃ rasāḥ /
vedā hi rasāḥ /
teṣāmete rasāḥ /
tāni vā etānyamṛtānāmamṛtāni /
vedā hyamṛtāḥ /
teṣāmetānyamṛtāni
bhāṣya ३,५.४ te vā ete yathoktā rohitādirūpaviśeṣā rasānāṃ rasāḥ /
keṣāṃ rasānāmityāhavedā hi yasmāllokaniṣyandatvātsārā iti rasāsteṣāṃ rasānāṃ karmabhāvamāpannānāmapyete rohitādiviśeṣā rasā ityantasārabhūtā ityarthaḥ /
tathāmṛtānāmamṛtāni vedā hyamṛtā nityatvāteṣāmetāni rohitādīni rūpāṇyamṛtāni /
rasānāṃ rasā ityādi karmastutireṣā /
yasyaivaṃviśiṣṭānyamṛtāni phalamiti
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
३,६.१
tadyatprathamamamṛtaṃ tadvasava upajīvantyagninā mukhena /
na vai devā aśnanti na pibanti /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti
bhāṣya ३,६.१ rūpasyeti /
na /
yaśa ādīnāṃ śrotrādigamyatvāt /
śrotragrāhyaṃ yaśaḥ /
tejorūpaṃ cākṣuṣam /
indriyaṃ viṣayagrahaṇakāryānumeyaṃ karaṇasāmarthyam /
vīryaṃ balaṃ dehagata utsāhaḥ prāṇavattā /
annādyaṃ pratyahamupajīvyamānaṃ śarīrasthitikaraṃ yadbhavati raso hyevamātmakaḥ sarvaḥ /
yaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti sarve devāḥ /
dṛṣṭvā tṛpyantītyetatsarvaṃ svakaraṇairanubhūya tṛpyantītyarthaḥ /
ādityasaṃśrayāḥ santo vaigandhyādidehakaraṇadoṣarahitāśca
३,६.२
ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti /
etasmādrūpādudyanti
bhāṣya ३,६.२ kiṃ te nirudyamā amṛtamupajīvanti /
na /
kathaṃ tarhi, etadeva rūpamabhilakṣyādhunā bhogāvasaro nāsmākamiti buddhvābhisaṃviśantyudāsate /
yadā vai tasyāmṛtasya bhogāvasaro bhavettadaitasmādamṛtādamṛtabhoganimittamityarthaḥ /
etasmādrūpādudyantyutsāhavanto bhavantītyarthaḥ /
na hyanutsāhavatāmananapatiṣṭhatāmalasānāṃ bhogaprāptirloke dṛṣṭā
३,६.३
sa ya etadevamamṛtaṃ veda vasūnāmevaiko bhūtvāgninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati /
sa etadeva rūpamabhisaṃviśati /
etasmādrūpādudeti
bhāṣya ३,६.३ sa yaḥ kaścidetadevaṃ yathoditamṛṅmadhukaratāparasasaṃrakṣaṇamṛgvedavihitakarmapuṣpāttasya cā'dityasaṃśrayaṇaṃ rohita rūpatvaṃ cāmṛtasya prācīdiggataraśmināḍīsaṃsthatāṃ vasudevabhogyatāṃ tadvidaśca vasubhiḥ sahaikatāṃ gatvāgninā mukenopajīvanaṃ darśanamātreṇa tṛptiṃ svabhogāvasara udyamanaṃ tatkālāpāye ca saṃveśanaṃ veda so'pi vasuvatsarvaṃ tathaivānubhavati
३,६.४
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā vasūnāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā
bhāṣya ३,६.४ kiyantaṃ kālaṃ vidvāṃstadamṛtamupajīvatītyucyate sa vidvānyāvadādityaḥ purastātprācyāṃ diśyudetā paścātpratīcyāmastametā tāvadvasūnāṃ bhogakālastāvantameva kālaṃ vasūnāmādhipatyaṃ svārājyaṃ paryatā parito gantā bhavatītyarthaḥ /
na yathā candramaṇḍalasthaḥ kevalakarmī paratantro devānāmannabhūtaḥ /
kiṃ tarhyayamādhipatyaṃ svarāḍbhāvaṃ cādhigacchati
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
३,७.१३
atha yaddvitīyamamṛtaṃ tadrudrā upajīvantīndreṇa mukhena /
na vai devā aśnanti na pibanti /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti
ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti /
etasmādrūpādudyanti
sa ya etadevamamṛtaṃ veda rudrāṇāmevaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati /
sa etadeva rūpamabhisaṃviśati /
etasmādrūpādudeti
bhāṣya ३,७.१३ athā yaddvitīyamamṛtaṃ tadrudrā upajīvantītyādi samānam
३,७.४
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvaddakṣiṇata udetottarato'stametā rudrāṇāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā
bhāṣya ३,७.४ sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvattato dviguṇaṃ kālaṃ dakṣiṇata udetottarato'stametā rudrāṇāṃ tāvadbhogakālaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
३,८.१४
atha yattṛtīyamamṛtaṃ tadādityā upajīvanti varuṇena mukhena /
na vai devā aśnanti na pibanti /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti
ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti /
etasmādrūpādudyanti
sa ya etadevamamṛtaṃ vedādityānāmevaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati /
sa etadeva rūpamabhisaṃviśati /
etasmādrūpādudeti
sa yāvadādityo dakṣiṇata udetottarato'stametā dvistāvatpaścādudetā purastādastametādityānāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
३,९.१४
atha yaccaturthamamṛtaṃ tanmaruta upajīvanti somena mukhena /
na vai devā aśnanti na pibanti /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti
ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti /
etasmādrūpādudyanti
sa ya etadevamamṛtaṃ veda marutāmevaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati /
sa etadeva rūpamabhisaṃviśati /
etasmādrūpādudeti
sa yāvadādityaḥ paścādudetā purastādastametā dvistāvaduttarata udetā dakṣiṇato'stametā marutāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
३,१०.१
atha yatpañcamamamṛtaṃ tatsādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena /
na vai devā aśnanti na pibanti /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti
ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti /
etasmādrūpādudyanti
sa ya etadevamamṛtaṃ veda sādhyānāmevaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati /
sa etadeva rūpamabhisaṃviśati /
etasmādrūpādudeti
sa yāvadāditya uttarata udetā dakṣiṇato'stametā dvistāvadūrdhvamudetārvāgastametā sādhyānāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
bhāṣya ३.८.१४, ९.१४, १०.१४ tathā paścāduttarata ūrdhvamudetā viparyayeṇāstametā /
pūrvasmātpūrvasmāddviguṇottarottareṇa kālenetyapaurāṇaṃ darśanam /
savituścaturdiśamindrayamavaruṇasomapurīṣūdayāstamayakālasya tulyatvaṃ hi paurāṇikairuktam /
mānasottarasya mūrdhani meroḥ pradakṣiṇāvṛttestulyatvāditi /
atroktaḥ parihāra ācāryaiḥ /
amarāvatyādīnāṃ purīṇāṃ dviguṇottarottareṇa kālenodvāsaḥ syāt /
udayaśca nāma savitustannivāsināṃ prāṇināṃ cakṣugocarāpattistadatyayaṣcastamanaṃ na paramārthata udayāstamane staḥ /
tannivāsināṃ ca prāṇināmabhāve tānprati tenaiva mārgeṇa gacchannapi naivodetā nāstameteti cakṣurgocarāpattestadatyayasya cābhāvāt /
tathāmarāvatyāḥ sakāśāddviguṇaṃ kālaṃ saṃyamanī purī vasatyatastannivāsinaḥ prāṇinaḥ prati dakṣiṇata ivodetyuttarato'stametītyucyate'smadbuddhiṃ cāpekṣya /
tathottarāsvapi purīṣu yojanā /
sarveṣāṃ ca meruruttarato bhavati /
yadāmarāvatyāṃ madhyāhnagataḥ savitā tadā saṃyamanyāmudyandṛśyate tatra madhyāhnagato vāruṇyāmudyandṛśyate, tathottarasyāṃ, pradakṣiṇāvṛttestulyatvāt /
ilāvṛtavāsināṃ sarvataḥ parvataprākāranivāritādityaraśmīnāṃ savitordhva ivodetāvagistametā dṛśyate /
parvatordhvacchidrapraveśātsavitṛprakāśasya /
tathargādyamṛtopajīvināmamṛtānāṃ ca dviguṇottarottaravīryavattvamanumīyate bhogakāladvaiguṇyaliṅgena /
udyamanasaṃveśanādi devānāṃ rudrādīnāṃ viduṣaśca samānam
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyāṣṭamanavamadaśamakhaṇḍāḥ
३,११.१
atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametaikala eva madhye sthātā /
tadeṣa ślokaḥ
bhāṣya ३,११.१ kṛtvaivamudayāstamanena prāṇināṃ svakarmaphalabhoganimittamanugrahaṃ tatkarmaphalopabhogakṣaye tāni prāṇijātānyātmani saṃhṛtyātha tatastasmādanantaraṃ prāṇyanugrahakālādūrdhvaḥ sannātmanyudetyodgamya yānpratyudeti teṣāṃ prāṇināmabhāvātsvātmastho naivodetā nāstametaikalo'dvitīyo'navayavo madhye svātmanyeva sthātā /
tatra kaścidvidvānvasvādisamānacaraṇo rohitādyamṛtabhogabhāgī yathoktakrameṇa svātmānaṃ savitāramātmatvenopetya samāhitaḥ sannetaṃ mantraṃ dṛṣṭvotthito'nyasmai pṛṣṭavate jagāda /
yatastvamāgato brahmalokātkiṃ tatrāpyahorātrābhyāṃ parivartamānaḥ savitā prāṇināmāyuḥ kṣapayati yathehāsmākamityevaṃ pṛṣṭaḥ pratyāha /
tattatra yathā pṛṣṭe yathokte cārtha eṣa śloko bhavati tanokto yogineti śrutervacanamidam
३,११.२
na vai tatra na nimloca /
nodiyāya kadācana /
devāstenāhaṃ satyena /
mā virādhiṣi brahmaṇeti
bhāṣya ३,११.२ na vai tatra yato'haṃ brahmalokādāgatastasminna vai tatraitadasti yatpṛcchasi /
na hi tatra nimloco'stamagamatsavitā na codiyāyodgataḥ kutaścitkadācana kasmiṃścidapi kāla iti /
udayāstamayavarjito brahmaloka ityanupapannamityuktaḥ śuthamiva pratipede /
he devāḥ sākṣiṇo yūyaṃ śṛṇuta yathā mayoktaṃ satyaṃ vacastena steyanāhaṃ brahmaṇā brahmasvarūpeṇa mā virādhiṣi mā virudhyeyamaprāptirbrahmaṇā mama mā bhūdityarthaḥ
३,११.३
na ha vā asmā udeti na nimlocati /
sakṛddivā haivāsmai bhavati /
ya etāmevaṃ brahmopaniṣadaṃ veda
bhāṣya ३,११.३ satyaṃ tenoktamityāha śrutiḥna ha vā asmai yathoktabrahmavide nodeti na nimlocati nāstameti kiṃ tu brahmavide'smai sakṛddivā haiva sadaivāharbhavati svayañjyotiṣṭvādya etāṃ yathoktāṃ brahmopaniṣadaṃ vedaguhyaṃ veda /
evaṃ tantreṇa vaṃśāditrayaṃ pratyamṛtasambandhaṃ ca yaccānyadavocāmaivaṃ jānātītyarthaḥ /
vidvānudayāstamayakālāparicchedyaṃ nityamajaṃ brahma bhavatītyarthaḥ
३,११.४
taddhaitadbrahmā prajāpataya uvāca /
prajāpatirmanave /
manuḥ prajābhyaḥ /
taddhaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca
bhāṣya ३,११.४ taddhaitanmadhujñānaṃ brahmā hiraṇyagarbho virāje prajāpataya uvāca /
so'pi manave /
manurikṣvākvādyābhyaḥ prajābhyaḥ provāceti vidyāṃ stauti brahmādiviśiṣṭakramāgateti /
kiṃ ca taddhaitanmadhujñānamuddālakāyā'ruṇaye pitā
३,११.५
idaṃ vāva tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyātpraṇāyyāya vāntevāsine
bhāṣya ३,११.५ idaṃ vāva tadyathoktamanyo'pi jyeṣṭhāya putrāya sarvapriyārhāya brahma prabrūyāt /
praṇāyyāya vā yogyāyāyantevāsine śiṣyāya
३,११.६
nānyasmai kasmaicana /
yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyādetadeva tato bhūya iti
bhāṣya ३,११.६ nānyasmai kasmaicana prabrūyāttīrthadvayamanujñātamanekeṣāṃ prāptānāṃ tīrthānāmācāryādīnām /
kasmātpunastīrthasaṅkocanaṃ vidyāyā niṣkrayārthamācāryāya dhanasya pūrṇāṃ sampannāṃ bhogopararaṇairnāsāvasya niṣkrayo yasmāttato'pi dānādetadeva yanmadhuvidyādānaṃ bhūyo bahutaraphalamityarthaḥ /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१२.१
gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiñca /
vāgvai gāyatrī /
vāgvā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca
bhāṣya ३,१२.१ yata evamatiśayaphalaiṣā brahmavidyātaḥ sā prakārāntareṇāpi vaktavyeti gāyatrī vā ityādyārabhyate /
gāyatrīdvāreṇa cocyate /
brahmaṇaḥ sarvaviśeṣarahitasya neti netītyādiśiṣapratiṣedhagamyasya durbodhatvāt /
satsvanekeṣu cchandaḥsu gāyatryā eva brahmajñānadvāratayopādānaṃ prādhānyāt /
somāharaṇātitaracchandokṣarāharaṇenetaracchandovyāptyā ca sarvasavanavyāpakatvācca yajñe prādhānyaṃ gāyatryāḥ /
gāyatrīsāratvācca brāhmaṇasya mātaramiva hitvā gurutarāṃ gāyatrīṃ tato'nyadgurutaraṃ na pratipadyate yathoktaṃ brahmāpīti /
tasyāmatyantagauravasya prasiddhatvāt /
ato gāyatrīmukhenaiva brahmocyate /
gāyatrī vā ityavadhāraṇārtho vaiśabdaḥ /
idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ prāmijātaṃ yatkiñca sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vā tatsarvaṃ gāyatryeva /
tasyāśchandomātrāyāḥ sarvabhūtatvamanupapannamiti gāyatrīkāraṇaṃ vācaṃ śabdayatyasau gaurasāvaśva iti ca trāyate ca rakṣatyamuṣmānmā bhaiṣīḥ kiṃ te bhayamutthitamityādinā sarvato bhayānnivartyamāno vācā trātaḥ syāt /
yadvāgbhūtaṃ gāyati ca trāyate ca gāyatryeva tadgāyati ca trāyate ca vāco'nanyatvādgāyatryāḥ /
gānāttrāṇācca gāyatryā gāyatrītvam
३,१२.२
yā vai sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivī /
asyāṃ hīdaṃ sarvaṃ bhūtaṃ pratiṣṭhitam /
etāmeva nātiśīyate
bhāṣya ३,१२.२ yā vai saivaṃlakṣaṇā sarvabhūtarūpā gāyatrī, iyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivī /
kathaṃ punariyaṃ pṛthivī gāyatrīti, ucyatesarvabhūtasambandhāt /
kathaṃ sarvabhūtasambandhaḥ, asyāṃ pṛthivyāṃ hi yasmātsarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca bhūtaṃ pratiṣṭhitametāmeva pṛthivīṃ nātiśīyate nātivartata ityetat /
yathā gānatrāṇābhyāṃ bhūtasambandho gāyatryā evaṃ bhūtapratiṣṭhānādubhūtasambaddhā pṛthivyato gāyatrī pṛthivī
३,१२.३
yā vai sā pṛthivīyaṃ vāva sā yadidamasmin puruṣe śarīram /
asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ /
etadeva nātiśīyante
bhāṣya ३,१२.३ yā vai sā pṛthivī gāyatrīyaṃ vāva sedameva /
tatkiṃ, yadidamasminpuruṣe kāryakāraṇasaṅghāte jīvati śarīraṃ pārthivatvāccharīrasya /
kathaṃ śarīrasya gāyatrītvamiti /
ucyateasminhīme prāṇā bhūtaśabdavācyāḥ pratiṣṭhitāḥ /
ataḥ pṛthivīvadbhūtaśabdavācyaprāṇapratiṣṭhānāccharīraṃ gāyatrī /
etadeva yasmāccharīraṃ nātiśīyante prāṇāḥ
३,१२.४
yadvai tatpuruṣe śarīramidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe hṛdayam /
asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ /
etadeva nātiśīyante
bhāṣya ३,१२.४ yadva tatpuruṣe śarīraṃ gāyatrīdaṃ vāva tat /
yadidamasminnantarmadhye puruṣe hṛdayaṃ puṇḍarīkākhyametadgāyatrī /
kathamityāhaasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā ataḥ śarīravadgāyatrī hṛdayam /
etadeva ca nātiśīyante prāṇāḥ /
"prāṇo ha pitā /
prāṇo mātā /
"iti,"ahiṃsansarvabhūtāni"iti ca śruterbhūtaśabdavācyāḥ prāṇāḥ
३,१२.५
saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī /
tadetadṛcābhyanūktam
bhāṣya ३,१२.५ saiṣā catuṣpadā ṣaḍakṣarapadā chandorūpā satī bhavati gāyatrī ṣaḍvidhā vāgbhūtapṛthivīśarīrahṛdayaprāṇarūpā satī ṣaḍvidhā bhavati /
vākprāṇayoranyārthanirdiṣṭayorapi gāyatrīprakāratvam /
anyathā ṣaḍvidhasaṃkhyāpūraṇānupapatteḥ /
tadetasminnartha etadgīyatryākhyaṃ brahma gāyatryanugataṃ gāyatrīmukhenoktamṛcāpi mantreṇābhyanūktaṃ prakāśitam
३,१२.६
tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca puruṣaḥ /
pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divīti
bhāṣya ३,१२.६ tāvānasya gāyatryākhyasya brahmaṇaḥ samastasya mahimā vibhūtivistāraḥ /
yāvāṃścatuṣpātṣaḍvidhaśca brahmaṇo vikāraḥ pādo gāyatrīti vyākhyātaḥ /
atastasmādvikāralakṣaṇādgāyatryākhyādvācārambhaṇamātrāttato jyāyānmahattaraśca paramārthasatyarūpo'vikāraḥ pūruṣaḥ puruṣaḥ sarvapūraṇātpuri śayanācca /
tasyāsya pādaḥ sarvā sarvāṇi bhūtāni tejobannādīni sasthāvarajaṅgamāni /
tripāttrayaḥ pādā asya so'yaṃ tripāt /
tripādamṛtaṃ puruṣākhyaṃ samastasya gāyatryātmano divi dyotanavati svātmanyavasthitamityartha iti
३,१२.७
yadvai tadbrahmetīdaṃ vāva tadyo'yaṃ bahirdhā puruṣādākāśaḥ /
yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśaḥ
bhāṣya ३,१२.७ yadvai tattripādamṛtaṃ gāyatrīmukhenoktaṃ brahmetīdaṃ vāva tadidameva /
tadyo'yaṃ prasiddho bahirdhā bahiḥ puruṣādākāśo bhautiko yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśa uktaḥ
३,१२.८
ayaṃ vāva sa yo'yamantaḥ puruṣa ākāśaḥ /
yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ
bhāṣya ३,१२.८ ayaṃ vāva sa yo'yamantaḥ puruṣe śarīra ākāśo yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ
३,१२.९
ayaṃ vāva sa yo'yamantarhṛdaya ākāśaḥ /
tadetatpūrṇamapravarti /
pūrṇamapravartinīṃ śriyaṃ labhate ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१२.९ ayaṃ vāva sa yo'yamantarhṛdaye hṛdayapuṇḍarīka ākāśaḥ /
kathamekasya sata ākāśasya tridhā bheda iti /
ucyatebāhyendriyaviṣaye jāgaritasthāne nabhasi duḥkhabāhulyaṃ dṛśyate /
tato'ntaḥśarīre svapnasthānabhūte mandataraṃ duḥkhaṃ bhavati svapnānpaśyataḥ /
hṛdayasthe punarnabhasi na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati /
ataḥ sarvaduḥkhanivṛttirūpamākāśaṃ suṣuptasthānam /
ato yuktamekasyāpi tridhā bhedānvākhyānam /
bahirdhā puruṣādārabhyā'kāśasya hṛdaye saṅkocakaraṇaṃ cetaḥsamādhānasthānastutaye /
yathā"trayāṇāmapi lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate /
ardhatastu kurukṣetramardhatastu pṛthūdakam"iti tadvat /
tadetaddhārdākāśākhyaṃ brahma pūrṇaṃ sarvagataṃ na hṛdayamātraparicchinnamiti mantavyam /
yadyapi hṛdayākāśe cetaḥ samādhīyate'pravarti na kutaścitkvacitpravartituṃ śīlamasyetyapravarti tadanucchittidharmakam /
yathānyāni bhūtāni paricchinnānyucchittidharmakāṇi na tathā hārdaṃ nabhaḥ /
pūrṇāmapravartinīmanucchedātmikāṃ śriyaṃ vibhūtiṃ guṇaphalaṃ labhate dṛṣṭaṃ ya evaṃ yathoktaṃ pūrṇāpravartiguṇaṃ brahma veda jānātīhaiva jīvaṃstadbhāvaṃ pratipadyata ityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१३.१
tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ /
sa yo'sya prāṅsuṣiḥ sa prāṇaḥ /
taccakṣuḥ /
sa ādityaḥ /
tadetattejo'nnādyamityupāsīta /
tejasvyannādo bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.१ tasya ha vā ityādinā gāyatryākhyasya brahmaṇa upāsanāṅgatvena dvārapālādiguṇavidhānārthamārabhyate /
yathā loke dvārapālā rājña upāsanena vaśīkṛtā rājaprāptyarthā bhavanti tathehāpīti /
tasyeti prakṛtasya hṛdayasyetyarthaḥ /
etasyānantaranirdiṣṭasya pañca pañcasaṃkhyākā devānāṃ suṣayo devasuṣayaḥ svargalokaprāptidvāracchidrāṇi deveḥ prāṇādityādibhī rakṣyamāṇānītyato devasuṣayastasya svargalokabhavanasya hṛdayasyāsya yaḥ prāṅsuṣiḥ pūrvābhimukhasya prāggataṃ yacchidraṃ dvāraṃ sa prāṇastatsthastena dvāreṇa yaḥ sañcarati vāyuviśeṣaḥ sa prāganitīti prāṇaḥ /
tenaiva sambaddhamavyatiriktaṃ taccakṣustathaiva sa ādityaḥ"ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇaḥ"iti śruteścakṣūrūpapratiṣṭhākrameṇa hṛdi sthitaḥ /
"sa ādityaḥ kasminpratiṣṭhita iti cakṣuṣi"ityādi hi vājasaneyake /
prāṇavāyudevataiva hyekā cakṣurādityaśca sahā'śrayeṇa /
vakṣyati caprāṇāya svāheti hatuṃ haviḥ sarvametattarpayatīti /
tadetprāṇākhyaṃ svargalokadvārapālatvādbrahma /
svargalokaṃ pratipitsustejaścaitaccakṣurādityasvarūpeṇa, annādyatvācca savitustejo'nnādyamityābhyāṃ guṇābhyāmupāsīta /
tatastejasvyannādaścā'mayāvitvarahito bhavati ya evaṃ veda tasyaitadguṇaphalam /
upāsanena vaśīkṛto dvārapaḥ svargalokaprāpti heturbhavatīti mukhyaṃ ca phalam
३,१३.२
atha yo'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānaḥ /
tacchrotram /
sa candramāḥ /
tadetacchrīśca yaśaścetyupāsīta /
śrīmān yaśasvī bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.२ atha yo'sya dakṣiṇaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣaḥ sa vīryavatkarma kurvanvigṛhya vā prāṇāpānau, nānā vānitīti vyānastatsambaddhameva ca tacchrotramindriyaṃ tathā sa candramāḥ /
"śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśce"ti śruteḥ /
sahāśrayau pūrvavattadetacchrīśca vibhūtiḥ śrotracandramasorjñānānnahetutvamatastābhyāṃ śrītvam /
jñānānnavataśca yaśaḥ khyātirbhavatīti yaśohetutvādyaśastvamatastābhyāṃ guṇābhyāmupāsītetyādi samānam
३,१३.३
atha yo'sya pratyaṅsuṣiḥ so'pānaḥ /
sā vāk /
so'gniḥ /
tadetadbrahmavarcasamannādyamityupāsīta /
brahmavarcasyannādo bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.३ atha yo'sya pratyaṅsuṣiḥ paścimastatstho vāyuviśeṣaḥ sa mūtrapurīṣādyapanayannadho'nitītyapānaḥ sā tathā vāk /
tatsambandhāttathāgnistadetadbrahmavarcasaṃ, vṛttasvādhyāyanimittaṃ tejo brahmavarcasam /
agnisambandhādvṛttasvādhyāyasya /
annaghrasanahetutvādapānasyānnādyatvam /
samānamanyat
३,१३.४
atha yo'syodaṅsuṣiḥ sa samānaḥ /
tanmanaḥ /
sa parjanyaḥ /
tadetatkīrtiśca vyuṣṭiścetyupāsīta /
kīrtimān vyuṣṭimān bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.४ atha yo'syodaṅsuṣirudaggataḥ suṣistatsyo vāyuviśeṣaḥ so'śitapīte samaṃ nayatīti samānaḥ /
tatsambaddhaṃ mano'ntaḥkaraṇaṃ sa parjanyo vṛṣṭyātmako devaḥ parjanyanimittāścā'pa iti /
"manasā sṛṣṭā āpaśca varuṇaśca"iti śruteḥ /
tadetkīrtiśca /
manaso jñānasya kīrtihetutvāt /
ātmaparokṣaṃ vuśrutatvaṃ kīrtiḥ /
yaśaḥ svakaraṇasaṃvedyaṃ viśrutatvam /
vyuṣṭiḥ kāntirdehagataṃ lāvaṇyam /
tataśca kīrtisambhavātkīrtiśceti /
samānamanyat
३,१३.५
atha yo'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ /
sa vāyuḥ /
sa ākāśaḥ /
tadetadojaśca mahaścetyupāsīta /
ojasvī mahasvān bhavati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.५ atha yo'syordhvaḥ suṣiḥ sa udāna ā pādalādārabhyordhvamutkramaṇādutkarṣārthaṃ ca karma kurvannanitītyudānaḥ sa vāyustadādhāraścā'kāśastadetadvāyvākāśayorojohetutvādojo balaṃ mahatvācca maha iti /
samānamanyat
३,१३.६
te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ /
sa ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān vedāsya kule vīro jāyate /
pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān veda
bhāṣya ३,१३.६ te vā ete yathoktāḥ pañcasuṣisambandhātpañca brahmaṇo hārdasya puraṣā rājapuruṣā iva dvārasthāḥ svargasya hārdasya lokasya dvārapā dvārapālāḥ /
etairhi cakṣuḥśrotravāṅmanaḥprāṇairbahirmukhapravṛttairbrahmaṇo hārdasya prāptidvārāṇi niruddhani /
pratyakṣaṃ hyetadajitakaraṇatayā bāhyaviṣayāsaṅgānṛtaprarūḍhatvānna hārde brahmaṇi manastiṣṭhati /
tasmātsatyamuktamete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya dvārapā iti /
ataḥ sa ya etānevaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭānsvargasya lokasya dvārapānvedopāsta upāsanayā vaśīkaroti sa rājadvārapālānivopāsanena vaśīkṛtya tairanivāritaḥ pratipadyate svargaṃ lorka rājānamiva hārdaṃ brahma /
kiñcāsya viduṣaḥ kule vīraḥ putro jāyate vīrapuruṣasevanāt /
tasya carṇāpākaraṇena brahmopāsanapravṛttihetutvam /
tataśca svargalokapratipattaye pāramparyeṇa bhavatīti svargalokapratipattirevaikaṃ phalama
३,१३.७
atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥpṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotiḥ /
tasyaiṣā dṛṣṭiryatraitadasmiñcharīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti /
tasyaiṣā śrutiryatraitatkarṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛnoti /
tadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta /
cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१३.७ atha yadasau vidvānsvargaṃ lokaṃ vīrapuruṣasevanātpratipadyate /
yaccoktaṃ"tripādasyāmṛtaṃ divī"ti tadidaṃ liṅgena cakṣuḥśrotrendriyagocaramāpādayitavyam, yathāgnyādi dhūmādiliṅgena /
tathā hyevamevedamiti yathokte'tha dṛḍha pratītiḥ syāt /
ananyatvena ca niścaya iti /
ata āhayadato'muṣmāddivo dyulokātparaḥ paramiti liṅgavyatyayena /
jyotirdīpyate /
svayaṃprabhaṃ sadāprakāśatvāddīpyate iva dīpyata ityucyate /
agnyādivājjvalanalakṣaṇāyā dīpterasambhavāt /
viśvataḥ pṛṣṭheṣvityetasya vyākhyāna sarvataḥ pṛṣṭheṣviti /
saṃsārāduparītyarthaḥ /
saṃsāra eva hi sarvaḥ /
asaṃsāriṇa ekatvānnirbhedatvācca /
anuttameṣu tatpuruṣasamāsāśaṅkānivṛttaya āhottameṣu lokeṣviti satyalokādiṣu hiraṇyagarbhādikāryasthaparasyeśvarasyā'sannatvāducyata uttameṣu lokeṣviti /
idaṃ vāvedameva tadyadidamasminpuruṣe'ntarmadhye jyotiścakṣuḥ śrotragrāhyeṇa liṅgenoṣṇimnā śabdena cāvagamyate /
yattvacā sparśarūpeṇa gṛhyate taccakṣuṣaiva /
dṛḍhapratītikaratvāttvacaḥ /
avinābhūtatvācca rūpasparśayoḥ /
kathaṃ punastasya jyotiṣo liṅgaṃ tvagdṛṣṭigocaratvamāpadyata iti, āhayatra yasminkāle /
etaditi kriyāviśeṣaṇam /
asmiñśarīre hastenā'labhya saṃsparśenoṣṇimānaṃ rūpasahabhāvinamuṣṇasparśabhāvaṃ vijānāti /
sa hyūṣṇimā nāmarūpavyākaraṇāya dehamanupraviṣṭasya caitanyātmajyotiṣo liṅgamavyabhicārāt /
na hi jīvantamātmānamūṣṇimā vyabhicarati"uṣṇa eva jīviṣyañśīto mariṣyann" iti hi vijñāyate /
maraṇakāle ca tejaḥ parasyāṃ devatāyāmiti pareṇāvibhāgatvopagamāt /
ato'sādhāramaṃ liṅgamauṣṇyamagneriva dhūmaḥ /
atastasya parasyaiṣā dṛṣṭiḥ sākṣādiva darśanaṃ darśanopāya ityarthaḥ /
tathā tasya jyotiṣa eṣā śrutiḥ śravaṇaṃśravaṇopāyo'pyucyamānaḥ /
yatra yadā puruṣo jyotiṣo liṅgaṃ śuśrūṣati śrotamicchati tadaitatkarṇāvapigṛhyaitacchabdaḥ kriyāviśeṣaṇam /
apigṛhyāpidhāyetyartho'ṅgulibhyāṃ prorṇutya ninadamiva rathasyeva ghoṣo ninadastamiva śṛṇoti nadathuriva ṛṣabhakūjitamiva śabdo yathā cāgnerbahirjvalata evaṃ śabdamantaḥ śarīra upaśṛṇoti tadetajjyotirdṛṣṭaśrutaliṅgatvāddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta /
tathopāsanāccakṣuṣyo darśanīyaḥ śruto viśrutaśca /
yatsparśaguṇopāsananimittaṃ phalaṃ tadrūpe sampādayati cakṣuṣya iti /
rūpasparśayoḥ sahabhāvitvāt /
iṣṭatvācca darśanīyatāyāḥ /
evaṃ ca vidyāyāḥ phalamupapannaṃ syānna tu mṛdutvādisparśavattve /
ya evaṃ yathoktau guṇau veda /
svargalokapratipattistūktamadṛṣṭaṃ phalam /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१४.१
sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta /
atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati /
sa kratuṃ kurvīta
bhāṣya ३,१४.१ punastasyaiva tripādamṛtasya brahmaṇo'nantaguṇavato'nantaśakteranekabhedopāsyasya viśiṣṭaguṇaśaktimatvenopāsanaṃ vidhitsannāhasarvaṃ samastaṃ॑khalviti vākyālaṅkārārtho nipātaḥ /
idaṃ jagannāmarūpavikṛtaṃ pratyakṣādiviṣayaṃ brahmakāraṇaṃ vṛddhatamatvādbrahma /
kathaṃ sarvasya brahmatvamityata āhatajjalāniti /
tasmādbrahmaṇo jātaṃ tejobannādikrameṇa sarvam /
atastajjam /
tathā tenaiva jananakrameṇa pratilomatayā tasminneva brahmaṇi līyate tadātmatayā śliṣyata iti tallam /
tathā tasminneva sthitikāle'niti prāṇiti ceṣṭata iti /
evaṃ brahmātmatayā triṣu kāleṣvaviśiṣṭaṃ tadvyatirekeṇāgrahaṇāt /
atastadevedaṃ jagat /
yathā cedaṃ tadevaikamadvitīyaṃ tathā ṣaṣṭhe vistareṇa vakṣyāmaḥ /
yasmācca sarvamidaṃ brahma, ataḥ śānto rāgadveṣādidoṣarahitaḥ saṃyataḥ sanyattatsarvaṃ brahma tadvakṣyamāṇairguṇairupāsīta /
kathamupāsīta /
kratuṃ kurvīta kraturniścayo'dhyavasāya evameva nānyathetyavicalaḥ pratyayastaṃ kratuṃ kurvītopāsītetyanena vyavahitena sambandhaḥ /
kiṃ punaḥ kratukaraṇena kartavyaṃ prayojanam /
kathaṃ vā kratuḥ kartavyaḥ kratukaraṇaṃ cābhipretārthasiddhisādhanaṃ kathamityasyārthasya pratipādanārthamathetyādigranthaḥ /
atha khalviti hetvarthaḥ /
yasmātkratumayaḥ kratuprāyo'dhyavasāyātmakaḥ puruṣo jīvaḥ /
yathākraturyādṛśaḥ kraturasya so'yaṃ yathākraturyathādhyavasāyo yādṛṅniścayo'smiṃlloke jīvanniha puruṣo bhavati tatheto'smāddehātpretya mṛtvā bhavati /
kratvanurūpaphalātmako bhavatītyarthaḥ /
evaṃ hyetacchāsrato dṛṣṭam /
"yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram"ityādi /
yata evaṃ vyavasthā śāsradṛṣṭātaḥ sa evaṃ jānankatuṃ kurvīta yādṛśaṃ kratuṃ vakṣyāmastam /
yata evaṃ śāsraprāmāṇyādupapadyate kratvanurūpaṃ phalamataḥ sa kartavyaḥ kratuḥ
३,१४.२
manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyatto'vākyanādaraḥ
bhāṣya ३,१४.२ katham /
manomayo manaḥprāyaḥ /
manute'neneti manastatsvavṛttyā viṣayeṣu pravṛttaṃ bhavati tena manasā tanmayaḥ, tathā pravṛtta iva tatprāyo nivṛtta iva ca /
ata eva prāṇaśarīraḥ prāṇo liṅgātmā vijñānakriyāśaktidvayasaṃmīrchitaḥ /
"yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ"iti śruteḥ /
sa śarīraṃ yasya sa prāṇaśarīraḥ /
"manomayaḥ £āṇaśarīranetā"iti ca śrutyantarāt /
bhārūpaḥ /
bhā dīptiścaitanyalakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya sa bhārūpaḥ /
satyasaṅkalpaḥ /
satyā avitathāḥ saṅkalpā yasya so'yaṃ satyasaṅkalpaḥ /
na yathā saṃsāriṇa ivānaikāntikaphalaḥ saṅkalpa īśvarasyetyarthaḥ /
anṛtena mithyāphalatvahetunā pratyūḍhatvātsaṅkalpasya mithyāphalatvam /
vakṣyatyanṛtena hi pratyūḍhā iti /
ākāśātmā /
ākāśa ivā'tmā svarūpaṃ yasya sa ākāśātmā /
sarvagatatvaṃ sūkṣmatvaṃ rūpadihīnatvaṃ cā'kāśatulyateśvarasya /
sarvakarmā /
sarvaṃ viśvaṃ teneśvareṇa kriyata iti jagatsarvaṃ karmāsya sa sarvakarmā /
"sa hi sarvasya kartā"iti śruteḥ /
sarvakāmaḥ /
sarve kāmā doṣarahitā asyeti sarvakāmaḥ /
"dharmaviruddho bhūteṣu kāmo'smi"iti smṛteḥ /
nanu kāmo'smīti vacanādiha bahuvrīhistathā kāmo'smītismṛtyartho vācyaḥ /
sarvagandhaḥ /
sarve gandhāḥ sukhakarā asya so'yaṃ sarvagandhaḥ /
"puṇyo gandhaḥ pṛthivyām"iti smṛteḥ /
tathā rasā api vijñeyāḥ. apuṇyagandharasagrahaṇasya pāpmasambandhanimittatvaśravaṇāt /
"tasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca /
pāpmanā hyeṣu viddhaḥ"iti śruteḥ /
na ca pāpmasaṃsarga īśvarasya, avidyādidoṣasyānupapatteḥ /
sarvamidaṃ jagadabhyātto'bhivyāptaḥ /
atatervyāptyarthasya kartari niṣṭhā /
tathāvākyucyate'nayeti vāgvāgeva vākaḥ /
dvā vacerghañantasya karaṇe vāk /
sa yasya vidyate sa vākī na vākyavākī /
vākpratiṣedhaścātropalakṣaṇārthaḥ /
gandharasādiśravaṇādīśvarasya prāptānighrāṇādīni karaṇāni gandhādigrahaṇāya /
ato vākpratiṣedhena pratiṣidhyante tāni /
"apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ"ityādimantravarṇāt /
anādaro'saṃbhramaḥ /
aprāptaprāptau hi saṃbhramaḥ syādanāptakāmasya /
na tvāptakāmatvānnityatṛptasyeśvarasya saṃbhramo'sti kvacit
३,१४.३
eṣa ma ātmā antarhṛdaye'ṇīyān vrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvā /
eṣa ma ātmā antarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān divo jyāyānebhyo lokebhyaḥ
bhāṣya ३,१४.३ eṣa yathoktaguṇo me mamā'tmāntarhṛdaye hṛdayapuṇḍarīkasyāntarmadhye'ṇīyānaṇutaro vrīhervā yavādvetyādyatyantasūkṣmatvapradarśanārtham /
śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādveti paricchinnaparimāṇādaṇīyānityukte'ṇuparimāṇatvaṃ prāptamāśaṅkyātastatpratiṣedhāyā'rabhate eṣa ma ātmāntarhṛdaye jyāyānpṛthivyā ityādinā /
jyāyaḥparimāṇācca jyāyastvaṃ darśayannanantaparimāṇatvaṃ darśayati
३,१४.४
sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyatto'vākyanādaraḥ /
eṣa ma ātmā antarhṛdaye /
etadbrahma /
etamitaḥ pretyābhisaṃbhavitā asmīti yasya syādaddhā na vicikitsā asti /
iti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ
bhāṣya ३,१४.४ manomaya ityādinā jyāyānebhyo lokebhya ityantena yathoktaguṇalakṣaṇa īśvaro dhyeyo na tu tadguṇaviśiṣṭa eva yathā rājapuruṣamānaya citraguṃ vetyukte na viśeṣaṇaśyāpyānayane vyāpriyate tadvadihāpīti prāptamatastannivṛttyartha sarvakarmetyādi punarvacanam /
tasmānmanomayatvādiguṇaviśiṣṭa eveśvaro dhyeyaḥ /
ata eva ṣaṣṭhasaptamayoriva tattvamasyātmaivedaṃ sarvamiti neha svārājye'bhiṣiñcati /
eṣa ma ātmaitadbrahmaitamitaḥ pratyābhisambhavitāsmīti liṅgānna tvātmaśabdena pratyagātmaivocyate /
mameti ṣaṣṭhyāḥ sambandhārthapratyāyakatvādetamabhisambhavitāsmīti ca karmakartṛtvanirdeśāt /
nanu ṣaṣṭhe'pyatha sampatsya iti satsampatteḥ kālāntaritatvaṃ darśayati /
na, ārabdhasaṃskāraśeṣasthityarthaparatvātna kālāntaritārthatā /
anyathā tattvamasītyetasyārthasya bādhaprasaṅgāt /
yadyapyātmaśabdasya pratyagarthatvaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti ca prakṛtameṣa ma ātmāntarhṛdaya etadbrahmetyucyate tathāpyantardhānamīṣadaparityajyaivaitamātmānamito'smāccharīrātpretyābhisambhavitāsmītyuktam /
yathākraturūpasyā'tmanaḥ pratipattāsmīti yasyaivaṃvidaḥ syādbhavedaddhā satyamevaṃ syāmahaṃ pretya evaṃ na syāmiti na ca vicikitsāstītyetasminnarthe kratuphalasambandhe sa tathaiveśvarabhāvaṃ pratipadyate vidvānityetadāha smoktavānkila śāṇḍalyo nāmarṣiḥ /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१५.१
antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati /
diśo hyasya sraktayo dyaurasyottaraṃ bilam /
sa eṣa kośo vasudhānastasmin viśvamidaṃ śritam
bhāṣya ३,१५.१ asya kule vīro jāyata ityuktam /
na vīrajanmamātraṃ pitustrāṇāya /
"tasmātputramanuśṣṭaṃ lokyamāhuḥ"iti śrutyantarāt /
atastaddīrghāyuṣṭvaṃ kathaṃ syādityevamarthaṃ kośavijñānārambhaḥ /
abhyarhitavijñānavyāsaṅgādanantarameva noktaṃ tadidānīmevā'rabhyateantarikṣamudaramantaḥsuṣiraṃ yasya so'yamantarikṣodaraḥ kośaḥ kośa ivānekadharmasādṛśyātkośaḥ /
sa ca bhūmibudhno bhūmirbudhno mūlaṃ yasya sa bhūmibudhno na jīryati na vinaśyati trailokyātmakatvāt /
sahasrayugakālāvasthāyī hi saḥ /
diśo hyasya sarvāḥ sraktayaḥ koṇāḥ /
dyaurasya kośasyottaramūrdhvaṃ bilaṃ sa eṣa yathoktaguṇaḥ kośo vasudhāno vasu dhīyate'sminprāṇināṃ karmaphalākhyamato vasudhānaḥ /
yasminnantarviśvaṃ samastaṃ prāṇikarmaphalaṃ saha tatsādhanairidaṃ yadgṛhyate pratyakṣādipramāṇaiḥ śritamāśritaṃ sthitamityarthaḥ
३,१५.२
tasya prācī digjuhūrnāma /
sahamānā nāma dakṣiṇā /
rājñī nāma pratīcī /
subhūtā nāmodīcī /
tāsāṃ vāyurvatsaḥ /
sa ya etamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi /
so'hametamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda /
mā putrarodaṃ rudam
bhāṣya ३,१५.२ tasyāsya prācī digprāggato bhāgo juhūrnāma juhvatyasyāṃ diśi karmiṇaḥ prāṅmukhāḥ santa iti juhūnami /
sahamānā māna sahante'syāṃ pāpakarmaphalāni yamapuryāṃ prāṇina iti sahamānā nāma dakṣiṇādik /
tathā rājñī nāma pratīcī paścimā digrājñī rājñā varuṇenādhiṣṭhitā sandhyārāgayogādvā /
subhūtā nāma bhūtimadbhirīśvarakuberādibhiradhiṣṭhitatvātsubhūtā nāmodīcī /
tāsāṃ diśāṃ vāyurvatso digjatvādvāyoḥ /
"purovāta"ityādidarśanāt /
sa yaḥ kaścitputradīrghajīvitarthyevaṃ yathoktaguṇaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsamamṛtaṃ veda sa na putrarodaṃ putranimittaṃ rodanaṃ na roditi putro na mriyata ityarthaḥ /
yata evaṃ viśiṣṭaṃ kośadigvatsaviṣayaṃ vijñānamataḥ so'haṃ putrajīvitārthyevametaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda jāne /
ato mā putrarodaṃ rudaṃ mā rudaṃ putramaraṇanimittam /
putrorodo mama mā bhūdityarthaḥ
३,१५.३
ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye'munāmunāmunā /
prāṇaṃ prapadye'munāmunāmunā /
bhūḥ prapadye'munāmunāmunā /
bhuvaḥ prapadye'munāmunāmunā /
svaḥ prapadye'munāmunāmunā
bhāṣya ३,१५.३ ariṣṭamavināśinaṃ kośaṃ yathoktaṃ prapadye prapanno'smi putrāyuṣe /
amunāmunāmuneti trirnāma gṛhṇāti putrasya /
tathā prāṇaṃ prapadye'munāmunāmunā, bhūḥ prapadye'munāmunāmunā bhuvaḥ prapadye'munāmunāmunā svaḥ prapadye'munāmunāmunā, sarvatra prapadya iti trinami gṛhṇāti punaḥ punaḥ
३,१५.४
sa yadavocaṃ prāṇaṃ prapadya iti /
prāno vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiṃca /
tameva tatprāpatsi
bhāṣya ३,१५.४ sa yadavocaṃ prāṇaṃ prapadya iti vyākhyānārthamupanyāsaḥ /
prāṇo vā idaṃsarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ jagat /
"yathā vārānābhāv" iti vakṣyati /
atastameva sarvaṃ tattena prāṇaprapadanena prāpatsi prapanno'bhavam
३.१५.५ atha yadavīcaṃ bhūḥ prapadya iti pṛthivīṃ prapadye'ntarikṣaṃ prapadye divaṃ prapadya ityeva tadavocam
bhāṣya ३,१५.५
tathā bhūḥ prapadya iti trīṃllokānbhūrādīnprapadya iti tadavocam
३,१५.६
atha yadavocaṃ bhuvaḥ prapadya ityagniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ityeva tadavocam
bhāṣya ३,१५.६ atha yadavocaṃ bhuvaḥ prapadya ityagnyādīnprapadya iti tadavocam
३,१५.७
atha yadavocaṃ svaḥ prapadya ityṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ityeva tadavocam
bhāṣya ३,१५.७ atha yadavocaṃ svaḥ prapadya ityṛgvedādīnprapadya ityeva tadavocamiti /
upariṣṭānmantrāñjapettataḥ pūrvoktamajaraṃ kośaṃ sadigvatsaṃ yathāvaddhyātvā dvirvacanamādarārtham
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१६.१
puruṣo vāva yajñaḥ /
tasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tatprātaḥsavanam /
caturviṃśatyakṣarā gāyatrī /
gāyatraṃ prātaḥsavanam /
tadasya vasavo'nvāyattāḥ /
prāṇā vāva vasavaḥ /
ete hīdaṃ sarvaṃ vāsayanti
bhāṣya ३,१६.१ putrāyuṣa upāsanamuktaṃ japaśca /
athedānīmātmano dīrghajīvanāyedamupāsanaṃ japaṃ ca vidadhadāha /
jīvanhi svayaṃ putrādiphalena yujyate nānyathā ityata ātmānaṃ yajñaṃ sampādayatipuraṣaḥ puruṣo jīvanaviśiṣṭaḥ kāryakaraṇasaṅghāto yathāprasiddha eva /
vāvaśabdo'vadhāraṇārthaḥ /
puraṣa eva yajña ityarthaḥ /
tathā hi sāmānyaiḥ sampādayati yajñatvam /
katham /
tasya puruṣasya yāni caturviṃśativarṣāṇyāyuṣastatprātaḥsavanaṃ yajñasya /
kena sāmānyenetyāhacaturviṃśatyakṣarā gāyatro chando gāyatraṃ gāyatrīchandaskaṃ hi vidhiyajñasya prātaḥsavanam /
ataḥ prātaḥsavanasampannena caturviṃśativarṣāyuṣā yuktaḥ puruṣaḥ /
ato vidhiyajñasādṛśyādyajñaḥ /
tathottarayorapyāyuṣoḥ savanadvayasampattisriṣṭubjagatyakṣarasaṃkhyāsāmānyato vācyā /
kiñca tadasya puruṣayajñasya prātaḥsavanaṃ vidhiyajñasyeva vasavo devā anvāyattā anugatāḥ /
savanadevatātvena svāmina ityarthaḥ /
puruṣayajñe'pi vidhiyajña ivāgnyādayo vasavo devāḥ prāptā ityato viśinaṣṭiprāṇā vāva vasavo vāgādayo vāyavaśca /
tehi yasmādidaṃ puruṣādiprāṇijātamete vāsayanti /
prāṇeṣu hi dehe vatsatu sarvamida vasati nānyathā /
ityato vasanādvāsanācca vasavaḥ
३,१६.२
taṃ cedetasmin vayasi kiṃcidupatapetsa brūyāt /
prāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinaṃ savanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyeti /
uddhaiva tata etyagado ha bhavati
bhāṣya ३,१६.२ taṃ cedyajñasampāditametasminprātaḥ savanasampanne vayasi kiñcidvyādhyādi maraṇaśaṅkāraṇamupatapedduḥkhamutpādayetsa tadā yajñasampādī puruṣa ātmānaṃ yajñaṃ manyamāno brūyājjapedityarthaḥ imaṃ mantraṃ he prāṇā vasava adaṃ me prātaḥ savanaṃ mama yajñasya vartate tanmādhyandinaṃ savanamanusantanuteti mādhyandinena savanenā'yuṣā sahitamekībhūtaṃ santataṃ kurutetyarthaḥ /
māhaṃ yajño yuṣmākaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ prātaḥsavaneśānāṃ madhye vilopsīya vilupyeya vicchidyeyetyarthaḥ /
itiśabdo mantraparisamāptyarthaḥ /
sa tena japena dhyānena ca tatastasmādupatāpādudetyudgacchati /
udgamya vimuktaḥ sannagado hānupatāpo bhavatyeva
३,१६.३
atha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇi tanmādhyaṃdinaṃ savanam /
catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup /
traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam /
tadasya rudrā anvāyattāḥ /
prāṇā vāva rudrāḥ /
ete hīdaṃ sarvaṃ rodayanti
bhāṣya ३,१६.३ atha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇītyādi samānam /
rudanti rodayantīti prāṇā rudrāḥ /
krūrā hi te madhyamevayasyato rudrāḥ
३,१६.४६
taṃ cedetasmin vayasi kiṃcidupatapetsa brūyāt /
prāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tṛtīyasavanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ rudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyeti /
uddhaiva tata etyagado ha bhavati
atha yānyaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi tattṛtīyasavanam /
aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī /
jāgataṃ tṛtīyasavanam /
tadasyādityā anvāyattāḥ /
prāṇā vāvādityāḥ /
ete hīdaṃ sarvamādadate
taṃ cedetasmin vayasi kiṃcidupatapetsa brūyāt /
prāṇā ādityā idaṃ me tṛtīyasavanamāyuranusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāmādityānāṃ madhye yajño vilopsīyeti /
uddhaiva tata etyagado haiva bhavati
bhāṣya ३,१६.४६ tathā'dityāḥ prāṇāḥ /
te hīdaṃ śabdādijātamādadate'ta ādityāstṛtīyasavanamāyuḥ ṣoḍaśottaravarṣaśataṃ samāpayatānusantanuta yajñaṃ samāpayatetyarthaḥ /
samānamanyat
३,१६.७
etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareyaḥ /
sa kiṃ ma etadupatapasi yo'hamanena na preṣyāmiti /
sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatamajīvat /
pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१६.७ niścitā hi vidyā phalāyetyetaddarśayannudāharatietadyajñadarśanaṃ ha sma vai kila tadvidvānāha mahidāso nāmataḥ /
itarāyā apatyamaitareyaḥ /
kiṃ kasmānme mamaitadupatapanamupatapasi sa tvaṃ he roga yo'haṃ yajño'nena tvatkṛtenopatāpena na preṣyāmi na mariṣyāmyato vṛthā tava śrama ityarthaḥ /
ityevamāha smeti pūrveṇa sambandhaḥ /
sa evaṃniścayaḥ sanṣoḍaśaṃ varṣaśatamajīvat /
anyo'pyevaṃniścaḥ ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ prajīvati ya evaṃ yathoktaṃ yajñasampādanaṃ veda jānāti sa ityarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१७.१
sa yadaśiśiṣati yatpipāsati yanna ramate tā asya dīkṣāḥ
bhāṣya ३,१७.१ sa yadaśiśiṣatotyādiyajñasāmānyanirdeśaḥ puruṣasya pūrveṇaiva sambadhyate /
yadaśiśiṣatyaśitumicchati /
tathā pipāsati pātumicchati /
yanna ramata iṣṭādyaprāptinimittaṃ yadaivañjātīyakaṃ duḥkhamanubhavati tā asya dīkṣāḥ /
duḥkhasāmānyādvidhiyajñasyeva
३,१७.२
atha yadaśnāti yatpibati yadramate tadupasadaireti
bhāṣya ३,१७.२ atha yadaśnāti yatpibati yadramate ratiṃ cānubhavatīṣṭādisaṃyogāttadupasadaiḥ samānatāmeti /
upasadāṃ ca payovratatvanimittaṃ sukhamasti /
alpabhojanīyāni cāhānyāśvāsannānīti praśvāso'to'śanādīnāmupasadāṃ ca sāmānyam
३,१७.३
atha yaddhasati yajjakṣati yanmaithunaṃ carati stutaśastraireva tadeti
bhāṣya ३,१७.३ atha yaddhasati yajjakṣati bhakṣayati yanmaithunaṃ carati stutaśasraireva tatsamānatāmeti /
śabdavattvasāmānyāt
३,१७.४
atha yattapo dānamārjavamahiṃsā satyavacanamiti tā asya dakṣiṇāḥ
bhāṣya ३,१७.४ atha yattapo dānamārjavamahiṃsā satyavacanamiti tā asya dakṣiṇāḥ /
dharmapuṣṭikaratvasāmānyāt
३,१७.५
tasmādāhuḥ soṣyatyasoṣṭeti /
punarutpādanamevāsya tat /
maraṇamevāvabhṛthaḥ
bhāṣya ३,१७.५ yasmācca yajñaḥ puraṣastasmāttaṃ janayiṣyati mātā yadā tadā'huranye soṣyatīti tasya mātaraṃ yadā ca prasūtā bhavati tadāsoṣṭa pūrṇiketi vidhiyajña iva soṣyati somaṃ devadatto'soṣṭa somaṃ yajñadatta iti, ataḥ śabdasāmānyādvā puruṣo yajñaḥ /
punarutpādanamevāsya tatpuruṣākhyasya yajñasya yatsoṣyatyasoṣṭeti śabdasambandhitvaṃ vidhiyajñasyeva /
kiñca tanmaraṇamevāsya puruṣayajñasyāvabhṛthaḥ samāptisāmānyāt
३,१७.६
taddhaitadghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovāca /
apipāsa eva sa babhūva /
so'ntavelāyāmetattrayaṃ pratipadyetākṣitamasyacyutamasi prāṇasaṃśitamasīti /
tatraite dve ṛcau bhavataḥ
bhāṣya ३,१७.६ taddhaitadyajñadarśanaṃ ghoro nāmata āṅgiraso gotrataḥ kṛṣṇāya devakīputrāya śiṣyāyokatvovāca tadetattrayamityādivyavahitena sambandhaḥ /
sa caitaddarśanaṃ śrutvāpipāsa evāmyābhyo vidyābhyo babhūva /
itthaṃ ca viśiṣṭeyaṃ vidyā yatkṛṣṇasya devakīputrasyānyāṃ vidyāṃ prati tṛḍvicchedakarīti puruṣayajñavidyāṃ stauti /
ghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāyoktvemāṃ vidyāṃ kimuvāceti tadāhasa evaṃ yathoktayajñavidantavelāyāṃ maraṇakāla etanmantratrayaṃ pratipadyeta japedityarthaḥ /
kiṃ tadakṣitamakṣīṇamakṣataṃ vāsītyekaṃ yajuḥ sāmarthyādādityasthaṃ prāṇaṃ caikīkṛtyā'ha /
tathā tamevā'hācyutaṃ svarūpādapracyutamasīti dvitīyaṃ yajuḥ /
prāṇasaṃśitaṃ prāṇaśca sa saṃśitaṃ samyaktanūkṛtaṃ ca sūkṣmaṃ tattvamasīti tṛtīyaṃ yajuḥ /
tatraitasminnarthe vidyāstutipare dve ṛcau mantrau bhavato na japārthe /
trayaṃ pratipadyeteti tritvasaṃkhyābādhanāt /
pañcasaṃkhyā hi tadā syāt
३,१७.७
āditpratnasya retasaḥ /
udvayaṃ tamasaspari /
jyotiḥ paśyanta uttaram /
svaḥ paśyanta uttaram /
devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamamiti jyotiruttamamiti
bhāṣya ३,१७.७ ādidityatrā'kārasyānubandhastakāro'narthaka icchabdaśca /
pratnasya cirantanasya purāṇasyetyarthaḥ /
retasaḥ kāraṇasya bījabhūtasya jagataḥ sadākhyasya jyotiḥ prakāśaṃ paśyanti /
āśabda utsṛṣṭānubandhaḥ paśyantītyanena sambadhyate /
kiṃ tajjayotiḥ paśyanti /
vāsaramaharahariva tatsarvato vyāptaṃ brahmaṇo jyotiḥ /
nivṛttacakṣuṣo brahmavido brahmacaryādinivṛttisādhanaiḥ śuddhāntaḥkaraṇā ā samantato jyotiḥ paśyantītyarthaḥ /
paraḥ paramiti liṅgavyatyayena, jyotiṣparatvāt /
yadidhyate dīpyate divi dyotanavati pasminbrahmaṇi vartamānam /
yena jyotiṣeddhaḥ savitā tapati candramā bhāti vidyudvidyotate grahatārāgaṇā vibhāsante /
kiñcānyo mantradṛgāha yathoktaṃ jyotiḥ paśyan /
udvayaṃ tamaso'jñānalakṣaṇātpari parastāditi śeṣaḥ /
tamaso vāpanetṛ yajjayotiruttaramādityasthaṃ paripaśyanto vayamudaganmeti vyavahitena sambandhaḥ /
tajjyotiḥ svaḥ svamātmīyamasmaddhṛdi sthitam /
ādityasthaṃ ca tadekaṃ jyotiḥ /
yaduttaramutkṛṣṭataramūrdhvataraṃ vāparaṃ jyotirapekṣya paśyanta udaganma vayam /
kamudaganmetyāha /
devaṃ dyotanavantaṃ devatrā deveṣu sarveṣu sūryaṃ rasānāṃ raśmīnāṃ prāṇānāṃ ca jagata īraṇātsūryastamudaganma gatavanto jyotiruttamaṃ sarvajyotirbhya utkṛṣṭatamamaho prāptā vayamityarthaḥ /
idaṃ tajjyotiryadṛgbhyāṃ stutaṃ yadyajustrayeṇa prakāśitam /
dvirabhyāso yajñakalpanāparisamāptyarthaḥ
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१८.१
mano brahmetyupāsīta /
ityadhyātmam /
athādhidaivatam /
ākāśo brahma /
ityubhayamādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca
bhāṣya ३,१८.१ manomaya īśvara ukta ākāśātmeti ca brahmaṇo guṇaikadeśatvena /
athedānīṃ mana ākāśayoḥ samastabrahmadṛṣṭividhānārtha ārambho mano brahmetyādi /
mano manute'nenetyantaḥkaraṇaṃ tadbrahma paramityupāsīteti etadātmaviṣayaṃ darśanamadhyātmam /
athādhidaivataṃ devatāviṣayamidaṃ vakṣyāmaḥ /
ākāśo brahmetyupāsīta /
evamabhuyamadhyātmamadhidaivataṃ cobhayaṃ brahmadṛṣṭiviṣayamādiṣṭamupadiṣṭaṃ bhavati /
ākāśamanasoḥ sūkṣmatvāt /
manasopalabhyatvācca brahmaṇo yogyaṃ mano brahmadṛṣṭeḥ /
ākāśaśca sarvagatatvātsūkṣmatvādupādhihīnatvācca
३,१८.२
tadetaccatuṣpādbrahma /
vākpādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pādaḥ /
ityadhyātmam /
athādhidaivatam /
agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ /
ityubhayamevādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca
bhāṣya ३,१८.२ tadetanmana ākhyaṃ catuṣpādbrahma, catvāraḥ pādā asyeti /
kathaṃ catuṣpāttvaṃ manaso brahmaṇa ityāhavākprāṇaścakṣuḥ śrotramityete pādā ityadhyātmam /
athādhidaivatamākāśasya brahmaṇo'gnirvāyurādityo diśa ityete /
evamubhayameva catuṣpādbrahmā'diṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ caivādhidaivataṃ ca
३,१८.३
vāgeva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
so'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca /
bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१८.३ tatra vāgeva manaso brahmaṇaścaturthaḥ pāda itarapādatrayāpekṣayā /
vācā hi pādeneva gavādi vaktavyaviṣayaṃ prati pratiṣṭhati /
ato manasaḥ pāda iva vāk /
tathā prāṇo ghrāṇaḥ pādaḥ /
tenāpi gandhaviṣayaṃ prati caṅkramati /
tathā cakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pāda ityevamadhyātmaṃ catuṣpāttavaṃ manaso brahmaṇaḥ /
athādhidaivatamagnivāyvādityadiśa ākāśasya brahmaṇa udāra iva goḥ pādā vilagnā upalabhyante /
tena tasyā'kāśasyāgnyādayaḥ pādā ucyante /
evamubhayamadhyātmaṃ caivādhidaivataṃ catuṣpādādiṣṭaṃ bhavati /
tatra vāgeva manaso brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
so'gninādhidaivatena jyotiṣā bhāti ca dīpyate tapati ca santāpaṃ cauṣṇyaṃ karoti /
athavā tailaghṛtādyāgneyāśaneneddhā vāgbhāti ca tapati ca vadanāyotsāhavatī syādityarthaḥ /
vidvatphalaṃ bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ yathoktaṃ vedaḥ
३,१८.४६
prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca /
bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda
cakṣureva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca /
bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda
śrotrameva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
sa digbhirjyotiṣā bhāti ca tapati ca /
bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda
bhāṣya ३,१८.४,५,६ tathā prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
sa vāyunā gandhāya bhāti ca tapati ca /
tatā cakṣurādityena rūpagrahaṇāya śrotraṃ digbhiḥ śabdagrahaṇāya /
vidyāphalaṃ samānaṃ sarvatra brahmasampattiradṛṣṭaṃ phalaṃ ya evaṃ veda /
dviruktirdarśanasamāptyarthā
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyāṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
३,१९.१
ādityo brahmetyādeśaḥ /
tasyopavyākhyānam /
asadevedamagra āsīt /
tatsadāsīt /
tatsamabhavat /
tadāṇḍaṃ niravartata /
tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayata /
tannirabhidyata /
te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām
bhāṣya ३,१९.१ ādityo brahmaṇaḥ pāda ukta iti tasminsakalabrahmadṛṣṭyarthamidamārabhyateādityo brahmetyādeśa upadeśastasyopavyākhyānaṃ kriyate stutyartham /
asadavyakṛtanāmarūpamidaṃ jagadaśeṣamagre prāgavasthāyāmutpatterāsīnna tvasadeva /
kathamasataḥ sajjāyetetyasatkāryatvasya pratiṣedhāt /
nanvihāsadeveti vidhānādvikalpaḥ syāt /
na, kriyāsviva vastuni vikalpānupapatteḥ /
kathaṃ tarhīdamasadeveti /
nanvavocāmāvyākṛtanāmarūpatvādasadivāsaditi /
nanvevaśabdo'vadhāraṇārthaḥ /
satyamevaṃ, na tu sattvābhāvamavadhārayati /
kiṃ tarhi?vyākṛtanāmarūpābhāvamavadhārayati nāmarūpavyākṛtaviṣaye sacchabdaprayogo dṛṣṭaḥ /
tacca nāmarūpavyākaraṇamādityāyattaṃ prāyaśo jagataḥ tadabhāve hyandhaṃ tama idaṃ na prajñāyeta kiñcanetyatastatstutipare vākye sadapīdaṃ rājñaḥ kulaṃ sarvaguṇasampanne pūrṇavarmaṇi rājanyasatīti tadvat /
na ca sattvamasattvaṃ veha jagataḥ pratipipādayiṣitamādityo brahmetyādeśaparatvāt /
upasaṃhariṣyatyanta ādityaṃ brahmetyupāsta iti /
tatsadāsīttadasacchabdavācyaṃ prāgutpatteḥ stimitamanispandamasadiva satkāryābhimukhamīṣadupajātapravṛtti sadāsīttato labdhaparispandaṃ tatsamabhavadalpataranāmarūpavyākaraṇenāṅkurībhūtami va bījam /
tato'pi krameṇa sthūlībhavattadadbhya āṇḍaṃ samavartata saṃvṛttam /
āṇḍamiti dairdhyaṃ chāndasam /
tadaṇḍaṃ saṃvatsarasya kālasya prasiddhasya mātrāṃ parimāṇamabhinnasvarūpamevāśayata sthitaṃ babhūva /
tattataḥ saṃvatsaraparimāṇātkālādūrdhvaṃ nirabhidyata nirbhinnaṃ vayasāmivāṇḍam /
tasya nirbhinnasyāṇḍasya kapāle dve rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatāṃ saṃvṛtte
३,१९.२
tadyadrajataṃ seyaṃ pṛthivī /
yatsuvarṇaṃ sā dyauḥ /
yajjarāyu te parvatāḥ /
yadulbaṃ (sa) samegho nīhāraḥ /
yā dhamanayastā nadyaḥ /
yadvāsteyamudakaṃ sa samudraḥ
bhāṣya ३,१९.२ tattayoḥ kapālayoryadrajataṃ kapālamāsītseyaṃ pṛthivī pṛthivyupalakṣitamadho'ṇḍakapālamityarthaḥ /
yatsuvarṇaṃ kapālaṃ sā dyaurdyulokopalakṣitamūrdhvaṃ kapālamityarthaḥ /
yajjarāyu garbhapariveṣṭanaṃ sthūlamaṇḍasya dviśakalībhāvakāla āsītte parvatā babhūvuḥ /
yadulvaṃ sūkṣmaṃ garbhapariveṣṭanaṃ tatsaha medyaiḥ samegho nīhāro'vaśyāyo babhūvetyarthaḥ /
yā garbhasya jātasya dehe dhamanayaḥ śirāstā nadyo babhūvuḥ /
yattasya bastau bhavaṃ vāsteyamudakaṃ sa samudraḥ
३,१९.३
atha yattadajāyata so'sāvādityaḥ /
taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo'nūdatiṣṭhantsarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ /
tasmāttasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ
bhāṣya ३,१९.३ atha yattadajāyata garbharūpaṃ tasminnaṇḍe so'sāvādityastamādityaṃ jāyamānaṃ ghoṣāḥ śabdā ulūlava urūravo vistīrṇaravā udatiṣṭhannutthitavanta īśvarasyeveha prathamaputrajanmani sarvāṇi ca sthāvarajaṅgamāni bhūtāni sarve ca teṣāṃ bhūtānāṃ kāmāḥ kāmyanta iti viṣayāḥ strīvasrānnādayaḥ /
yasmādādityajanmanimittā bhūtakāmotpattistasmādadyatve'pi tasyā'dityasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ pratyastagamanaṃ ca pratyathavā punaḥ punaḥ pratyāgamanaṃ pratyāyanaṃ tatprati tannimittīkṛtyetyarthaḥ /
sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā ghoṣā ulūlavaścānūttiṣṭhanti /
prasiddhaṃ hyetadudayādau savituḥ
३,१९.४
sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahmetyupāste /
abhyāśo ha yadenaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran
bhāṣya ३,१९.४ sa yaḥ kaścidetamevaṃ yathoktamahimānaṃ vidvānsannādityaṃ brahmetyupāste sa tadbhāvaṃ pratipadyata ityarthaḥ /
kiñca dṛṣṭaṃ phalamabhyāśaḥ kṣipraṃ tadvido yaditi kriyāviśeṣaṇamenamevaṃvidaṃ sādhavaḥ /
śobhanā ghoṣāḥ /
sādhutvaṃ ghoṣādīnāṃ yadupabhoge pāpānubandhābhāvaḥ /
ā ca gaccheyurāgaccheyuścopa ca nimreḍerannupanimreḍeraṃśca na kevalamāgamanamātraṃ ghoṣāṇāmupasukhayeyuścopasukhaṃ ca kuryarityarthaḥ /
dvirabhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ ādarārthaśca
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyaikonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
iti cchāndogyopaniṣadbrāhmaṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ
caturtho'dhyāyaḥ
४,१.१
jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa /
sa ha sarvata āvasathānmāpayāṃ cakre sarvata eva me'nnamatsyantīti
bhāṣya ४,१.१ vāyuprāṇayorbrahmaṇaḥ pādadṛṣṭyadhyāsaḥ purastādvarṇitaḥ /
athedānīṃ tayoḥ sākṣādbrahmatvenopāsyatvāyottaramārabhyate /
sukhāvabodhārthā'khyāyikā, vidyādānagrahaṇavidhipradarśanārthā ca śraddhānnadānānuddhatatvādīnāṃ ca vidyāprāpti sādhanatvaṃ pradarśyata ākhyāyikayā /
jānaśrutirjanaśrutasyāpatyam /
haḥ aitihyārthaḥ /
putrasya pautraḥ pautrāyaṇaḥ sa eva śraddhādeyaḥ śraddhāpuraḥsarameva brāhmaṇādibhyo deyamasyeti śraddhādeyaḥ /
bahudāyī prabhūtaṃ dātuṃ śīlamasyeti bahudāyī /
bahupākyo bahu paktavyamahanyahani gṛhe yasyāsaubahupākyaḥ /
bhojanārthibhyo bahvasya gṛhe'nnaṃ pacyata ityarthaḥ /
evaṅguṇasampanno'sau jānaśrutiḥ pautrāyaṇo viśiṣṭe deśe kāle ca kasmiṃścidāsa babhūva /
sa ha sarvataḥ sarvāsu dikṣu grāmeṣu nagareṣu cā'vasathānetya vasanti yeṣvityāvasathāstānmāpayāñcakre kāritavānityarthaḥ /
sarvata eva me mamānnaṃ teṣvāvasatheṣu vasanto'tsyanti bhokṣyanta ityevamabhiprāyaḥ
४,१.२
atha ha haṃsā niśāyāmatipetuḥ /
taddhaivaṃ haṃso haṃsamabhyuvāda /
ho ho'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātataṃ tanmā prasāṅkṣīstattvāṃ mā pradhākṣīriti
bhāṣya ४,१.२ tatraivaṃ sati rājani tasmindharmakāle harmyatalasthe'tha ha haṃsā niśāyāṃ rātrāvatipetuḥ /
ṛṣayo devatā vā rājño'nnadānaguṇaistoṣitāḥ santo haṃsārūpā bhūtvā rājño darśanagocare'tipetuḥ /
tattasminkāle teṣāṃ patatāṃ haṃsānāmekaḥ pṛṣṭhataḥ patannagrataḥ patantaṃ haṃsamabhyuvādābhyuktavānho ho'yīti bho bho iti sambodhya bhallākṣa bhallākṣetyādaraṃ darśayan yathā paśya paśyā'ścaryamiti tadvat /
bhallākṣeti mandadṛṣṭitvaṃ sūcayannāha /
athavā samyagbrahmadarśanābhimānavattvāttasyāsakṛdupālabdhastena pīḍyamāno'marṣitayā tatsūcayati bhallākṣeti /
jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ tulyaṃ divā dyulokena jyotiḥ prabhāsvaramannadānādijanitaprabhāvajamātataṃ vyāptaṃ dyulokaspṛgityarthaḥ /
divāhnā vā samaṃ jyotirityetat /
tanmā prasāṅkṣīḥ sañjanaṃ saktiṃ tena jyotiṣā sambandhaṃ mā kārṣīrityarthaḥ /
tatprasañjanena tajjyotistvā tvāṃ mā pradhākṣīrmā dahatvityarthaḥ puruṣavyatyanena mā pradhākṣīditi
४,१.३
tamu ha paraḥ pratyuvāca kaṃ vara enametatsantaṃ sayugvānamiva raikvamāttha iti /
yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti
bhāṣya ४,१.३ tamevamuktavantaṃ para itaro'gragāmī pratyuvācāre nikṛṣṭo'yaṃ rājā varākastaṃ kamu enaṃ santaṃ kena māhātmyena yuktaṃ santamiti kutsayatyenamevaṃ sabahumānametadvacanamāttha raikvamiva, sayugvānaṃ saha yugvanā gantryā vartata iti sayugvā raikvaḥ /
tamivā'tthainam /
ananurūpamasminnayuktamīdṛśaṃ vaktuṃ raikva ivetyabhiprāyaḥ /
itaraścā'hayo nu kathaṃ tvayocyate sayugvā raikva ityuktavantaṃ bhallākṣa āha śṛṇu yathā sa raikvaḥ
४,१.४
yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiṃca prajāḥ sādhu kurvanti /
yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti
bhāṣya ४,१.४ yathā loke kṛtāyaḥ kṛto nāmāyo dyūtasamaye prasiddhaścaturaṅkaḥ sa yadā jayati dyūte pravṛttānāṃ tasmai vijitāya tadarthamitare tridvyekāṅkā adhare'yāstretādvāparakalināmānaḥ saṃyanti saṃgacchante'ntarbhavanti /
caturaṅke kṛtāye tridvyekāṅkānāṃ vidyamānatvāttadantarbhavantītyarthaḥ /
yathāyaṃ dṛṣṭānta evamenaṃ raikvaṃ kṛtāyasthānīyaṃ tretādyāyasthānīyaṃ sarvaṃ tadabhisametyantarbhavati raikve /
kiṃ tadyatkiñca loke sarvāḥ prajāḥ sādhu śobhanaṃ dharmajātaṃ kurvanti tatsarvaṃ raikvasya dharme'ntarbhavati /
tasya ca phale sarvaprāṇidharmaphalamantarbhavatītyarthaḥ /
tathānyo'pi kaścidyastadvedyaṃ veda /
kiṃ tadyadvedyaṃ sa raikvo veda /
tadvedyamanyo'pi yo veda tamapi sarvaprāṇidharmajātaṃ tatphalaṃ ca raikvamivābhisametītyanuvartate /
sa evaṃbhūto mayā vidvānetadikta evamukto raikvavatsa eva kṛtāyasthānīyo bhavatītyabhiprāyaḥ
४,१.५६
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva /
sa ha saṃjihāna eva kṣattāramuvācāṅgāre ha sayugvānamiva raikvamāttheti /
yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti
yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiṃca prajāḥ sādhu kurvanti /
yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti
bhāṣya ४,१.५,६ tadu ha tadetadīdṛśaṃ haṃsavākyamātmanaḥ kutsārūpamanyasya viduṣo raikvādeḥ praśaṃsārūpamupaśuśrāva śrutavānharmyatalastho rājā jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ /
tacca haṃsavākyaṃ smaranneva paunaḥ punyena rātriśeṣamativāhayāmāsa /
tataḥ sa bandibhī rājā stutiyuktābhirvāgbhiḥ pratibodhyamāna uvāca kṣattāraṃ saṃjihāna eva śayanaṃ nidrāṃ vā parityajanneva he'ṅga vatsāre sa sayugvānamiva raikvamāttha kiṃ mām /
sa eva stutyarhe nāhamityabhiprāyaḥ /
athavā sayugvānaṃ raikvamāttha gatvā mama taddidṛkṣā॑tadevaśabdo'vadhāraṇārtho'narthako vā vācyaḥ /
sa ca kṣattā pratyuvāca raikvānayanakāmo rājño'bhiprāyajño yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti, rājñaivaṃ cokta ānetuṃ taccihnaṃ jñatumicchanyo nu kathaṃ sayugvā raikva ityavocat /
sa ca bhallākṣavacanamevāvocat
४,१.७
sa ha kṣattānviṣya nāvidamiti pratyeyāya /
taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamarccheti
bhāṣya ४,१.७ tasya smaransa ha kṣattā nagaraṃ grāmaṃ vā gatvānviṣya raikvaṃ nāvidaṃ na vyajñāsiṣamiti pratyeyāya pratyāgatavān /
taṃ hovāca kṣattaramare yatra brāhmaṇasya brahmavida ekānte'raṇye nadīpulinādau vivikte deśe'nveṣaṇānumārgaṇaṃ bhavati tattatrainaṃ raikvamarcha ṛccha gaccha tatra mārgaṇaṃ kurvityarthaḥ
४,१.८
so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa /
taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva iti /
ahaṃ hyarā ३ iti ha pratijajñe /
sa ha kṣattāvidamiti pratyeyāya
bhāṣya ४,१.८ ityuktaḥ kṣattānviṣya taṃ vijane deśe'dhastācchakaṭasya gantryāḥ pāmānaṃ kharjūṃ kaṣamāṇaṃ kaṇḍūyamānaṃ dṛṣṭvāyaṃ nūnaṃ sayugvā raikva ityupa samīpa upaviveśa vinayenopaviṣṭavān /
taṃ ca raikvaṃ hābhyuvādoktavān /
tvamasi he bhagavo bhagavansayugvā raikva iti /
evaṃ pṛṣṭo'hamasmi hyarā ३ ara iti hānādara eva pratijajñe'bhyupagatavān /
sa taṃ vijñāyāvidaṃ vijñātavānasmīti pratyeyāya pratyāgata ityarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,२.१
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame /
taṃ hābhyuvāda
bhāṣya ४,२.१ tattatra ṛṣergārhasthyaṃ pratyabhiprayaṃ buddhvā dhanārthitāṃ co ha, eva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkaṃ kaṇṭhahāramaśvatarīrathamaśvatarībhyāṃ yuktaṃ rathaṃ tadādāya dhanaṃ gṛhītvā praticakrame raikvaṃ prati gatavān /
taṃ ca gatvābhyuvāda hābhyuktavān
४,२.२
raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīrathaḥ /
anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāssa iti
bhāṣya ४,२.२ he raikva gavāṃ ṣaṭśatānīmāni tubhyaṃ mayā'nītānyayaṃ niṣko'śvatarīrathaścāyametaddhanamādatsva bhagavo'nuśādhi ca me māmetāṃ yāṃ ca devatāṃ tvamupāḥse taddevatopadeśena māmanuśādhītyarthaḥ
४,२.३
tamu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti /
tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame
bhāṣya ४,२.३ tamevamuktavantaṃ rājānaṃ pratyuvāca paro raikvaḥ /
ahetyayaṃ nipāto vinigrahārthīyo'nyatreha tvanarthakaḥ /
evaśabdasya pṛthakprayogāt /
hāretvā hāreṇa yuktetvā gantrī seyaṃ hāretvā gobhiḥ saha tavaivāstu tiṣṭhatu na mamāparyāptena karmārthamanena prayojanamityabhiprāyo he śūdreti /
nanu rājāsau kṣattṛsambandhātsa ha kṣattāramuvācetyuktam /
vidyāgrahaṇāya ca brāhmaṇasamīpopagamācchūdrasya cānadhikārātkathamidamananurūpaṃ raikveṇocyate he śūdreti /
tatrā'hurācāryāḥhaṃsavacanaśravaṇācchugenamāviveśa /
tenāsau śucā śrutvā raikvasya mahimānaṃ vā ādravatīti ṛṣirātmanaḥ parokṣajñatāṃ darśayañśūdretyāheti /
śūdravadvā dhanenaivainaṃ vidyāgrahaṇāyopajagāma na ca śuśrūṣayā /
na tu jātyaiva śūdra iti /
apare punarāhuralpaṃ dhanamāhṛtamiti ruṣaivainamuktavāñchūdreti /
liṅgaṃ ca bahvāharaṇa upādānaṃ dhanasyeti /
taduharṣermataṃ jñātvā punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇo gavāṃ sahasramadhikaṃ jāyāṃ carṣerabhimatāṃ duhitaramātmanastadādāya praticakrame krāntavān
४,२.४५
taṃ hābhyuvāda /
raikvedaṃ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminnāsse'nveva mā bhagavaḥ śādhīti
tasyā ha mukhamupodgṛhṇannuvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti /
te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa /
tasmai hovāca
bhāṣya ४,२.४,५ raikvedaṃ gavāṃ sahasramayaṃ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyārthaṃ mama duhitā'nītāyaṃ ca grāmo yasminnāḥse tiṣṭhasi sa ca tvadarthe mayā kalpitaḥ tadetatsarvamādāyānuśādhyeva mā māṃ he bhagava ityuktastasyā jāyārthamānītāyā rājño duhiturhaiva mukhaṃ dvāraṃ vidyāyā dāne tīrthamupodgṛhṇañjānannityarthaḥ /
brahmacārī dhanadāyī medhāvī śrotriyaḥ priyaḥ /
vidyayā vā vidyā prāha tāni tīrthāni ṣaṇmama //
iti vidyāyā vacanaṃ vijñāyate hi /
evaṃ jānannupodgṛhṇannuvācoktavān /
ājahārā'hṛtavānbhavānyadimā gā yaccānyaddhanaṃ tatsādhviti vākyaśeṣaḥ /
śūdreti pūrvoktānukṛtimātraṃ na tu kāraṇāntarāpekṣayā pūrvavat /
anenaiva mukhena vidyāgrahaṇatīrthenā'lāpayiṣyathā ālāpayasīti māṃ bhāṣayasītyarthaḥ /
te haite grāmā raikvaparṇā nāma vikhyātā mahāvṛṣeṣu deśeṣu yatra yeṣu grāmeṣūvāsoṣitavān raikvastānasau grāmānadādasmai raikvāya rājā /
tasmai rājñe dhanaṃ dattavate ha kilovāca vidyāṃ sa raikvaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,३.१
vāyurvāva saṃvargaḥ /
yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti /
yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti /
yadā candro'stameti vāyumevāpyeti
bhāṣya ४,३.१ vāyurvāva saṃvargo vāyurbāhyo vāvetyavadhāraṇārthaḥ /
saṃvargaḥ saṃvarjanātsaṃgrahaṇātsaṃgrasanādvā saṃvargaḥ /
vakṣyamāṇā agnyādyā devatā ātmabhāvamāpādayatītyataḥ saṃvargaḥ /
savarjavākhyo guṇo dhyeyo vāyuvat /
kṛtāyāntabharvadṛṣṭāntāt /
kathaṃ saṃvargattvaṃ vāyorityāha /
yadā yasminkāle vā agnirudvāyatyudvāsanaṃ prāpnotyupaśāmyati tadāsāvagnirvāyumevāpyeti vāyusvābhāvyamapigacchati /
tathā yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti /
yadā candro'stameti vāyumevāpyeti /
nanu kathaṃ sūryācandramasoḥ svarūpāvasthitayorvāyāvapigamanam /
naiṣa doṣaḥ /
astamane'darśanaprāptervāyunimittatvāt /
vāyunā hyastaṃ nīyate sūryaḥ calanasya vāyukāryatvāt /
athavā pralaye sūryācandramasoḥ svarūpabhraṃśe tejorūpayorvāyāvevāpigamanaṃ syāt
४,३.२
yadāpa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti /
vāyurhyevaitān sarvān saṃvṛṅkte /
ityadhidaivatam
bhāṣya ४,३.२ tathā yadā'pa ucchuṣyantyucchoṣamāpnuvanti tadā vāyumevāpiyanti /
vāyurhi yasmādevaitānagnyādyānmahābalānsaṃvṛṅkte /
ato vāyuḥ saṃvargaguṇa upāsya ityarthaḥ /
ityadhidaivataṃ devatāsu saṃvargadarśanamuktam
४,३.३
athādhyātmam /
prāṇo vāva samvargaḥ /
sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti /
prāṇaṃ cakṣuḥ /
prāṇaṃ śrotram /
prāṇaṃ manaḥ /
prāṇo hyevaitān sarvān saṃvṛṅkta iti
bhāṣya ४,३.३ athānantaramadhyātmamātmani saṃvargadarśanamidamucyate /
prāṇo mukhyovāva saṃvargaḥ /
sa puruṣo yadā yasminkāle svapiti prāṇameva vāgapyeti vāyumivāgniḥ prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ śrotraṃ prāṇaṃ manaḥ prāṇo hi yasmādevaitānvāgādīnsarvānsaṃvṛṅkta iti
४,३.४
tau vā etau dvau samvargau /
vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu
bhāṣya ४,३.४ tau vā etau dvau saṃvargau saṃvarjanaguṇo vāyureva deveṣu saṃvargaḥ prāṇaḥ prāṇeṣu vāgādiṣu mukhyaḥ
४,३.५
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe /
tasmā u ha na dadatuḥ
bhāṣya ४,३.५ athaitayoḥ stutyarthamiyamākhyāyikā'rabhyate /
hetyaitihyārthaḥ /
śaunakaṃ ca śunakasyāpatyaṃ śonakaṃ kāpeyaṃ kapigotramabhipratāriṇaṃ ca nāmataḥ kakṣasenasyāpatyaṃ kākṣaseniṃ bhojanāyopaviṣṭau pariviṣyamāṇau sūpakārairbrahmacārī brahmavicchaṇḍo bibhikṣe bhikṣitavān /
brahmacāriṇo brahmavinmānitāṃ buddhvā taṃ jijñāsamānau tasmā u bhikṣāṃ na jajaturna dattavantau ha kimayaṃ bakṣyatīti
४,३.६
sa hovāca /
mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ /
taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam /
yasmai vā etadannaṃ tasmā etanna dattamiti
bhāṣya ४,३.६ sa hovāca brahmacārī mahātmanaścatura iti dvitīyābahuvacanam /
deva eko'gnyādīnvāyurvāgādīnprāṇaḥ /
kaḥ sa prajāpatirjagāra grasitavān /
kaḥ sa jagāreti praśnameke /
bhuvanasya bhavantyasminbhūtānīti bhuvanaṃ bhūrādiḥ sarvo lokastasya gopā gopāyitā rakṣitā goptetyarthaḥ /
taṃ kaṃ prajāpatiṃ he kāpeya nābhipaśyanti na jānanti martyā maraṇadharmāṇo'vivekino vā he'bhipratārinbahudhādhyātmādhidaivatādhibhūtaprakārairvasantam /
yasmai vā etadahanyahanyannamadanāyā'hriyate saṃskriyate ca tasmai prajāpataya etadannaṃ na dattamiti
४,३.७
tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya /
ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṅyadaṃṣṭro babhaso'nasūriḥ /
mahāntamasya mahimānamāhuranadyamāno yadanannamatti /
iti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe dattāsmai bhikṣāmiti
bhāṣya ४,३.७ tadu ha brahmacāriṇo vacanaṃ śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvāno manasā'locayanbrahmacāriṇaṃ pratyeyāyā'jagāma /
gatvā cā'hayaṃ tvamavoco na paśyanti martyā iti taṃ vayaṃ paśyāmaḥ /
katham?ātmā sarvasya sthāvarajaṅgamasya /
kiñca devānāmagnyādīnāmātmani saṃhṛtya grasitvā punarjanitotpādayitā vāyurūpeṇādhidaivatamagnyādīnām /
adhyātmaṃ ca prāṇarūpeṇa vāgādīnāṃ prajānāṃ ca danitā /
atha vā'tmā devānāmagnivāgādīnāṃ janitā prajānāṃ sthāvarajaṅgamānām /
hiraṇyadaṃṣṭro'bhagnadaṃṣṭra iti yāvat /
babhaso bhakṣaṇaśīlaḥ /
anasūriḥ sūrirmedhāvī na sūrirasūristatpratiṣedho'nasūriḥ sūrirevetyarthaḥ /
mahāntamatipramāṇamaprameyamasya prajāpatermahimānaṃ vibhūtimāhurbrahmavidaḥ /
yasmātsvayamanyairanadyamāno'bhakṣyamāṇo yadanannamagnivāgādidevatārūpamatti bhakṣayatīti /
vā iti nirarthakaḥ /
vayaṃ he brahmacārin, ā, idamevaṃ yathoktalakṣaṇaṃ brahma vayamā upāsmahe /
vayamiti vyavahitena sambandhaḥ /
anye na vayamidamupāsmahe /
kiṃ tarhi parameva brahmopāsmaha iti varṇayanti /
dattāsmai bhikṣāmityavocadbhṛtyān
४,३.८
tasmai u ha daduḥ /
te vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtam /
tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛtam /
saiṣā virāḍannādī /
tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam /
sarvamasya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
tasmā u ha daduste hi bhikṣām /
te vai ye grasyante'gnyādayo yaśca teṣāṃ grasitā vāyuḥ pañcānye vāgādibhyaḥ, tathānye tebhyaḥ pañcādhyātmaṃ vāgādayaḥ prāṇaśca, te sarve daśa santastatkṛtaṃ bhavati, te caturaṅka ekāya evaṃ catvāraḥ tryaṅkāyaḥ evaṃ trayo'pare dvyaṅkāyaḥ evaṃ dvāvanyāvekāṅkāya evameko'nya, ityevaṃ deśa santastatkṛtaṃ bhavati /
yata evaṃ tasmātsarvāsu dikṣu daśasvapyagnyādyā vāgādyāśca daśasaṃkhyāsāmānyādannameva"daśākṣarā virāḍvirāḍannam" iti hi śrutiḥ /
ato'nnameva daśasaṃkhyatvāt /
tata eva daśa kṛtaṃ kṛte'ntarbhāvāccaturāyatvenetyavocāma /
saiṣā virāḍdaśasaṃkhyā satyannaṃ cānnādyannādinī ca kṛtatvena daśasaṃkhyayānnaṃ kṛtasaṃkhyayānnādī tayā annānnādinyā idaṃ sarvaṃ jagaddaśadiksaṃsthaṃ dṛṣṭaṃ kṛtasaṃkhyābhūtayopalabdham /
evaṃvido'sya sarvaṃ kṛtasaṃkhyābhūtasya daśadiksaṃbaddhaṃ dṛṣṭamupalabdhaṃ bhavati /
kiñcānnādaśca bhavati ya evaṃ veda yathoktadarśī /
dvirabhyāsa upāsanamāptyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,४.१
satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaramāmantrayāṃ cakre /
brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nvahamasmīti
bhāṣya ४,४.१ sarvaṃ vāgādyagnyādi cānnānnādatvasaṃstutaṃ jagadekīkṛtya ṣoḍaśadhā pravibhajya tasminbrahmadṛṣṭirvidhātavyetyārabhyate /
śraddhātapasorbrahmopāsanāṅgatvapradarśanāyā'khyāyikā /
satyakāmo ha nāmato haśabda aitihyārtho jabālāyā apatyaṃ jābālo jabalāṃ svāṃ mātaramāmantrayāñcakra āmantritavān /
brahmacaryaṃ svādhyāyagrahaṇāya he bhavati vivatsyāmyācāryakule, kiṅgotro'haṃ kimasya mama gotraṃ so'haṃ nvahamasmīti
४,४.२
sā hainamuvāca /
nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi /
bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe /
sāhametanna veda yadgotrastvamasi /
jabālā tu nāmāhamasmi /
satyakāmo nāma tvamasi /
sa satyakāma eva jābālo bruvīthā iti
bhāṣya ४,४.२ evaṃ pṛṣṭā jabālā sā hainaṃ putramuvācanāhametattava gotraṃ veda he tāta yadgotrastvamasi /
kasmānna vetsītyuktā'habahu bhartṛgṛhe paricaryājātamatithyabhyāgatādi carantyahaṃ paricāriṇī paricarantīti paricaraṇaśīlaivāhaṃ paricaraṇacittatayā gotrādismaraṇe mama mano nābhūt /
yauvane ca tatkāle tvāmalabhe labdhavatyasmi /
tadaiva te pitoparataḥ /
ato'nāthāhaṃ sāhametanna veda yadgotrastvamasi /
jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasi sa tvaṃ satyakāma evāhaṃ jābālo'smītyācāryāya bruvīthāḥ yadyācāryeṇa pṛṣṭa ityabhiprāyaḥ
४,४.३४
sa ha hāridrumataṃ gautamametyovāca /
brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmi /
upeyāṃ bhagavantamiti
taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti /
sa hovāca /
nāhametadveda bho yadgotro'hamasmi /
apṛcchaṃ mātaram /
sā mā pratyabravīdbahvahaṃ carantī paricariṇī yauvane tvāmalabhe /
sāhametanna veda yadgotrastvamasi /
jabālā tu nāmāhamasmi /
satyakāmo nāma tvamasīti /
so'haṃ satyakāmo jābālo'smi bho iti
bhāṣya ४,४.४ sa ha satyakāmo hāridrumataṃ haridrumato'patyaṃ hāridrumataṃ gautamaṃ gotrata etya gatvovāca brahmacaryaṃ bhagavati pūjāvati tvayi vatsyāmyata upeyāmupagaccheyaṃ śiṣyatayā bhagavantamityuktavantaṃ taṃ hovāca gautamaḥ /
kiṅgotro nu somyāsīti vijñātakulagotraḥ śiṣya upanetavya iti pṛṣṭaḥ pratyāha satyakāmaḥ /
sa hovāca nāhametadveda bho yadgotro'hamasmi /
kiṃ tvapṛcchaṃ pṛṣṭavānasmi mātaram /
sā mayā pṛṣṭā māṃ pratyabravīnmātā /
bahvahaṃ carantītyādi pūrvavat /
tasyā ahaṃ vacaḥ smarāmi so'haṃ satyakāmo jābālo'smi bho iti
४,४.५
taṃ hovāca /
naitadabrahmaṇo vivaktumarhati /
samidhaṃ somyāhara /
upa tvā neṣye na satyādagā iti /
tamupanīya kṛśānāmabalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtya uvācemāḥ somyānusaṃvrajeti /
tā abhiprasthāpayannuvāca /
nāsahasreṇāvarteyeti /
sa ha varṣagaṇaṃ provāsa /
tā yadā sahasraṃ sampeduḥ
bhāṣya ४,४.५ taṃ hovāca gautamo naitadvaco'brāhmaṇo viśeṣeṇa vaktumarhatyārjavārthasaṃyuktam /
ṛjavo hi brahmaṇā netare svabhāvataḥ /
yasmānna satyādbrāhmaṇajātidharmādagā nāpetavānasi /
ato brāhmaṇaṃ tvāmupaneṣye'taḥ saṃskārārthaṃ homāya samidhaṃ somyā'haretyuktvā tamupanīya kṛśānāmabalānāṃ goyūthānnirākṛtyāpakṛṣya catuḥśatā catvāri śatāni gavāmuvācemā gāḥ somyānusaṃvrajānugaccha /
ityuktastā araṇyaṃ pratyabhiprasthāpayannuvācanāsahasreṇāpūrṇena sahasreṇa nā'varteya na pratyāgaccheyam /
sa evamuktvā gā araṇyaṃ tṛṇodakabahulaṃ dvandvaṃrahitaṃ praveśya sa ha varṣagaṇaṃ dīrghaṃ provāsa proṣitavān /
tāḥ samyaggāvo rakṣitā yadā yasminkāle sahasraṃ saṃpeduḥ saṃpannā babhūvuḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,५.१
atha hainamṛṣabho'bhyuvāda satyakāma ३ iti /
bhagava iti ha pratiśuśrāva /
prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ /
prāpaya na ācāryakulam
bhāṣya ४,५.१ tametaṃ śraddhātapobhyāṃ siddhaṃ vāyudevatā diksaṃbandhinī tuṣṭā satyṛṣabhamanupraviśyarṣabhāpannānugrahāyātha hainamṛṣabho'bhyuvādābhyuktavānsatyakāma ३ iti saṃbodhya, tamasau satyakāmo bhagava iti ha pratiśuśrāva prativacanaṃ dadau /
praptāḥ somya sahasraṃ smaḥ pūrṇā tava pratijñātaḥ prāpaya no'smānācāryakulam
४,५.२
brahmaṇaśca te pādaṃ bravāṇi iti /
bravītu me bhagavāniti /
tasmai hovāca /
prācī dikkalā /
praticī dikkalā /
dakṣiṇā dikkalā /
udīcī dikkalā /
eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavānnāma
bhāṣya ४,५.२ kiñcāhaṃ braṅmaṇaḥ parasya te tubhyaṃ pādaṃ bravāṇi kathayāni /
ityuktaḥ pratyuvācabravītu kathayatu me mahyaṃ bhagavān /
ityukta ṛṣabhastasmai satyakāmāya hovāca /
prācī dikkalā brahmaṇaḥ pādasya caturtho bhāgaḥ /
tathā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai saimya brahmaṇaḥ pādaścatuśaṣkalaścatasraḥ kalā avayavā yasya so'yaṃ catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavānnāma prakāśavānityavaṃ nāmābhidhānaṃ yasya /
tathottare'pi pādāstrayaścatuṣkalā brahmaṇaḥ
४,५.३
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmiṃlloke bhavati /
prakāśavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste
bhāṣya ४,५.३ sa yaḥ kaścidevaṃ yathoktametaṃ brahmaṇaścatuṣkalaṃ pādaṃ vidvānprakāśavānityanena guṇena viśiṣṭamupāste tasyedaṃ phalaṃ prakāśavānasmin loke bhavati prakhyāto bhavatītyarthaḥ /
tathādṛṣṭaṃ phalaṃ prakāśavato ha lokāndevādisaṃbandhino mṛtaḥ sañjayati prāpnoti /
ya etameva vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
४,६.१
agniṣṭe pādaṃ vakteti /
sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra /
tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa
bhāṣya ४,६.१ so'gniste pādaṃ vaktetyupararāmarṣabhaḥ /
sa satyākāmo ha śvobhūte paredyurnaityakaṃ nityaṃ karma kṛtvā gā abhiprasthāpayāñcakārā'cāryakulaṃ prati /
tāḥ śanaiścarantya ācāryakulābhimukhyaḥ prasthitā yatra yasminkāle deśe'bhi sāyaṃ niśāyāmabhisaṃbabhūvurekatrābhimukhyaḥ saṃbhūtāḥ, tatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ praṅupopaviveśa ṛṣabhavaco dhyāyan
४,६.२
tamagnirabhyuvāda satyakāma ३ iti /
bhagava iti ha pratiśuśrāva
bhāṣya ४,६.२ tamagnirabhyuvāda satyakāma ३ iti saṃbodhya, tamasau satyakāmo bhagava iti ha pratiśuśrāva prativacanaṃ dadau
४,६.३
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti /
bravītu me bhagavāniti /
tasmai ha uvāca /
pṛthivī kalā /
antarikṣaṃ kalā /
dyauḥ kalā /
samudraḥ kalā /
eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo'nantavānnāma
bhāṣya ४,६.३ brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavānīti tasmai hovāca pṛthivī kalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kaletyātmagocarameva darśanamagnirabravīt /
eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo'nantavānnāma
४,६.४
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmiṃlloke bhavati /
anantavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste
bhāṣya ४,६.४ sa yaḥ kaścidyathoktaṃ pādamanantavattvena guṇenopāste sa tathaiva tadguṇo bhavatyasmiṃlloke /
mṛtaścānantavato ha lokānsa jayati ya etamevamityādi pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya ṣaṣṭha khaṇḍaḥ
४.७.१२
haṃsaste pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāñcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāyā gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa
taṃ haṃsa upanipatyābhyuvāda satyakāma ३ iti bhagava iti ha pratiśuśrāva
bhāṣya ४,७.१,२ so'gnirhaṃsaste pādaṃ vaktetyuktavopararāma /
haṃsa ādityaḥ /
śauklyātpatanasāmānyācca /
sa ha śvobhūta ityādi samānam
४,७.३४
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti /
bravītu me bhagavāniti /
tasmai hovāca /
agniḥ kalā /
sūryaḥ kalā /
candraḥ kalā /
vidyutkalā /
eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmānnāma
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste jyotiṣmānasmiṃlloke bhavati /
jyotiṣmato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste
bhāṣya ४,७.३,४ agniḥkalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyutkalaiṣa vai somyeti jyotirviṣayameva ca darśanaṃ provācāto haṃsasyā'dityatvaṃ pratīyate /
vidvatphalaṃjyotiṣmāndīptiyukto'smiṃlloke bhavati /
candrādityādīnāṃ jyotiṣmata eva ca mṛtvā lokāñjayati /
samānamuttaram
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,८.१
madguṣṭe pādaṃ vakteti /
sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra /
tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa
bhāṣya ४,८.१ haṃso'pi madguṣṭe pādaṃ vaktetyupararāma /
madgurudakacaraḥ pakṣī sa cāpsambandhātprāṇaḥ sa ha śvobhūta ityādi pūrvavat
४,८.२३
taṃ madgurupanipatyābhyuvāda satyakāma ३ iti /
bhagava iti ha pratiśuśrāva
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti /
bravītu me bhagavāniti /
tasmai hovāca /
prāṇaḥ kalā /
cakṣuḥ kalā /
śrotraṃ kalā /
manaḥ kalā /
eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavānnāma
bhāṣya ४,८.२,३ sa ca madguḥ prāṇaḥ svaviṣayameva ca darśanamuvāca prāṇaḥ kaletyādi, āyatanavānityevaṃ nāma /
āyatanaṃ nāma manaḥ sarvakaraṇopahṛtānāṃ bhogānāṃ tadyasminpāde vidyata ityāyatanavānnāma pādaḥ
४,८.४
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāsta āyatanavānasmiṃlloke bhavati /
āyatanavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāste
bhāṣya ४,८.४ taṃ pādaṃ tathaivopāste yaḥ sa āyatanavānāśrayavānasmiṃlloke bhavati /
tathā'yatanavata eva sāvakāśāṃllokānmṛto jayati /
ya etamevamityādi pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
४,९.१
prāpa hācaryakulam /
tamācaryo'bhyuvāda satyakāma ३ iti /
bhagava iti ha pratiśuśrāva
bhāṣya ४,९.१ sa evaṃ brahmavitsanprāpa ha prāptavānācāryakulam /
tamācāryo'bhyuvāda satyakāma ३ iti /
bhagava iti ha pratiśuśrāva
४,९.२
brahmavidiva vai somya bhāsi /
ko nu tvānuśaśāseti /
anye manuṣyebhya iti ha pratijajñe /
bhagavāṃstveva me kāme brūyāt
bhāṣya ४,९.२ brahmavidiva vai somya bhāsi /
prasannendriyaḥ prahasitavadanaśca niścintaḥ kṛtārtho brahmavidbhavati /
ata ācāryo brahmavidiva bhāsoti /
ko nviti vitarkayannuvāca kastvāmanuśaśāseti /
sa cā'ha satyakāmo'nye manuṣyebhyaḥ /
devatā māmanuśiṣṭavatyaḥ /
ko'nyo bhagavacchiṣyaṃ māṃ manuṣyaḥ sannanuśāsitumutsahetetyabhiprāyaḥ /
ato'nye manuṣyebhya iti ha pratijajñe pratijñātavān /
bhagavāṃstveva me kāme mamecchāyāṃ brūyātkimanyairuktena nāhaṃ tadgaṇayāmītyabhiprāyaḥ
४,९.३
śrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhya ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti /
tasmai ha etadeva uvāca /
atra ha na kiṃcana vīyāyeti vīyāyeti
bhāṣya ४,९.३ kiñca śrutaṃ hi yasmānmama vidyata evāsminnarthe bhagavatsamebhya ṝṣibhyaḥ /
ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ sādhutamatvaṃ prāpaditi prāpnotītyato bhagavāneba brūyādityukta ācāryo'bravīttasmai tāmeva daivatairuktāṃ vidyām /
atra ha na kiñcana ṣoḍaśakalavidyāyāḥ kiñcidekadeśamātramapi na vīyāya na vigatamityarthaḥ /
dvirabhyāso vidyāparisamāptyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१०.१
upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryamuvāsa /
tasya ha dvādaśa vārṣānyagnīn paricacāra /
sa ha smānyānantevāsinaḥ samāvartayaṃstaṃ ha smaiva na samāvartayati
bhāṣya ४,१०.१ punarbrahmavidyāṃ prakārāntareṇa vakṣyāmītyārabheta gatiṃ ca tadvido'gnividyāṃ ca /
ākhyāyikā pūrvavacchraddhātapasorbrahmavidyāsādhanatvapradaśranārthāupakosalo ha vai nāmataḥ kamalasyāpatyaṃ kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacaryamuvāsa tasya, haḥ etihyārthaḥ /
tasyā'cāryasya dvādaśa varṣāṇyagnīnparicacārāgnīnāṃ paricaraṇaṃ kṛtavān /
sa ha smā'cāryo'nyānbrahmacāriṇaḥ svādhyāyaṃ grāhayitvā samāvartayaṃstamevopakosalamekaṃ na samāvartayati sma ha
४,१०.२
taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalamagnīn paricacārīt /
mā tvā agnayaḥ paripravocan /
prabrūhyasmā iti /
tasmai hāprocyaiva pravāsāṃ cakre
bhāṣya ४,१०.२ tamācāryajāyovāca taptobrahmacārī kuśalaṃ samyagagnīnparicacārītparicaritavān /
bhagavāṃścāgniṣu bhaktaṃ na samāvartayati /
ato'smadbhaktaṃ na samāvartayatīti jñātvā tvāmagnayo mā paripravocangarhāṃ tava mā kuryuḥ /
ataḥ prabrūhyasmai vidyāmiṣṭāmupakosalāyeti /
tasmā evaṃ jāyayokto'pi hāprocyaivānuktvaiva kiñcitpravāsāṃcakre pravasitavān
४,१०.३
sa ha vyādhinā anaśituṃ dadhre /
tamācāryajāyā uvāca brahmacārinnaśāna /
kiṃ nu na aśnāsi iti /
sa ha uvāca bahava ime'smin puruṣe kāmā nānātyāyāḥ /
vyādhībhīḥ pratipūrṇo'smi /
na as/iṣyāmi iti
bhāṣya ४,१०.३ sa hopakosalo vyādhinā mānasena duḥkhenānaśitumanaśanaṃ kartuṃ dadhre dhṛtavānmanaḥ /
taṃ tūṣṇīmagnyagāre'vasthitamācāryajāyovāca he brahmacārinnaśāna bhuṅkṣva kiṃ nu kasmānnu kāraṇānnāśnāsīti /
sa hovāca bahavo'neke'sminpuruṣe'kṛtārthe prākṛte kāmā icchāḥ kartavyaṃ prati nānātyayo'tigamanaṃ yeṣāṃ vyādhīnāṃ kartavyacintānāṃ te nānātyayā vyādhayaḥ kartavyatāprāptinimittāni cittaduḥkhānītyarthaḥ /
taiḥ pratipūrṇo'smi /
ato nāśiṣyāmīti
४,१०.४
atha hāgnayaḥ samūdire /
tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīt /
hantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ /
prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti
bhāṣya ४,१०.४ uktvā tūṣṇīṃbhūte brahmacāriṇyatha hāgnayaḥ śuśrūṣayā'varjitāḥ kāruṇyāviṣṭāḥ santasrayo'pi samūdire saṃbhūyoktavantaḥ /
hantedānīmasmai brahmacāriṇe'smadbhaktāya duḥkhitāya tapasvine śraddadhānāya sarve'nuśāsmo'nuprabravāma brahmavidyāmiti /
evaṃ saṃpradhārya tasmai hocuruktavantaḥ prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti
४,१०.५
sa hovāca /
vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma /
kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti /
te hocuḥ /
yadvāva kaṃ tadeva kham /
yadeva khaṃ tadeva kamiti /
prāṇaṃ ca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ
bhāṣya ४,१०.५ sa hovāca brahmacārī vijānāmyahaṃ yadbhavadbhiruktaṃ prasiddhapadārthakatvātprāṇo brahmeti /
yasminsati jīvanaṃ yadapagame ca na bhavatīti tasminvāyuviśeṣe loke rūḍho'to yuktaṃ brahmatvaṃ tasya /
tena prasiddhapadārthakatvādvijānāmyahaṃ yatprāṇo brahmeti /
kaṃ ca tu khaṃ na vijānāmīti /
nanu kaṅkhaṃśabdayorapi sukhākāśaviṣayatvena prasiddhapadārthakatvameva, kasmādbrahmacāriṇo'jñānam?nṛnaṃ sukhasya kaṃśabdavācyasya kṣaṇapradhvaṃsitvātkhaṃśabdavācyasya cā'kāśasyācetanasya kathaṃ brahmatvamiti manyate /
kathaṃ ca bhavatāṃ vākyamapramāṇaṃ syāditi /
ato na vijānāmītyāha /
tamevamuktantaṃ brahmacāriṇaṃ te hāgnayaḥ ūcuḥ yadvāva yadeva vayaṃ kamavocāma tadeva khamākāśamityevaṃ khena viśeṣyamāṇaṃ kaṃ viṣayendrisaṃyogajātsukhānnivartitaṃ syānnīleneva viśeṣyamāṇamutpalaṃ raktādibhyaḥ /
yadeva khamityākāśamavocāma tadeva ca kaṃ sukhamiti jānīhi /
evaṃ ca sukhena viśeṣyamāṇaṃ khaṃ bhautikādacetanātkhānnivartitaṃ syānnīlotpalavadeva /
sukhamākāśasthaṃ netarallaukikam /
ākāśaṃ ca sukhāśrayaṃ netaradbhautikamityarthaḥ /
nanvākāśaṃ cetsukhena viśeṣayitumiṣṭamastvanyataradeva viśeṣaṇaṃ yadvāva kaṃ tadeva khamityatiriktamitarat /
yadeva khaṃ tadeva kamiti pūrvaviśeṣeṇaṃ vā /
nanu sukhākāśayorubhayorapi laukikasukhākāśābhyāṃ vyāvṛttiriṣṭetyavocāma /
sukhenā'kāśe viśeṣite vyāvṛttirubhayorarthaprāptaiveti cetsatyamevaṃ kintu sukhena viśeṣitasyaivā'kāśasya dhyeyatvaṃ vihitaṃ na tvākāśaguṇasya viśeṣaṇasya sukhasya dhyeyatvaṃ vihitaṃ syāt /
viśeṣaṇopādānasya viśeṣyaniyantṛtvenaivopakṣayāt /
ataḥ khena sukhamapi viśeṣyate dhyeyatvāya /
kutaścaitanniścīyate /
kaṃśabdasyāpi brahmaśabdasambandhātkaṃ brahmeti /
yadi hi sukhaguṇaviśiṣṭasya khasya dhyeyatvaṃ vivakṣitaṃ syātkaṃ khaṃ brahmeti brūyuragnayaḥ prathamam /
na caivamuktavantaḥ /
kiṃ tarhi kaṃ brahma khaṃ brahmeti /
ato brahmacāriṇo mohāpanayanāya kaṅkhaṃśabdayoritaretaraviśeṣaṇaviśeṣyatva nirdeśo yukta eva yadvāva kamityādiḥ /
tadetadagnibhiruktaṃ vākyārthamasmadbodhāya śrutirāhaprāṇaṃ ca hāsmai brahmacāriṇe /
tasyā'kāśastadākāśaḥ /
prāṇasya sambandhyāśrayatvena hārda ākāśa ityarthaḥ /
sukhaguṇavattvanirdeśāttaṃ cā'kāśaṃ sukhaguṇaviśiṣṭaṃ brahma tatsthaṃ ca prāṇaṃ brahmasamparkādeva brahmetyubhayaṃ prāṇaṃ cā'kāśaṃ ca samuccitya brahmaṇī ūcuragnaya iti
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,११.१
atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa pṛthivyagnirannamāditya iti /
ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa eva ahamasmi iti
bhāṣya ४,११.१ sambhūyāgnayo brahmacāriṇe brahmoktavantaḥ /
athānantaraṃ pratyekaṃ svasvaviṣayāṃ vidyāṃ vaktumārebhire /
tatrā'dāvenaṃ brahmacāriṇaṃ gārhapatyo'gniranuśaśāsa /
pṛthivyagnirannamāditya iti mamaitāścasrastanavaḥ /
tatra ya āditya eṣa puruṣo dṛśyate so'hamasmi gārhapatyo'gniryaśca gārhapatyo'gniḥ sa evāhamādityo puruṣo'smīti /
punaḥ parāvṛttyā sa evāhamasmīti vacanam /
pṛthivyannayoriva bhojyatvalakṣaṇayoḥ sambandho na gārhapatyādityayoḥ /
attṛtvapaktṛtvaprakāśanadharmā aviśiṣṭā ityata ekatvamevānayoratyantam /
pṛthivyannayostu bhojyatvenā'bhyāṃ sambandhaḥ
४,११.२
sa ya etamevaṃ vidvānupāste /
apahate pāpakṛtyām /
lokī bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante /
upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca /
ya etamevaṃ vidvānupāste
bhāṣya ४,११.२ sa yaḥ kaścidevaṃ yathoktaṃ gārhapatyamagnimannānnādatvena caturdhā pravibhaktamupāste so'pahate vināśayati pāpakṛtyāṃ pāpaṃ karma /
lokī lokavāṃścāsmadāyena lokenā'gneyena tadvānbhavati yathā vayamiha ca loke /
sarvaṃ varṣaśatamāyureti prāpnoti jyogujjavalaṃ jīvati nāprakhyāta ityetat /
na cāsyāvarāśca te puruṣāścāsya viduṣaḥ santatijā ityarthaḥ /
na kṣīyante santatyucchedo na bhavatītyarthaḥ /
kiṃ ca taṃ vayamupabhuñjāmaḥ pālayāmo'smiṃśca loke jīvantamamuṣmiṃśca paraloke /
ya etamevaṃ vidvānupāste yathektaṃ tasyaitatphalamityarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१२.१
atha ha enamanvāhāryapacano'nuśaśāsa āpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti /
ya eṣa candramasi puruṣo dṛṣyate so'hamasmi sa eva ahamasmi iti
sa ya etamevaṃ vidvānupāste /
apahate pāpakṛtyām /
lokī bhavati /
sarvamāyureti /
jyogjīvati /
na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante /
upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca /
ya etamevaṃ vidvānupāste
bhāṣya ४,१२.१,२ atha hainamanvāhāryapacano'nuśaśāsa dakṣiṇāgnirāpo diśo nakṣatrāṇi candramā ityetā mama catasrastanavaścaturdhāhamanvāhāryapacana ātmānaṃ pravibhajyāvasthitaḥ tatra ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti pūrvavat /
annasambandhājjyotiṣṭvasāmānyāccānvāhāryapacanacandramasorekatvandakṣiṇā(ṇa) diksambandhācca /
apāṃ nakṣatrāṇāṃ ca pūrvavadannatvenaiva sambandhaḥ /
nakṣatrāṇāṃ candramaso bhogyatvaprasiddheḥ /
apānnotpādakatvādannatvaṃ dakṣiṇāgneḥ pṛthivīvadgārhapatyasya /
samānamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१३.१
atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi /
ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti
sa ya etamevaṃ vidvānupāste /
apaha
te pāpakṛtyām /
lokī bhavati /
sarvamayureti /
jyogjīvati /
nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante /
upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca /
ya etamevaṃ vidvānupāste
bhāṣya ४,१३.१,२ atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi mamāpyetāścatasrastanavaḥ /
ya eva vidyuti puruṣo dṛśyate so'hamasmītyādi pūrvavatsāmānyāt /
divā(dyvā) kāśayostvāśrayatvādvidyudāhavanīyayorbhogyatvenaiva sambandhaḥ /
samānamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१४.१
te hocuḥ /
upakosalaiṣā somya te'smadvidyātmavidyā ca /
ācāryastu te gatiṃ vakteti /
ājagāma hāsyācāryaḥ /
tamācāryo'bhyuvādopakosala ३ iti
bhāṣya ४,१४.१ te punaḥ sambhūyocurhepakosalaiṣā somya te tavāsmadvidyāgnividyetyarthaḥ /
ātmavidyā pūrvoktā prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti ca /
ācāryastu te gatiṃ vaktā vidyāphalaprāptaya ityuktvoparemuragnayaḥ /
ājagāma hāsyā'cāryaḥ kālena /
taṃ ca śiṣyamācāryo'bhyuvādopakosala३ iti
४,१४.२३
bhagava iti ha pratiśuśrāva /
brahmavida iva somya mukhaṃ bhāti /
ko nu tvānuśaśāseti /
ko nu mānuśiśyādbho itīhāpeva nihnute /
ime nūnamīdṛśā anyādṛśā itīhāgnīnabhyūde /
kiṃ nu somya kila te'vocanniti
idamiti ha pratijajñe /
lokān vāva kila somya te'vocan /
ahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti /
bravītu me bhagavāniti /
tasmai hovāca
bhāṣya ४,१४.२,३ bhagava iti ha pratiśuśrāva /
brahmavida iva somya te mukhaṃ prasannaṃ bhāti ko nu tvānuśaśāsetyuktaḥ pratyāha /
ko nu mānuśiṣyādanuśāsanaṃ kuryādbho bhagavaṃstvayi proṣita itīhāpeva nihnute'panihnuta iveti vyavahitena sambandho na cāpanihnute na ca yatāvadagnibhiruktaṃ bravītītyabhiprāyaḥ /
kathamime'gnayo mayā paricaritā uktavanto nūnaṃ yatastvāṃ dṛṣṭvā vepamānā ivedṛśā dṛśyante pūrvamanyādṛśāḥ santa itīhāgnīnabhyūde'bhyuktavānkākvāgnīndarśayan /
kiṃ nu somya kila te tubhyamavocannagnaya iti pṛṣṭa ityevamidamuktavanta ityevaṃ ha pratijajñe pratijñātavānpratīkamātraṃ kiñcinna sarvaṃ yathoktamagnibhiruktamavocat /
yata āhā'cāryo lokānvāva pṛthivyādīnhe somya kila te'vocanna brahma sākalyena /
ahaṃ tu te tubhyaṃ tadbrahma yadicchasi tvaṃ śrotuṃ vakṣyāmi, śṛṇu tasya mayocyamānasya brahmaṇo jñānamāhātmyaṃ yathā puṣkarapalāśe padmapatra āpo na śilaṣyanta evaṃ yatā vakṣyāmi brahmaivaṃvidi pāpaṃ karma na śilaṣyate na sambadhyata ityevamuktavatyācārya āhopakosalo bravītu me bhagavāniti tasmai hovācā'cāryaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१५.१
ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
tadyadyapyasmin sarpirvodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati
bhāṣya ४,१५.१ ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate nivṛttacakṣurbhirbrahmacaryādisādhanasampannaiḥ śāntairvivekibhirdṛṣṭerdraṣṭā"cakṣuṣaścakṣuḥ"ityādiśrutyantarāt /
nanvagnibhiruktaṃ vitathaṃ yata ācāryastu te gatiṃ vakteti gatimātrasya vaktetyavocanbhaviṣyadviṣayāparijñānaṃ cāgnīnam /
naiṣa doṣaḥ /
sukhākāśasyaivākṣiṇi dṛśyata iti draṣṭuranuvādāt /
eṣa ātmā prāṇināmiti hovācaivamuktavānetadyadevā'tmatattvamavocāma /
etadamṛtamamaraṇadharmyavināśyata evābhayaṃ yasya hi vināśāśaṅkā tasya bhayopapattistadabhāvādabhayamata evaitadbrahma bṛhadanantamiti /
kiñcāsya brahmaṇo'kṣipuruṣasya māhātmyaṃ tattatra puruṣasya sthāne'kṣiṇi yadyapyasminyarpirvodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati pakṣmāveva gacchati na cakṣuṣā sambandhyate padmapatreṇevodakam /
sthānasyāpyetanmāhātmyaṃ kiṃ punaḥ sthānino'kṣipuruṣasya nirañjanatvaṃ vaktavyamityabhiprāyaḥ
४,१५.२
etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate /
etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti /
sarvāṇyenaṃ vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda
bhāṣya ४,१५.२ etaṃ yathoktaṃ puruṣaṃ saṃyadvāma ityācakṣate /
kasmāt /
yasmādetaṃ sarvāṇi vāmāni vananīyāni saṃbhajanīyāni śobhanānyabhisaṃyantyabhisaṅgacchantītyataḥ saṃyadvāmaḥ /
tathaivaṃvidamenaṃ sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda
४,१५.३
eṣa u eva vāmanīḥ /
eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati /
sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda
bhāṣya ४,१५.३ eṣa u eva vāmanīryasmādeṣa hi sarvāṇi vāmāni puṇyakarmaphalāni puṇyānurūpaṃ prāṇibhyo nayati prāpayati vahati cā'tmadharmatvena /
viduṣaḥ phalaṃsarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda
४,१५.४
eṣa u eva bhāmanīḥ /
eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti /
sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda
bhāṣya ४,१५.४ eṣa u eva bhāmanīreṣa hi yasmātsarveṣu lokeṣvādityacandrāgnyādirūpairbhāti dīpyate /
"tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti"iti śruterato bhāmāni nayatīti bhāmanīḥ /
ya evaṃ vedāsāvapi sarveṣu lokeṣu bhāti
४,१५.५
atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisaṃbhavanti /
arciṣo'haḥ /
ahna āpūryamāṇapakṣam /
āpūryamāṇapakṣādyān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān /
māsebhyaḥ saṃvatsaram /
saṃvatsarādādityam /
ādityāccandramasam /
candramaso vidyutam /
tatpuruṣo'mānavaḥ /
sa enān brahma gamayati /
eṣa devapatho brahmapathaḥ /
etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante nāvartante
bhāṣya ४,१५.५ athedānīṃ yathoktabrahmavido gatirucyate /
yadyadi u caivāsminnevaṃvidi śavyaṃ śavakarma mṛte kurvanti yadi ca na kurvanti ṛtvijaḥ sarvathāpyevaṃvittena śavakarmaṇākṛtenāpi pratibaddho na brahma[dmaṭaprāpnoti /
na ca kṛtena śavakarmaṇāsya kaścanābhyadhiko lokaḥ /
"na karmaṇā vardhate no kanīyān"iti śrutyantarāt /
śavakarmaṇyanādaraṃ darśayanvidyāṃ stauti na punaḥ śavakarmaivaṃvido na kartavyamiti /
akriyamāṇe hi śavakarmaṇi karmaṇā phalārambhe pratibandhaḥ kaścidanumīyate'nyatra /
yata iha vidyāphalārambhakāle śavakarma syādvā na veti vidyāvato'pratibandhena phalārambhaṃ darśayati /
ye sukhākāśamakṣisthaṃ saṃyadvāmo vāmanīrbhāmanīrityevaṅguṇamupāsate prāṇasahitāmagnividyāṃ ca teṣāmanyatkarma bhavatu mā vā bhūtsarvathāpi te'rciṣamevābhisambhavantyarcirabhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyanta ityarthaḥ /
arciṣo'rcirdevatāyā aharaharabhimāninīṃ devatāmahna āpūryamāṇapakṣaṃ śuklapakṣadevatāmāpūryamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅuttarāṃ diśameti savitā tānmāsānuttarāyaṇadevatāṃ tebhyo māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsaradevatāṃ tataḥ saṃvatsarādādidityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tattatrasthāṃstānpuruṣaḥ kaścidbrahmalokādetyāmānavo mānavyāṃ sṛṣṭau bhavo mānavo na mānavo'mānavaḥ sa puruṣa enānbrahma satyalokasthaṃ gamayati gantṛgantavyagamayitṛtvavyapadeśebhyaḥ /
sanmātrabrahmaprāptau tadanupapatteḥ /
brahmaiva sanbrahmāpyetīti hi tatra vaktuṃ nyāyyam /
sarvabhedanirāsena sanmātrapratipattiṃ vakṣyati /
na cādṛṣṭo mārgo'gamanāyopatiṣṭhate /
"sa enamavidito na bhunakti"iti śrutyantarāt /
eṣa devapathaḥ devairarcirādibhiḥ gamayitṛtvenādhikṛtaiḥ upalakṣitaḥ panthā devapatha ucyate /
brahma gantavyaṃ tena copalakṣita iti brahmapathaḥ /
etena pratipadyamānā gacchanto brahmemaṃ mānavaṃ manusambandhinaṃ manoḥ sṛṣṭilakṣaṇamāvata nā'vartanta āvartante'smiñjananamaraṇaprabandhacakrārūḍhā ghaṭīyantravatpunaḥ punarityārvatastaṃ na pratipadyante /
nāvartante nā'vartante iti dviruktiḥ saphalāyā vidyāyāḥ parisamāptipradarśanārthā
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१६.१
eṣa ha vai yajño yo'yaṃ pavate /
eṣa ha yannidaṃ sarvaṃ punāti /
yadeṣa yannidaṃ sarvaṃ punāti /
tasmādeṣa eva yajñaḥ /
tasya manaśca vākca vartanī
bhāṣya ४,१६.१ rahasyaprakaraṇe prasaṅgādāraṇyakatvasāmānyācca yajñe kṣata utpanne vyāhṛtayaḥ prāyaścittārthā vidhātavyāstadabhijñasya cartvijo brahmaṇo maunamityata idamārabhyateeṣa ha vā eṣa vāyuryo'yaṃ pavate'yaṃ yajñaḥ /
ha vā iti prasiddhārthāvadyotakau nipātau /
vāyupratiṣṭho hi yajñaḥ prasiddhaḥ śrutiṣu /
"svāhā vātedhāḥ /
" "ayaṃ vai yajño yo'yaṃ pavate"ityādiśrutibhyaḥ /
vāta eva hi calanātmavatvātkriyāsamavāyī /
"vāta eva yajñasyā'rambhako vātaḥ pratiṣṭhā"iti ca śravaṇāt /
eṣa ha yangacchaṃścalannidaṃ sarvaṃ jagatpunāti pāvayati śodhayati /
na hyacalataḥ śuddhirasti /
doṣanirasanaṃ calato hi dṛṣṭaṃ na sthirasya /
yadyasmācca yannaṣa idaṃ sarvaṃ punāti tasmādeṣa eva yajño yatpunātīti /
tasyāsyaivaṃ viśiṣṭasya yajñasya vākca mantroccāraṇe vyāpṛtā /
manaśca yathābhūtārthajñāne vyāpṛtam /
te ete vāṅmanase vartanī mārgau yābhyāṃ yajñastāyamānaḥ pravartate te vartanī /
prāṇāpānaparicalanavatyā hi"vācaścittasya cottarottarakramo yadyajñaḥ"iti hi śrutyantaram /
ato vāṅmanasābhyāṃ yajño vartata iti vāṅmanase vartanī ucyete yajñasya
४,१६.२३
tayoranyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā /
vācā hotādhvaryurudgātānyatarām /
sa yatropākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadati
anyatarāmeva vartanīṃ saṃskaroti /
hīyate'nyatarā /
sa yathaikapādvrajan ratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyatyevamasya yajño riṣyati /
yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno'nu riṣyati /
sa iṣṭvā pāpīyān bhavati
bhāṣya ४,१६.३ tayorvartanyoranyatarāṃ vartanīṃ manasā vivekajñānavatā saṃskaroti brahmartvigvācā vartanyā hotādhvaryurudgātetyete trayo'pyṛtvijo'nyatarāṃ vāglakṣaṇāṃ vartanīṃ vācaiva saṃskurvanti /
tatraivaṃ sati vāṅmanase vartanī saṃskārye yajñe /
atha sa brahmā yatra yasminkāla upākṛte prārabdhe prātaranuvāke śasre purā pūrvaṃ paridhānīyāyā ṛco brahmaitasminnantare kāle vyavavadati maunaṃ parityajati yadi tadānyatarāmeva vā॰gvartanīṃ saṃskaroti brahmaṇāsaṃskriyamāṇā manovartanī hīyate vinaśyati cchidrībhavatyanyatarā /
sa yajño vāgvartanyaivānyatarayā vartitumaśaknuvanriṣyati /
kathamivetyāha /
sa yathaikapātpuruṣo brajangacchannadhvānaṃ riṣyati, ratho vaikena cakreṇa vartamāno gacchanriṣyatyevamasya yajamānasya kubrahmaṇā yajño riṣyati vinaśyati /
yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno'riṣyati /
yajñaprāṇo hi yajamānaḥ /
ato yukto yajñareṣe reṣastasya /
sa taṃ yajñamiṣṭvā tādṛśaṃ pāpīyānpāpataro bhavati
४,१६.४५
atha yatra upākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadatyubhe eva vartanī saṃskurvanti /
na hīyate'nyatarā
sa yathobhayapādvrajan ratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhatyevamasya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno'nu pratitiṣṭhati /
sa iṣṭvā śreyān bhavati
bhāṣya ४,१६.४,५ atha punaryatra brahmā vidvānmaunaṃ parigṛhya vāgvisargamakurvanvartate yāvatparidhānīyāyā na vyavavadati tathaiva sarvartvija ubhe eva vartanī saṃskurvanti na hīyate'nyatarāpi /
kimivetyāha /
pūrvoktaviparītau dṛṣṭāntau /
evamasya yajamānasya yajñaḥ svavartanībhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhati svenā'tmanāvinaśyanvartata ityarthaḥ /
yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno'nupratitiṣṭhati sa yajamāna evaṃ maunavijñānavadbrahmopetaṃ yajñamiṣṭvā śreyānbhavati śreṣṭho bhavatītyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
---------------
४,१७.१
prajāpatirlokānabhyatapat /
teṣāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat /
agniṃ pṛthivyāḥ /
vāyumantarikṣāt /
ādityaṃ divaḥ
bhāṣya ४,१७.१ atra brahmaṇo maunaṃ vihitaṃ tadreṣe brahmatvakarmaṇi cānyasmiṃśca hotrādikarmareṣe vyāhṛtihomaḥ prāyaścittamiti tadarthaṃ vyāhṛtayo vidhātavyā ityāhaprajāpatirlokānabhyatapallokānuddiśya tatra sārajighṛkṣayā dhyānalakṣaṇaṃ tapaścacāra /
teṣāṃ tapyamānānāṃ lokānāṃ rasānsārarūpānprāvṛhaduddhṛtavāñjagrāhetyarthaḥ /
kān /
agniṃ rasaṃ pṛthivyāḥ /
vāyumantarikṣāt /
ādityaṃ divaḥ
४,१७.२
sa etāstisro devatā abhyatapat /
tāsāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat /
agnerṛcaḥ /
vāyoryajūṃṣi /
sāmānyādityāt
bhāṣya ४,१७.२ punarapyevamevamagnyādyāḥ sa etāstisro devatā uddiśyābhyatapat /
tato'pi sāraṃ rasaṃ trayīvidyāṃ jagrāha
४,१७.३४
sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapat /
tasyāstapyamānāyā rasān prāvṛhat /
bhūrityṛgbhyaḥ /
bhuvariti yajurbhyaḥ /
svariti sāmabhyaḥ
tadyadyṛkto riṣyedbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyāt /
ṛcāmeva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti
bhāṣya ४,१७.३,४ sa etāṃ punarabhyatapattrayīṃ vidyām /
tasyāstapyamānāyā rasaṃ bhūriti vyāhṛtimṛgbhyo jagrāha /
bhuvariti vyāhṛtiṃ yajurbhyaḥ /
svariti vyāhṛtiṃ sāmabhyaḥ /
ata eva lokadevavedarasā mahāvyāhṛtayāḥ /
atastattatra yajñe yadyṛkta ṛksambandhādṛṅnimittaṃ riṣyedyajñaḥ kṣataṃ prāpnuyādbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyāt /
sā tatra prāyaścittiḥ /
katham, ṝcāmeva taditi kriyāviśeṣaṇaṃ, rasenarcāṃ vīryeṇaujasarcāṃ yajñasya ṛksambandhino yajñasya viriṣṭaṃ vicchinnaṃ kṣatarūpamutpannaṃ sandadhāti pratisandhatte
४,१७.५६
atha yadi yajuṣṭo riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyāt /
yajuṣāmeva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti
atha yadi sāmato riṣyetsvaḥ svāhetyāhavanīye juhuyāt /
sāmnāmeva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti
bhāṣya ४,१७.५,६ atha yadi yajuṣṭo yajurnimittaṃ riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyāt /
tathā sāmanimitte reṣe svaḥ svāhetyāhavanīye juhuyāt /
tathā pūrvavadyajñaṃ sandadhāti /
brahmanimitte tu reṣe triṣvagniṣu /
tisṛbhirvyāhṛtibhirjuhuyāt /
trayyā hi vidyāyāḥ sa reṣaḥ /
"atha kena brahmatvamityanayaiva trayyā vidyayā"iti śruteḥ /
nyāyāntaraṃ vā mṛgyaṃ brahmatvanimitte reṣe
४,१७.७८
tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt /
suvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā
evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāstrayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti /
bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavati
bhāṣya ४,१७.७,८ tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ sandadhyāt /
kṣāreṇa ṭaṅkaṇādinā khare॑mṛdutvakaraṃ hi tat /
suvarṇena rajatamaśakyasandhānaṃ sandadhyāt /
rajatena tathā trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena loha lohena dāru dāru carmaṇā carmabandhanena /
evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāsrayyā vidyāyā vīryeṇa rasākhyenaujasā yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti /
bheṣajakṛto ha vā eṣa yajñaḥ /
rogārta iva pumāṃścikitsakena suśikṣitenaiṣa yajño bhavati /
ko'sau /
yatra yasminyajña evaṃvidyathoktavyāhṛtihomaprāyaścittavidbrahmartvigbhavati sa yajña ityarthaḥ
४,१७.९
eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavati /
evaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇamanu gāthā /
yato yata āvartate tattadgacchati
bhāṣya ४,१७.९ kiñcaiṣa ha vā udakpravaṇa udaṅnimno dakṣiṇocchrāyo yajño bhavati /
uttaramārgapratipattiheturityarthaḥ /
yatraivaṃvidbrahmā bhavatyevaṃvidaṃ ha vai brahmāṇamṛtvijaṃ pratyeṣānugāthā brahmaṇaḥ stutiparā /
yato yata āvartate karma pradeśādṛtvijāṃ yajñaḥ kṣatībhavaṃstattadyajñasya kṣatarūpaṃ pratisandadhatprāyaścittena gacchati paripālayatītyetat
४,१७.१०
mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam
mānavaḥ /
brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣati /
evaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati /
tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam
bhāṣya ४,१७.१० mānavo bhrahmā maunācaraṇānmananādvā jñāvanattvāttato brahmaivaikartvikkurūnkartṝn /
yoddhṝnārūḍhānaśvā vaḍavā yathābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati tatkṛtadoṣāpanayanāt /
yata evaṃviśiṣṭo brahmā vidvāṃstasmādevaṃvidameva yathoktavyāhṛtyādividaṃ brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ kadācaneti /
dvirabhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
iti śrīmadgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarabhagavatpādakṛtau cchāndogyopaniṣadvivaraṇe caturtho'dhyāyaḥ
pañcamo'dhyāyaḥ
५,१.१
yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati /
prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca
bhāṣya ५,१.१
saguṇa brahmavidyāyā uttarā gatiruktā /
athedānīṃ pañcame'dhyāye pañcāgnivido gṛhasthasyordhvaretasāṃ ca śraddhālūnāṃ vidyāntaraśīlināṃ tāmeva gatimanūdyānyā dakṣiṇadiksambandhinī kevalakarmiṇāṃ dhūmādilakṣaṇā punarāvṛttirūpā tṛtīyā ca tataḥ kaṣṭatarā saṃsāragatirvairāgyahetorvaktavyetyārabhyate /
prāṇaḥ śreṣṭho vāgādibhyaḥ prāṇo vāva saṃvarga ityādi ca bahuśo'tīte granthe prāṇagrahaṇaṃ kṛtam /
sa kathaṃ śreṣṭho vāgādiṣu sarvaiḥ saṃhatyakāritvāviśeṣe?kathaṃ ca tasyopāsanamiti tasya śreṣṭhatvādiguṇavidhitsayedamanantaramārabhyateyo ha vai kaścijjyeṣṭhaṃ ca prathamaṃ vayasā vāva jyeṣṭhaśca vayasā vāgādibhyaḥ /
garbhasthe hi puruṣe prāṇasya vṛttirvāgādibhyaḥ pūrvaṃ labdhātmikā bhavati yayā garbho vivardhate cakṣurādisthānāvayavaniṣpattau satyāṃ paścādvāgādīnāṃ vṛttilābha iti prāṇo jyeṣṭho vayasā bhavati /
śreṣṭhatvaṃ tu pratipādayiṣyati suhaya ityādinidarśanena /
ataḥ prāṇa eva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaścāsminkāryakaraṇasaṅghāte
५,१.२
yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati /
vāgvāva vasiṣṭhaḥ
bhāṣya ५,१.२ yo ha vai vasiṣṭhaṃ vasitṛtamamācchādayitṛtamaṃ vasumattamaṃ vā yo veda sa tathaiva vasiṣṭho ha bhavati svānāṃ jñātīnām /
kastarhi vasiṣṭha ityāha /
vāgvāva vasiṣṭho vāgmino hi puruṣā vasantyabhibhavantyanyānvasumattamāścāto vāgvasiṣṭhaḥ
५,१.३
yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhatyasmiṃśca loke'muṣmiṃśca /
cakṣurvāva pratiṣṭhā
bhāṣya ५,१.३ yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda sa cāsmiṃlloke'muṣmiṃśca pare pratitiṣṭhati ha /
kā tarhi pratiṣṭhetyāhacakṣurvāva pratiṣṭhā /
cakṣuṣā hi paśyansame ca durge ca pratitiṣṭhati yasmādataḥ pratiṣṭhā cakṣuḥ
५,१.४
yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai kāmāḥ padyante daivāśca mānuṣāśca /
śrotraṃ vāva saṃpat
bhāṣya ५,१.४ yo ha vai sampadaṃ veda tasmā asmai daivāśca mānuṣāśca kāmāḥ sampadyante ha /
kā tarhi sampadityāhaśrotraṃ vāva sampat /
yasmācchrotreṇa vedā gṛhyante tadarthavijñānaṃ ca tataḥ karmāṇi kriyante tataḥ kāmasampadityevaṃ kāmasampaddhetutvācchrotraṃ vāva saṃpat
५,१.५
yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati /
mano ha vā āyatanam
bhāṣya ५,१.५ yo ha vā āyatanaṃ vedā'yatanaṃ ha svānāṃ bhavatyāśrayo bhavatītyarthaḥ /
kiṃ tadāyatanamityāhamano ha vā āyatanam /
indriyopahṛtānāṃ viṣayāṇāṃ bhoktrarthānāṃ pratyayarūpāmāṃ mana āyatanamāśrayaḥ /
ato mano ha vā āyatanamityuktam
५,१.६
atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire /
ahaṃ śreyānasmyahaṃ śreyānasmīti
bhāṣya ५,१.६ atha ha prāṇā evaṃ yathoktaguṇāḥ santo'haṃśreyasyahaṃ śreyānasmyahaṃ śreyānasmītyetasminprayojane vyūdire nānā viruddhaṃ codira uktavantaḥ
५,१.७
te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocuḥ bhagavan ko naḥ śreṣṭha iti /
tān hovāca /
yasmin va utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti
bhāṣya ५,१.७ te ha tai haivaṃ vivadamānā ātmanaḥ śreṣṭhatvavijñānāya prajāpatiṃ pitaraṃ janayitāraṃ kañcidetyocuruktavanto he bhagavanko no'smākaṃ madhye śreṣṭho'bhyadhiko guṇairityevaṃ pṛṣṭavantaḥ /
tānpitovāca ha yasminvo yuṣmākaṃ madhye utkrānte śarīramidaṃ pāpiṣṭhamivātiśayena jīvato'pi, samutkrāntaprāṇaṃ tato'pi pāpiṣṭhataramivātiśayena dṛṣyate kuṇapamaspṛśyamaśuci dṛśyeta sa vo yuṣmākaṃ śreṣṭha ityavocatkākvā tadduḥkhaṃ parijihīrṣuḥ
५,१.८११
sā ha vāguccakrāma /
sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca /
kathamaśakatarte majjīvitumiti /
yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti /
praviveśa ha vāk
cakṣurhoccakrāma /
tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca /
kathamaśakatarte majjīvitumiti /
yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti /
praviveśa ha cakṣuḥ
śrotraṃ hoccakrāma /
tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti /
yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā dhyāyanto manasaivamiti /
praviveśa ha śrotram
mano hoccakrāma /
tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca /
kathamaśakatarte majjīvitumiti /
yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivamiti /
praviveśa ha manaḥ
bhāṣya ५,१.८,९,१०,११ tathokteṣu pitrā prāṇeṣu sā ha vāguccakrāmotkrāntavatī /
sā cotkramya saṃvatsaramātraṃ proṣya svavyāpārānnivṛttā satī punaḥ paryetyetarānprāṇānuvāca kathaṃ kena prakāreṇāśakata śaktavanto yūyaṃ madṛte māṃ vinā jīvituṃ dhārayitumātmānamiti te hocuryathākalā ityādi /
akalā mūkā yathā loke'vadanto vācā jīvanti /
katham?prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivaṃ sarvakaraṇaceṣṭāṃ kurvanta ityarthaḥ /
evaṃ vayamajīviṣmetyarthaḥ /
ātmano'śreṣṭhatāṃ prāṇeṣu buddhvā praviveśa ha vākpunaḥ svavyāpāre pravṛttā babhūvetyarthaḥ /
samānamanyaccakṣurheccakrāma śrotraṃ hoccakrāma mano hoccakrāmetyādi /
yathā bālā amanaso'prarūḍhamanasa ityarthaḥ
५,१.१२
atha ha prāṇa uccikramiṣan sa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūn saṃkhidedevamitarān prāṇān samakhidat /
taṃ hābhisametyocuḥ /
bhagavannedhi /
tvaṃ naḥ śreṣṭho'si /
motkramīriti
bhāṣya ५,१.१२ evaṃ parīkṣiteṣu vāgādiṣvathānantaraṃ ha sa mukhyaḥ prāṇa uccikramiṣannutkramitumicchankimakarodityucyate /
yathā loke suhayaḥ śobhano'śvaḥ paḍvīśaśaṅkūnpādabandhanakīlānparīkṣaṇāyā'rūḍhena kaśyāhataḥ sansaṅkhidetsamutkhanetsamutpāṭayet, evamitarānvāgādīnprāṇānsamakhidatsamuddhṛtavān /
te prāṇāḥ sañcālitāḥ santaḥ svasthāne sthātumanutsahamānā abhisametya mukhyaṃ prāṇaṃ tamūcurheṃ bhagavannedhi bhava naḥ svāmī yasmāttvaṃ no'smākaṃ śreṣṭho'si mā cāsmāddehādutkramīriti
५,१.१३१४
atha hainaṃ vāguvāca /
yadahaṃ vasiṣṭho'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'sīti /
atha hainaṃ cakṣuruvāca /
yadahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti
atha hainaṃ śrotramuvāca /
yadahaṃ saṃpadasmi tvaṃ tatsaṃpadasīti /
atha hainaṃ mana uvāca /
yadahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti
bhāṣya ५,१.१३,१४ atha hainaṃ vāgādayaḥ prāṇasya śreṣṭhatvaṃ kāryeṇā'pādayanta āhurbalimiva haranto rājñe viśaḥ /
kathaṃ, vāktāvaduvāca yadahaṃ vasiṣṭho'smi /
yaditi kriyāviśeṣaṇaṃ yadvasiṣṭhatvaguṇāsmītyarthaḥ /
tvaṃ tadvasiṣṭhastena vasiṣṭhatvaguṇo'jñānānmameti mayābhimata ityetat /
tathottareṣu yojyaṃ cakṣuḥśrotramanaḥsu
५,१.१५
na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsītyācakṣate /
prāṇā ityevācakṣate /
prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati
bhāṣya ५,१.१५ śruteridaṃ vaco yuktamidaṃ vāgādibhirmukhyaṃ prāṇaṃ pratyabhihitaṃ yasmānna vai loke vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsīti vāgādīni karaṇānyācakṣate laukikā āgamajñā vā /
kiṃ tarhi?prāṇā ityevā'cakṣate kathayanti yasmātprāṇo hyevaitāni sarvāṇi vāgādīni karaṇajātāni bhavatyato mukhyaṃ prāmaṃ pratyanurūpameva vāgādibhiruktamiti prakaraṇārthamupasañjihīrṣati /
nanu kathamidaṃ yuktaṃ cetanāvanta iva puruṣā ahaṃśreṣṭhatāyai vivadanto'nyonyaṃ spardheranniti /
na hi cakṣurādīnāṃ vācaṃ pratyākhyāya pratyekaṃ vadanaṃ sambhavati /
tathāpagamo dehātpunaḥ praveśo brahmagamanaṃ prāṇastutirvopapadyate /
tatrāgnyādicetanāvaddevatādhiṣṭhitatvādvāgādīnāṃ cetanāvattvaṃ tāvatsiddhamāgamataḥ. tārkikasamayavirodha iti ceddeha ekasminnanekacetanāvattve /
na /
īśvarasya nimittakāramatvābhyupagamāt /
ye tāvadīśvaramabhyupagacchanti tārkikāste mana ādikāryakaramānāmādhyātmikānāṃ bāhyānāṃ ca pṛthivyādīnāmīśvarādhiṣṭhitānāmeva niyamena pravṛttimicchanti rathādivat /
na cāsmābhiragnyādyāścetanāvatyo'pi devatā adhyātmaṃ bhoktryo'bhyupagamyante, kiṃ tarhi,kāryakaraṇavatīnāṃ hi tāsāṃ prāṇaikadevatābhedānāmadhyātmādhibhūtādhidaivabhedakoṭivikalpānāmadhyakṣatāmātreṇa niyanteśvaro'bhyupagamyate /
sa hyakaraṇaḥ /
"hiraṇyagarbhaṃ janayāmāna pūrvam"ityādi ca śvetāśvatarīyāḥ paṭhanti /
bhoktā karmaphalasambandhī dehe tadvilakṣaṇo jīva iti vakṣyāmaḥ /
vāgādīnāṃ ceha saṃvādaḥ kalpito viduṣo'nvayavyatirekābhyāṃ prāṇaśreṣṭhatānirdhāraṇārtham /
yathā loke puruṣā anyonyamātmanaḥ śreṣṭhatāyai vivadamānāḥ kañcidguṇaviśeṣābhijñaṃ pṛcchanti ko naḥ śreṣṭho guṇairiti /
tenoktā ekaikaśyenādaḥ kāryaṃ sādhayitumudyacchata yenādaḥ kāryaṃ sādhyate sa vaḥ śreṣṭha ityuktāstathaivodyacchanta ātmano'nyasya vā śreṣṭhavāṃ nirdhārayanti /
tatemaṃ saṃvyavahāraṃ vāgādiṣu kalpitavatī śrutiḥ /
kathaṃ nāma vidvānvāgādīnāmekaikasyābhāve'pi jīvanaṃ dṛṣṭaṃ na tu prāṇasyeti prāṇaśreṣṭhatāṃ pratipadyateti /
tathāca śrutiḥ kauṣītakinām "jīvati vāgapeto mūkānhi pasyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinnaḥ"ityādyā
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
५,२.१
sa hovāca kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyatīti /
yatkiṃcididamā śvabhya ā śakunibhya iti hocuḥ /
tadvā etadanasyānnam /
ano ha vai nāma pratyakṣam /
na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavatīti
bhāṣya ५,२.१ sa hovāca mukhyaḥ prāṇaḥ kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyatīti /
mukhyaṃ prāṇaṃ praṣṭāramiva kalpayitvā vāgādīnprativaktṝniva kalpayantī śrutirāhayadidaṃ loke'nnajātaṃ prasiddhamā śvabhiḥ sahā'śakunibhyaḥ saha śakunibhiḥ sarvaprāṇināṃ yadannaṃ tattavānnamiti hocurvāgādaya iti /
prāṇasya sarvamannaṃ prāṇo'ttā sarvasyānnasyetyevaṃ pratipattaye kalpitākhyāyikārūpādvyāvṛtya svena śrutirūpeṇā'hatadvā etadyatkiñcilloke prāṇibhirannamadyate'nasya prāṇasya tadannaṃ prāṇenaiva tadadyata ityarthaḥ /
sarvaprakāraceṣṭāvyāptiguṇapradarśanārthamana iti prāṇasya pratyakṣaṃ nāma /
prādyupasargapūrvatve hi viśeṣagatireva syāt /
tathāca sarvānnānāmatturnāmagrahaṇamitīdaṃ pratyakṣaṃ nāmāna iti sarvānnānāmattuḥ sākṣādabhidhānam /
na ha vā evaṃvidi yathoktaprāṇavidi prāṇo'hamasmi sarvabhūtasthaḥ sarvānnānāmatteti tasminnevaṃvidi ha vai kiñcana kiñcidapi prāṇibhirādyaṃ sarvairanannamannādyaṃ na bhavati sarvamevaṃvidyannaṃ bhavatītyarthaḥ /
prāṇabhūtatvādviduṣaḥ /
"prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti"ityupakramya"evaṃvido ha vā udeti sūrya evaṃvidyastameti"iti śrutyantarāt
५,२.२
sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatīti /
āpa iti hocuḥ /
tasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati /
lambhuko ha vāso bhavati /
anagno ha bhavati
bhāṣya ५,२.२ sa hovāca punaḥ prāṇaḥ /
pūrvavadeva kalpanā /
kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocurvāgādayaḥ /
yasmātprāṇasya vāsa āpastasmādvā etadaśiṣyanto bhoktavantaśca brāhmaṇā vidvāṃsa etatkurvanti /
kim /
adbhirvāsasthānīyābhiḥ purastādbhojanātpūrvamupariṣṭācca bhojanādūrdhvaṃ ca paridadhati paridhānaṃ kurvanti mukhyasya prāṇasya lambhuko sambhanaśīlo vāso ha bhavati /
vāsaso labdhaiva bhavatītyarthaḥ /
anagno ha bhavati /
vāsaso lambhukatvenārthasiddhaivānagnatetyanagno ha bhavatītyuttarīyavānbhavatītyetat /
bhokṣyamāṇasya bhuktavataśca yadācamanaṃ śuddhyarthaṃ vijñātaṃ tasminprāṇasya vāsa iti darśanamātramiha vidhīyate /
adbhiḥ paridadhatīti nā'camanāntaram /
yathā laukikaiḥ prāmibhiradyamānamannaṃ prāṇasyeti darśanamātraṃ tadvatkiṃ me'nnaṃ kiṃ me vāsa ityādipraśnaprativacanayostulyatvāt /
yadyācamanamapūrvaṃ tādarthyena kriyate tadā kṛmyādyannamapi prāṇasya bhakṣyatvena vihitaṃ syāt /
tulyayorvijñānārthayoḥ prasnaprativacanayoḥ prakaraṇasya vijñānārthatvādardhajaratīyo nyāyo na yuktaḥ kalpayitum /
yattu prasiddhamācamanaṃ prāyatyārthaṃ prāṇasyānagnatārthaṃ ca na bhavatītyucyate na tathā vayamācamanamubhayārthaṃ brūmaḥ /
kiṃ tarhi prāyatyārthācamanasādhanabhūtā āpaḥ prāṇasya vāsa iti darśanaṃ codyata iti brūmaḥ /
tatrā'camanasyobhayārthatvaprasaṅgadoṣacodanānupapannā /
vāsortha evā'camane taddarśanaṃ syāditi cet /
na /
vāsojñānārthavākye vāsorthāpūrvācamanavidhāne tatrānagnatārthatvadṛṣṭividhāne ca vākyabhedaḥ ācamanasya tadarthatvamanyārthatvaṃ ceti /
pramāṇābhāvāt
५,२.३
taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca /
yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti
bhāṣya ५,२.३ tadetatprāṇadarśanaṃ stūyate /
katham /
taddhaitatprāṇadarśanaṃ satyakāmo jābālo gośrutaye nāmnā vaiyāghrapadyāya vyāghrapado'patyaṃ vaiyāghrapadyastasmai gośrutyākhyāyoktvovācānyadapi vakṣyamāṇaṃ vacaḥ /
kiṃ taduvācetyāhayadyapi śuṣkāya sthāṇava etaddarśanaṃ brūyātprāṇavijjāyerannutpadyerannevāsminsthāṇau śākhāḥ praroheyuśca palāśāni patrāmi, kimu jīvate puruṣāya brūyāditi
५,२.४
atha yadi mahajjigamiṣet, amāvāsyāyāṃ dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya manthaṃ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet
bhāṣya ५,२.४ athānantaraṃ yadi mahanmahattvaṃ jigamiṣedgantumicchenmahattvaṃ prāptuṃ yadikāmayetetyarthaḥ /
tasyedaṃ karma vidhīyate /
mahattve hi sati śrīrupanamate /
śrīmato hyarthaprāptaṃ dhanaṃ tataḥ karmānuṣṭhānaṃ tataśca devayānaṃ pitṛyāṇaṃ vā panthānaṃ pratipatsyata ityetatprayojanamurarīkṛtya mahattvaprepsoridaṃ karma na viṣayopabhogakāmasya /
tasyāyaṃ kālādividhirucyateamāvāsyāyāṃ dīkṣitvā dīkṣita iva bhūmiśayanādiniyamaṃ kṛtvā taporūpaṃ satyavacanaṃ brahmacaryamityādidharmavānbhūtvetyarthaḥ /
na punardaikṣameva karmajātaṃ sarvamupādatte /
atadvikāratvānmanthākhyasya karmaṇaḥ /
"upasadvratī"iti śrutyantarātpayomātrabhakṣamaṃ ca śuddhikāramaṃ tapa upādatte /
paurṇamāsyāṃ rātrau karmā'rabhate sarvauṣadhasya grāmyāraṇyānāmoṣadhīnāṃ yāvacchaktyalpamalpamupādāya tadvituṣīkṛtyā'mameva piṣṭaṃ dadhimadhunoraudumbare kaṃsākāre camasākāre vā pātre śrutyantarātprakṣipyopamathyāgrataḥ sthāpayitvā jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvāvasathya ājyasyā'vāpasthāne hutvā sruvasaṃlagnaṃ manthe saṃpātamavanayetsaṃsravamadhaḥ pātayet
५,२.५
vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet /
pratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet /
saṃpade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet /
āyatanāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet
bhāṣya ५,२.५ samānamanyat /
vasiṣṭhāya pratiṣṭhāyai saṃpada āyatanāya svāheti pratyekaṃ tathaiva saṃpātamavanayeddhutvā
५,२.६
atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japati /
amo nāmāsi /
amā hi te sarvamidam /
sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ /
sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyamādhipatyaṃ gamayatu /
ahamevedaṃ sarvamasānīti
bhāṣya ५,२.६ atha pratisṛpyāgnerīṣadapasṛpyāñjalau manthamādhāya japatīmaṃ mantram /
amo nāmāsyamā hi te /
ama iti prāṇasya nāma /
annena hi prāṇaḥ prāṇiti deha ityato manthadravyaṃ prāṇasyānnatvātprāṇatvena stūyate'mo nāmāsīti /
kutaḥ /
yato'mā saha hi yasmātte tava prāṇabhūtasya sarvaṃ samastaṃ jagadidamataḥ /
sa hi prāṇabhūto mantho jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca /
ata eva ca rājā dīptimānadhipatiścādhiṣṭhāya pālayitā sarvasya /
samā māmapi manthaḥ prāṇo jyaiṣṭhyādiguṇapūgamātmano gamayatvahamevedaṃ sarvaṃ jagadasāni bhavani prāṇavat /
itiśabdo mantraparisamāptyarthaḥ
५,२.७
atha khalvetayarcā paccha ācāmati /
tatsaviturvṛṇīmaha ityācāmati /
vayaṃ devasya bhojanamityācāmati /
śreṣṭhaṃ sarvadhātamamityācāmati /
turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati /
nirṇijya kaṃsaṃ camasaṃ vā paścādagneḥ saṃviśati /
carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo'prasāhaḥ /
sa yadi striyaṃ paśyetsamṛddhaṃ karmeti vidyāt
bhāṣya ५,२.७ athānantaraṃ khalvetayā vakṣyamāṇayarcā pacchaḥ pādaśa ācāmati bhakṣayati, mantrasyaikaikena pādenaikaikaṃ grāsaṃ bhakṣayati /
tadbhojanaṃ savituḥ sarvasya prasavituḥ /
prāṇamādityaṃ caikīkṛtyocyate /
ādityasya vṛṇīmahe prārthayemahi mantharūpam /
yenānnena sāvitreṇa bhojanenopabhuktena vayaṃ savitṛsvarūpāpannā bhavemetyabhiprāyaḥ /
devasya savituriti pūrveṇa sambandhaḥ /
śreṣṭhaṃ praśasyatamaṃ sarvānnebhyaḥ sarvadhātamaṃ sarvasya jagato dhārayitṛtamamatiśayena vidhātṛtamamiti vā /
sarvathā bhojanaviśeṣaṇam /
turaṃ tvaraṃ tūrṇaṃ śīghramityatat /
bhagasya devasya savituḥ svarūpamiti śeṣaḥ /
dhīmahi cintayemahi viśiṣṭabhojanena saṃskṛtāḥ śuddhātmānaḥ santa ityabhiprāyaḥ /
athavā bhagasya śriyaḥ kāraṇaṃ mahattvaṃ prāptuṃ karma kṛtavanto vayaṃ taddhomahi cintayemahīti sarvaṃ ca manthalepaṃ pibati nirṇijya prakṣālya kaṃsaṃ kaṃsākāraṃ camasaṃ camasākāraṃ vaudumbaraṃ pātram /
pītvā'camya paścādagneḥ prākśirāḥ saṃviśati carmaṇi vājine sthaṇḍile kevalāyāṃ vā bhūmau /
vācaṃyamo vāgyataḥ sannityarthaḥ /
aprasāho na prasahyate nābhibhūyate stryādyaniṣṭasvapnadarśanena yathā tathā saṃyatacittaḥ sannityarthaḥ /
sa evaṃbhūto yadi sriyaṃ paśyetsvapneṣu tadā vidyātsamṛddhaṃ mamedaṃ karmeti
५,२.८
tadeṣa ślokaḥ /
yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati /
samṛddhiṃ tatra jānīyāttasmin svapnanidarśane tasmin svapnanidarśane
bhāṣya ५,२.८ tadetasminnartha eṣa śloko mantro'pi bhavati /
yadā karmasu kāmyeṣu kāmārtheṣu sriyaṃ svapneṣu svapnadarśaneṣu svapnakāleṣu vā paśyati samṛddhiṃ tatra jānīyīt /
karmaṇāṃ phalaniṣpattirbhaviṣyatīti jānīyādityarthaḥ /
tasminstryādipraśastasvapnadarśane satītyabhiprāyaḥ /
dviruktiḥ karmasamāptyarthā
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
५,३.१
śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitimeyāya /
taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvāca /
kumārānu tvā aśiṣatpiteti /
anu hi bhagava iti
bhāṣya ५,३.१ brahmādistambaparyantāḥ saṃsāragatayo vaktavyā vairāgyahetormumukṣūṇāmityata ākhyāyikā'rabhyateśvetaketunamito ha, ityaitihyārthaḥ /
aruṇasyāpatyāruṇistasyāpatyamāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitiṃ sabhāmeyāyā'jagāma /
tamāgatavantaṃ ha pravāhaṇo nāmato jīvalasyāpatyaṃ jaivaliruvācoktavān /
he kumārānu tvā tvāmaśiṣadanvasiṣatpitā /
kimanuśiṣṭastvaṃ pitretyarthaḥ /
ityuktaḥ sa āhānu hyanuśiṣṭo'smi bhagava iti sūcayannāha
५,३.२
vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti /
na bhagava iti /
vettha yathā punarāvartanta ३ iti /
na bhagava iti /
vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā ३ iti /
na bhagava iti
bhāṣya ५,३.२ taṃ hovāca yadyanuśiṣṭo'si vettha yadito'smāllokādadhyūrdhvaṃ yatprajāḥ prayanti yadgacchanti tatkiṃ jānīṣa ityarthaḥ /
na bhagava ityāhetaro na jāne'haṃ tadyatpṛcchasi /
evaṃ tarhi vettha jānīṣe yathā yena prakāreṇa punarāvartanta iti /
na bhagava iti pratyāha /
vettha pathormārgayoḥ sahaprayāṇayordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanamitaretaraviyogasthānaṃ saha gacchatāmityarthaḥ /
na bhagava iti
५,३.३
vettha yathāsau loko na saṃpūryata ३ iti /
na bhagava iti /
vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti /
naiva bhagava iti
bhāṣya ५,३.३ vetthā yathāsau lokaḥ pitṛsambandhī yaṃ prāpya punarāvartante bahubhiḥ prayadbhirapi yena kāramena na sampūryata iti /
na bhagava iti pratyāha /
vettha yathā yena krameṇa pañcamyāṃ pañcasaṃkhyākāyāmāhutau hutāyāmāhutinirvṛttā āhutisādhanāścā'paḥ puruṣavacasaḥ puruṣa ityevaṃ vaco'bhidhānaṃ yāsāṃ hūyamānānāṃ krameṇa ṣaṣṭhāhutibhūtānāṃ tāḥ puruṣavacasaḥ puruṣaśabdavācyā bhavanti puruṣākhyāṃ labhanta ityarthaḥ /
ityukto naiva bhagava ityāha /
naivāhamatra kiñcana jānāmītyarthaḥ
५,३.४
athānu kimanu śiṣṭho'vocathā yo hīmāni na vidyāt /
kathaṃ so'nuśiṣṭo bruvīteti /
sa hāyastaḥ piturardhameyāya /
taṃ hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvāśiṣamiti
bhāṣya ५,३.४ athaivamajñaḥ sankimanu kasmāttvamanuśiṣṭo'smītyavocathā uktavānasi /
yo hīmāni mayā pṛṣṭānyarthajātāni na vidyānna vijānītyātkathaṃ sa vidvatsvanuśiṣṭo'smīti bruvīta /
ityevaṃ sa śvetaketuḥ rājñā'yasta āyāsitaḥ sanpiturardhaṃ sthānameyāyā'gatavāṃstaṃ ca pituramuvācānanuśiṣyānuśāsanamakṛtvaiva mā māṃ kila bhagavānsamāvartanakāle'bravīduktavānanu tvāśiṣamanvaśiṣaṃ tvāmiti
५,३.५६
pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣīt /
teṣāṃ naikaṃcanāśakaṃ vivaktumiti /
sa hovāca yathā mā tvaṃ tadaitānavado yathāhameṣāṃ naikaṃcana veda /
yadyahamimānavediṣyaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti
sa ha gautamo rājño'rdhameyāya /
tasmai ha prāptāyārhāṃ cakāra /
sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya /
taṃ hovāca /
mānuṣasya bhagavan gautama vittasya varaṃ vṛṇīthā iti /
sa hovāca /
tavaiva rājanmānuṣaṃ vittam /
yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāstāmeva me brūhīti /
sa ha kṛcchrī babhūva
bhāṣya ५,३.५,६ yataḥ pañca pañcasaṃkhyākānpraśnānrājanyabandhū rājānyā bandhavo'syeti rājanyabandhuḥ svayaṃ durvṛtta ityarthaḥ /
aprākṣītpṛṣṭavāṃsteṣāṃ praśnānāṃ naikañcanaikamapi nāśakaṃ na śaktavānahaṃ vivaktuṃ viśeṣeṇārthato nirṇetumityarthaḥ /
sa hovāca pitā yathā mā māṃ vatsa tvaṃ tadā'gatamātra evaitānpraśnānavada uktavānasi teṣāṃ naikañcanāśakaṃ vivaktumiti tathā māṃ jānīhi, tvadīyājñānena liṅgena mama tadviṣayamajñānaṃ jānīhītyarthaḥ /
kathaṃ, yathāhameṣāṃ praśnānāmekañcanaikamapi na veda na jāna iti yathā tvamevāṅgaitānpraśnānna jānīṣe tathāhamapyetānna jāna ityarthaḥ /
ato mayyanyathābhāvo na kartavyaḥ /
kuta etadevaṃ yato na jāne yadyahamimānpraśnānavediṣyaṃ viditavānasmi kathaṃ te tubhyaṃ priyāya putrāya samāvartanakāle purā nāvakṣyaṃ noktavānasmītyuktvā sa ha gotrato rājño jaivalerardhaṃ sthānameyāya gatavān /
tasmai ha gautamāya prāptāyārhāmarhūṇāṃ cakāra kṛtavān /
sa ca gautamaḥ kṛtātithya uṣitvā paredyuḥ prātaḥkāle sabhāge sabhāṃ gate rājñyudeyāya /
bhajanaṃ bhāgaḥ pūjā sevā saha bhāgena vartamāno vā sabhāgaḥ pūjyamāno'nyaiḥ svayaṃ gautama udeyāya rājānamudgatavān /
taṃ hovāca gautamaṃ rājā mānuṣasya bhagavangautama manuṣyasambandhino vittasya grāmādervaraṃ varaṇīyaṃ kāmaṃ vṛṇīthāḥ prārthayethāḥ /
sa hovāca gautamastavaiva tiṣṭhatu rājanmānuṣaṃ vittam /
yāmeva kumārasya mama putrasyānte samīpe vācaṃ pañcapraśnalakṣaṇāmabhāṣathā uktavānasi tāmeva vācaṃ me mahyaṃ brūhi kathayetyukto gautamena rājā sa ha kṛcchrī duḥkhī babhūva /
kathaṃ tvidamiti
५,३.७
taṃ ha ciraṃ vasetyājñāpayāṃ cakāra /
taṃ hovāca /
yathā mā tvaṃ gautamāvadaḥ /
yatheyaṃ na prāktvattaḥ purā vidyā brāhmaṇān gacchati /
tasmādu sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanamabhūditi /
tasmai hovāca
bhāṣya ५,३.७ sa ha kṛcchrībhūto'pratyākhyeyaṃ brāhmaṇaṃ manvāno nyāyena vidyā vaktavyeti matvā taṃ ha gautamaṃ ciraṃ dīrghakālaṃ vasetyevamājñāpayāñcakārā'jñaptavān /
yatpūrvaṃ pratyākhyātavānrājā vidyāṃ yacca paścācciraṃ vasetyājñaptavān, tannimittaṃ brāhmamaṃ kṣamāpayati hetuvacanoktyātaṃ hovāca rājā sarvavidyo brahmaṇo'pi sanyathā yena prakāreṇa mā māṃ he gautamāvadastvaṃ tāmeva vidyālakṣaṇāṃ vācaṃ me brūhītyajñānāttena tvaṃ jānīhi /
tatrāsti vaktavyaṃ yathā yena prakāreṇeyaṃ vidyā prāktvatto brāhmaṇānna gacchati na gatavatī, na ca brāhmaṇā anayā vidyayānuśāsitavantaḥ, tathaitatprasiddhaṃ loke yatastasmādu purā pūrvaṃ sarveṣu lokeṣu kṣattrasyaiva kṣattrajāterevānayā vidyayā praśāsanaṃ praśāstṛtvaṃ śiṣyāmāmabhūdbabhūva /
kṣattriyaparamparayaiveyaṃ vidyatāvantaṃ kālamāgatā /
tathāpyahametāṃ tubhyaṃ vakṣyāmi cvatsampradānādūrdhvaṃ brāhmaṇāngamiṣyati /
ato mayā yaduktaṃ tatkṣantumarhasītyuktvā tasmai hovāca vidyāṃ rājā
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
५,४.१
asau vāva loko gautamāgniḥ /
tasyāditya eva samit /
raśmayo dhūmaḥ /
ahararciḥ /
candramā aṅgārāḥ /
nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ
bhāṣya ५,४.१ pañcamyāmāhutāvāpa ityayaṃ praśnaḥ prāthamyenāpākriyate /
tadapākaraṇamanvitareṣāmapākaraṇamanukūlaṃ bhavediti /
agnihotrāhutyoḥ kāryārambho yaḥ sa ukto vājasaneyake /
taṃ prati prasnāḥutkrāntirāhutyorgatiḥ pratiṣṭhā tṛptiḥ punarāvṛttirlokaṃ pratyutthāyī iti /
teṣāṃ cāpākaraṇamuktaṃ tatraiva"te vā ete āhutī hute utkrāmataste antarikṣamāviśataste antarikṣamevā'havanīyaṃ kurvāte vāyuṃ samidhaṃ marīcīreva śuklāmāhutiṃ te antarikṣaṃ tarpayataste tata utkrāmata ityādyevameva pūrvavaddivaṃ tarpayataste tata āvartete /
imāmāviśya tarpayitvā puruṣamāviśataḥ /
tataḥ sriyamāviśya lokaṃ pratyutthāyā bhavati"iti /
tatrāgnihotrāhutyoḥ kāryārambhamātramevaṃprakāraṃ bhavatītyuktāma /
iha tu taṃ kāryārambhamagni hotrāpūrvavipariṇāmalakṣaṇaṃ pañcadhā pravibhajyāgnitvenopāsanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ vidhitsannāhaasau vāva loko gautamāgnirityādi /
iha sāyaṃprātaragnihotrāhutī hute paya ādisādhane śraddhāpuraḥsare āhavanīyāgnisamiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgabhāvite kartrādikārakabhāvite cāntarikṣakrameṇotkramya dyulokaṃ praviśantyau sūkṣmabhūte apsamavāyitvādapśabdavācye śraddhāhetutvācca śraddhāśabdavācye tayoradhikaraṇo'gniranyacca tatsambandhaṃ samidādītyucyate /
yā cāsāvagnyādibhāvanā'hutyoḥ sāpi tathaiva nirdiśyate /
asau vāva loko'gnirhe gautama yathāgnihotrādhikaraṇamāhavanīya iha /
tasyāgnerghulokākhyasyā'ditya eva samittena hīddho'sau loko dīpyate /
ataḥ samindhanātsamidādityaḥ /
raśmayo dhūmastadutthānāt, samidho hi dhūma uttiṣṭhati /
ahararciḥ prakāśasāmānyāt, ādityakāryatvācca candramā aṅgārāḥ /
ahaḥpraśame'bhivyakteḥ /
arciṣā hi praśame'ṅgārā abhivyajyante /
nakṣatrāṇi visphuliṅgāścandramaso'vayavā iva viprakīrṇatvasāmānyāt
५,४.२
tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati /
tasyā āhuteḥ somo rājā saṃbhavati
bhāṣya ५,४.२ tasminnetasminyathoktalakṣaṇe'gnau devā yajamānaprāṇā agnyādirūpā adhidaivatam /
śraddhāmagnihotrāhutipariṇāmāvasthārūpāḥ sūkṣmā āpaḥ śraddhābhāvitāḥ śraddhā ucyante /
"pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti"ityapāṃ homyatayā praśne śrutatvāt /
"śraddhā vā āpaḥ śraddhāmevā'rabhya praṇīya pracarati"iti ca vijñāyate /
tāṃ śraddhāmabrūpāṃ juhvāti /
tasyā āhuteḥ somo rājāpāṃ śraddhāśabdavācyānāṃ dyulokāgnau hutānāṃ pariṇāmaḥ somo rājā sambhavati /
yathargvedādipuṣparasā ṛgādimadhukaropanītāsta āditye yaśa ādikāryaṃ rohitādirūpalakṣaṇamārabhanta ityuktaṃ tathemā agnihotrāhutisamavāyinyaḥ sūkṣmāḥ śraddhāśabdavācyā āpo dyulokamanupraviśya cāndraṃ kāryamārabhante phalarūpamagnihotrāhutyoḥ /
yajamānāśca tatkartāra āhutimayā āhutibhāvanābhāvitā āhutirūpeṇa karmaṇā'kṛṣṭāḥ śraddhāpsamavāyuno dyulokamanupraviśya bhavanti /
tadarthaṃ hi tairagnihotraṃ hutam /
atra tvāhutipariṇāma eva pañcāgnisambandhakrameṇa prādhānyena vivakṣita upāsanārthaṃ na yajamānānāṃ gatiḥ /
tāṃ tvaviduṣāṃ dhūmādikrameṇottaratra vakṣyati viduṣāṃ cottarāṃ vidyākṛtām
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
५,५.१
parjanyo vāva gautamāgniḥ /
tasya vāyureva samit /
abhraṃ dhūmaḥ /
vidyudarciḥ /
aśaniraṅgārāḥ /
hrādunayo visphuliṅgāḥ
bhāṣya ५,५.१ dvitīyahomaparyāyārthamāhaparjanyo vāva parjanya eva gautamāgniḥ parjanyo nāma vṛṣṭyupakaraṇābhimānī devatāviśeṣaḥ /
tasya vāyureva samit /
vāyunā hi parjanyo'gniḥ samidhyate /
purovātādiprābalye vṛṣṭidarśanāt /
abhraṃ dhūmo dhūmakāryatvāddhūmavacca lakṣyamāṇatvāt /
vidyudarciḥ /
prakāśasāmānyāt /
aśaniraṅgārāḥ /
kāṭhinyādvidyutsambandhādvā /
hrādunayo visphuliṅgāḥ /
hrādunayo garjitaśabdāḥ /
meghānāṃ viprakīrṇatvasamānyāt
५,५.२
tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati /
tasyā āhutervarṣaṃ saṃbhavati
bhāṣya ५,५.२ tasminnetasminnagnau devāḥ pūrvavatsomaṃ rājānaṃ juhvati /
tasyā āhutervarṣaṃ sambhavati /
śraddhākhyā āpaḥ somākāraṇapariṇatā dvitīye paryāye parjanyāgniṃ prāpya vṛṣṭitvena pariṇamante
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
५,६.१
pṛthivī vāva gautamāgniḥ /
tasyāḥ samvatsara eva samit /
ākāśo dhūmaḥ /
rātrirarciḥ /
diśo'ṅgārāḥ /
avāntaradiśo visphuliṅgāḥ
bhāṣya ५,६.१ pṛthivī vāva gautamāgnirityādi pūrvavat /
tasyāḥ pṛthivyākhyasyāgneḥ saṃvatsara eva samit /
saṃvatsareṇa hi kālena samiddhā pṛthivī vrīhyādiniṣpattaye bhavati /
ākāśo dhūmaḥ, pṛthivyā ivotthita ākāśo dṛśyate /
yathāgnerdhūmaḥ /
rātrirarciḥ pṛthivyā hyaprakāśātmikāyā anurūpā rātriḥ /
tamorūpatvāt /
agnerivānurūpamarciḥ /
diśo'ṅgārā upaśāntatvasāmānyāt /
evāntaradiśo visphuliṅgāḥ kṣudratvasāmānyāt
५,६.२
tasminnetasminnagnau devā varṣaṃ juhvati /
tasyā āhuterannaṃ saṃbhavati
bhāṣya ५,६.२ tasminnityādi samānam /
tasyā āhuterannaṃ vrīhiyavādi sambhavati
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
५,७.१
puruṣo vāva gautamāgniḥ /
tasya vāgeva samit /
prāṇo dhūmaḥ /
jihvārciḥ /
cakṣuraṅgārāḥ /
śrotraṃ visphuliṅgāḥ
bhāṣya ५,७.१ puruṣo vāva gautamāgniḥ /
tasya vāgeva samit /
vācā hi mukhena samidhyate puruṣo na mūkaḥ /
prāṇo dhūmo dhūma iva mukhānnirgamanāt /
jihvārcirlohitatvāt /
cakṣuraṅgārā bhāsa āśrayatvāt /
śrotraṃ visphuliṅgāḥ /
viprakīrṇatvasāmyāt
५,७.२
tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati /
tasyā āhuterretaḥ sambhavati
bhāṣya ५,७.२ samānamanyat /
annaṃ juhvati vrīhyādisaṃskṛtam /
tasyā āhute retaḥ sambhavati
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
५,८.१
yoṣā vāva gautamāgniḥ /
tasyā upastha eva samit /
yadupamantrayate sa dhūmaḥ /
yonirarciḥ /
yadantaḥ karoti te'ṅgārāḥ /
abhinandā visphuliṅgāḥ
bhāṣya ५,८.१ yoṣā vāva gautamāgniḥ /
tasyā upastha eva samit /
tena hi sā putrādyutpādanāya samidhyate /
yadupamantrayate sa dhūmaḥ /
srīsambhavādupamantraṇasya /
yonirarcirlohitatvāt /
yadantaḥ karoti te'ṅgārā agnisambandhāt /
abhinandāḥ sukhalavā visphuliṅgāḥ kṣudratvāt
५,८.२
tasminnetasminnagnau devā reto juhvati /
tasyā āhutergarbhaḥ saṃbhavati
bhāṣya ५,८.२ tasminnetasminnagnau devā reto juhvati /
tasyā āhutergarbhaḥ sambhavatīti /
evaṃ śraddhāsomavarṣānnaretohavanaparyāyakrameṇā'pa eva garbhībhūtāstāḥ /
tatrāpāmāhutisamavāyitvātprādhānyavivakṣā'paḥ pañcamyāmāhutau puruṣavacaso bhavantīti /
na tvāpa eva kevalāḥ somādikāryamārabhante /
na cā'po'trivṛtkṛtāḥ santīti /
trivṛtkṛtatve'pi viśeṣasaṃjñālābho dṛṣṭaḥ pṛthivīyamimā āpo'yamagnirityanyatamabāhulyanimittaḥ /
tasmātsamuditānyeva bhūtānyabbāhulyātkarmasamavāyīni somādikāryārambhakāṇyāpa ityucyante /
dṛśyate ca dravabāhulyaṃ somavṛṣṭyannaretodeheṣu /
bahudravaṃ ca śarīraṃ yadyapi pārthivam /
tatra pañcamyāmāhutau hutāyāṃ retorūpā āpo garbhībhūtāḥ
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
५,९.१
iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti /
sa ulbāvṛto garbho daśa vā nava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate
bhāṣya ५,९.१ iti tvevaṃ tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti vyākhyāta ekaḥ praśnaḥ /
yattu dyulokādimāṃ pratyāvṛttayorāhutyo pṛthivīṃ puruṣaṃ sriyaṃ krameṇā'viśya lokaṃ pratyutthāyī bhavatīti vājasaneyaka uktaṃ tatprāsaṅgikamihocyate /
iha ca prathame praśna uktaṃ vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti /
tasya cāyamupakramaḥ /
sa garbho'pāṃ pañcamaḥ pariṇāmaviśeṣa āhutikarmasamavāyinīnāṃ śraddhāśabdavācyānāmulbāvṛta ulbena jarāyuṇā'vṛto veṣṭito daśa vā nava vā māsānantarmātuḥ kukṣau śayitvā yāvadvā yāvatā kālena nyūnenātiriktena vāthānantaraṃ jāyate /
ulbāvṛta ityādi vairāgyahetoridamucyate /
kaṣṭaṃ hi mātuḥ kukṣau mūtrapurīṣavātapittaśleṣmādipūrṇe tadanuliptasya garbhasyolbāśucipaṭāvṛtasya lohitareto'śucibījasya māturaśitapītarasānupraveśena vivardhamānasya niruddhaśaktibalavīryatejaḥprajñāceṣṭasya śayanam /
tato yonidvāreṇa pīḍyamānasya kaṣṭatarā niḥsṛtirjanmeti vairāgyaṃ grāhayati /
muhūrtamapyasahyaṃ daśa vā nava vā māsānatidīrghakālamantaḥ śayitveti ca
५,९.२
sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati /
taṃ pretaṃ diṣṭamito'gnaya eva haranti yata eveto yataḥ saṃbhūto bhavati
bhāṣya ५,९.२ sa evaṃ jāto yāvadāyuṣaṃ punaḥ punarghaṭīyantravadgamanāgamanāya karma kurvankulālacakravadvā tiryagbhramaṇāya yāvatkarmaṇopāttamāyustāvajjīvati /
tamenaṃ kṣīṇāyuṣaṃ pretaṃ mṛtaṃ diṣṭaṃ karmaṇā nirdiṣṭaṃ paralokaṃ prati yadi cejjīvanvaidike karmaṇi jñāne vādhikṛtastamenaṃ mṛtamito'smādgrāmādagnaye'gnyarthamṛtvijo haranti putrā vāntyakarmaṇe /
yata eveta āgato'gneḥ sakāśācchraddhādyāhutikrameṇa, yataśca pañcabhyo'gnibhyaḥ saṃbhūta utpanno bhavati tasmā evāgnaye haranti svāmeva yonimagnimāpādayantītyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
५,१०.१२
tadya itthaṃ viduḥ /
ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate /
te'rciṣamabhisaṃbhavanti /
arciṣo'haḥ /
ahna āpūryamāṇapakṣam /
āpūryamāṇapakṣādyān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān
māsebhyaḥ saṃvatsaram /
saṃvatsarādādityam /
ādityāccandramasam /
candramaso vidyutam /
tatpuruṣo'mānavaḥ /
sa enān brahma gamayati /
eṣa devayānaḥ panthā iti
bhāṣya ५,१०.१,२ vettha yadito'dhi prajāḥ prayantītyayaṃ praśnaḥ pratyupasthito'pākartavyatayā /
tattatra lokaṃ pratyutthitānāmadhikṛtānāṃ gṛhamedhināṃ ya itthamevaṃ yathoktaṃ pañcāgnidarśanaṃ dyulokādyagnibhyo vayaṃ krameṇa jātā agnisvarūpāḥ pañcāgnyātmāna ityevaṃ vidurjānīyuḥ /
kathamavagamyata itthaṃ viduriti gṛhasthā evocyante nānya iti? gṛhasthānāṃ ye tvanitthaṃvidaḥ kevaleṣṭāpūrtadattaparāste dhūmādinā candraṃ gacchantīti vakṣyati /
ye cāraṇyopalakṣitā vaikhānasāḥ parivrājakāśca śraddhātapa ityupāsate teṣāṃ cetthaṃvidbhiḥ sahārcirādinā gamanaṃ vakṣyati pāriśeṣyādagnihotrāhutisambandhācca gṛhasthā eva gṛhyanta itthaṃ viduriti /
nanu brahmacāriṇo'pyagṛhītā grāmaśrutyāraṇyaśrutyā vidyante kathaṃ pāriśeṣyasiddhiḥ?naiṣa doṣaḥ /
purāṇasmṛtiprāmāṇyādūrdhvaretasāṃ naiṣṭhikabrahmacāriṇāmuttareṇārthā iti na viśeṣanirdeśārhāḥ /
nanūrdhvaretastvaṃ ceduttaramārgapratipattikāraṇaṃ purāṇasmṛtiprāmāṇyādiṣyata itthaṃvittvamanarthakaṃ prāptam /
na /
gṛhasthānpratyarthavattvāt /
ye gṛhasthā anitthaṃvidasteṣāṃ svabhāvato dakṣiṇo dhūmādiḥ panthāḥ prasiddhasteṣāṃ yaṃ itthaṃ viduḥ saguṇaṃ vānyadbrahma viduḥ /
"atha yadu caivāsmiñśavyaṃ kurvanti yadi nārciṣameva"iti liṅgāduttareṇa te gacchanti /
nanūrdhvaretasāṃ gṛhasthānāṃ ca samāna āśramitva ūrdhvaretasāmevottareṇa pathā gamanaṃ na gṛhasthānāmiti na yuktamagnihotrādivaidikakarmabāhulye ca sati /
naiṣa doṣaḥ /
apūtā hi te /
śatrumitrasaṃyoganimittaṃ hi teṣāṃ rāgadveṣau /
tathā dharmādharmau hiṃsānugrahanimittau /
hiṃsānṛtamāyābrahmacaryādi ca bahvaśuddhikāraṇamaparihāryaṃ teṣām /
ato'pūtāḥ /
apūtatvānnottareṇa pathā gamanam /
hiṃsānṛtamāyābrahmacaryādiparihārācca śuddhātmāno hītare śatrumitrarāgadveṣādiparihārācca virajasasteṣāṃ yukta uttaraḥ panthāḥ /
tathāca paurāṇikāḥ "ye prajāmīṣire'dhīrāste śmaśānāni bhejire /
ye prajāṃ neṣire dhīrāste'mṛtatvaṃ hi bhejire" /
ityāhuḥ /
itthaṃvidāṃ gṛhasthānāmaraṇyavāsināṃ ca samānamārgatve'mṛtatvaphale ca satyaraṇyavāsināṃ vidyānarthakyaṃ prāptam /
tathāca śrutivirodhaḥ /
"na tatra dakṣiṇā yanti nāvidvāṃsastapasvinaḥ"iti /
"sa enamavidito na bhunakti"iti ca viruddham /
na /
ābhūtasaṃplavasthānasyāmṛtatvena vivakṣitatvāt /
tatraivoktaṃ paurāṇikaiḥābhūtasaṃptavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate iti /
yaccā'tyantikamamṛtatvaṃ tadapekṣayā"na tatra dakṣiṇā yanti" "sa enamavidito na bhunaktī"tyādyāḥ śrutaya ityato na virodhaḥ /
"na ca punarāvartanta"iti"maṃ mānavamāvartaṃ nā'vartanta"ityādiśrutivirodha iti cet /
na /
imaṃ mānavamiti viśeṣaṇātteṣāmiha na punarāvṛttirastīti ca /
yadi hyekāntenaiva nā'varterannimaṃ mānavamiheti ca viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt /
imamihetyākṛtimātramucyata iti cet /
na /
anāvṛttiśabdenaiva nityānāvṛttyarthasya pratītatvādākṛtikalpanānarthikā /
ata imamiheti ca viśeṣaṇārthavattvāyānyatrā'vṛttiḥ kalpanīyā /
na ca sadekamevādvitīyamityevaṃpratyayavatāṃ mūrdhanyayā nāḍyārcirādimārgeṇa gamanam /
"brahmaiva sanbrahmāpyati" /
"tasmāttatsarvamabhavat" /
"na tasya prāṇā utkrāmanti /
atraiva samavanīyante"ityādiśrutiśatebhyaḥ /
nanu tasmājjīvāduccikramiṣoḥ prāṇā notkrāmanti sahaiva gacchantītyayamarthaḥ kalpyata iti cet /
na /
atraiva samavanīyanta iti viśeṣaṇānarthakyāt /
sarve prāṇā anūtkrāmantīti ca prāṇairgamanasya prāptatvāt /
tasmādutkrāmantītyanāśaṅkaivaiṣā /
yadāpi mokṣasya saṃsāragativailakṣaṇyātprāṇānāṃ jīvena sahāgamāśṅkya tasmānnotkrāmantītyucyate tadāpyatraiva samavanīyanta iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt /
na ca prāṇairviyuktasya gatirupapadyate jīvatvaṃ vā /
sarvagatatvātsadātmano niravayavatvātprāṇasambandhamātrameva hyagnivisphuliṅgavajjīvatvabhedakāraṇamityatastadviyoge jīvatvaṃ gatirvā na śakyā parikalpayituṃ śrutayaścetpramāṇam /
na sato'ṇuravayavaḥ sphuṭito jīvākhyaḥ sadrūpaṃ chidrīkurvangacchatīti śakyaṃ kalpayitum /
tasmāt"tayordhvamāyannamṛtatvameti"iti saguṇabrahmopākasya prāṇaiḥ saha nāḍyā gamanaṃ sāpekṣameva cāmṛtatvaṃ na sākṣānmokṣa iti gamyate /
"tadaparājitā pūstadairaṃ madīyaṃ saraḥ"ityādyuktvā"teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ"iti viśeṣamāt /
ataḥ pañcāgnivido gṛhasthā ye ceme'raṇye vānaprasthāḥ parivrājakāśca saha naiṣṭhikabrahmacāribhiḥ śraddhā tapa ityevamādyupāsate śraddadhānāstapasvinaścetyarthaḥ /
upāsanaśabdastātparyārthaḥ /
iṣṭāpūrte dattamityupāsata iti yadvat /
śrutyantarādye ca satyaṃ brahma hiraṇyagarbhākhyamupāsate te sarve'rciṣamarcirabhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyante /
samānamanyaccaturthagativyākhyānena /
eṣa devayānaḥ panthā vyākhyātaḥ satyalokāvasāno nāṇḍādbahiḥ /
"yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ca"iti mantravarṇāt
५,१०.३
atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattamityupāsate /
te dhūmamabhisaṃbhavanti /
dhūmādrātrim /
rātreraparapakṣam /
aparapakṣādyān ṣaḍdakṣiṇaiti māsāṃstān /
naite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti
bhāṣya ५,१०.३ athetyarthāntaraprastāvanārtho ya ime gṛhasthā grāme /
grāma iti gṛhasthānāmasādhāraṇaṃ viśeṣaṇamaraṇyavāsibhyo vyāvṛttyartham /
yathā vānaprasthaparivrājakānāmaraṇyaṃ viśeṣaṇaṃ gṛhasthebhyo vyāvṛttyarthaṃ tadvat /
iṣṭāpūrte iṣṭamagnihotrādi vaidikaṃ karma pūrtaṃ vāpīkūpataḍāgārāmādikaraṇam /
dattaṃ bahirvedi yathāśaktyarhebhyo dravyasaṃvibhāgo dattam /
ityevaṃvidhaṃ paricaraṇaparitrāṇādyupāsate /
itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt /
te darśanavarjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyante /
tayātivāhitā dhūmādrātriṃ rātridevatāṃ rātredevatāṃ rātreraparapakṣadevatāmeva kṛṣṇapakṣābhimāninīmaparapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇā dakṣiṇāṃ daśameti savitā /
tānmāsāndakṣiṇāyanaṣaṇmāsābhimāninīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ /
saṅghacāriṇyo hi ṣaṇmāsadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu naite karmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarasya hyekasyāvayavabhūte dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛttānāmudagayanamāsebhyo'vayavinaḥ saṃvatsarasya prāptiruktā /
ata ihāpi tadavayavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ praptiṃ śrutvā tadavayavinaḥ saṃvatsarasyāpi pūrvavatpraptirāpannetyatastatprāptiḥ pratiṣidhyate naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti
५,१०.४
māsebhyaḥ pitṛlokam /
pitṛlokādākāśam /
ākāsāccandramasam /
eṣa somo rājā /
taddevānāmannam /
taṃ devā bhakṣayanti
bhāṣya ५,१०.४ māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasam /
ko'sau yastaiḥ prāpyate candramā ya eṣa dṛśyate'ntarikṣe somo rājā brāhmaṇānāṃ, tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devā indrādayo bhakṣayanti /
ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ karmiṇo devairbhakṣyante /
nanvanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā devairbhakṣyeran /
naiṣa doṣaḥ /
annamityupakaraṇamātrasya vivakṣitatvāt /
na hi te kavalotkṣepeṇa devairbhakṣyante /
kiṃ tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ bhavanti te strīpaśubhṛtyādivat /
dṛṣṭaścānnaśabda upakaraṇeṣu"striyo'nnaṃ paśavo'nnaṃ viśāṃ viśo'nnaṃ rājñām" ityādi /
na ca teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve'pyupabhogo nāsti /
tasmātkarmiṇo devānāmupabhogyā api santaḥ sukhino devaiḥ krīḍanti /
śarīraṃ ca teṣāṃ sukhopabhogayogyaṃ candramaṇḍala āpyamārabhyate /
taduktaṃ purastācchraddhāśabdā āpo dyulokāgnau hutāḥ somo rājā sambhavatīti /
tā āpaḥ karmasamavāyinya itaraiśca bhūtairanugatā dyulokaṃ prāpya candratvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyupāsakānāṃ bhavanti /
antyāyāṃ ca śarīrāhutāvagnau hutāyāmagninā dahyamāne śarīre tadutthā āpo dhūmena sahordhvaṃ yajamānamāveṣṭya candramaṇḍalaṃ prāpya kuśamṛttikāsthānīyā bāhyaśarīrārambhikā bhavanti /
tadārabdhena ca śarīreṇeṣṭādiphalamupabhuñjānā āsate
५,१०.५
tasmin yavātsaṃpātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante /
ākāśam /
ākāśādvāyum /
vāyurbhūtvā dhūmo bhavati /
dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati
bhāṣya ५,१०.५ yāvattadupabhoganimittasya karmaṇaḥ kṣayaḥ sampatanti yeneti sampātaḥ karmaṇaḥ kṣayo yāvatsampātaṃ yāvatkarmaṇaḥ kṣaya ityarthaḥ /
tāvattasmiṃścandramaṇḍala uṣitvāthānantarametameva vakṣyamāṇamadhvānaṃ mārgaṃ punarnivartnate /
punarnivartanta iti prayogātpūrvamapyasakṛccandramaṇḍalaṃ gatā nivṛttāścā'sanniti gamyate /
tasmādiha loka iṣṭādikarmopacitya candraṃ gacchanti /
tatkṣaye cā'vartante /
kṣaṇamātramapi tatra sthātuṃ na labhyate /
sthitinimittakarmakṣayāt /
snehakṣayādiva pradīpasya /
tatra kiṃ yena karmaṇā candramaṇḍalamārūḍhastasya sarvasya kṣaye tasmādavarohaṇaṃ kiṃ vā sāvaśeṣa iti /
kiṃ tataḥ /
yadi sarvasyaiva kṣayaḥ karmaṇaścandramaṇḍalasthasyaiva mokṣaḥ prāpnoti /
tiṣṭhatu tāvattatraiva mokṣaḥ syānna veti /
tata āgatasyeha śarīropabhogādi na sambhavati /
"tataḥ śeṣeṇe"tyādismṛtivirodhaśca syāt /
nanviṣṭāpūrtadattavyatirekeṇāpi manuṣyaloke śarīropabhoganimittāni karmāṇyanekāni sambhavanti /
na ca teṣāṃ candramaṇḍala upabhogaḥ /
ato'kṣīṇāni tāni /
yannimitaṃ candramaṇḍalamārūḍhastānyeva kṣīṇānītyavirodhaḥ /
śeṣaśabdaśca sarveṣāṃ karmatvasāmānyādaviruddhaḥ /
ata eva ca tatraiva mokṣaḥ syāditi doṣābhāvaḥ /
viruddhānekayonyupabhogaphalānāṃ ca karmaṇāmekaikasya jantorārambhakatvasambhavāt /
na caikasmiñjanmani sarvakarmaṇāṃ kṣaya upapadyate /
brahmahatyādeścaikaikasya karmaṇo'nekajanmārambhakatvasmaraṇāt /
sthāvarādiprāptānāṃ cātyantamūḍhānāmutkarmaṣahetoḥ karmaṇa ārambhakatvāsambhavāt /
garbhabhūtānāṃ ca sraṃsamānānāṃ karmāsambhave saṃsārānupapattiḥ /
tasmānnaikasmiñjanmani sarveṣāṃ karmaṇāmupabhogaḥ /
yattu kaiściducyate sarvakarmaśriyopamardena prāyaṇe karmaṇāṃ janmārambhakatvam /
tatra kānicitkarmāṇyanārambhakatvenaiva tiṣṭhanti kānicijjanmā'rabhanta iti nopapadyate /
maraṇasya sarvakarmābhivyañjakatvātsvagocarābhivyañjakapradīpavaditi /
tadasat /
sarvasya sarvātmakatvābhyupagamāt /
na hi sarvasya sarvātmakatve deśakālanimittāvaruddhatvātsarvātmanopamardaḥ kasyacitkvacidabhivyaktirvā sarvātmanopapadyate /
tathā karmaṇāmapi sāśrayāṇāṃ bhavet /
yathā ca pūrvānubhūtamanuṣyamayūramarkaṭādijanmābhisaṃskṛtā viruddhānekavāsanā markaṭatvaprāpakena karmaṇā markaṭajanmā'rabhamāṇena nopamṛdyante tathā karmāṇyapyanyajanmaprāptinimittāni nopamṛdyanta iti yuktam /
yadi hi sarvāḥ pūrvajanmānubhavavāsanā upamṛdyeranmarkaṭajanmanimittena karmaṇā markaṭajanmanyārabdhe markaṭasya jātamātrasya mātuḥ śākhāyāḥ śākhāntaragamane māturudarasaṃlagnatvādikauśalaṃ na prāpnoti /
iha janmanyanabhyastatvāt /
na cātītānantarajanmani markaṭatvamevā'sīttasyeti śakyaṃ vaktum /
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca"iti śruteḥ /
tasmādvāsanāvannāśeṣakarmopamarda iti śeṣakarmasambhavaḥ /
yata evaṃ tasmāccheṣeṇopabhuktātkarmaṇaḥ saṃsāra upapadyata iti na kaścidvirodhaḥ /
ko'sāvadhvā yaṃ prati nivartanta ityucyate /
yathetaṃ yathāgataṃ nivartante /
nanu māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasamiti gamanakrama ukto na tathā nivṛttiḥ /
kiṃ tarhyakāśādvāyumityādi, kathaṃ yathetamityucyate /
naiṣa doṣaḥ /
ākāśaprāptestulyatvātpṛthivīprāpteśca na cātra yathetameveti niyamo'nevaṃvidhamapi nivartante punarnivartante iti tu niyamaḥ /
ata upalakṣaṇārthametadyathetamiti /
ato bhautikamākāśaṃ tāvatpratipadyante /
yāsteṣāṃ candramaṇḍale śarīrārambhikā āpa āsaṃstāsteṣāṃ tatropabhoganimittānāṃ karmaṇāṃ kṣaye vilīyante /
ghṛtasaṃsthānamivāgnisaṃyoge /
tā vilīnā antarikṣasthā ākāśabhūtā iva sūkṣmā bhavanti tā antarikṣādvāyurbhavanti /
vāyupratiṣṭhā vāyubhūtā itaścāmutaścohyamānāstābhiḥ saha kṣīṇakarmā vāyubhūto bhavati /
vāyurbhūtvā tābhiḥ sahaiva dhūmo bhavati /
dhūmo bhūtvābhramabbharaṇamātrarūpo bhavati
५,१०.६
abhraṃ bhūtvā megho bhavati /
megho bhūtvā pravarṣati /
ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāsā iti jāyante'to vai khalu durniṣprapataram /
yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati
bhāṣya ५,१०.६ abhraṃ bhūtvā tataḥ secanasamartho megho bhavati megho bhūtvonnateṣu pradeśeṣvatha pravarṣati /
varṣadhārārūpeṇa śeṣakarmā patatītyarthaḥ /
ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā ityevaṃprakārā jāyante /
kṣīṇakarmaṇāmanekatvādbahuvacananirdeśaḥ /
meghādiṣu pūrveṣvekarūpatvādekavacananirdeśaḥ /
yasmādgiritaṭadurganadīsamudrāraṇyamarudeśādisanniveśasahasrāṇi varṣadhārābhiḥ patitānām /
atastasmāddhetorvai khalu durniṣprapataraṃ durniṣkramaṇaṃ durniḥsaraṇam /
yato giritaṭādudakasrotasohyamānā nadīḥ prāpnuvanti tataḥ samudraṃ tato makārādibhirbhakṣyante /
te'pyanyena /
tatraiva ca saha makareṇa samudre vilīnāḥ samudrāmbhobhirjaladharairākṛṣṭāḥ punarvarṣadhārābhirmarudeśe śilātaṭe vāgamye patitāstiṣṭhanti kadācidvyālamagādipītā bhakṣitāścānyaiḥ /
te'pyanyairityevaṃprakārāḥ parivarteran /
kadācidabhakṣyeṣu sthāvareṣu jātāstatraiva śuṣyeran /
bhakṣyeṣvapi sthāvareṣu jātānāṃ retaḥsigdehasambandho durlabha eva bahutvātsthāvarāṇāmityato durniṣkramaṇatvam /
athavāto'smādvrīhiyavādibhāvāddurniṣprapataraṃ durnirgamataram /
durniṣprapataramiti takāra eko lupto draṣṭavyaḥ /
vrīhiyavādibhāvo durniṣprapatastasmādapi durniṣprapatādretaḥsigdehasambandho durniṣprapatatara ityarthaḥ /
yasmādūrdhvaretobhirbālaiḥ puṃstvarahitaiḥ sthavirairvā bhakṣitā antarāle śīryante /
anekatvādannādānām /
kadācitkākatālīyavṛttyā retaḥsigbhirbhakṣyante yadā tadā retaḥ sigbhāvaṃ gatānāṃ karmaṇo vṛttilābhaḥ /
katham /
yo yo hyannamattyanuśayibhiḥ saṃśliṣṭaṃ retaḥ siñcatyṛtukāle yoṣiti tadbhūya eva tadākṛtireva bhavati /
tadavayavākṛtibhūyastvaṃ bhūya ityucyate retorūpeṇa yoṣito garbhaśaye'ntaḥ praviṣṭo'nuśayī /
retaso retaḥsigākṛtibhāvitatvāt /
"sarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtam"iti hi śrutyantarāt /
ato retaḥsigākṛtireva bhavatītyarthaḥ /
tathā hi /
puruṣātpuruṣo jāyate gorgavākṛtireva na jātyantarākṛtistasmādyuktaṃ tadbhūya eva bhavatīti /
ye tvanye'nuśayibhyaścandramaṇḍalamanāruhyehaiva pāpakarmabhirghoraivrīhiyavādibhāvaṃ pratipadyante punarmanuṣyādibhāvaṃ teṣāṃ nānuśayināmiva durniṣprataram /
kasmāt /
karmaṇā hi tairvrīhiyavādideha upātta iti tadupabhoganimittakṣaye vrīhyādistambadehavināśe yathākarmārjitaṃ dehāntaraṃ navaṃ navaṃ jalūkāvatsaṃkramante savijñānā eva"savijñāno bhavati savijñānamevānvavakrāmati"iti śrutyantarāt /
yadyapyusaṃhṛtakaraṇāḥ santo dehāntaraṃ gacchanti tathāpi svapnavaddehāntaraprāptinimittakarmodbhāvitavāsanājñānena savijñānā eva dehāntaraṃ gacchanti /
śrutiprāmāṇyāt /
tathārcirādinā dhūmādinā ca gamanaṃ svapta ivodbhūtavijñānena /
labdhavṛttikarmanimittatvādgamanasya /
na tathānuśayināṃ vrīhyādibhāvena jātānāṃ savijñānameva retaḥsigyoṣiddehasambandha upapadyate /
na hi vrīhyādilavanakaṇḍanapeṣaṇādau ca savijñānānāṃ sthitirasti /
nanu candramaṇḍalādapyavarohatāṃ dehāntaragamanasya tulyatvājjalūkāvatsavijñānataiva yuktā /
tathā sati ghoro narakānubhava iṣṭāpūrtādikāriṇāṃ candramaṇḍalādārabhya prāpto yāvadbrāhmaṇādijanma /
tathā ca satyanarthāyaiveṣṭāpūrtādyupāsanaṃ vihitaṃ syāt /
śruteścāprāmāṇyaṃ prāptaṃ vaidikānāṃ karmaṇāmanarthānubandhitvāt /
na, vṛkṣārohaṇapatanavadviśeṣasambhavāt /
dehāddehāntaraṃ pratipitsoḥ karmaṇo labdhavṛttitvākarmaṇodbhāvitena vijñānena savijñānatvaṃ yuktam /
vṛkṣāgramārohata iva phalaṃ jighṛkṣoḥ /
tathārcirādinā gacchatāṃ savijñānatvaṃ bhavet /
dhūmādinā ca candramaṇḍalamārurukṣatām /
na tathā candramaṇḍalādavarurukṣatāṃ vṛkṣāgrādiva patatāṃ sacetanatvam /
yathā ca mudgarādyabhihatānāṃ tadabhighātavedanānimittasaṃmūrchitapratibaddhakaraṇānāṃ svadehenaiva deśāddeśāntaraṃ nīyamānānāṃ vijñānaśūnyatā dṛṣṭā tathā candramaṇḍalānmānuṣādidehāntaraṃ pratyavarurukṣatāṃ svargabhoganimittakarmakṣayānmṛditābdehānāṃ pratibaddhakaraṇānām /
ataste'parityaktadehabījabhūtābhiradbhirmūrchitā ivā'kāśādikrameṇemāmavaruhya karmanimittajātisthāvaradehaiḥ saṃśliṣyante pratibaddhakaraṇatayānudbhūtavijñānā eva /
tathā lavanakaṇḍanapeṣaṇasaṃskārabhakṣaṇarasādipariṇāmaretaḥsekakāleṣu mūrchitavadeva /
dehāntarārambhakasya karmaṇo'labdhavṛttitvāt /
dehabījabhūtāpsambandhāparityāgenaiva sarvāsvavasthāsu vartanta iti jalūkāvaccetanāvattvaṃ na virudhyate /
antarāle tvavijñānaṃ mūrchitavadevetyadoṣaḥ /
na ca vaidikānāṃ karmaṇāṃ hiṃsāyuktatvenobhayahetutvaṃ śakyamanumātum /
hiṃsāyāḥ śāstracoditatvāt /
"ahiṃsansarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ"iti śruteḥ śāstracoditāyā hiṃsāyā nādharmahetutvamabhyupagamyate /
abhyupagate'pyadharmahetutve mantrairviṣādivattadapanayopapatterna duḥkhakāryārambhakatvopapattirvaidikānāṃ karmaṇāṃ mantreṇeva viṣabhakṣaṇasyeti
५,१०.७
tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeran brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā /
atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyerañśvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā
bhāṣya ५,१०.७ tattatra teṣvanuśayināṃ ya iha loke ramaṇīyaṃ śobhanaṃ caraṇaṃ śīlaṃ yeṣāṃ te ramaṇīyacaraṇāḥ ramaṇīyacaraṇenopalakṣitaḥ śobhano'nuśayaḥ puṇyaṃ karma yeṣāṃ te ramaṇīyacaraṇā ucyante /
krauryānṛtamāyāvarjitānāṃ hi śakya upalakṣayituṃ śubhānuśayasadbhāvaḥ /
tenānuśayena puṇyena karmaṇā candramaṇḍale bhuktaśeṣeṇābhyāśo ha kṣiprameva /
yaditi kriyāviśeṣaṇaṃ te ramaṇīyāṃ krauryādivarjitāṃ yonimāpadyeranprāpnuyurbrāhmaṇayoniṃ vā kṣattriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā svakarmānurūpeṇa /
atha punarye tadviparītāḥ kapūyacaraṇopalakṣitakarmāṇo'śubhānuśayā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yathākarma yonimāpadyerankapūyāmeva dharmasambandhavarjitāṃ jugupsitāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā svakarmānurūpeṇaiva /
ye tu ramaṇīyacaraṇā dvijātayaste svakarmasthāścediṣṭādikāriṇaste dhūmādigatyā gacchantyāgacchanti ca punaḥ punarghaṭīyantravat /
vidyāṃ cetprāpnuyustadārcirādinā gacchanti
५,१०.८
athaitayoḥ pathorna katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasveti /
etattṛtīyaṃ sthānam /
tenāsau loko na saṃpūryate /
tasmājjugupseta /
tadeṣa ślokaḥ
bhāṣya ५,१०.८ yadā tu na vidyāsevino nāpīṣṭādikarma sevante tadāthaitayoḥ pathoryathoktayorarcirdhūmādilakṣaṇayorna katareṇānyatareṇacanāpi yanti tānīmāni bhūtāni kṣūdrāṇi daṃśamasakakīṭādīnyasakṛdāvartīni bhavanti /
ata ubhayamārgaparibhraṣṭā hyasakṛjjāyante mriyante cetyarthaḥ /
teṣāṃ jananamaraṇasantateranukaraṇamidamucyate /
jāyasva mriyasvetīśvaranimittaceṣṭocyate /
jananamaraṇalakṣaṇenaiva kālayāpanā bhavati /
na tu kriyāsu bhogeṣu vā kālo'stītyarthaḥ /
etatkṣudrajantulakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ pūrvoktau panthānāvapekṣya sthānaṃ saṃsaratām /
yenaivaṃ dakṣiṇamārgagā api punarāgacchantyanadhikṛtānāṃ jñānakarmaṇoragamanameva dakṣiṇena patheti /
tenāsau loko na saṃpūryate /
pañcamastu praśnaḥ pañcāgnividyayā vyākhyātaḥ /
prathamo dakṣiṇottaramārgābhyāmapākṛto dakṣiṇottarayoḥ pathorvyāvartanāpi mṛtānāmagnau prakṣepaḥ samānastato vyāvartanānye'rcirādinā yantyanye dhūmādinā /
punaruttaradakṣiṇāyane ṣaṇmāsānprapnuvantaḥ saṃyujya punarvyāvartante /
anye saṃvatsaramanye māsebhyaḥ pitṛlokamiti vyākhyātā /
punarāvṛttirapi kṣīṇānuśayānāṃ candramaṇḍalādākāśādikrameṇoktā /
amuṣya lokasyāpūraṇaṃ svaśabdenaivoktamtenāsau loko na saṃpūryata iti /
yasmādevaṃ kaṣṭā saṃsāragatistasmājjugupseta /
yasmācca janmamaraṇajanitavedanānubhavakṛtakṣaṇāḥ kṣudrajantavo dhvānte ca ghore dustare praveśitāḥ sāgara ivāgādhe'plave nirāśāścottaraṇaṃ prati tasmāccaivaṃvidhāṃ saṃsāragatiṃ jugupseta bībhatseta ghṛṇī bhavenmā bhūdevaṃvidhe saṃsāramahodadhau ghore pāta iti /
tadetasminnartha eṣa ślokaḥ pañcāgnividyāstutataye
५,१०.९
steno hiraṇyasya surāṃ pibaṃśca /
gurostalpamāvasan brahmahā ca /
ete patanti catvāraḥ pañcamaścācaraṃstairiti
bhāṣya ५,१०.९ steno hiraṇyasya brāhmaṇasuvarṇasya hartā /
surāṃ pibanbrāhmaṇaḥ san /
gurośca talpaṃ dārānāvasan /
brahmahā brāhmaṇasya hantā cetyete patanti catvāraḥ /
pañcamaśca taiḥ sahā'caranniti
५,१०.१०
atha ha ya etānevaṃ pañcāgnīn veda na saha tairapyācaran pāpmanā lipyate /
śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
bhāṣya ५,१०.१० atha ha punaryo yathoktānpañcāgnīnveda sa tairapyācaranmahāpātakibhiḥ saha na pāpmanā lipyate śuddha eva /
tena pañcāgnidarśanena pāvito yasmātpūtaḥ puṇyo lokaḥ prājāpatyādiryasya so'yaṃ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda yathoktaṃ samastaṃ pañcabhiḥ praśnaiḥ pṛṣṭamarthajātaṃ veda /
dviruktiḥ samastapraśnanirṇayapradarśanārthā
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
५,११.१
prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ /
ko na ātmā kiṃ brahmeti
bhāṣya ५,११.१ dakṣiṇena pathā gacchatāmannabhāva utkastaddevānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayantīti /
kṣudrajantulakṣaṇā ca kaṣṭā saṃsāragatiruktā /
tadubhayadoṣaparijirhīrṣayā vaiśvānarāttṛbhāvapratipattyarthamuttaro grantha ārabhyate /
atsyannaṃ paśyasi priyamityādiliṅgāt /
ākhyāyikā tu sukhāvabodhārthā vidyāsampradānanyāyāpradarśanārthā caprācīnaśāla iti nāmata upamanyorapatyamaupamanyavaḥ /
satyayajño nāmataḥ puluṣasyāpatyaṃ pauluṣiḥ /
tathendradyumno nāmato bhallaverapatyaṃ bhāllavistasyāpatyaṃ bhāllaveyaḥ /
jana iti nāmataḥ śarkarākṣasyāpatyaṃ śārkarākṣyaḥ /
buḍilo nāmato'śvatarāśvasyāpatyamāśvatarāśviḥ /
pañcāpi te haite mahāśālā mahāgṛhasthā vistīrṇābhiḥ śālābhiryuktāḥ sampannā ityarthaḥ /
mahāśrotriyāḥ śrutādhyayanavṛttasampannā ityarthaḥ /
ta evaṃbhūtāḥ santaḥ sametya saṃbhūya kvacinmīmāṃsā vicāraṇāṃ cakruḥ kṛtavanta ityarthaḥ /
katham /
ko no'smākamātmā kiṃ brahmetyātmabrahmaśabdayoritaretaraviśeṣaṇaviśeṣyatvam /
brahmetyadhyātmaparicchinnamātmānaṃ nivartayatyātmeti cā'tmavyatiriktasyā'dityādibrahmaṇa upāsyatvaṃ nivartayati /
abhedenā'tmaiva brahma brahmaivā'tmetyevaṃ sarvātmā vaiśvānaro brahma sa ātmetyetatsiddhaṃ bhavati /
mūrdhā te vyapatiṣyadandho'bhaviṣyadityādiliṅgāt
५,११.२
te ha saṃpādayāṃ cakruḥ /
uddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti /
taṃ hantābhyāgacchāmeti /
taṃ hābhyājagmuḥ
bhāṣya ५,११.२ te ha mīmāṃsanto'pi niścayamalabhamānāḥ sampādayāñcakruḥ sampāditavantaḥ ātmana upadeṣṭāram /
uddālako vai prasiddho nāmato bhagavantaḥ pūjāvanto'yamāruṇiraruṇasyāpatyaṃ samprati samyagimamātmānaṃ vaiśvānaramasmadabhipretamadhyeti /
taṃ hantedānīmabhyāgacchāmetyevaṃ niścityaṃ taṃ hābhyājagmurgatavantastamāruṇim
५,११.३
sa ha saṃpādayāṃ cakāra /
prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāḥ /
tebhyo na sarvamiva pratipatsye /
hantāhamanyamabhyanuśāsānīti
bhāṣya ५,११.३ sa ha tāndṛṣṭvaiva teṣāmāgamanaprayojanaṃ buddhvā sampādayāñcakāra /
katham /
prakṣyanti māṃ vaiśvānaramime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo'haṃ na sarvamiva pṛṣṭaṃ pratipatsye vaktuṃ notsahe /
ato hantāhamidānīmanyameṣāmabhyanuśāsāni vakṣyāmyupadeṣṭāramiti
५,११.४
tān hovāca /
aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kaikeyaḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti /
taṃ hantābhyāgacchāmeti /
taṃ hābhyājagmuḥ
bhāṣya ५,११.४ evaṃ sampādya tānhovāca /
aśvapatirvai nāmato bhagavanto'yaṃ kekayasyāpatyaṃ kaikeyaḥ samprati samyagimamātmānaṃ vaiśvānaramadhyetītyādi samānam
५,११.५७
tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāṃ cakāra /
sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca /
na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ /
nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kutaḥ /
yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi /
yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi /
vasantu bhagavanta iti
te hocuḥ /
yena haivārthena puruṣaścarettaṃ haiva vadet /
ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi /
tameva no brūhīti
tān hovāca /
prātarvaḥ prativaktāsmīti /
te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire /
tān hānupanīyaivaitaduvāca
bhāṣya ५,११.५,६,७ tebhyo ha rājā prāptebhyaḥ pṛthakpṛthagarhāṇyarhaṇāni purohitairbhṛtyaiśca kārayāñcakāra kāritavān /
sa hānyedyū rājā prātaḥ sañjihāna uvāca vinayenopagamyaitaddhanaṃ matta upādaddhvamiti /
taiḥ pratyākhyāto mayi doṣaṃ paśyanti nūnaṃ yato na pratigṛhṇanti matto dhanamiti manvāna ātmanaḥ sadvṛttatāṃ pratipipādayiṣannāha /
na me mama janapade stenaḥ parasvahartā vidyate /
na kadaryo'dātā sati vibhave /
na madyapo dvijottamaḥ san /
nānāhitāgniḥ śataguḥ /
nāvidvānadhikārānurūpam /
na svairī paradāreṣu gantā /
ata eva svairiṇī kuto duṣṭacāriṇī na sambhavatītyarthaḥ /
taiśca na vayaṃ dhanenārdhina ityukta āhaalpaṃ matvaite dhanaṃ na gṛhṇantīti /
yakṣyamāṇo vai katibhirahobhirahaṃ he bhagavanto'smi /
tadarthaṃ kḷptaṃ dhanaṃ mayā yāvadekaikasmai yathoktamṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvatpratyekaṃ bhagavadbhyo'pi dāsyāmi /
vasantu bhagavantaḥ paśyantu ca mama yāgamityuktāste hocuḥ /
yena haivārthena prayojanena yaṃ prati caredgacchetpuruṣastaṃ haivārthaṃ vadet /
idameva prayojanamāgamanasyetyayaṃ nyāyaḥ satām /
vayaṃ vaiśvānarajñānārthinaḥ /
ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi samyagjānāsi /
atastameva no'smabhyaṃ brūhītyuktastānhovāca /
prātarvo yuṣmabhyaṃ prativaktāsmi prativākyaṃ dātāsmītyuktāste ha rājño'bhiprāyajñāḥ samitpāṇayaḥ samidbhārahastā aparedyuḥ pūrvāhne rājānaṃ praticakramire gatavantaḥ /
yata evaṃ mahāśālā mahāśrotriyā brāhmaṇāḥ santo mahāśālatvādyabhimānaṃ hitvā samidbhārahastā jātito hīnaṃ rājānaṃ vidyārthino vinayenopajagmuḥ /
tathānyairvidyopāditsubhirbhavitavyam /
tebhyaścādādvidyāmanupanīyaivopanayanamakṛtvaiva tān /
yathā yogyebhyo vidyāmadāttathānyenāpi vidyā dātavyetyākhyāyikārthaḥ /
etadvaiśvānaravijñānamuvāceti vakṣyamāṇena sambandhaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१२.१
aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāssa iti /
divameva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse /
tasmāttava sutaṃ prasutamāsutaṃ kule dṛśyate
bhāṣya ५,१२.१ sa kathamuvācetyāhaaupamanyava he kamātmānaṃ vaiśvānaraṃ tvamupāḥsa iti papraccha /
nanvayamapanyāyaḥ ācāryaḥ sañśiṣyaṃ pṛcchatīti /
naiṣa doṣaḥ /
"yadvettha tena mopasīda tatasta ūrdhvaṃ vakṣyāmī"ti nyāyadarśanāt /
anyatrāpyācāryasya apratibhānavati śiṣye pratibhotpādanārthaḥ praśno dṛṣṭo'jātaśatroḥ"kvaiṣa tadābhūtkuta etadāgād" iti /
divameva dyulokameva vaiśvānaramupāse bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai sutejāḥ śobhanaṃ tejo yasya so'yaṃ sutejā iti prasiddho vaiśvānara ātmā'tmano'vayavabhūtatvādyaṃ tvamātmānamātmaikadeśamupāḥse tasmātsutejaso vaiśevānarasyopāsanāttava sutamabhiṣutaṃ somarūpaṃ karmaṇi prasutaṃ prakarṣeṇa ca sutamāsutaṃ cāhargaṇādiṣu tava kule dṛśyate'tīva karmiṇastvatkulīnā ityarthaḥ
५,१२.२
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ye etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
mūdhā tveṣa ātmana iti hovāca /
mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१२.२ atsyannaṃ dīptāgniḥ sanpaśyasi ca putrapautrādi priyamiṣṭam /
anyo'pyattyannaṃ paśyati ca priyaṃ bhavatyasya sutaṃ prasutamāsutamityādikarmitvaṃ॑brahmavarcasaṃ kule yaḥ kaścidetaṃ yathoktamevaṃ vaiśvānaramupāste /
mūrdhā tvātmano vaiśvānarasyaiṣa na samasto vaiśvānaraḥ /
ataḥ samastabuddhyā vaiśvānarasyopāsanānmūrdhā śiraste viparītagrāhimo vyapatiṣyadvipatitamabhaviṣyat /
yadyadi māṃ nā'gamiṣyo nā'gato'bhaviṣyaḥ /
sādhvakārṣīryanmāmāgato'sītyabhiprāyaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१३.१
atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣim /
prācīnayogya kaṃ tvamātmānamupāssa iti /
ādityameva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāste /
tasmāttava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate
bhāṣya ५,१३.१ atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣiṃ he prācīnayogya kaṃ tvamātmānamupāsta ityādityameva bhagavo rājanniti hovāca /
śuklanīlādirūpatvādviśvarūpatvamādityasya sarvarūpatvādvā /
sarvāṇi rūpāṇi hi tvāṣṭrāṇi yato'to vā viśvarūpa ādityastadupāsanāttava bahu viśvarūpamihāmutrārthamupakaraṇaṃ dṛśyate kule
५,१३.२
pravṛtto'śvatarīratho dāsī niṣkaḥ /
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
cakṣuṣṭvetadātmana iti hovāca /
andho'bhaviṣyo yanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१३.२ kiñca tvāmanu pravṛtto'śvatarībhyāṃ yukto ratho'śvatarīratho dāsīniṣko dāsībhiryukto niṣko hāro dāsīniṣkaḥ /
atsyannamityādi samānam /
cakṣurvaiśvānarasya tu savitā /
tasya samastabuddhyopāsanādandho'bhaviṣyaścakṣurhīno'bhavi ṣyo yanmāṃ nā'gamiṣya iti pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१४.१
atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyam /
vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa iti /
vāyumeva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse /
tasmāttvāṃ pṛthagbalaya āyanti pṛthagrathaśreṇayo'nuyanti
bhāṣya ५,१४.१ atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyaṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāḥsa ityādi samānam /
pṛthagvartmā nānā vartmāni yasya vāyorāvahodvahādibhirbhedairvartamānasya so'yaṃ pṛthagvartmā vāyuḥ /
tasmātpṛthagvartmātmano vaiśvānarasyopāsanātpṛthaṅnānādikkāstvāṃ balayo vasrānnādilakṣaṇā balaya āyantyāgacchanti /
pṛthagrathaśreṇayo rathapaṅktayo'pi tvāmanuyanti
५,१४.२
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
prāṇastveṣa ātmana iti hovāca /
prāṇasta udakramiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१४.२ atsyannamityādi samānam /
praṇastveṣa ātmana iti hovāca prāṇaste tavodakramiṣyadutkrānto'bhaviṣyadyanmāṃ nā'gamiṣya iti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१५.१
atha hovāca janaṃ śārkarākṣyam /
śārkarākṣya kaṃ tvamātmānamupāssa iti /
ākāśameva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupasse /
tasmāttvaṃ bahulo'si prajayā ca dhanena ca
bhāṣya ५,१५.१ atha hovāca janamityādi samānam /
eṣa vai bahula ātmā vaiśvānaraḥ /
bahulatvamākāśasya sarvagatatvāt /
bahulaguṇopāsanācca tvaṃ bahulo'si prajayā ca putrapautrādilakṣaṇayā dhanena ca hiraṇyādinā
५,१५.२
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
saṃdehastveṣa ātmana iti hovāca /
saṃdehaste vyaśīryadyanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१५.२ sandehastveṣa sandeho madhyamaṃ śarīraṃ vaiśvānarasya /
diherupacayārthatvānmāṃsarudhirāsthyādibhiśca bahulaṃ śarīraṃ tatsandehaste tava śarīraṃ vyaśīryacchīrṇamabhaviṣyadyanmāṃ nā'gamiṣya iti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१६.१
atha hovāca buḍilamāśvatarāśvim /
vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa iti /
apa eva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai rayirātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse /
tasmāttvaṃ rayimān puṣṭimānasi
bhāṣya ५,१६.१ atha hovāca buḍilamāśvatarāśvimityādi samānam /
eṣa vai rayirātmā vaiśvānaro dhanarūpaḥ /
adbhyo'nnaṃ tato dhanamiti /
tasmādrayimāndhanavāṃstvaṃ puṣṭimāṃśca śarīreṇa॑puṣṭeścānnanimittatvāt
५,१६.२
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
bastistveṣa ātmana iti hovāca /
bastiste vyabhetsyadyanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१६.२ bastistveṣa ātmano vaiśvānarasya bastirmūtrasaṃgrahasthānaṃ bastirmūtrasaṃgrahasthānaṃ bastiste vyabhetsyadbhinno'bhaviṣyadyanmāṃ nā'gamiṣya iti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१७.१२
atha hovācoddālakamāruṇim /
gautama kaṃ tvamātmānamupassa iti /
pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse /
tasmāttvaṃ pratiṣṭhito'si prajayā ca paśubhiśca
atsyannaṃ paśyasi priyam /
attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
pādau tvetāvātmana iti hovāca /
pādau te vyamlāsyetāṃ yanmāṃ nāgamiṣya iti
bhāṣya ५,१७.१,२ atha hovācoddālakamityādi samānam /
pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovāca /
eṣa vai pratiṣṭhā pādau vaiśvānarasya /
pādau te vyamlāsyetāṃ vimlānāvabhaviṣyatāṃ ślathībhūtau yanmāṃ nā'gamiṣya iti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१८.१
tān hovāca /
ete vai khalu yūyaṃ pṛthagivemamātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvāṃso'nnamattha /
yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste /
sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti
bhāṣya ५,१८.१ tānyathoktavaiśvānaradarśanavato hovāca /
ete yūyaṃ vai khalvityanarthakau /
yūyaṃ pṛthagivāpṛthaksantamimamekaṃ vaiśvānaramātmānaṃ vidvāṃso'nnamattha paricchinnātmabuddhyetyetaddhastidarśana iva jātyandhāḥ /
yastvetamevaṃ yathoktāvayavairdyumūrdhādibhiḥ pṛthivīpādāntairviśiṣṭamekaṃ prādeśamātraṃ prādeśairdyumūrdhādibhiḥ pṛthivīpādāntairadhyātmaṃ mīyate jñāyata iti prādeśamātrām /
mukhādiṣu vā karaṇeṣvattṛtvena mīyata iti prādeśamātraḥ /
dyulokādipṛthivyantapradeśaparimāṇo vā prādeśamātraḥ /
prakarṣeṇa śāsreṇā'diśyanta iti prādeśā dyulokādaya etāvatparimāṇaḥ /
śākhāntare tu mūrdhādiḥ cibukapratiṣṭha iti prādeśamātraṃ kalpayanti /
iha tu na tathābhipretaḥ /
tasya ha vā etasyā'tmana ityādyupasaṃhārāt /
pratyagātmatayābhivimīyate'hamiti jñāyata ityabhivimānastametamātmānaṃ vaiśvānaraṃ viśvānnarānnayati puṇyapāpānurūpāṃ gatiṃ sarvātmaiṣa īśvaro vaiśvānaro viśvo nara eva vā sarvātmatvāt /
viśvairvā naraiḥ pratyagātmatayā pravibhajya nīyata iti vaiśvānarastamevamupāste yaḥ so'dannannādī sarveṣu lokeṣu dyulokādiṣu sarveṣu bhūteṣu carācareṣu sarveṣvātmasu śarīrendriyamanobuddhiṣu teṣu hyātmakalpanāvyapadeśaḥ prāṇināmannamatti vaiśvānaravitsarvātmā sannannamatti /
na yathājñaḥ piṇḍamātrābhimānaḥ sannityarthaḥ
५,१८.२
tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāṇi barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ
bhāṣya ५,१८.२ kasmādevam /
yasmāttasya ha vai prakṛtasyaivaitasyā'tmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmā'tmā sandeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādau /
athavā vidhyarthametadvacanamevamupāsya iti /
athedānīṃ vaiśvānaravido bhojane'gnihotraṃ saṃpipādayiṣannāhaetasya vaiśvānarasya bhokturura eva vedirākārasāmāvanyāt /
lomāni barhirvedyāmivorasi lomānyāstīrṇāni (na) dṛśyante /
hṛdayaṃ gārhapatyo hṛdayāddhi manaḥ praṇītamivānantarī bhavatyato'nvāhāryapacano'gnirmanaḥ /
āsyaṃ mukhamāhavanīya ivā'havanīyo hūyate'sminnannamiti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasyāṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
५,१९.१
tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyam /
sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyātprāṇāya svāheti /
prāṇastṛpyati
bhāṣya ५,१९.१ tattatraivaṃ sati yadbhaktaṃ bhojanakāla āgacchedbhojanārthaṃ taddhotavyam /
agnihotrasampanmātrasya vivakṣitatvānnāgnihotrāṅgetikartavyatāprāptiriha /
sa bhoktā yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ kathaṃ juhutādityāhaprāṇāya svāhetyanena mantreṇā'hutiśabdādavadānapramāṇamannaṃ prakṣipedityarthaḥ /
tena prāṇastṛpyati
५,१९.२
prāṇe tṛpyati cakṣustṛpyati /
cakṣuṣi tṛpyatyādityastṛpyati /
āditye tṛpyati dyaustṛpyati /
divi tṛpyantyāṃ yatkiṃca dyauścādityaścādhitiṣṭhatastattṛpyati /
tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti
bhāṣya ५,१९.२ prāṇe tṛpyati cakṣurādityo dyauścetyādi tṛpyati yaccānyaddyauścā'dityaśca svāmitvenādhitiṣṭhatastacca tṛpyati tasya tṛptimanu svayaṃ bhuñjānastṛpyatyevaṃ pratyakṣam /
kiṃ ca prajādibhiśca /
tejaḥ śarīrasthā dīptirujjvalatvaṃ prāgalbhyaṃ vā, brahmavarcasaṃ vṛttasvādhyāyanimittaṃ tejaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasyaikonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
५,२०.१
atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādvyānāya svāheti /
vyānastṛpyati
vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati /
śrotre tṛpyati candramāstṛpyati /
candramasi tṛpyati diśastṛpyanti /
dikṣu tṛpyantīṣu yatkiṃca diśaścandramāścādhitiṣṭhanti tattṛpyati /
tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti
bhāṣya ५,२०.१,२ atha yāṃ dvitīyāṃ caturthīṃ pañcamīmiti samānam
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya viṃśaḥ khaṇḍaḥ
५,२१.१२
atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādapānāya svāheti /
apānastṛpyati
apāne tṛpyati vāktṛpyati /
vāci tṛpyantyāmagnistṛpyati /
agnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati /
pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yatkiṃ ca pṛthivī cāgniścādhitiṣṭhatastattṛpyati /
tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasyaikaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
५,२२.१२
atha yāṃ caturthīṃ juhuyāttāṃ juhuyātsamānāya svāheti /
samānastṛpyati
samāne tṛpyati manastṛpyati /
manasi tṛpyati parjanyastṛpyati /
parjanye tṛpyati vidyuttṛpyati /
vidyuti tṛpyantyāṃ yatkiṃ ca vidyucca parjanyaścādhitiṣṭhatastattṛpyati /
tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
५,२३.१२
atha yāṃ pañcamīṃ juhuyāttāṃ juhuyātudānāya svāheti /
udānastṛpyati
udāne tṛpyati tvaktṛpyati tvaci tṛpyantyāṃ vāyustṛpyati /
vāyau tṛpyatyākāśastṛpyati /
ākāśe tṛpyati yatkiṃca vāyuścākāśaścādhitiṣṭhatastattṛpyati /
tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
५,२४.१
sa ya idamavidvānagnihotraṃ juhoti yathāṅgārānapohya bhasmani juhuyāttādṛktatsyāt
bhāṣya ५,२४.१ sa yaḥ kaścididaṃ vaiśvānaradarśanaṃ yathoktamavidvānsannagnihotraṃ prasiddhaṃ juhoti yathāṅgārānāhutiyogyānapohyānāhutisthāne bhasmani juhuyāttādṛktattulyaṃ tasya tadagnihotrahavanaṃ syādvaiśvānaravido'gnihotramapekṣyeti prasiddhāgnihotranindayā vaiśvānaravido'gnihotraṃ stūyate
५,२४.२
atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṃ bhavati
bhāṣya ५,२४.२ ataścaitadviśiṣṭamagnihotram /
katham /
atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya yathoktavaiśvānaravijñānavataḥ sarveṣu lokeṣvityādyuktārtham /
hutamannamattītyanayorekārthatvāt
५,२४.३
tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti
bhāṣya ५,२४.३ kiñca tadyatheṣīkāyāstūlamagramagnau protaṃ prakṣiptaṃ pradūyeta pradahyeta kṣipramevaṃ hāsya viduṣaḥ sarvātmabhūtasya sarvānnānāmattuḥ sarve niravaśiṣṭāḥ pāpmāno dharmādharmākhyā anekajanmasañcitā iha ca prāgjñānotpatterjñānasahabhāvinaśca pradūyante pradahyeranvartamānaśarīrārambhakapāpmavarjaṃ, lakṣyaṃ prati mukteṣuvatpravṛttaphalatvāttasya na dāhaḥ /
ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti bhuṅkte
५,२४.४
tasmādu haivaṃvidyadyapi caṇḍālāya ucchiṣṭaṃ prayacchet /
ātmani haivāsya tadvaiśvānare hutaṃ syāditi /
tadeṣa ślokaḥ
bhāṣya ५,२४.४ sa yadyapi caṇḍālāyocchiṣṭānarhāyocchiṣṭaṃ prayaccheducchiṣṭaṃ dadyātpratiṣiddhamucchiṣṭadānaṃ yadyapi kuryādātmani haivāsya caṇḍālahehasthe vaiśvānare taddhutaṃ syānnādharmanimittamiti vidyāmeva stauti /
tadetasminstutyarthe śloko mantro'pyeṣa bhavati
५,२४.५
yatheha kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsate /
evaṃ sarvāṇi bhūtānyagnihotramupāsata
bhāṣya ५,२४.५ yatheha loke kṣudhitā bubhukṣitā bālā mātaraṃ paryupāsate kadā no mātānnaṃ prayacchatītyevaṃ sarvāṇi bhūtānyannādānyevaṃvido'gnihotraṃ bhojanamupāsate kadā tvasau bhokṣyata iti, jagatsarvaṃ vidvadbhojanena tṛptaṃ bhavatītyarthaḥ /
dviruktiradhyāyaparisamāptyarthā
//
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ
iti cchāndogyopaniṣadbrāhmaṇe pañcamodhyāyaḥ samāptaḥ
atha ṣaṣṭhodhyāyaḥ
६,१.१
śvetaketurhāruṇeya āsa /
taṃ ha pitovāca śvetaketo vasa brahmacaryam /
na vai somyāsmatkulīno'nanūcya brahmabandhuriva bhavatīti
bhāṣya ६,१.१
śvetaketurhā'ruṇeya āsetyādyadhyāyasambandhaḥ /
sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalānityuktaṃ kathaṃ tasmājjagadidaṃ jāyate tasminneva ca līyate'niti ca tenaivetyetadvaktavyam /
anantaraṃ caikasminbhukte viduṣi sarvaṃ jagattṛptaṃ bhavatītyuktaṃ tadekatve satyātmanaḥ sarvabhūtasthasyopapadyate nā'tmabhede /
kathaṃ ca tadekatvamiti tadartho'yaṃ ṣaṣṭho'dhyāya ārabhyate /
pitāputrākhyāyikā vidyāyāḥ sāriṣṭhatvapradarśanārthā /
śvetaketuriti nāmato hetyaitihyārthaḥ āruṇeyo'ruṇasya pautra āsa babhūva /
taṃ putraṃ hā'ruṇiḥ pitā yogyaṃ vidyābhājanaṃ manvānastasyopanayanakālātyayaṃ ca paśyannuvāca he śvetaketo'nurūpaṃ guruṃ kulasya no gatvā vasa brahmacaryam /
na caitadyuktaṃ yadasmatkulīno he somyānanūcyānadhītya brahmabandhuriva bhavatīti brāhmaṇānbandhūnvyapadiśati na svayaṃ brāhmaṇavṛtta iti
६,१.२
sa ha dvādaśavarṣa upetya caturviṃśativarṣaḥ sarvān vedānadhītya mahāmanā anūcānamānī stabdha eyāya /
taṃ ha pitovāca
bhāṣya ६,१.२ tasyātaḥ pravāso'numīyate pituḥ /
yena svayaṃ guṇavānsanputraṃ nopaneṣyati /
sa pitroktaḥ śvetaketurha dvādaśavarṣaḥ sannupetyā'cāryaṃ yāvaccatuviṃśativarṣo babhūva tāvatsarvānvedāṃścaturo'pyadhītya tadarthaṃ ca buddhvā mahāmanā mahadgambhīraṃ mano yasyāsamamātmānamanyairmanyamānaṃ mano yasya so'yaṃ mahāmanāḥ anūcānamānyanūcānamātmānaṃ manyata ityevaṃśīlo yaḥ so'nūcānamānī stabdho'praṇatasvabhāva eyāya gṛham /
tamevaṃbhūtaṃ hā'tmano'nanurūpaśīlaṃ stabdhaṃ māninaṃ putraṃ dṛṣṭvā pitovāca saddharmāvatāracikīrṣayā /
śvetaketo yannivadaṃ mahāmanā anūcānamānī stabdhaścāsi kaste'tiśayaḥ prāpta upādhyāyāt?utāpi tamādeśamādiśyata ityādeśaḥ kevalaśāsrācāryopadeśagamyamityetadyena vā paraṃ brahmā'diśyate sa ādeśastamaprākṣyaḥ pṛṣṭavānasyācāryam
६,१.३
śvetaketo yannu somyedaṃ mahāmanā anūcānamānī stabdho'si /
uta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti /
kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti
bhāṣya ६,१.३ tamādeśaṃ viśinaṣṭiyenā'deśena śrutenāśrutamapyanyacchataṃ bhavatyamataṃ matamatarkitaṃ tarkitaṃ bhavatyavijñānaṃ vijñātamaniścitaṃ niścitaṃ bhavatīti /
sarvānapi vedānadhātya sarvaṃ cānyadvedyamadhigamyāpyakṛtārtha eva bhavati yāvadātmatattvaṃ na jānātītyākhyāyikāto'vagamyate /
tadetadadbhutaṃ śrutvā'hakathaṃ nvetadaprasiddhamanyavijñānenānyadvijñātaṃ bhavatītyevaṃ manvānaḥ pṛcchati kathaṃ nu kena prakāreṇa he bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti
६,१.४
yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam
bhāṣya ६,१.४ yathā sa ādeśo bhavati tacchṛṇu he somya /
yathā loka ekena mṛtpiṇḍena ghaṭaśarāvādikāraṇabhūtena vijñātena sarvamanyadvikārajātaṃ mṛnmayaṃ mṛdvikārajātaṃ vijñātaṃ syāt /
kathaṃ mṛtpiṇḍe kāraṇe vijñāte kāryamanyadvijñātaṃ syāt /
naiṣa doṣaḥ /
kāraṇenānanyatvātkāryasya /
yanmanyase'nyasminvijñāte'nyanna jñāyata iti /
satyamevaṃ syāt /
yadyanyatkāraṇātkāryaṃ syānna tvevamanyatkāraṇātkāryam /
kathaṃ tarhidaṃ loka idaṃ kāraṇamayasya vikāra iti /
śṛṇu /
vācā'rambhaṇaṃ vāgārambhaṇaṃ vāgālambanamityetat /
ko'sau vikāro nāmadheyaṃ nāmaiva nāmadheyaṃ svārthe dheyapratyayaḥ /
vāgālambanamātraṃ nāmaiva kevalaṃ na vikāro nāma vastvasti paramārthato mṛttiketyeva tu mṛttiketyeva tu mṛttikaiva satyaṃ vastvasti
६,१.५
yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamityeva satyam
bhāṣya ६,१.५ yathā saumyaikena lohamaṇinā suvarṇapiṇḍena sarvamanyadvikārajātaṃ kaṭakamukuṭakeyūrādi vijñātaṃ syāt /
vācā'rambhaṇamityādi samānam
६,१.६७
yathā somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kṛṣṇāyasamityeva satyam /
evaṃ somya sa ādeśo bhavatīti
na vai nūnaṃ bhagavantasta etadavediṣuḥ /
yaddhyetadavediṣyan kathaṃ me nāvakṣyan /
iti bhagavāṃstveva me bravītviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१.६,७ yathā saumyaikena nakhanikṛntanenopalakṣitena kṛṣṇāyasapiṇḍenetyarthaḥ /
sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ kṛṣṇāyasavikārajātaṃ vijñātaṃ syāt /
samānamanyat /
anekadṛṣṭāntopādānaṃ dārṣṭāntikārekabhedānugamārthaṃ dṛḍhapratītyarthaṃ ca /
evaṃ somya sa ādeśo yo mayokto bhavatītyuktavati pitaryāhetaro na vai nūnaṃ bhagavantaḥ pūjāvanto guravo mama ye ta etadyadbhavaduktaṃ vastu nāvediṣurna vijñātavanto nūnam /
yadyadi hyavediṣyan viditavanta etadvastu kathaṃ me guṇavate bhaktāyānugatāya nāvakṣyannoktavantastenāhaṃ manye na viditavanta iti /
avācyamapi gurornyagbhāvamavādītpunargurukulaṃ prati preṣaṇabhayāt /
ato bhagavāṃstveva me mahyaṃ tadvastu yena sarvajñatvaṃ jñātena me syāttadbravītu kathayatvityuktaḥ pitovāca tathāstu saumyeti
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
६,२.१
sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam /
taddhaika āhurasadevedamagra āsīdekamevādvitīyam /
tasmādasataḥ sajjāyata
bhāṣya ६,२.१ sadeva sadityastitāmātraṃ vastu sūkṣmaṃ nirviśeṣaṃ sarvagatamekaṃ nirañjanaṃ niravayavaṃ vijñānaṃ yadavagamyate sarvavedāntebhyaḥ /
evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ /
kiṃ tadavadhriyata ityāha /
idaṃ jagannāmarūpakriyāvadvikṛtamupalabhyate yattatsadevā'sīdityāsīcchabdena sambadhyate /
kadā sadevedamāsīdityucte /
agre jagataḥ prāgutpatteḥ /
kiṃ nedānīmidaṃ yadyenāgra āsīditi viśeṣyate /
na, kathaṃ tarhi viśeṣaṇam /
idānīmapīdaṃ sadeva kintu nāmarūpaviśeṣaṇavadidaṃśabdabuddhiviṣayaṃ cetīdaṃ ca bhavati /
prāgutpattestvagre kevalasacchabdabuddhimātragamyameveti sadevedamagra āsīdityavadhāryate /
na hi prāgutpatternāmavadrūpavadvedamiti grahītuṃ śakyaṃ vastu suṣuptakāla iva /
yathā suṣuptādutthitaḥ sattvamātramavagacchati suṣupte sanmātrameva kevalaṃ vastviti tathā prāgutpatterityabhiprāyaḥ /
yathedamucyate loke pūrvāhne ghaṭādi sisṛkṣuṇā kulālena mṛtpiṇḍaṃ prasāritamupalabhya grāmāntaraṃ gatvā pratyāgato'parāhne tatraiva ghaṭaśarāvādyanekabhedabhinnaṃ kāryamupalabhya mṛdevedaṃ ghaṭaśarāvādi kevalaṃ pūrvāhne āsīditi tathehāpyucyate sadevedamagra āsīditi /
ekameveti /
svakāryapatitamanyannāstītyekamevetyucyate /
advitīyamiti /
mṛdvyatirekeṇa mṛdo yathānyadghaṭādyākāreṇa pariṇamayitṛkulālādinimittakāraṇaṃ dṛṣṭaṃ tathā sadvyatirekeṇa sataḥ sahakārikāraṇaṃ dvitīyaṃ vastvantaraṃ prāptaṃ pratiṣidhyate'dvitīyamiti /
nāsya dvitīyaṃ vastvantaraṃ vidyata ityadvitīyam /
nanu veśeṣikapakṣe'pi satsāmānādhikaramyaṃ sarvasyopapadyate /
dravyaguṇādiṣu sacchabdabuddhyanuvṛtteḥ /
saddravyaṃ sanguṇaḥ satkarmetyādidarśanāt /
satyamevaṃ syādidānīṃ prāgutpattestu naivedaṃ kāryaṃ sadevā'sīdityabhyupagamyate vaiśeṣikaiḥ prāgutpatteḥ kāryasyāsattvābhyupagamāt /
na caikameva sadadvitīyaṃ pragutpattericchanti /
tasmādvaiśeṣikaparikalpitātsato'nyatkāraṇamidaṃ saducyate mṛdādidṛṣṭāntebhyaḥ /
tattatra haitasminprāgutpattervastunirūpaṇa eke vaināśikā āhurvastu nirūpayanto'satsadabhāvamātraṃ prāgutpatteridaṃ jagadekamevāgre'dvitīyamāsīditi /
sadabhāvamātraṃ hi prāgutpattestattvaṃ kalpayanti bauddhāḥ /
na tu satpratidvandvi vastvantaramicchanti /
yathā saccāsaditi gṛhyamāmaṃ yathābhūtaṃ tadviparītaṃ tattvaṃ bhavatīti naiyāyikāḥ /
nanu sadabhāvamātraṃ prāgutpatteścedabhipretaṃ vaināśikaiḥ kathaṃ prāgutpatteridamāsīdasadekamevādvitīyaṃ ceti kālasambandhaḥ saṃkhyāsambandho'dvitīyatvaṃ cocyate taiḥ /
bāḍhaṃ na yuktaṃ teṣāṃ bhāvābhāvamātramabhyupagacchatām /
asattavamātrābhyupagamo'pyayukta evābhyupaganturanabhyupagamānupapatteḥ /
idānīmabhyupagantābhyupagamyate na prāgutpatteriti cet /
na /
prāgutpatteḥ sadabhāvasya pramāṇābhāvātprāgutpatterasadevetikalpanānupapattiḥ /
nanu kathaṃ vastvākṛteḥ śabdārthatve'sadekamevādvitīyamitipadārthavākyārthopapattiḥ?tadanupapattau cedaṃ vākyamapramāṇaṃ prasajyeteti ceti /
naiṣa doṣaḥ /
sadgrahaṇanivṛttiparatvādvākyasya /
sadityayaṃ tāvacchabdaḥ sadākṛtivācakaḥ /
ekamevādvitīyamityetau ca sacchabdena samānādhikaraṇau /
tathedamāsīditi ca /
tatra nañsadvākye prayuktaḥ sadvākyamevāvalambya sadvākyārthaviṣayāṃ buddhiṃ sadekamevādvitīyamidamāsīdityevaṃlakṣaṇāṃ tataḥ sadvākyārthānnivartayatyaśvārūḍha ivāśvālambano'śvaṃ tadabhimukhaviṣayānnivartayati tadvat /
na tu punaḥ sadabhāvamevābhidhatteḥ /
ataḥ puruṣasya viparītagrahaṇanivṛttyarthaparamidamasadevetyādi vākyaṃ prayujyate /
darśayitvā hi viparītagrahaṇaṃ tato nivartayituṃ śakyata ityarthavattvādasadādivākyasya śrautatvaṃ prāmāṇyaṃ ca siddhamityadoṣaḥ /
tasmādasataḥ sarvābhāvarūpātsadvidyamānamajāyata samutpannam /
aḍabhāvaśchāndasaḥ
६,२.२
kutastu khalu somyaivaṃ syāditi hovāca /
kathamasataḥ sajjāyeta /
sattveva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam
bhāṣya ६,२.२ tadetadviparītagrahaṇaṃ mahāvaināśikapakṣaṃ darśayitvā pratiṣedhatikutastu pramāṇātkhalu he somyaivaṃ syādasataḥ sajjāyatetyevaṃ kuto bhavenna kutaścitpramāṇādevaṃ sambhavatītyarthaḥ /
yadapi bījopamarde'ṅkuro jāyamāno dṛṣṭo'bhāvadeveti tadapyabhyupagamaviruddhaṃ teṣām /
katham /
ye tāvadbījāvayavā bījasaṃsthānaviśiṣṭāste'ṅkure'pyanuvartanta eva na teṣāmupamarde'ṅkurajanmani /
yatpunarbījākārasaṃsthānaṃ tadbījāvayavavyatirekeṇa vastubhūtaṃ na vaināśikairabhyupagamyate yadaṅkurajanmanyupamṛdyeta /
atha tadastyavayavavyatiriktaṃ vastubhūtaṃ tathā ca satyabhyupagamavirodhaḥ /
atha saṃvṛtyābhyupagataṃ bījasaṃsthānarūpamupamṛdyata iti cet /
keyaṃ saṃvṛtirnāma kimasāvabhāva uta bhāva?iti /
yadyabhāvo dṛṣṭāntābhāvaḥ /
atha bhāvastathāpi nābhāvādaṅkurotpattirbījāvayavebhyo hyaṅkurotpattiḥ /
avayavā apyupamṛdyanta iti cet /
na /
tadavayaveṣu tulyatvāt /
yathā vaināśikānāṃ bījasaṃsthānarūpo'vayavī nāsti tathāvayavā apīti teṣāmapyupamardānupapattiḥ /
bījāvayavānāmapi sūkṣmāvayavāstadavayavānāmapyanye sūkṣmatarāvayavā ityevaṃ prasaṅgasyānivṛtteḥ sarvatropamardānupapattiḥ /
sadbuddhyanuvṛtteḥ sattvānivṛttiśceti sadvādināṃ sata eva sadutpattiḥ setsyati /
na tvasadvādināṃ dṛṣṭānto'styasataḥ sadutpatteḥ /
mṛtpiṇḍādghaṭotpattirdṛśyate sadvādināṃ tadbhāve bhāvāttadabhāve cābhāvāt /
yadyabhāvādeva ghaṭa utpadyeta ghaṭārthinā mṛtpiṇḍo nopādīyeta /
abhāvaśabdabuddhyanuvṛttiśca ghaṭādau prasajyeta /
na tvetadastyato nāsataḥ sadutpattiḥ /
yadapyāhurmṛdbuddhirghaṭabuddhernimittamiti mṛdbuddhirghaṭabuddheḥ kāraṇamucyate na tu paramārthata eva mṛdghaṭo vāstīti tadapi mṛdbuddhirvidyamānā vidyamānāyā eva ghaṭabuddheḥ kāraṇamiti nāsataḥ sadutpattiḥ /
mṛdghaṭabuddhyornimittanaimittikatayā'nantaryamātraṃ na tu kāryakāraṇatvamiti cet /
na /
buddhīnāṃ nairantarye gamyamāne vaināśikānāṃ bahirdṛṣṭāntābhāvāt /
ataḥ kutastu khalu somyaivaṃ syāditi hovāca kathaṃ kena prakāreṇāsataḥ sajjāyeteti /
asataḥ sadutpattau na kaścidapi dṛṣṭāntaprakāro'stītyabhiprāyaḥ /
evamasadvādipakṣamunmadhyopasaṃharati sattveva somyedamagra āsīditi svapakṣasiddhim /
nanu sadvādino'pi sataḥ sadutpadyata iti naiva dṛṣṭānto'sti /
ghaṭādghaṭāntarotpattyadarśanāt /
satyamevaṃ na sataḥ sadantaramutpadyate kiṃ tarhi sadeva saṃsthānāntareṇāvatiṣṭhate /
yathā sarpaḥ kuṇḍalī bhavati /
yathā ca mṛccūrṇapiṇḍaghaṭakapālādiprabhedaiḥ /
yadyevaṃ sadeva sarvaprakāravasthaṃ kataṃ prāgutpatteridamāsīditi /
ucyate /
nanu na śrutaṃ tvayā sadevetyava dhāraṇamidaṃśabdavācyasya kāryasya /
prāptaṃ tarhi prāgutpatterasadevā'sīnnedaṃśabdavācyamidānīmidaṃ jātamiti /
na /
sata evedaṃśabdabuddhiviṣayatayāvasthānādyathā mṛdeva piṇḍaghaṭādiśabdabuddhiviṣayatvenāvatiṣṭhate tadvat /
nanu yathā mṛdvastvevaṃ piṇḍaghaṭādyapi tadvatsadbuddheranyabuddhiviṣayatvātkāryasya sato'nyadvastvantaraṃ syātkāryajātaṃ yathāśvādgauḥ /
na /
piṇḍaghaṭādīnāmitaretaravyabhicāre'pi mṛttvāvyabhicārāt /
yadyapi ghaṭaḥ piṇḍaṃ vyabhicarati piṇḍaśca ghaṭaṃ tathāpi mṛttavaṃ na vyabhicaratastasmānmṛnmātraṃ piṇḍaghaṭau /
(vyabhicarati tvaśvaṃ gauraśvo vā gām) /
tasmānmṛdādisaṃsthānamātraṃ ghaṭādayaḥ /
evaṃ satsaṃsthānamātramidaṃ sarvamiti yuktaṃ prāgutpatteḥ /
sadeveti /
vācārambhaṇamātratvādvikārasaṃsthānamātrasya /
nanu niravayavaṃ sat"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanaṃ" "divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyaja"ityādiśrutibhyo niravayavasya sataḥ kathaṃ vikārasaṃsthānamupapadyate /
naiṣa doṣaḥ /
rajjvādyavayavebhyaḥ sarpādisaṃsthānavadbuddhipārikalpitebhyaḥ sadavayavebyo vikārasaṃsthānopapatteḥ /
vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyamevaṃ sadeva satyamiti śruteḥ /
ekamevādvitīyaṃ paramārthata idaṃbuddhikāle'pi
६,२.३
tadaikṣata /
bahu syāṃ prajāyeyeti /
tattejo'sṛjata /
tatteja aikṣata /
bahu syāṃ prajāyeyeti /
tadapo'sṛjata /
tasmādyatra kva ca śocati svedate vā puruṣastejasa eva tadadhyāpo jāyante
bhāṣya ६,२.३ tatsadaikṣatekṣāṃ darśanaṃ kṛtavat /
ataśca na pradhānaṃ sāṃkhyaparikalpitaṃ jagatkāraṇam /
pradhānasyācetanatvābhyupadamāt /
idaṃ tu saccetanamīkṣitṛtvāt /
tatkathamaikṣatetyāhabahu prabhūtaṃ syāṃ bhaveyaṃ prajāyeta prakarṣeṇotpadyeya /
yathā mṛdghaṭādyākareṇa yathā vā rajjavādi sarpādyākāreṇa buddhiparikalpitena /
asadeva tarhi sarvaṃ yadgṛhyate rajjuriva sarpādyākāreṇa buddhiparikalpitena /
asadeva tarhi sarvaṃ yadgṛhyate rajjuriva sarpādyākareṇa /
na /
sata eva dvaitabhedenānyathāgṛhyamāṇatvānnāsattvaṃ kasyacitkvaciditi brūmaḥ /
yathā sato'nyadvastvantaraṃ parikalpya punastasyaiva prāgutpatteḥ pradhvaṃsāccordhvamasattvaṃ bruvate tārkikā na tathāsmābhiḥ kadācitkvacidipi sato'nyadabhidhānamabhidheyaṃ vā vastu parikalpyate /
sadeva tu sarvamabhidhānamabhidhīyate ca yadanyabuddhyā /
tathā rajjureva sarpabuddhyā sarpa ityabhidhīyate yathā vā piṇḍaghaṭādi mṛdo'nyabuddhyā piṇḍaghaṭādiśabdenābhidhīyate loke /
rajjuvivekadarśināṃ tu sarpābhidhānabuddhī nivartete yathā ca mṛdvivekadarśināṃ ghaṭādiśabdabuddhī tadvatsadvivekadarśināmanyavikāraśabdabuddhī nivartete /
"yato vāco nivartante /
aprāpya manasā sahe"ti"anirukte'nilayana"ityādiśrutibhyaḥ /
evamīkṣitvā tattejo'sṛjata tejaḥ sṛṣṭavat /
nanu tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta iti śrutyantara ākāśādvāyustatastṛtīyaṃ tejaḥ śrutamiha tu katha prāthamyena tasmādeva tejaḥ sṛjyate tata eva cā'kāśamiti viruddham /
naiṣa doṣaḥ /
ākāśavāyusargānantaraṃ tatsattejo'sṛjatetikalpanopapatteḥ /
atha vāvivakṣita iha sṛṣṭikramaḥ satkāryamidaṃ sarvamataḥ sadekamevādvitīyamityetadvivakṣitam /
mṛdādidṛṣṭāntāt /
athavā trivṛtkaraṇasya vivakṣitatvāttejobannānāmeva sṛṣṭimācaṣṭe /
teja iti prasiddhaṃ loke dagdhṛ paktṛ prakāśakaṃ rohitaṃ ceti /
tatsatsṛṣṭaṃ teja aikṣata tejorūpasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ /
bahu syāṃ prajāyeyeti pūrvavat /
tadapo'sṛjata /
āpo dravāḥ snigdhāḥ syandinyaḥ śuklāśceti prasiddhā loke /
yasmāttejasaḥ kāryabhūtā āpastasmādyatra kvaca deśe kāle vā śocati santapyate svedate prasvidyate vā puruṣastejasa eva tattadā'po'dhijāyante
६.२.४ tā āpa aikṣanta bahvayaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṃ jāyate
bhāṣya ६,२.४ tā āpa aikṣanta pūrvavadevābākārasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ /
bahvayaḥ prabhūtāḥ syāma bhavema prajāyemahi utpadyemahoti /
tā annamasṛjanta pṛthivīlakṣaṇam /
pārthivaṃ hyannaṃ yasmādapkāryamannaṃ tasmādyatra kva ca varṣati deśe tattatraiva bhūyiṣṭhaṃ prabūtamannaṃ bhavati /
ato'dbhya eva tadannādyamadhijāyate /
tā annamasṛjanteti pṛthivyuktā pūrvamiha tu dṛṣṭānte'nnaṃ ca tadādyaṃ ceti viśeṣaṇādvrīhiyavādyā ucyante /
annaṃ ca guru sthiraṃ dhāraṇaṃ kṛṣṇa
ṃ ca rūpataḥ prasiddham /
nanu tejaḥ prabhṛtiṣvīkṣaṇaṃ na gamyate hiṃsādipratiṣedhābhāvāttrāsādikāryānupalambhācca tatra kathaṃ tatteja aikṣatetyādi /
neṣa doṣaḥ /
īkṣitṛkāraṇapariṇāmatvāttejaḥ prabhṛtīnāṃ sata ivekṣiturniyatakramaviśiṣṭakāryotpādakatvāttejaḥ prabhṛtīkṣata ivekṣata ityucyate bhūtam /
nanu sato'pyupacaritamevekṣitṛtvam /
na /
sadīkṣaṇasya kevalaśabdagamyatvānna śakyamupacaritaṃ kalpayitum /
tejaḥ prabhṛtīnāṃ tvanumīyate mukhyekṣaṇābhāva iti yuktamupacaritaṃ kalpayitum /
nanu sato'pi mṛdvatkāraṇatvādacetanatvaṃ śakyamanumātum /
ataḥ pradhānasyaivācetanasya sataścetanārthatvānniyatakālakramaviśiṣṭakāryotpādakatvāccaikṣatevaikṣateti śakyamanumātumupacaritamevekṣaṇam /
dṛṣṭaśca loke'cetane cetanavadupacāraḥ /
yathā kūlaṃ pipatiṣatīti tadvatsato'pi syāt /
na /
tatsatyaṃ sa ātmeti tasminnātmopadeśāt /
ātmopadeśo'pyupacarita iti cedyathā mamā'tmā bhadrasena iti ātmanaḥ sarvārthakāriṇyanātmanyātmopacārastadvat /
na /
sadasmīti satsatyābhisandhasya"tasya tāvadeva ciram" iti mokṣopadeśāt /
so'pyupacāra iti cet /
pradhānātmābhisandhasya mokṣasāmīpyaṃ vartata iti mokṣopadeśo'pyupacarita eva /
yathā loke grāmaṃ gantuṃ prasthitaḥ prāptavānahaṃ grāmamiti brūyāttvarāpekṣayā tadvat /
na /
yena vijñātenāvijñātaṃ vijñātaṃ bhavatītyupakramāt /
satyetasminvijñāte sarvaṃ vijñātaṃ bhavati tadananyatvātsarvasyādvitīyavacanācca /
na cānyadvijñātavyamavaśiṣṭaṃ śrāvitaṃ śrutyānumeyaṃ vā liṅgato'sti yena mokṣopadeśa upacaritaḥ syāt /
sarvasya ca prapāṭhakārthasyopacaritatvaparikalpanāyāṃ vṛthā śramaḥ parikalpayituḥ syātpuruṣārthasādhanavijñānasya tarkeṇaivādhigatatvāttasya /
tasmādvedaprāmāṇyānna śrutārthaparityāgaḥ /
ataścetanāvatkāraṇaṃ jagata iti siddham
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
६,३.१
teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāṃ trīṇyeva bījāni bhavantyāṇḍajaṃ jīvajamudbhijjamiti
bhāṣya ६,३.१ teṣāṃ jīvāviṣṭānāṃ khalveṣāṃ pakṣyādīnāṃ bhūtānāmeṣāmiti pratyakṣanirdeśānna tu tejaḥprabhṛtīnāṃ teṣāṃ trivṛtkaraṇasya vakṣyamāṇatvādasati trivṛtkarame pratyakṣanirdeśānupapattiḥ /
devatāśabdaprayogācca tejaḥ prabhṛtiṣvimāstisro devatā iti /
tasmātteṣāṃ bhūtānāṃ pakṣipaśusthāvarādīnāṃ trīṇyeva nātiriktāni bījāni kāraṇāni bhavanti /
kāni tānītyucyante /
āṇḍajamaṇḍājjātamaṇḍajamaṇḍajamevā'ṇḍajaṃ pakṣyādi /
pakṣisarpādibhyo hi pakṣisarpādayo jāyamānā dṛśyante /
tena pakṣī pakṣiṇāṃ bījaṃ sarpaḥ sarpāṇāṃ tathānyadapyaṇḍājjātaṃ tajjātīyānāṃ bījamityarthaḥ /
nanvaṇḍājjātamaṇḍajamucyate'to'ṇḍameva bījamiti yuktaṃ kathamaṇḍajaṃ bījamucyate /
satyamevaṃ syādyadi tvadicchātantrā śrutiḥ syātstavatantrā tu śrutiryata āhā'ṇḍajādyeva bījaṃ nāṇḍādīti /
dṛśyate cāṇḍajādyabhāve tajjātīyasantatyabhāvo nāṇḍādyabhāve /
ato'ṇḍajādīnyeva bījānyaṇḍajādīnām /
tathā jīvājjātaṃ jīvajaṃ jarāyujamityetatpuruṣapaśvādi /
udbhijjamudbhinattītyudbhitsthāvaraṃ tato jātamudbhijjaṃ dhānā vodbhittato jāyata ityudbhijjaṃ sthāvarabījaṃ sthāvarāṇāṃ bījamityarthaḥ /
svedajasaṃśokajayoraṇḍajodbhijjayoreva yathāsambhavamantarbhāvaḥ /
evaṃ hyavadhāraṇaṃ trīṇyeva bījānītyupapannaṃ bhavati
६,३.२
seyaṃ devataikṣata /
hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti
bhāṣya ६,३.२ seyaṃ prakṛtā sadākhyā tejobannayonirdevatoktaikṣatekṣitavatī yathāpūrvaṃ bahu syāmiti /
tadeva bahubhavanaṃ prayojanaṃ nādyāpi nirvṛttamityata īkṣāṃ punaḥ kṛtavatī bahubhavanameva prayojanamurarīkṛtya /
katham /
hantedānīmahamimā yathoktāsteja ādyāstisro devatā, anena jīveneti, svabuddhisthaṃ pūrvasṛṣṭyanubhūtaprāṇadhārāṇamātmānameva smarantyāhānena jīvenā'tmaneti /
prāṇadhāraṇakartrā'tmaneti vacanātsvātmano'vyatiriktena caitanyasvarūpatayāviśiṣṭenetyetaddarśayati /
anupraviśya, tejobannabhūtamātrāsaṃsargeṇa labdhaviśeṣavijñānā satī, nāma ca rūpaṃ ca nāmarūpe vyākaravāṇi vispaṣṭamākaravā"ṇyasaunāmāyamidaṃrūpa"iti vyākuryāmityarthaḥ /
nanu na yuktamidamasaṃsāriṇyāḥ sarvajñāyā devatāyā buddhipūrvakamanekaśatasahasrānarthāśrayaṃ dehamanupraviśya duḥkhamanubhaviṣyāmīti saṅkalpanamanupraveśaśca svātantrye sati /
satyamevaṃ na yuktaṃ syādyadi svenaivāvikṛtena rūpeṇānupraviśeyaṃ duḥkhamanubhaveyamiti ca saṅkalpitavatī na tvevam /
kathaṃ tarhi /
anena jīvenā'tmanānupraviśyeti vacanāt /
jīvo hi nāma devatāyā ābhāsamātram /
buddhyādibhūtamātrāsaṃsargajanita ādarśa iva praviṣṭaḥ puruṣapratibimbo jalādiṣviva ca sūryādīnām /
acintyānantaśaktimatyā devatāyā buddhyādisambandhaścaitanyābhāso devatāsvarūpavivekāgrahaṇanimittaḥ sukhī duḥkhī mūḍha ityādyanekavikalpapratyayahetuḥ /
chāyāmātreṇa jīvarūpeṇānupraviṣṭatvāddevatā na daihikaiḥ svataḥ sukha duḥkhādibhiḥ sambadhyate /
yathā puruṣādityādaya ādarśodakādiṣu cchāyāmātreṇānupraviṣṭā ādarśodakadidoṣainaṃ sambadhyante tadvaddevatāpi /
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ //
"ākāśavatsarvagataśca nityaḥ"iti ca vājasaneyake /
nanu cchāyāmātraścejjīvo mṛṣaiva prāptastayā paralokehalokādi ca tasya /
naiṣa doṣaḥ /
sadātmanā satyatvābhyupagamāt /
sarvaṃ ca nāmarūpādi sadātmanaiva satyaṃ vikārajātaṃ svastvanṛtameva /
vācā'rambhaṇa vikāro nāmadheyamityukkatvāt /
tathā jīvo'pīti /
yakṣānurūpo hi baliriti nyāyaprasiddhiḥ /
ataḥ sadātmanā sarvavyavahārāṇāṃ sarvavikārāmāṃ ca satyatvaṃ sato'nyatvenānṛtatvamiti na kaściddoṣastārkikairihānuvaktuṃ śakyaḥ /
yathetaretaraviruddhadvaitavādāḥ svabuddhivikalpamātrā atattvaniṣṭhā iti śakyaṃ vaktum
६,३.३
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti /
seyaṃ devatemāstisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot
bhāṣya ६,३.३ saivaṃ tisro devatā anupraviśya svātmāvasthe bījabhūte avyākṛte nāmarūpe vyākaravāṇītīkṣitvā tāsāṃ ca tisṛṇāṃ devatānāmekaikāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ karavāṇi /
ekaikasyāsrivṛtkaraṇa ekaikasyāḥ prādhānyaṃ dvayordvayorguṇabhāvo'nthathā hi rajjavā ivaikameva trivṛtkaraṇaṃ syātna tu tisṛṇāṃ pṛthakpṛthaktrivṛtkaraṇamiti /
evaṃ hi tejobannānāṃ pṛthaṅnāmapratyayalābhaḥ syātteja idamimā āpo'nnamidamiti ca /
sati ca pṛthaṅnāmapratyayalābhe devatānāṃ samyagvyavahārasya prasiddhiḥ prayojanaṃ syāt /
evamīkṣitvā seyaṃ devatemāstisro devatā anenaiva yathoktenaiva jīvena sūryabimbavadantaḥ praviśya vairājaṃ piṇḍaṃ prathamaṃ devādīnāṃ ca piṇḍānanupraviśya yathāsaṅkalpameva nāmarūpe vyākarodasaunāmāyamidaṃrūpa iti
६,३.४
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarot /
yathā tu khalu somyemāstisro devatāstrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti
bhāṣya ६,३.४ tāsāṃ ca devatānāṃ guṇapradhānabhāvena trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarotkṛtavatī devatā /
tiṣṭhatu tāvaddevatādipiṇḍānāṃ nāmarūpābhyāṃ vyākṛtānāṃ tejobannamayatvena tridhātvaṃ, yathā tu khalu bahurimāḥ piṇḍebhyastisro devatāsrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme mama nigadato vijānīhi viṣṭaspamavadhārayodāharaṇataḥ
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
६,४.१
yadagne rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpam /
yacchuklaṃ tadapām /
yatkṛṣṇaṃ tadannasya /
apāgādagneragnitvam /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam
bhāṣya ६,४.१ yattaddevatānāṃ trivṛtkaraṇamuktaṃ tasyaivodāharaṇamucyate /
udāharaṇaṃ nāmaikadeśaprasiddhyarthamudāhriyata iti /
tadetadāha yadagnesrivṛtkṛtānāṃ, yatkṛṣṇaṃ tasyaivāgne rūpaṃ tadannasya pṛthivyā atrivṛtkṛtāyā iti viddhi /
tatraivaṃ sata rūpatrayavyatirekeṇāgniriti yanmanyase tvaṃ tasyāgneragnitvamidānīmapāgādapagatam /
prāgrūpatrayavivekavijñānādyāgnibuddhirāsītte sāgnibuddhirapagatāgniśabdaścetyarthaḥ /
yathādṛṣyamānaraktopadhānasaṃyuktaḥ sphaṭiko gṛhyamāṇaḥ padmarāgo'yamitiśabdabuddhyoḥ prayojako bhavati prāgupadhānasphaṭikayorvivekavijñāne tu padmarāgaśabdabuddhī nivartete tadvivekavijñātustadvat /
nanu kimatra buddhiśabdakalpanayā kriyate prāgrūpatrayavivekakaraṇādagnirevā'sīttadagneragnitvaṃ rohitādirūpavivekakaraṇādapāgāditi yuktaṃ yathā tantvapakarṣaṇe paṭābhāvaḥ /
naivaṃ, buddhiśabdamātrameva hyagniryata āha vācā'rambhaṇamagnirnāma vikāro nāmadheya nāmamātramityarthaḥ /
ato'gnibuddharapi mṛṣaiva /
kiṃ tarhi tatra satyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyaṃ nāṇumātramapi rūpatrayavyatirekeṇa satyamastītyavadhāraṇārthaḥ
६,४.२
yadādityasya rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpam /
yacchuklaṃ tadapām /
yatkṛṣṇaṃ tadannasya /
apāgādādityādādityatvam /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam
yaccandramaso rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpam /
yacchuklaṃ tadapām /
yatkṛṣṇaṃ tadannasya /
apāgāccandrāccandratvam /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam
yadvidyuto rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpam /
yacchuklaṃ tadapām /
yatkṛṣṇaṃ tadannasya /
apāgādvidyuto vidyuttvam /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam
bhāṣya ६,४.२,३,४ tathā yadādityasya yaccandramaso yadvidyuta ityādi samānam /
nanu yathā nu khalu somyemāstisro devatāsrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhityuktvā tejasa eva caturbhirapyudāharaṇairagnyādibhisrivṛtkaraṇaṃ darśitaṃ nābannayorudāharaṇaṃ darśitaṃ trivṛtkaraṇe /
naiṣa doṣaḥ /
abannaviṣayāṇyapyudāharaṇānyevameva ca draṣṭavyānīti manyate śrutiḥ /
tejasa udāharaṇamupalakṣaṇārtham /
rūpavattvātspaṣṭārthatvopapatteśca /
gandharasayoranudāharaṇaṃ trayāṇāmasambhavāt /
na hi gandharasau tejasi staḥ /
sparśaśabdayoranudāharaṇaṃ vibhāgena darśayitumaśakyatvāt /
yadi sarvaṃ jagattrivṛtkṛtamityagnyādivattrīṇi rūpāṇītyeva satyamagneragnitvavadapāgājjagato jagattvam /
tathānnasyāpyapśuṅgatvādāpa ityeva satyaṃ vācārambhaṇamātramannam /
tathāpāmapi tejaḥśuṅgatvādvācārambhaṇatvaṃ teja ityeva satyam /
tejaso'pi sacchuṅgatvādvācārambhaṇatvaṃ sadityeva satyamityeṣor'tho vivakṣitaḥ /
nanu vāyvantarikṣe tvatrivṛtkṛte tejaḥ prabhṛtiṣvanantarbhūtatvādavaśiṣyete /
evaṃ gandharasaśabdasparśāścāvaśiṣṭā iti kathaṃ satā vijñātena sarvamanyadvijñātaṃ bhavettadvijñāne vā prakārāntaraṃ vācyam /
naiṣa doṣaḥ /
rūpavaddravye sarvasya darśanāt /
tejasi tāvadrūpavati śabdasparśayorapyulabhbhādvāyvantarikṣayostatra sparśaśabdaguṇavatoḥ sadbhāvo'numīyate /
tathābannayo rūpavato rasagandhāntabhāva iti /
rūpavatāṃ trayāṇāṃ tejobannānāṃ trivṛtkaraṇapradarśanena sarvaṃ tadantarbhūtaṃ sadvikāratvātrūpatrayavatvijñātaṃ manyate śrutiḥ /
na hi mūrtaṃ rūpavaddravyaṃ pratyākhyāya vāyvākāśayostadguṇayorgandharasayorvā grahaṇamasti /
athavā rūpavatāmapi trivṛtkaraṇaṃ pradarśanārthameva manyate śrutiḥ /
yathā tu trivṛtkṛte trīṇi rūpāṇītyeva satyaṃ tathā pañcīkaraṇe'pi samāno nyāya ityataḥ sarvasya sadvikāratvātsatā vijñātena sarvamidaṃ vijñātaṃ syātsadekamevādvitīyaṃ satyamiti siddhameva bhavati /
tadekasminsati vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti sūktam
६,४.५
etaddha sma vai tadvidvāṃsa āhuḥ pūrve mahāśālā mahāśrotriyāḥ /
na no'dya kaścanāśrutamamatamavijñātamudāhariṣyati /
iti hyebhyo vidāṃ cakruḥ
bhāṣya ६,४.५ etadvidvāṃso viditavantaḥ pūrve'tikrāntā mahāśālā mahāśroṇiyā āhurha sma vai kila /
kimuktavanta ityāhana no'smākaṃ kule'dyedānīṃ yathoktavijñānavatāṃ kaśna kaścidapyaśrutamamatamavijñātamudāhariṣyati nodāhariṣyati sarvaṃ vijñātamevāsmatkulīnānāṃ sadvijñānavattvādityābhiprāyaḥ /
te punaḥ kathaṃ sarvaṃ vijñātavanta ityāhaebhyasribhyo rohitādirūpebhyasrivṛtkṛtebhyo vijñātebhyaḥ sarvamapyanyacchiṣṭamevameveti vidāñcakrurvijñātavanto yasmāttasmātsarvajñā eva sadvijñānātta āsurityarthaḥ /
athavaibhyo vidāñcakrurityagnyādibhyo dṛṣṭāntebhyo vijñātebhyaḥ sarvamanyadvidāñcakrurityetat
६,४.६
yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpamiti tadvidāṃ cakruḥ /
yadu śuklamivābhūdityapāṃ rūpamiti tadvidāṃ cakruḥ /
yadu kṛṣṇamivābhūdityannasya rūpamiti tadvidāṃ cakruḥ
yadvavijñātamivābhūdityetāsāmeva devatānāṃ samāsa iti tadvidāṃ cakruḥ /
yathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti
bhāṣya ६,४.६,७ katham /
yadanyadrūpeṇa sandihyamāne kapotādirūpe rohitamiva yadgṛhyamāṇamabhūtteṣāṃ pūrveṣāṃ brahmavidāṃ tattejaso rūpamiti vidāñcakruḥ tathā yacchuklamivābhūdgṛhyamāṇaṃ tadāpāṃ rūpaṃ yatkṛṣṇamiva gṛhyamāṇaṃ tadannasyeti vidāñcakrurevamevātyantadurlakṣyaṃ yadu apyavijñātamiva viśeṣato'gṛhyamāṇamabhūttadapyetāsāmeva tisṛṇāṃ devatānāṃ samāsaḥ samudāya iti vidāñcakruḥ /
evaṃ tāvadbāhyaṃ vastvagnyādivavijñātaṃ tathedānīṃ yathā nu khalu he somyemā yathoktāstisro devatāḥ puraṣaṃ śiraḥpāmyādilakṣaṇaṃ kāryakāraṇasaṅghātaṃ prāpya puruṣeṇopayujyamānāsrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhi nigadata ityuktvā'ha
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
६,५.१
annamaśitaṃ tredhā vidhīyate /
tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati /
yo madhyamastanmāṃsam /
yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ
bhāṣya ६,५.१ annamaśitaṃ bhuktaṃ tredhā vidhīyate jāṭharemāgninā pacyamānaṃ tridhā vibhajyate /
kathaṃ, tasyānnasya tridhā vidhīyamānasya yaḥ sthaviṣṭhaḥ sthūlatamo dhātuḥ sthūlatamaṃ vastu vibhaktasya sthūloṃ'śastatpurīṣaṃ bhavati /
yo madhyamoṃ'śo dhāturannasya tadrasādikrameṇa pariṇamya māṃsaṃ bhavati yo'ṇiṣṭho'ṇutamo dhātuḥ sa ūrdhvaṃ hṛdayaṃ prāpya sūkṣmāsu hitākhyāsu nāḍīpvanupravisya vāgādikaraṇasaṅghātasya sthitimutpādayanmano bhavati manorūpeṇa vipariṇamanmanasa upacayaṃ karoti /
tataścānnopacitatvānmanaso bhautikatvameva na vaiśeṣikatantroktalakṣaṇaṃ nityaṃ niravayaṃ ceti gṛhyate /
yadapi mano'sya daivaṃ cakṣuriti vakṣyati tadapi na nityatvāpekṣayā kiṃ tarhi sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādisarvendriyaviṣayavyāpakatvāpekṣayā /
yaccānyendriyaviṣayāpekṣayā nityatvaṃ tadapyāpekṣikameveti vakṣyāmaḥ /
sadekamevādvitīyamiti śruteḥ
६,५.२
āpaḥ pītāstredhā vidhīyante /
tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṃ bhavati /
yo madhyamastallohitam /
yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ
bhāṣya ६,५.२ tathā'paḥ pītāstredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṃ bhavati /
yo madhyamastallohitaṃ bhavati /
yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇo bhavati /
vakṣyati hyāpomayaḥ prāṇo na pibato vicchetsyata iti
६,५.३
tejo'śitaṃ tredhā vidhīyate /
tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati /
yo madhyamaḥ sa majjā /
yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk
bhāṣya ६,५.३ tathā tejo'śitaṃ tailaghṛtādi bhakṣitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati /
yo madhyamaḥsa majjāsthyantargataḥ snehaḥ /
yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk /
tailaghṛtādibhakṣaṇāddhi vāgviśadā bhāṣaṇe samarthā bhavatīti prasiddhaṃ loke
६,५.४
annamayaṃ hi somya manaḥ /
āpomayaḥ prāṇaḥ /
tejomayī vāgiti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,५.४ yata evamannamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāk /
nanu kevalānnabhakṣiṇa ākhuprabhṛtayo vāgminaḥ prāṇavantaśca tathāṃmātrabhakṣyāḥ sāmudrā mīnamakaraprabhṛtayo manasvino vāggminaśca tathā snehapānāmapi prāṇavattvaṃ cānumeyaṃ yadi santi tatra kathamannamayaṃ hi somya mana ityādyucyate /
naiṣa doṣaḥ /
sarvasya trivṛtkṛtatvātsarvatra sarvopapatteḥ /
na hyatrivṛtkṛtamannamaśnāti kaścidāpo vātrivṛtkṛtāḥ pīyante tejo vātrivṛtkṛtamaśnāti kaścidityannādānāmākhuprabhṛtīnāṃ vāggmitvaṃ prāṇavattvaṃ cetyādyaviruddham /
ityevaṃ pratyāyitaḥ śveketurāhabhūya eva punareva mā māṃ bhagavānannamayaṃ hi somya mana ityādi vijñāpayatu dṛṣṭāntenāvagamayu nādyāpi mamāsminnarthe samyaṅniścayo jātaḥ /
yasmāttejovannamayatvenāviśiṣṭe deha ekasminnupayujyamānānyannāpsnehajātānyaṇiṣṭhadhāturūpeṇa manaḥprāṇavāca upacinvanti svajātyanatikrameṇeti durvijñeyamityabhiprāyo'to bhūya evetyādyāha /
tamevamuktavantaṃ tathāstu somyeti hovāca pitā śṛṇvatra dṛṣṭāntaṃ yathaitadupapadyate yatpṛcchasi
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
६,६.१
dadhnaḥ somya mathyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati /
tatsarpirbhavati
bhāṣya ६,६.१ dadhnaḥ somya mathyamānasya yo'ṇimāṇubhāvaḥ sa ūrdhvaḥ samudīṣati sambhūyordhvaṃ navanūtabhāvena gacchati tatsarpirbhavati
६,६.२
evameva khalu somyānnasyāśyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati /
tanmano bhavati
bhāṣya ६,६.२ yathāyaṃ dṛṣṭānta evameva khalu somyānnasyaudanāderaśyamānasya bhujyamānasyodaryemāgninā vāyusahiteta khajeneva mathyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tanmano bhavati mano'vayavaiḥ saha sambhūya mana upacinotītyetat
६,६.३
apāṃ somya pīyamānānāṃ yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati /
sā prāno bhavati
bhāṣya ६,६.३ tathāpāṃ somya pīyamānānāṃ yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sa prāṇo bhavatīti
६,६.४
tejasaḥ somyāśyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati /
sā vāgbhavati
bhāṣya ६,६.४ evameva khalu somya tejaso'śyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sā vāgbhavati
६,६.५
annamayaṃ hi somya manaḥ /
āpomayaḥ prāṇaḥ /
tejomayī vāgiti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,६.५ annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti yuktameva mayoktamityamiprāyaḥ /
ato'ptejasorastvetatsarvamevam /
manastvannamayamityatra naikāntena mama niścayo jāto'to bhūya eva mā bhagavānmanaso'nnamayatvaṃ dṛṣṭāntena vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
६,७.१
ṣoḍaśakalaḥ somya puruṣaḥ /
pañcadaśāhāni māśīḥ /
kāmamapaḥ piba /
āpomayaḥ prāṇo na pibato vicchetsyata iti
bhāṣya ६,७.१ annasya bhuktasya yo'ṇiṣṭho dhātuḥ sa manasi śaktimadhātsānnopacitā manasaḥ śaktiḥ ṣoḍaśadhā pravibhajya puruṣasya kalātvena nirdidikṣitā /
tayā manasyannopacitayā śaktyā ṣoḍaśadhā pravibhaktayā saṃyuktastadvānkāryakaraṇasaṅghātalakṣaṇo jīvaviśiṣṭaḥ piṇḍaḥ puruṣaḥ ṣoḍaśakala ucyate yasyāṃ satyāṃ draṣṭā śrotā mantā boddhā kartā vijñātā sarvakriyāsamarthaḥ puruṣo bhavati hīyamānāyāṃ ca yasyāṃ sāmarthyahāniḥ /
vakṣyati"cāthānnasyā'yī draṣṭe"tyādi /
sarvasya kāryakaraṇasya sāmarthyaṃ manaḥkṛtameva /
mānasena hi balena sampannā balino dṛśyante loke, dhyānāhārāśca kecidannasya sarvātmakatvāt /
ato'nnakṛtaṃ mānasaṃ vīryaṃ ṣoḍaśa kalā yasya puruṣasya so'yaṃ ṣoḍaśakalaḥ puruṣaḥ etaccetpratyakṣīkartumicchasi pañcadaśasaṃkhyākānyahāni māśīraśanaṃ mā kārṣīḥ /
kāmamicchāto'paḥ piba yasmānnapibato'paste prāṇo vicchetsyate vicchedamāpatsyate yasmādāpomayo'bvikāraḥ prāṇa ityavocāma /
na hi kāryaṃ svakāraṇopaṣṭambhamantareṇāvibhraṃśamānaṃ sthātumutsahate
६,७.२
sa ha pañcadaśāhāni nāśa /
atha hainamupasasāda kiṃ bravīmi bho iti /
ṛcaḥ somya yajūṃṣi sāmānīti /
sa hovāca na vai mā pratibhānti bho iti
bhāṣya ६,७.२ sa haivaṃ śrutvā manaso'nnamayatvaṃ pratyakṣīkartuṃmicchanpañcadaśāhāni nā'śāśanaṃ na kṛtavān /
atha ṣoḍaśe'hani hainaṃ pitaramupasasādopagatavānupagamya covāca kiṃ bravīmi bho iti /
itara āha ṛcaḥ somya yajūṃṣi sāmānyadhīṣveti /
evamuktaḥ pitrā'hana vai mā māmṛgādīni mama manasi na dṛśyanta ityartho he bho bhagavanniti
६,७.३
taṃ hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaiko'ṅgāraḥ khadyotamātraḥ pariśiṣṭaḥ syāt /
tena tato'pi na bahu dahet /
evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalā atiśiṣṭā syāt /
tayaitarhi vedānnānubhavasi /
aśāna /
atha me vijñāsyasīti
bhāṣya ६,७.३ evamuktavantaṃ pitā'haśṛṇu tatra kāraṇaṃ yena te tānyṛgādīni na pratibhāntīti (taṃ hovāca) yathā loke he somya mahato mahatparimāṇasyābhyāhitasyopacitasyendhanairagnereko'ṅgāraḥ khadyotaparimāṇaḥ śāntasya pariśiṣṭo'vaśiṣṭaḥ syādbhavettenoṅgāreṇa tato'pi tatparimāṇādīṣadapi na bahu dahedevameva khalu somya te tavānnopacitānāṃ ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalāvayavo'tiśiṣṭāvaśiṣṭā na bahu dahedevameva khalu somya te tavānnopacitānāṃ ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalāvayavo'tiśiṣṭā syāttayā tvaṃ khadyotamātrāṅgāratulyayaitarhīdānīṃ vedānnānubhavasi na pratipadyase, śrutvā ca me mama vācamathāśeṣaṃ vijñāsyasyaśāna bhuṅkṣva tāvat
६,७.४
sa hāśa /
atha hainamupasasāda /
taṃ ha yatkiṃ ca papraccha sarvaṃ ha pratipede
bhāṣya ६,७.४ sa ha tathaivā'śa bhuktavānathānantaraṃ hainaṃ pitaraṃ śuśrūṣurupasasāda taṃ hopagataṃ putraṃ yatkiñcargādiṣu papraccha grantharūpamarthajātaṃ vā pitā sa śvetaketuḥ sarvaṃ ha tatpratipede ṛgādyarthato granthataśca
६,७.५
taṃ hovāca /
yathā somya mahato'bhyāhitasyaikamaṅgāraṃ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛnairupasamādhāya prājvalayettena tato'pi bahu dahet
bhāṣya ६,७.५ taṃ hovāca punaḥ pitā yathā somya mahato'bhyāhitāsyetyādi samānamekamaṅgāraṃ śāntasyāgneḥ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛṇaiścūrṇaiścopasamādhāya prājvalayedvardhayet /
teneddhenāṅgāreṇa tato'pi pūrvaparimāṇādbahu dahet
६,७.६
evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalātiśiṣṭābhūt /
sānnenopasamāhitā prājvālī /
tayaitarhi vedānanubhavasi /
annamayaṃ hi somya manaḥ /
āpomayaḥ prāṇaḥ /
tejomayī vāgiti /
taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti
bhāṣya ६,७.६ evaṃ somya te ṣoḍaśānāmannakalānāṃ sāmarthyarūpāṇāmekā kalātiśiṣṭābhūdatiśiṣṭā'sītpañcadaśāhānyabhuktavata ekaikenāhnaikaikā kalā candramasa ivāparapakṣe kṣīṇā sātiśiṣṭā kalā tavānnena bhuktenopasamāhitā vardhitopacitā prājvāli /
dairdhyaṃ chāndasaṃ prajvalitā vardhitetyarthaḥ /
prājvālīditi kalā tavānnena bhuktenopasamāhitā vardhitopacitā prājvāli /
dairdhyaṃ chāndasaṃ prajvalitā vardhitetyarthaḥ /
prājvālīditi pāṭhāntaraṃ tadā tenopasamāhitā svayaṃ prajvalitavatīryarthaḥ /
tayā vardhitayaitarhīdānīṃ vedānanubhavasyupalabhase /
evaṃ vyāvṛttyanuvṛttibhyāmannāmayatvaṃ manasaḥ siddhamityupasaṃharatyannamayaṃ hi somya mana ityādi /
yathaitanmanaso'nnamayatvaṃ tava siddhaṃ tathā'pomayaḥ prāṇastejomayī vāgityetadapi siddhamevetyabhiprāyaḥ /
tadetaddhāsya pituruktaṃ mana ādīnāmannādimayatvaṃ vijajñau vijñātavāñśvetaketuḥ /
dvirabhyāsastrivṛtkaraṇaprakaraṇasamāptyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
६,८.१
uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti /
yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā saṃpanno bhavati /
svamapīto bhavati /
tasmādenaṃ svapitītyācakṣate /
svaṃ hyapīto bhavati
bhāṣya ६,८.१ yasminmanasi jīvenā'tmanānupraviṣṭā parā devatā'darśa iva puruṣaḥ pratibimbena jalādiviṣviva ca sūryādayaḥ pratibimbaiḥ /
tanmano'nnamayaṃ tejo'ṃmayābhyāṃ vākprāṇābhyāṃ saṃgatamadhigatam /
yanmayo yatsthaśca jīvo mananadarśanaśravaṇādivyāvahārāya kalpate taduparame ca svaṃ devatārūpameva pratipadyate /
taduktaṃ śrutyantare"dhyāyatīva lelāyatīva sadhīḥ svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati""sa vā āyamātmā brahma vijñānamayo manomaya"ityādi,"svapnena śārīram" ityādi,"prāṇanneva prāṇo nāma bhavatī"tyādi ca /
tasyāsya manaḥsthasya mana ākhyāṃ gatasya manaupaśamadvāreṇendriyaviṣayebhyo nivṛttasya yasyāṃ parasyāṃ devatāyāṃ svātmabhātāyāṃ yadavasthānaṃ tatputrāyā'cikhyāsuruddālako ha kilā'ruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvācoktavān /
svapnāntaṃ svapnamadhyaṃ svapna iti darśanavṛtteḥ svapnasyā'khyā tasya madhyaṃ svapnāntaṃ suṣuptamityetat /
athavā svapnāntaṃ svapnasatattvamityarthaḥ tatrāpyarthātsuṣuptameva bhavati /
svamapīto bhavatīti vacanāt /
na hyanyatra suṣuptātsvamapītiṃ jīvasyecchanti brahmavidaḥ /
tatra hyādarśāpanayane puruṣapratibimbi ādarśagato yathā svameva puruṣamapīto bhavatyevaṃ mana ādyuparame caitanyapratibimbarūpeṇa jīvenā'tmanā manasi praviṣṭā nāmarūpavyākaraṇāya parā devatā sā svamevā'tmānaṃ pratipadyate jīvarūpatāṃ mana ākhyāṃ hitvā /
ataḥ suṣupta eva svapnāntaśabdavācya ityavagamyate /
yatra tu suptaḥ svapnānpaśyati tatsvāpnaṃ darśanaṃ sukhaduḥkhasaṃyuktamiti puṇyāpuṇyayorhi sukhaduḥkhārambhakatvaṃ prasiddham /
puṇyāpuṇyayoścāvidyākāmopaṣṭambhenaiva sukhaduḥkhataddarśanakāryārambhakatvamupapadyate nānyathetyavidyākāmakarmabhiḥ saṃsārahetubhiḥ saṃyukta eva svapna iti na svamapītā bhavati /
"ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena tīrṇo hi tadā sarvāñchokānhṛdayasya bhavati" "tadvā asyaitadaticchandā" "eṣa parama ānanda"ityādiśrutibhyaḥ /
suṣupta eva svaṃ devatārūpaṃ jīvatvavinirmuktaṃ darśayiṣyāmītyāha /
svapnāntaṃ me mama nigadato he somya vijānīhi vispaṣṭamavadhārayetyarthaḥ /
kadā svapnānto bhavatītyucyate /
yatra yasminkāla etannāma bhavati puruṣasya svapsyataḥ /
prasiddhaṃ hi loke svapitīti /
gauṇaṃ cedaṃ nāmetyāha /
yadā svapitītyucyate puruṣastadā tasminkāle satā sacchabdavācyayā prakṛtayā devatayā saṃpanno bhavati saṃgata ekībhūto bhavati /
manasi praviṣṭaṃ mana ādisaṃsargakṛtaṃ jīvarūpaṃ parityajya svaṃ sadrūpaṃ yatparamārthasatyamapīto'pigato bhavati /
atastasmātsvapitītyenamācakṣate lokikāḥ /
svamātmānaṃ hi yasmādapīto bhavati /
tataścā'yastānāṃ karaṇānāmanekavyāpāranimittaglānānāṃ svavyāpārebhya uparamo bhavati /
śruteśca"śrāmyatyeva vākśrāmyati cakṣur" ityevamādi /
tathā ca"gṛhītā vāggṛhītaṃ śrotraṃ gṛhītaṃ mana"ityevamādīni karaṇāni prāṇagrastāni /
prāṇa eko'śrānto dehe kulāye yo jāgarti tadā jīvaḥ śramāpanuttaye svaṃ devatārūpamātmānaṃ pratipadyate /
nānyatra svarūpāvasthānācchramāpanodaḥ syāditi yuktā prasiddhirlaukikānāṃ svaṃ hyapīto bhavatīti /
dṛśyate hi loke jvarādirogagrastānāṃ tadvinirnoke svātmasthānāṃ viśramaṇaṃ tadvadihāpi syāditi yuktam /
"tadyathā śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrānta"ityādiśruteṣca
६,८.२
sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopaśrayate /
evameva khalu somya tanmano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate /
prāṇabandhanaṃ hi somya mana iti
bhāṣya ६,८.२ tatrāyaṃ dṛṣṭānto yathokter'thesa yathā śakuniḥ pakṣī śakunighātakasya hastagatena sūtreṇa prabaddhaḥ pāśito diśaṃ diśaṃ bandhanamokṣārthī sanpratiśidiśaṃ patitvānyatra bandhanādāyatanamāśrayaṃ viśramaṇāyālabdhvāprāpya bandhanamevopaśrayate /
evameva yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ khalu he sobhya tanmanastatprakṛtaṃ poḍaśakalamannopacitaṃ mano nirdhāritaṃ tatepraviṣṭastatsthastadupalakṣito jīvastanmana iti nirdiśyate mañcākrośanavat /
sa mana ākhyopādhirjīvo'vidyākāmakarmopadiṣṭāṃ diśaṃ diśaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇāṃ jāgratsvapnayoḥ patitvā gatvānubhūyetyarthaḥ /
anyatra sadākhyātsvātmana āyatanaṃ viśramaṇasthānamalabdhvā prāṇameva prāṇena sarvakāryakaraṇāśrayeṇopalakṣitā prāṇa ityucyate sadākhyā parā devatā /
"prāṇasya prāṇaṃ" "prāṇaśarīro bhārūpa"ityādiśruteḥ /
atastāṃ devatāṃ prāṇaṃ prāṇākhyāmevopaśrayate /
prāṇo bandhanaṃ yasya manasastatprāṇabandhanaṃ hi yasmātsomya manaḥ prāṇopalakṣitadevatāśrayaṃ mana iti tadupalakṣito jīva iti
६,८.३
aśanāpipāse me somya vijānīhīti /
yatraitatpuruṣo'śiśiṣati nāmāpa eva tadaśitaṃ nayante /
tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tadapa ācakṣate'śanāyeti /
tatraitacchuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi /
nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti
bhāṣya ६,८.३ evaṃ svapitināmaprasiddhidvāreṇa yajjīvasya satyasvarūpaṃ jagato mūlaṃ tatputrasya darśayitvā'hānnādikāryakāraṇaparamparayāpi jagato mūlaṃ saddidarśayiṣuḥ /
aśanāpipāse aśitumicchāśanā yālopena /
pātumicchā pipāsā te aśanāpipāse aśanāpipāsayoḥ satatvaṃ vijānīhītyetat /
yatra yasminkāla etannāma puruṣo bhavati /
kiṃ tat?aśiśiṣatyaśitumicchatīti /
tadā tasya puruṣasya kinimittaṃ nāma bhavatītyāha /
yattatpuruṣeṇāśitamannaṃ kaṭhinaṃ potā āpo nayante dravīkṛtya rasādibhāvena vipariṇamayante tadā bhuktamannaṃ jīryati /
atha ca bhavatyasya nāmāśiśiṣatīti gauṇam /
jīrṇe hyanne'śitumicchati sarvo hi jantuḥ /
tattatra apāmaśitanetṛtvādaśanāyā iti nāma prasiddhamityetasminnarthe /
yathā gonāyo gāṃ nayatīti gonāya ityucyate gopālaḥ /
tathāśvānnayatītyaśvanāyo'śvapāla ityucyate /
puruṣanāyaḥ puruṣānnayatīti rājā senāpatirvā /
evaṃ tattadāpa ācakṣate laukikā aśanāyeti visarjanīyalopena /
tatraivaṃ satyadbhī rasādibhāvena nītenāśitenānnena niṣpāditamidaṃ śarīraṃ vaṭakaṇikāyāmiva śuṅgo'ṅkura utpatita udgatastamimaṃ śuṅgaṃ kāryaṃ śarīrākhyaṃ vaṭādiśuṅgavadutpatitaṃ he sobhya vijānīhi /
kiṃ tatra vijñeyamityucyate /
śuṇvidaṃ śuṅgavatkāryatvāccharīraṃ nāmūlaṃ mūlarahitaṃ bhaviṣyatītyukta āha śvetaketuḥ
६,८.४
tasya kva mūlaṃ syādanyatrānnāt /
evameva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlamanviccha /
adbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha /
tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha /
sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ
bhāṣya ६,८.४ yadyevaṃ samūlamidaṃ śarīraṃ vaṭādiśuṅgavattasyāsya kva mūlaṃ syādbhavedityevaṃ pṛṣṭa āha pitā /
tasya kva mūlaṃ syādanyatrānnādannaṃ mūlamityabhiprāyaḥ /
katham /
aśitaṃ hyannamadbhirdravīkṛtaṃ jāṭhareṇāgninā pacyamānaṃ rasabhāvena pariṇamate /
rasocchoṇitaṃ śoṇitānmāṃsaṃ māṃsānmedo medaso'sthīnyasthibhyo majjā majjāyāḥ śukram /
tathā yoṣidbhuktaṃ cānnaṃ rasādikrameṇaivaṃ pariṇataṃ lohitaṃ bhavati /
tābhyāṃ śukraśoṇitābhyāmannakāryābhyāṃ saṃyuktābhyāmannenaiva pratyahaṃ bhujyamānenā'pūryamāṇābhyāṃ kuḍyamiva mṛtpiṇḍaiḥ pratyuhamupacīyamāno'nnamūlo dehaśuṅgaḥ pariniṣpanna ityarthaḥ /
yattu dehaśuṅgo'nnamūla evameva khalu somyānnena śuhgena kāryabhūtenāpo mūlamannasya śuṅgasyānviccha pratipadyasva /
apāmapi vināśotpattimattavācchuṅgatvameveti adbhiḥ sīmya śuṅgena kāryeṇa kāraṇaṃ tejo mūlamanviccha /
tejaso'pi vināśotpattimattavācchuṅgatvamiti tejasā somya śuṅgena sanmūlamekamevādvitīyaṃ paramārthasatyam /
yasminsarvamidaṃ vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamanṛtaṃ rajjvāmiva sarpādivikalpajātamadhyastamavidyayā tadasya jagato mūlamataḥ sanmūlāḥ satkāraṇā he somyemāḥ sthāvarajaṅgamalakṣaṇāḥ sarvāḥ prajā na kevalaṃ sanmūlā evedānīmapi sthitikāle sadāyatanāḥ sadāśrayā eva /
nahi mṛdamanāśritya ghaṭādeḥ sattvaṃ sthitirvāsti /
ato mṛdvatsanmūtvātprajānāṃ sadāyatanaṃ yāsāṃ tāḥ sadāyatanāḥ prajāḥ /
ante ca satpratiṣṭhāḥ sadeva pratiṣṭā layaḥ samāptipavasānaṃ pariśeṣo yāsāṃ tāḥ satpratiṣṭhāḥ
६,८.५
atha yatraitatpuruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tatpītaṃ nayate /
tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tatteja ācaṣṭa udanyeti /
tatraitadeva śuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi /
nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti
bhāṣya ६,८.५ athedānīmapśuṅgadvāreṇa sato mūlasyānugamaḥ kārya ityāha /
yatra yasminkāla etannāma pipāsati pātumicchatīti puruṣo bhavati /
aśiśiṣatītivadidamapi gauṇameva nāma bhavati /
dravīkṛtasyāśitasyānnasya netrya āpo'nnaśuṅgaṃ dehaṃ kledayantyaḥ śithilī kuryurabbāhulyādyadi tejasā na śoṣyante /
nitarāṃ ca tejasā śoṣyamāṇā svapsu dehabhāvena pariṇamamānāsu pātumicchā puruṣasya jāyate tadā puruṣaḥ pipāsati nāma tadetadāha /
teja eva tattadā pītamabādi śoṣayaddehagatalohitaprāṇabhāvena nayate pariṇamayati /
tadyathā gonāya ityādi samānamevaṃ tatteja ācaṣṭe loka udanyetyudakaṃ nayatītyudanyam /
udanyetīti cchāndasaṃ tatrāpi pūrvavat /
apāmapyetadeva śarīrākhyaṃ śuṅgaṃ nānyadityevamādi samānamanyat
६,८.६
tasya kva mūlaṃ syādanyatrādbhyaḥ /
adbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha /
tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha /
sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ /
yathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṃ purastādeva bhavati /
asya somya puruṣasya prayato vāṅmanasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām
bhāṣya ६,८.६ sāmarthyāttejaso'pyetadeva śarīrākhyaṃ śuṅgam /
ato'pśuṅgena dehenā'po mūlaṃ gamyate /
adbhiḥ śuṅgena tejo mūlaṃ gamyate /
tejasā śuṅgena sanmūlaṃ gamyate pūrvavat /
evaṃ hi tejobannamayasya dehaśuṅgasya vācārambhaṇamātrasyānnādiparamparayā paramārthasatyaṃ sanmūlamabhayasaṃtrāsaṃ nirāyāsaṃ sanmūlamanviccheti putraṃ gamayitvāśiśiṣati pipāsatīti nāmaprasiddhidvāreṇa yadanyadihāsminprakaraṇe tejobannānāṃ puruṣeṇopabhujyamānānāṃ kāryakaraṇasaṃghātasya dehaśuṅgasya svajātyasāṃkaryeṇopacayakaratvaṃ vaktavyaṃ prāptaṃ tadihoktameva draṣṭavyamiti pūrvoktaṃ vyapadiśati /
yathā nu khalu yena prakāreṇemāstejobannākhyāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṃ purastādeva bhavatyannamaśitaṃ tredhā vidhīyata ityādi /
tatraivoktamannādīnāmasitānāṃ ye mavyamā dhātavaste sāptadhātukaṃ śarīramupacinvantītyuktam /
"māṃsaṃ bhavati lohitaṃ bhavati majjā bhavatyasthi bhavati ye tvaṇiṣṭhā dhātavo manaḥ prāṇaṃ vācaṃ dehasyāntaḥkaraṇasaṃghātamupacinvantī"ti coktaṃ"tanmano bhavati sa prāṇo bhavati sā vāgbhavatī"ti /
so'yaṃ prāṇakaraṇasaṃghāto dehe viśīrṇe dehāntaraṃ jīvādhiṣṭhito yena krameṇa pūrvadehātpracyuto gacchati tadāhāsya he somya puruṣasya prayato mriyamāṇasya vāṅmanasi saṃpadyate manasyupasaṃhriyate /
atha tadā'hurjñātayo na vadatīti /
manaḥpūrvako hi vāgvyāpāraḥ /
"yadvai manasā dhyāyati tadvācā vadati"iti śruteḥ /
vācyupasaṃhṛtāyāṃ manasi mano mananavyāpāreṇa kevalena vartate /
mano'pi yadopasaṃhriyate tadā manaḥ prāṇe saṃpannaṃ bhavati suṣuptakāla iva tadā pārśvasthā jñātayo na vijānātītyāhuḥ /
prāṇaśca tadordhvocchvāsī svātmanyupasaṃhṛtabāhyakaraṇaḥ saṃvargavidyāyāṃ darśanāddhastapādādīnvikṣipanmarmasthānāni nikṛntannana ivotsṛjan krameṇopasaṃhṛtastejasi sampadyate /
tadā'hurjñātayo na calatīti mṛto neti vā vicikitsanto dehamālabhamānā uṣṇaṃ copalabhamānā deha uṣṇo jīvatīti yadā tadapyauṣṇyaliṅgaṃ teja upasaṃhriyate tadā tattejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ praśāmyati /
tadevaṅkrameṇopasaṃhṛte svamūlaṃ prāpte ca manasi tatstho jīvo'pi suṣuptakālavannimittopasaṃhārādupasaṃhriyamāṇaḥ sansatyābhisaṃdhipūrvakaṃ cedupasaṃhriyate sadeva saṃpadyate na punardehāntarāya suṣuptādivottiṣṭhati /
yathā loke sabhaye deśe vartamānaḥ kathañcidivābhayaṃ deśaṃ prāptastadvat /
itarastvanātmajñastasmādeva mūlātsuṣuptādivotthāya mṛtvā punardehajālamāviśati
६,८.७
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,८.७ yasmānmūlādutthāya dehamāviśati jīvaḥ sa yaḥ sadākhya eṣa ukto'ṇimāṇubhāvo jagato mūlamaitadātmyametatsadātmā yasya sarvasya tadetadātma tasya bhāva aitadātmyam /
etena sadākhyenā'tmanā'tmavatsarvamidaṃ jagat /
nānyo'styasyā'tmā saṃsārī /
"nānyadato'ti śrotṛ"ityādiśrutyantarāt /
yena cā'tmanā'tmavatsarvamidaṃ jagattadeva sadākhyaṃ kāraṇaṃ satyaṃ paramārthasat /
ataḥ sa evā'tmā jagataḥ pratyaksvarūpaṃ satattvaṃ yāthātmyam /
ātmaśabdasya nirupapadasya pratyagātmani gavādiśabdavannirūḍhatvāt /
atastatsattvamasīti he śvetaketo ityevaṃ pratyāyitaḥ putra āhabhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu yadbhavaduktaṃ tatsandigdhaṃ mamāhanyahani sarvāḥ prajāḥ suṣupte satsaṃpadyanta ityetadyena tatsaṃpadya na viduḥ satsampannā vayamiti /
ato dṛṣṭontena māṃ pratyāyayatvityarthaḥ /
evamuktastathāstu somyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
६,९.१
yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti nānātyayānāṃ vṛkṣāṇāṃ rasān samavahāramekatāṃ rasaṃ gamayanti
bhāṣya ६,९.१ yatpṛcchasyahanyahani satsaṃpadya na viduḥ satsaṃpannāḥ sma iti tatkasmādityatra śṛṇu dṛṣṭāntam /
yathā loke he somya madhukṛto madhu kurvantīti madhukṛto madhukaramakṣikā madhu nistiṣṭhanti madhu niṣpādayanti tatparāḥ santaḥ /
katham?nānātyayānāṃ nānāgatīnāṃ nānādikkānāṃ vṛkṣāṇāṃ rasānsamavahāraṃ samāhṛtyaikatāmekabhāvaṃ madhutvena rasāngamayanti madhutvamāpādayanti
६,९.२
te yathā tatra na vivekaṃ labhante'muṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smyamuṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smīti /
evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati saṃpadya na viduḥ sati saṃpadyāmaha iti
bhāṣya ६,९.२ te rasā yathā madhutvenaikatāṃ gatāstatra madhuni vivekaṃ na labhante /
katham, amuṣyāhamāmrasya panasasya vā vṛkṣasya raso'smīti /
yathā hi loke bahūnāṃ cetanāvatāṃ sametānāṃ prāṇināṃ vivekalābho bhavatyamuṣyāhaṃ putro'muṣyāhaṃ naptāsmīti /
te ca labdhavivekāḥ santo na saṃkīryante na tathehānekaprakāravṛkṣarasānāmapi madhurāmlatiktakaṭukādīnāṃ madhutvenaikatāṃ gatānāṃ madhurādibhāvena viveko gṛhyata ityabhiprāyaḥ /
yathāyaṃ dṛṣṭānta ityevameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajā ahanyahani sati saṃpadya suṣuptakāle maraṇapralayayośca na vidurna vijānīyuḥ sati saṃpadyāmaha iti saṃpannā iti vā
६,९.३
ta iha vyaghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti
bhāṣya ६,९.३ yasmāccaivamātmanaḥ sadrūpatāmajñātvaiva satsaṃpadyante /
atasta iha loke yatkarmanimittāṃ yāṃ yāṃ jātiṃ pratipannā āsurvyāghrādīnāṃ vyāghro'haṃ siṃho'hamityevaṃ te tatkarmajñānavāsanāṅkitāḥ santaḥ satpraviṣṭā api tadbhāvenaiva punarābhavanti punaḥ sata āgatya vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyatpūrvamiha loke bhavanti vabhūvurityarthaḥ /
tadeva punarāgatya bhavanti yugasahasrakoṭyantaritāpi saṃsāriṇo jantoryā purā bhāvitā vāsanā sā na naśyatītyarthaḥ /
"yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ"iti śruttyantarāt
६,९.४
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,९.४ tāḥ prajā yasminpraviśya punarāvirbhavanti /
ye tvito'nye satsatyātmābhisaṃdhā yamaṇubhāvaṃ sadātmānaṃ praviśya nā'vartante sa ya eṣo'ṇimetyādi vyākhyātam /
yathā loke svakīye gṛhe supta utthāya grāmāntaraṃ gato jānāti svagṛhādāgato'smītyevaṃ sata āgato'smīti ca jantūnāṃ kasmādvijñānaṃ na bhavatīti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatvityuktastathā sobhyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
६,१०.१
imāḥ somya nadyaḥ purastātprācyaḥ syandante paścātpratīcyaḥ /
tāḥ samudrātsamudramevāpiyanti /
sa samudra eva bhavati /
tā yathā tatra na viduriyamahamasmīyamahamasmīti
bhāṣya ६,१०.१ śṛṇu tatra dṛṣṭāntaṃ yathā somyemā nadyo gaṅgādyāḥ purastātpūrvāṃ diśaṃ prati prācyaḥ prāgañcanāḥ syandante sravanti /
paścātpratīcīṃ diśaṃ prati sindhvādyāḥ pratīcīmañcanti gacchantīti pratīcyastāḥ samudrādambhonidherjaladharairākṣiptāḥ punarvṛṣṭirūpeṇa patitā gaṅgādinadīrūpiṇyaḥ punaḥ samudramambhonidhimevāpiyanti sa samudra eva bhavati tā nadyo yathā tatra samudre samudrātmanaikatāṃ gatā na vidurna jānantīyaṃ gaṅgāhamasmīyaṃ yamunāhamasmītīyaṃ mahyahamasmīti ca
६,१०.२३
evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha iti /
ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१०.२,३ evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajā yasmātsati sampadya na vidustasmātsata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha āgatā iti vā /
ta iha vyāghra ityādi samānamanyat /
dṛṣṭaṃ loke jale vīcītaraṅgaphenabudādaya utthitāḥ punastadbhāvaṃ gatā vinaṣṭā iti /
jīvāstu tatkāraṇamaṇubhāvaṃ pratyahaṃ gacchanto'pi suṣupte maraṇapralayayośca na vinaśyantītyetatbhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu dṛṣṭāntena /
tathā somyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
६,११.१
asya somya mahato vṛkṣasya yo mūle'bhyāhanyājjīvan sravedyo madhye'bhyāhanyājjīvan sravedyo'gre'bhyāhanyājjīvan sravet /
sa eṣa jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhati
bhāṣya ६,११.१ śṛṇu dṛṣṭāntamasya he somya mahato'nekaśākhādiyuktasya vṛkṣasyāsyetyagrataḥ sthitaṃ vṛkṣaṃ darśayannāha /
yadi yaḥ kaścidasya mūle'bhyāhanyātparaśvādinā sakṛdghātamātreṇa na śuṣyatīti jīvanneva bhavati tadā tasya rasaḥ sravet /
tathā yo madhye'bhyāhanyājjīvansravettathā yo'gre'bhyāhanyājjīvansravetsa eṣa vṛkṣa idānīṃ jīvenā'tmanānuprabhūto'nuvyāptaḥ pepīyamāno'tyarthaṃ pibannudakaṃ bhaumāṃśca rasānmūlairgṛhṇanmodamāno harṣaṃ prāpnuvaṃstiṣṭhati
६,११.२
asya yadekāṃ śākhāṃ jīvo jahātyatha sā śuṣyati /
dvitīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati /
tṛtīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati /
sarvaṃ jahāti sarvaḥ śuṣyati
bhāṣya ६,११.२ tasyāsya yadekāṃ śākhāṃ rogagrastāmāhatāṃ vā jīvo jahātyupasaṃharati śākhāyāṃ viprasṛtamātmāṃśam /
atha sā śuṣyati /
vāṅmanaḥprāṇakaraṇagrāmānupraviṣṭo hi jīva iti tadupasaṃhāra upasaṃhriyate /
jīvena ca prāṇayuktenāśitaṃ potaṃ ca rasatāṃ gataṃ jīvaccharīraṃ vṛkṣaṃ vardhayadrasarūpeṇa jīvasya sadbhāve liṅgaṃ bhavati /
aśitapītābhyāṃ hi dehe jīvastiṣṭhati te cāśitapīte jīvakarmānusāriṇī iti /
tasyaikāṅgavaikalyanimittaṃ karma yadopasthitaṃ bhavati tadā jīva ekāṃ śākhāṃ jahāti śākhāyā ātmānamupasaṃharati /
atha tadā sā śākhā śuṣyati /
jīvasthitinimitto raso jīvakarmākṣipto jīvopasaṃhāre na tiṣṭhati /
rasāpagame ca śākhā śoṣamupaiti /
tathā sarvaṃ vṛkṣameva yadāyaṃ jahāti tadā sarvo'pi vṛkṣaḥ śuṣyati /
vṛkṣasya rasasravaṇaśoṣaṇādiliṅgājjīvavattvaṃ dṛṣṭāntaśruteśca cetanāvantaḥ sthāvarā iti bauddhakāṇādamatamacetanāḥ sthāvarā ityetadasāramiti darśitaṃ bhavati
६,११.३
evameva khalu somya viddhīti ha uvāca /
jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyata iti /
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,११.३ yathāsminvṛkṣadṛṣṭānte darśitaṃ jīvena yukto vṛkṣo'śuṣko rasapānādiyukto jāvatītyucyate tadapetaśca mriyata ityucyate /
evameva khalu somya viddhīti hovācajīvāpetaṃ jīvaviyuktaṃ vāva kiledaṃ śarīraṃ mriyate na jīvo mriyata iti kāryaśeṣe ca suptotthitasya mamedaṃ kāryaśeṣamaparisamāptamiti smṛtvā samāpanadarśanāt /
jātamātrāṇāṃ ca jantūnāṃ stanyābhilāṣayādidarśanāccātītajanmāntarānubhūtastana (nya) pānaduḥkhānubhavasmṛtirgamyate /
agnihotrādīnāṃ ca vaidikānāṃ karmaṇāmarthavattvānna jīvo mriyata iti /
sa ya eṣo'ṇimetyādi samānam /
kathaṃ punaridamatyantasthīlaṃ pṛthivyādi nāmarūpavajjagadatyantasūkṣmātsadrūpānnāmarūparahitātsato jāyata ityetaddṛṣṭāntena bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
६,१२.१
nyagrodhaphalamata āhareti /
idaṃ bhagava iti /
bhinddhīti /
bhinnaṃ bhagava iti /
kimatra paśyasīti /
aṇvya ivemā dhānā bhagava iti /
āsāmaṅgaikāṃ bhinddhīti /
bhinnā bhagava iti /
kimatra paśyasīti /
na kiṃcana bhagava iti
bhāṣya ६,१२.१ yadyetatpratyakṣīkartumicchasi, ato'smānmahato nyagrodhātphalamekamāharetyuktastathā cakāra, sa idaṃ bhagava upahṛtaṃ phalamiti darśitavantaṃ pratyāha phalaṃ bhindhīti /
bhinnamityāhetaraḥ /
tamāha pitā kimatra paśyasītyukta āhāṇvyo'ṇutarā ivemā dhānā bījāni paśyāmi bhagava iti /
āsāṃ dhānānāmekāṃ dhānāmaṅga he vatsa bhindhītyukta āha bhinnā bhagava iti /
yadi bhinnā dhānā tasyāṃ bhinnāyāṃ kiṃ paśyasītyukta āha na kiñcana paśyāmi bhagava iti
६,१२.२
taṃ hovāca yaṃ vai somyaitamaṇimānaṃ na nibhālayasa etasya vai somyaiṣo'ṇimna evaṃ mahānyagrodhastiṣṭhati /
śraddhatsva somyeti
bhāṣya ६,१२.२ taṃ putraṃ hovāca vaṭadhānāyāṃ bhinnāyāṃ yaṃ vaṭabījāṇimānaṃ he saumyaitaṃ na nibhālayase na paśyasi /
tathāpyetasya vai kila somyaiṣa mahānnyagrodho bījasyāṇimnaḥ sūkṣmasyādṛśyamānasya kāryabhūtaḥ sthūlaśākhāskandhaphalapalāśavāṃstiṣṭhatyutpannaḥ sannuttiṣṭhatīti vocchabdo'dhyāhāryo'taḥ śraddhatsva somya sata evāṇimnaḥ sthūlaṃ nāmarūpādimatkāryaṃ jagadutpannamiti /
yadyapi nyāyāgamābhyāṃ nirdhāritor'thastathaivetyavagamyate tathāpyatyantasūkṣmeṣvartheṣu bāhyaviṣayāsaktamanasaḥ svabhāvapravṛttasyāsatyāṃ gurutarāyāṃ śraddhāyāṃ duravagamatvaṃ syādityāha śraddhatsveti /
śraddhāyāṃ tu satyāṃ manasaḥ samādhānaṃ bubhutsiter'the bhavettataśca tadarthāvagatiḥ /
"anyatramanā abhūvam" ityādiśruteḥ
६,१२.३
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१२.३ sa ya ityādyuktārtham /
yadi tatsajjagato mūlaṃ kasmānnopalabhyata ityetaddṛṣṭāntena mā bhagavānbhūya eva vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca pitā
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
६,१३.१
lavaṇametadudake'vadhāyātha mā prātarupasīdathā iti /
sa ha tathā cakāra /
taṃ hovāca /
yaddoṣā lavaṇamudake'vādhā aṅga tadāhareti /
taddhāvamṛśya na viveda
bhāṣya ६,१३.१ vidyamānamapi vastu nopalabhyate prakārāntareṇa tūpalabhyata iti śṛṇvatra dṛṣṭāntaṃ yadi cemamarthaṃ pratyakṣo sa ha pitroktamarthaṃ pratyakṣīkartumicchaṃstathā cakāra /
taṃ hovāca paredyuḥ prātarūpasīdathā upagacchethā iti /
sa ha pitroktamarthaṃ pratyakṣīkartumicchaṃstathā cakāra /
taṃ hovāca paredyuḥ prātaryallavaṃ doṣā rātrāvudake'vādhā nikṣiptavānasyaṅga he vatsa tadāharetyuktastallavaṇamājihīrṣurha kilāvamṛśyodake na viveda na vijñātavānyathā tallavaṇaṃ, vidyamānameva sadapsu līnaṃ saṃśliṣṭamabhūtam
६,१३.२
yathā vilīnameva /
an॑gāsyāntādācāmeti /
kathamiti /
lavaṇamiti /
madhyādācāmeti /
kathamiti /
lavaṇamiti /
antādācāmeti /
kathamiti /
lavaṇamiti /
abhiprāsyaitadatha mopasīdathā iti /
taddha tathā cakāra /
tacchaśvatsaṃvartate /
taṃ hovācātra vāva kila tatsomya na nibhālayase'traiva kileti
bhāṣya ६,१३.२ yathā vilīnaṃ lavaṇaṃ na vettha tathāpi taccakṣuṣā sparśanena ca piṇḍarūpaṃ lavaṇamagṛhyamāṇaṃ vidyata evāpsūpalabhyate copāyāntareṇetyetatputraṃ pratyāyayitumicchannāhaaṅgāsyodakasyāntādupari gṛhītvā'cāmetyuktvā putraṃ tathākṛtavantamuvāca kathamitītara āha lavaṇaṃ svādutaḥ iti /
tathā madhyādudakasya gṛhītvā'cāmeti kathamiti lavaṇamiti /
tathāntādadhodeśādgṛhītvā'cāmeti kathamiti lavaṇamiti /
yadyevamabhiprāsya parityajyaitadudakamācamyātha mopasīdathā iti taddha tathā cakāra lavaṇaṃ parityajya pitṛsamīpamājagāmetyarthaḥ /
idaṃ vacanaṃ bravaṃstallavamaṃ tasminnevodake yanmayā rātrau kṣiptaṃ śāśvannityaṃ saṃvartate vidyamānameva satsamyagvartate /
ityevamuktavantaṃ taṃ hovāca pitā /
yathedaṃ lavaṇaṃ darśanasparśanābhyāṃ pūrvaṃ gṛhītaṃ punarudake vilīnaṃ tābhyāmagṛhyamāṇamapi vidyata evopāyāntareṇa jihvayopalabhyamānatvāt /
evamevātraivāsminneva tejobannādikārye śuṅgedehe /
vāva kiletyācāryopadeśasmaraṇapradarśanārthau /
sattejobannādiśuṅgakāramaṃ vaṭabījāṇimavadvidyamānamevendriyairnopalabhase na nibhālayase /
yathātraivodake darśanasparśanābhyāmanupalabhyamānaṃ lavaṇaṃ vidyamānameva jihvayopalabdhavānasi /
evamevātraiva kila vidyamānaṃ sajjaganmūlamupāyāntareṇa lavaṇāṇimavadupalapsyasa iti vākyaśeṣaḥ
६,१३.३
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१३.३ sa ya ityādi samānam /
yadyevaṃ lavaṇāṇimavadindriyairanupalabhyamānamapi jaganmūlaṃ sadupāyāntareṇopalabdhuṃ śakyate yadupalambhātkṛtārthaḥ syāmanupalambhāccākṛtārthaḥ syāmahaṃ tasyaivopalabdhau ka upāya ityetadbhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu dṛṣṭāntena tathā somyeti hovāca
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
६,१४.१
yathā somya puruṣaṃ gandhārebhyo'bhinaddhākṣamānīya taṃ tato'tijane visṛjet /
sa yathā tatra prāṅvodaṅvā adharāṅvā pratyaṅvā pradhmāyītābhinaddhākṣa ānīto'bhinaddhākṣo visṛṣṭaḥ
bhāṣya ६,१४.१ yathā loke he somya puruṣaṃ yaṃ kañcidgandhārebhyo janapadebhyo'bhinaddhākṣaṃ baddhacakṣuṣamānīya dravyahartā taskarastamabhinaddhākṣameva baddhahastamaraṇye tato'pyatijane'tigatajane'tyantavigatajane deśe visṛjetsa tatra digbhramopeto yathā prāṅvā prāgañcanaḥ prāṅmukho, vetyarthaḥ /
tathodaṅvādharāṅvā pratyaṅvā pradhmāyīta śabdaṃ kuryādvikrośet /
abhinaddhākṣo'haṃ gandhārebhyastaskareṇā'nīto'bhinaddhākṣa eva visṛṣṭa iti
६,१४.२
tasya yathābhinahanaṃ pramucya prabrūyādetāṃ diśaṃ gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti /
sa grāmādgrāmaṃ pṛcchan paṇḍito medhāvī gandhārānevopasaṃpadyeta /
evamevehācāryavān puruṣo veda /
tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsya iti
bhāṣya ६,१४.२ evaṃ vikrośatastasya yathābhinahanaṃ yathābandhanaṃ pramucya muktvā kāruṇikaḥ kaścidetāṃ diśamuttarato gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti prabrūyātsa evaṃ kāruṇikena bandhanānmokṣito grāmādgrāmāntaraṃ pṛcchanpaṇḍita upadeśavānmedhāvo paropadiṣṭagrāmapraveśamārgāvadhāraṇasamarthaḥ sangandhārānevopasampadyeta netaro mūḍhamatirdeśāntaradarśanatṛḍvā /
yathāyaṃ dṛṣṭānto varṇitaḥ svaviṣayebhyo gandhārebhyaḥ puruṣastaskarairabhinaddhākṣo'viveko diṅmūḍho'śanāyāpipāsādimānvyāghrataskarādyanekabhayānatharvrātayutamaraṇyaṃ praveśito duḥkhārto vikrośanbandhanebhyo mumukṣustiṣṭhati sa kathañcideva kāruṇikena kenacinmokṣitaḥ svadeśāngandhārānevā'panno nirvṛtaḥ sukhyabhūt /
evameva sato jagadātmanaḥ svarūpāttejovannādimayaṃ dehāraṇyaṃ vātapittakapharudhiramedomāṃsāsthimajjāśukrakṛmimūtrapurīṣavacchītoṣṇādyanekadvandvasukhaduḥkhavaccedaṃ mohapaṭābhinaddhākṣo bhāryāputramitrapaśubandhvādidṛṣṭādṛṣṭānekaviṣayatṛṣṇāpāśitaḥ puṇyāpuṇyāditaskaraiḥ praveśito"'hamamuṣya putro mamaite bāndhavāḥ sukhyahaṃ duḥkhī mūḍhaḥ paṇḍito dhārmiko bandhumāñjāto mṛto jīrṇaḥ pāpī putro me mṛto dhanaṃ me naṣṭaṃ hā hato'smi kathaṃ jāviṣyāmi kā me gatiḥ kiṃ me trāṇam" ityevamanekaśatasahasrānarthajālavānvikrośankathañcideva puṇyātiśayātparamakāruṇikaṃ kañcitsadbrahmātmavidaṃ vimuktabandhanaṃ brahmiṣṭhaṃ yadā'sādayati tena ca brahmavidā kāruṇyāddarśitasaṃsāraviṣayadoṣadarśanamārgo viraktaḥ saṃsāraviṣayebhyo nāsi tvaṃ saṃsāryamuṣya putratvādidharmavānkiṃ tarhi sadyattattvamasītyavidyāmohapaṭābhinahanānmokṣito gandhārapuruṣavacca svaṃ sadātmānamupasampadya sukhī nirvṛtaḥ syādityetamevārthamāhā'cāryavānpuruṣo vedeti tasyāsyaivamācāryavato muktāvidyābhinahanasya tāvadeva tāvāneva kālaściraṃ kṣepaḥ sadātmasvarūpasampatteriti vākyaśeṣaḥ /
kiyānkālaściramityucyate yāvanna vimokṣye na vimokṣyata ityetatpuruṣavyatyanena /
sāmarthyāt /
yena karmaṇā śarīramārabdhaṃ tasyopabhogena yenāthaśabda ānantaryārthaḥ syāt /
nanu yathā sadvijñānāntarameva dehapātaḥ satsampattiśca na bhavati karmaśeṣavaśāttathāpravṛttaphalāni prāgjñānotpatterjanmāntarasañcitānyapi karmāṇi santīti tatphalopabhogārthaṃ patite'smiñśarīrāntaramārabdhavyam /
utpanne ca jñāne yāvajjīvaṃ vihitāni pratiṣiddhāni vā karmāṇi karotyeveti tatphalopabhogārthaṃ cāvaśyaṃ śarīrāntaramārabdhavyaṃ tataśca karmāṇi tataḥ śarīrāntaramiti jñānārthakyaṃ karmaṇāṃ phalavattvāt /
atha jñānavataḥ kṣīyante karmāṇi tadā jñānaprāptisamakālameva jñānasya satsampattihetutvānmokṣaḥ syāditi śarīrapātaḥ syāt /
tathācā'cāryābhāva "ityācāryavānpuruṣo vede"tyācāryavattvānupapattirjñānānmokṣābhāvaprasaṅgaśca /
deśāntaraprāptyupāyajñānavadanaikāntikaphalatvaṃ vā jñānasya /
na /
karmaṇāṃ pravṛttāpravṛttaphalavattvaviśeṣopapatteḥ /
yaduktamapravṛttaphalānāṃ karmamāṃ dhruvaphalavattvādbrahmavidaḥ śarīre patite śarīrāntaramārabdhavyamapravṛttakarmaphalopabhogātharmityetadasat /
viduṣa"stasya tāvadeva ciram" iti śruteḥ prāmāṇyāt /
nanu"puṇyo vai pumyena karmaṇābhavati"ityādiśruterapi prāmāṇyameva /
tasyamevam /
tathāpi pravṛttaphalānāmapravṛttaphalānāṃ ca karmaṇāṃ viśeṣo'sti /
katham /
yāni pravṛttaphalāni karmāṇi yairvidvaccharīramārabdhaṃ teṣāmupabhogenaiva kṣayaḥ /
yathā'rahdhavegasya lakṣyamukteṣvādervegakṣayādeva sthitirna tu lakṣyavedhasamakālameva prayojanaṃ nāstīti tadvat /
anyāni tvapravṛttaphalānīha prāgjñānotpatterūrdhvaṃ ca kṛtāni vā kriyamāṇāni vātītajanmāntarakṛtāni vāpravṛttaphalāni jñānena dahyante prāyaścitteneva /
"kṣīyante cāsya karmāṇi"iti cā'tharvaṇe /
ato brahmavido jīvanādiprayojanābhāve'pi pravṛttaphalānāṃ karmaṇāmavaśyameva phalopabhogaḥ syāditi mukteṣuvattasya tāvadeva ciramiti yuktamevoktamiti yathoktadoṣacodanānupapattiḥ jñānotpatterūrdhvaṃ ca brahmavidaḥ karmābhāvamavocāma"brahmasaṃstho'mṛtatvametī"tyatra /
tacca smartumarhasi
६,१४.३
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१४.३ sa ya ityādyuktārtham /
ācāryavānvidvānyena krameṇa satsampadyate taṃ kramaṃ dṛṣṭāntena bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
६,१५.१
puruṣaṃ somyotopatāpinaṃ jñātayaḥ paryupāsate jānāsi māṃ jānāsi māmiti /
tasya yāvanna vāṅmanasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ tāvajjānāti
bhāṣya ६,१५.१ puruṣaṃ he somyotopatāpinaṃ jvarādyupatāpavantaṃ jñātayo bāndhavāḥ parivāryopāsate mumūrṣuṃ jānāsi māṃ tava pitaraṃ putraṃ bhrātaraṃ veti pṛcchantastasya mumūrṣoryāvanna vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmityetaduktartham
६,१५.२
atha yadāsya vāṅmanasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmatha na jānāti
bhāṣya ६,१५.२ saṃsāriṇo yo maraṇakramaḥ sa evāyaṃ viduṣo'pi satsampattikrama ityetadāha parasyāṃ devatāyāṃ tejasi sampanne'tha na jānāti /
avidvāṃstu sata utthāya prāgbhāvitaṃ vyāghrādibhāvaṃ devamanuṣyādibhāvaṃ vā viśati /
vidvāṃstu śāsrācāryopadeśajanitajñānadīpaprakāśitaṃ sadbrahmātmānaṃ praviśya nā'vartata ityeṣa satsampattikramaḥ /
anye tu mūrdhanyayā nāḍyotkramyā'dityādidvāreṇa sadgacchantītyāhustadasat /
deśakālanimittaphalābhisandhānena gamanadarśanāt /
na hi sadātmaikatvadarśinaḥ satyābhisandhasya deśakālanimittaphalādyanṛtābhisandhirupapadyate /
virodhāt /
avidyākāmakarmaṇāṃ ca gamananimittānāṃ sadvijñānahutāśanavipluṣṭatvādgamanānupapattireva /
"paryāptakāmasya kṛtātmanastivahaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ"ityādyātharvaṇe /
nadīsamudradṛṣṭāntaśruteśca
६,१५.३
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti /
tathā somyeti hovāca
bhāṣya ६,१५.३ sa ya ityādi samānam /
yadi mariṣyato mumukṣataśca tulyā satsampattistatra vidvānsatsampanno nā'vartata āvartate tvavidvānityatra kāraṇaṃ dṛṣṭāntena bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
६,१६.१
puruṣaṃ somyota hastagṛhītamānayanti /
apahārṣītsteyamakārṣītparaśumasmai tapateti /
sa yadi tasya kartā bhavati tata evānṛtamātmānaṃ kurute /
so'nṛtābhisaṃdho'nṛtenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti /
sa dahyate /
atha hanyate
bhāṣya ६,१६.१ śṛṇu yathā somya puruṣaṃ cauryakarmaṇi sandihyamānaṃ nigrahāya parīkṣaṇāya votāpi hastagṛhītaṃ baddhahastamānayanti rājapuruṣāḥ /
kiṃ kṛtavānayamiti pṛṣṭāścā'hurapahārśīddhanamasyāyam /
te cā'huḥ kimapaharaṇamātrema bandhanamarhati /
anyathā datte'pi dhane bandhanaprasaṅgādityuktāḥ punarāhuḥ steyamakārṣīttauryeṇa dhanamapahārṣīditi /
teṣvevaṃ vadatsvitaro'pahnate nāhaṃ tatkarteti /
(te cā'huḥ sandihyamānaṃ steyamakārṣīstvamasya dhanasyeti) /
tasmiṃścāpahnavāne āhuḥ paraśumasmai tapateti śodhayatvātmānamiti /
sa yadi tasya stainyasya kartā bavati bahiścāpahnate sa evaṃbhūtastata evānṛtamanyathābhūtaṃ santamanyathā'mānaṃ kurute sa tathānṛtābhisandho'nṛtenā'tmānamantardhāya vyavahitaṃ kṛtvā paraśuṃ taptaṃ mohātpratigṛhrāti sa dahyate'tha hanyate rājapuruṣaiḥ svakṛtenānṛtābhisandhidoṣeṇa
६,१६.२
atha yadi tasyākartā bhavati /
tata eva satyamātmānaṃ kurute /
sa satyābhisandhaḥ satyenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti /
sa na dahyate /
atha mucyate
bhāṣya ६,१६.२ atha yadi tasya karmaṇo'kartā bhavati tata eva satyamātmānaṃ kurute sa satyena tayā stainyākartṛtayā'tmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa satyābhisandhaḥ sanna dahyate satyavyavadhānādatha mucyate ca mṛṣābhiyoktṛbhyaḥ /
taptaparaśuhastatalasaṃyogasya tulyatve'pi steyakartrakartroranṛtābhisandho dahyate na tu satyābhisandhaḥ
६,१६.३
sa yathā tatra nādāhyeta /
etadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam /
sa ātmā /
tattvamasi śvetaketo iti /
taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti
bhāṣya ६,१६.३ sa yathā satyābhisandhastaptaparaśugrahaṇakarmaṇi satyavyavahitahastatalatvānnādāhyeta na dahyetetyetadevaṃ sadbrahmasatyābhisandhītarayoḥ śarīrapātakāle ca tulyāyāṃ satsampattau vidvānsatsampadya na punarvyāghradevādidehagrahaṇāyā'vartate /
avidvāṃstu vikārānṛtābhisandhaḥ punarvyāghrādibhāvaṃ devatādibhāvaṃ vā yathākarma yathāśrutaṃ pratipadyate /
yadātmābhisandhyanabhisandhikṛte mokṣabandhane yacca mūlaṃ jagato yadāyatanā yatpratiṣṭhāśca sarvāḥ prajā yadātmakaṃ ca sarvaṃ yaccājamamṛtamabhayaṃ śivamadvitīyaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tavātastattvamasi he śvetaketo ityuktārthamasakṛdvākyam /
kaḥ punarasau śvetaketustvaṃśabdārthaḥ /
yo'haṃ śvetaketuruddālakasya putra iti vedā'tmānamādeśaṃ śrutvā matvā vijñāya cāśrutamamatamavijñātaṃ vijñātuṃ pitaraṃ papraccha kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bavatīti sa eṣo'dhikṛtaḥ śrotā mantā vijñātā tejobannamayaṃ kāryakāraṇasaṅghātaṃ praviṣṭā paraiva devatā nāmasvarūpavyākaraṇāyā'darśa iva puruṣaḥ sūryāduriva jalādau pratibodhitastattvamasītidṛṣṭāntairhetubhiśca tatpiturasya ha kiloktaṃ sadevāhamasmīti vijajñau vijñātavān /
dvirvacanamadhyāyaparisamāptyartham /
kiṃ punaratra ṣaṣṭhe vākyapramāṇena janitaṃ phalam?ātmani kartṛtvabhoktṛtvayoradhikṛtatvavijñānanivṛttistasya phalaṃ yaṃ vayamavocāma tvaṃśabdavācyamarthaṃ śrotuṃ mantuṃ cādhikṛtamavijñātavijñānaphalārtham /
prākcaitasmādvijñānādahamevaṃ kariṣyāmyagnihotrādīni karmāṇyahamatrādhikṛtaḥ /
eṣāṃ ca karmaṇāṃ phalamihāmutra ca bhokṣye kṛteṣu vā karmasu kṛtakartavyaḥ syāmityevaṃ kartṛtvabhoktṛtvayoradhikṛto'smītyātmani yadvijñānamabhūttattasya yatsajjagato mūlamekamevādvitīyaṃ tattvamasītyanena vākyena pratibuddhasya nivartate /
virodhāt /
na hyekasminnadvitīya ātmanyayamahamasmīti vijñāte mamedamanyadanena kartavyamidaṃ kṛtvāsya phalaṃ bhokṣya iti vā bhedavijñānamupapadyate /
tasmātsatsatyādvitīyātmavijñāne vikārānṛtajīvātmavijñānaṃ nivartata iti yuktam /
nanu tattvamasītyatra tvaṃśabdavācyer'the sadbuddhirādhitsyate yathā'dityamana ādiṣu brahmādibuddhiḥ /
yathā ca loke pratimādiṣu viṣṇvādibuddhistadvannatu sadeva tvamiti, yadi sadeva śvetaketuḥ syātkathamātmānaṃ na vijānīyādyena tasmai tattvamasītyupadiśyate /
na /
ādityādivākyavailakṣaṇyāt /
ādityo brahmetyādāvitiśabdavyavadhānānna sākṣādbrahmatvaṃ gamyate /
rūpādimattvāccā'dityādīnāmākāśamanasoścetiśabdavyavadhānādevābrahmatvamiha tu sata eveha praveśaṃ darśayitvā tattvamasīti niraṅkuśaṃ sadātmabhāvamupadiśati /
nanu parākramādiguṇaḥ siṃho'si tvamitivattattvamasīti syāt /
na /
mṛdādivatsadekamevādvitīyaṃ satyamityupadeśāt /
na copacāravijñānāttasya tāvadeva ciramiti satsampattirūpadiśyeta /
mṛṣātvādupacāravijñānasya /
tvamindro'si yama itivat /
nāpi stutiranupāsyatvācchvetaketoḥ /
nāpi sacchvetaketutvopadeśena stūyeta /
na hi rājā dāsastvamiti stutyaḥ syāt /
nāpi sataḥ sarvātmana ekadeśanirodho yuktastattvamasīti deśādhipateriva grāmādhyakṣastvamiti /
na cānyā gatiriha sadātmatvopadeśādarthāntarabhūtā sambhavati /
nanu sadasmītibuddhimātramiha kartavyatayā codyate na tvajñātaṃ sadasīti jñāpyata iti cet /
nanvasminpakṣe'pyaśrutaṃ śrutaṃ bhavatītyādyanupapannam /
na, sadasmītibuddhividheḥ stutyarthatvāt /
na, ācāryavānpuruṣo veda tasya tāvadeva ciramityupadeśāt /
yadi hi sadasmīti buddhimātraṃ kartavyatayā vidhīyate na tu tvaṃśabdavācyasya sadrūpatvameva tadā nā'cāryavānvedeti jñānopāyopadeśo vācyaḥ syāt /
yathāgnihotraṃ juhuyādityevamādiṣvarthaprāptamevā'cāryavattvamiti tadvat /
tasya tāvadeva ciramiti ca kṣepakaraṇaṃ na yuktaṃ syāt /
sadātmatattve'vijñāte'pi sakṛdbuddhimātrakaraṇe mokṣaprasaṅgāt /
na ca tattvamasītyukte nāhaṃ saditipramāṇavākyajanitā buddhīrnivartayituṃ śakyā notpanneti vā śakyaṃ vaktum /
sarvopaniṣadvākyānāṃ tatparatayaivopakṣayāt /
yathāgnihotrādividhijanitāgnihotrādikartavyatābuddhīnāmatathārthatvamanutpannatvaṃ vā na śakyate vaktuṃ tadvat /
yattūktaṃ sadātmā sannātmānaṃ kathaṃ na jānīyāditi /
nāsau doṣaḥ /
kāryakaraṇasaṅghātavyatirikto'haṃ jīvaḥ kartā bhoktetyapi svabhāvataḥ prāṇināṃ vijñānādarśanātkisu tasya sadātmavijñānam /
kathamevaṃ vyatiriktavijñāne sati teṣāṃ kartṛtvādivijñānaṃ sambhavati dṛśyate ca /
tadvattasyāpi dehādiṣvātmabuddhitvānna syātsadātmavijñānam /
tasmādvikārānṛtādhikṛtajīvātmavijñānanivartakamevedaṃ vākyaṃ tattvamasīti siddhamiti
//
iti cchāndogyopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
iti cchāndogyopaniṣadbrāhmaṇe ṣaṣṭhodhyāyaḥ samāptaḥ
saptamo'dhyāyaḥ
७,१.१
adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradaḥ /
taṃ hovāca yadvettha tena mopasīda /
tatasta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti /
sa hovāca
bhāṣya ७,१.१
paramārthantattvopadeśapradhānaparaḥ ṣaṣṭho'dhyāyaḥ sadātmaikatvanirṇayaparatayaivopayuktaḥ /
na sator'vāgvikāralakṣaṇāni tattvāni nirdiṣṭānītyatastāni nāmādīni prāṇāntāni krameṇa nirdiśya taddvāreṇāpi bhūmākhyaṃ niratiśayaṃ tattvaṃ nirdekṣyāmīti śākhācandradarśanavaditīnaṃ saptamaṃ prapāṭhakamārabhate /
anirdiṣṭeṣu hi sator'vāktattveṣu sanmātre ca nirdiṣṭe'nyadapyavijñātaṃ syādityāśaṅkā kasyacitsyātsā mā bhūditi vā tāni nirdidikṣati /
athavā sopānārohaṇavatsthūlādārabhya sūkṣmaṃ sūkṣamataṃ ca buddhiviṣayaṃ jñāpayitvā tadatirikte svārājye'bhiṣekṣyāmīti nāmādīni nirdidikṣati /
athavā nāmādyuttarottaraviśiṣṭāni tattvānyatitarāṃ ca teṣāmutkṛṣṭatamaṃ bhūmākhyaṃ tattvamiti tatstutyarthaṃ nāmādīnāṃ krameṇopanyāsaḥ /
ākhyāyikā tu paravidyāstutyarthā /
katham /
nārado devarṣiḥ kṛtakartavyaḥ sarvavidyo'pi sannanātmajñatvācchuśocaiva kimu vaktavyamanyo'lpavijjanturakṛtapuṇyātiśayo'kṛtārtha iti /
athavā nānyadātmajñānānniratiśayaśreyaḥ sādhanamastītyetatpradarśanārthaṃ sanatkumāranāradākhyāyikā'rabhyate /
yena sarvavijñānasādhanaśaktisampannasyāpi nāradasya devarṣeḥ śreyo na babhūva yenottamābhijanavidyāvṛttasādhanaśaktisampattinimittābhi mānaṃ hitvā prākṛtapuruṣavatsanatkumāramupasasāda śreyaḥsādhanaprāptaye'taḥ prakhyāpitaṃ bhavati niratiśayaprāptisādhanatvamātmavidyāyā iti /
adhīhyadhīṣva bhagavā bha vinniti kilopasasāda /
adhīhi bhagava iti mantraḥ /
sanatkumāraṃ yogīśvaraṃ brahmiṣṭhaṃ nārada upasannavān /
taṃ nyāyata upasannaṃ hovāca yadātmaviṣaye kiñcidvettha tena tatprakhyāpanena māmupasīdedamahaṃ jāna iti tato'haṃ bhavato vijñānātte tubyamūrdhvaṃ vakṣyāmītyuktavati sa hovāca nāradaḥ
७,१.२
ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāmetadbhagavo'dhyemi
bhāṣya ७,१.२ ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi smarāmi yadvettheti vijñānasya pṛṣṭatvāt /
tathā yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthaṃ vedaṃ vedaśabdasya prakṛtatvāditihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedaṃ vedānāṃ bhāratapañcamānāṃ vedaṃ vyākaraṇamityarthaḥ /
vyākaraṇena hi padādivibhāgaśa ṛgvedādayo jñāyante /
pitryaṃ śrāddhakalpam /
kāśiṃ gaṇitam /
daivamutpātajñānam /
nidhiṃ mahākālādinidhiśāstram /
vākovākyaṃ tarkaśāsram /
ekāyanaṃ nītiśāsram /
devavidyāṃ niruktam /
brahmaṇa ṛgyajuḥsāmākhyasya vidyāṃ brahmavidyāṃ śikṣākalpacchandovicitayaḥ /
bhūtavidyāṃ bhūtatantram /
kṣattravidyāṃ dhanurvedam /
nakṣatravidyāṃ jyautiṣam /
sarpadevajanavidyāṃ sarpavidyāṃ gāruḍaṃ devajanavidyāṃ gandhayuktinṛtyagītavādyiśilpādivijñānāni /
etatsarvaṃ he bhagavo'dhyemi
७,१.३
so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavit /
śrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi /
so'haṃ bhagavaḥ śocāmi /
taṃ mā bhagavāñchokasya pāraṃ tārayatviti /
taṃ hovāca yadvai kiṃcaitadadhyagīṣṭhā nāmaivaitat
bhāṣya ७,१.३ so'haṃ bhagava etatsarvaṃ jānannapi mantravidevāsmi śabdārthamātravijñānavānevāsmītyarthaḥ /
sarvo hi śabdo'bhidhānamātramabhidhānaṃ ca sarvaṃ mantreṣvantarbhavati /
mantravidevāsmi mantravitkarmavidityarthaḥ /
'mantreṣu karmāṇī'ti hi vakṣyati nā'tmavinnā'tmānaṃ vedbhi /
nanvātmāpi mantraiḥ prakāśyata eveti kathaṃ mantraviccennā'tmavit /
na /
abhidhānābhidheyabhedasya vikāratvāt /
na ca vikāra ātmeṣyate /
nanvātmāpyātmaśabdenābhidhīyate /
na"yato vāco nivartante" /
"yatra nānya paśyati"ityādiśruteḥ /
kathaṃ tarhyā'tmaivādhastāt''sa ātme'tyādiśabdā ātmānaṃ pratyāyayanti /
naiṣa doṣaḥ /
dehavati pratyagātmani bhedaviṣaye prayujyamānaḥ śabdo dehādīnāmātmatve pratyākhyāyamāne yatpariśiṣṭaṃ sadavācyamapi pratyāyayati /
yathā sarājikāyāṃ dṛśyamānāyāṃ senāyāṃ chatradhvajapatākādivyavahite'dṛśyamāne'pi rājanyeṣa rājā dṛśyata iti bhavati śabdaprayogastatra ko'sau rājeti rājaviśeṣanirūpaṇāyāṃ dṛśyamānetarapratyākhyāne'nyasminnadṛśyamāne'pi rājani rājapratītirbhavettadvat /
tasmātsohaṃ mantravitkarmavidevāsmi karmakāryaṃ ca sarvaṃ vikāra iti vikārajña evāsmi nā'tmavinnā'tmaprakṛtisvarūpajña ityarthaḥ /
ata evokta"mācāryavānpuruṣo vede"ti /
"yato vāco nivartante"ityādiśrutibhyaśca /
śrutamāgamajñānamastyeva hi yasmānme mama bhagavaddṛśebhyo yuṣmatsadṛśebhyastaratyatikrāmati śokaṃ manastāpamakṛtārthabuddhitāmātmavidityataḥ /
so'hamanātmavittvāddhe bhagavaḥ śocāmyakṛtārthabuddhyā santapye sarvadā taṃ mā māṃ śokasya śokasāgarasya pāramantaṃ bhagavāṃstārayatvātmajñānoḍupena kṛtārthabuddhimāpādayatvabhayaṃ gamayatvityarthaḥ /
tamevamuktavantaṃ hovāca yadvai kiñcaitadadhyagīṣṭhā adhītavānasi /
adhyayanena tadarthajñānamupalakṣyate jñātavānasītyetannāmaivaitat /
"vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam"iti śruteḥ
७,१.४
nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaścaturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśirdaivo nidhirvākovākyamekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā /
nāmaivaitat /
nāmopāssveti
bhāṣya ७,१.४ nāma vā ṛgvedo yajurveda ityādi nāmaivaitat /
nāmopāḥsva brahmeti brahmabuddhyā /
yathā pratimāṃ viṣṇubuddhyopāste tadvat
७,१.५
sa yo nāma brahmetyupāste /
yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmetyupāste /
asti bhagavo nāmno bhūya iti /
nāmno vāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,१.५ sa yastu nāma brahmetyupāste tasya yatphalaṃ bhavati tacchṛṇu yāvannāmno gataṃ nāmno gocaraṃ tatra tasminnāmaviṣaye'sya yathākāmacāraḥ kāmacaraṇaṃ rājña iva svaviṣaye bhavati /
yo nāma brahmetyupāsta ityupasaṃhāraḥ /
kimasti bhagavo nāmno bhūyo'dhikataraṃ yadbrahmadṛṣṭyarhamanyadityabhiprāyaḥ /
sanatkumāra āha nāmno vāva bhūyo'styevetyukta āha yadyasti tanme bhagavānbravītviti
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
७,२.१
vāgvāva nāmno bhūyasī /
vāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñśvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmam /
ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca /
yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajñaḥ /
vāgevaitadsarvaṃ vijñāpayati vācamupāssveti
bhāṣya ७,२.१ vāgvāva /
vāgitīndriyaṃ jihvābhūlādiṣvaṣṭasu sthāneṣu sthitaṃ varṇānāmabhivyañjakam /
varṇāśca nāmeti nāmno vāgbhūyasītyucyate /
kāryaddhi kāraṇaṃ bhūyo dṛṣṭaṃ loke yathā putrātpitā tadvat /
kathaṃ ca vāṅnāmno bhūyasītyāhavāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayatyayamṛgveda iti /
tathā yajurvedamityādi samānam /
hṛdayajñaṃ hṛdayapriyam /
tadviparītamahṛdayajñam /
yadyadi vāṅnābhaviṣyaddharmādi na vyajñāpayiṣyadvāgabhāve'dhyayanābhāve tadarthaśravaṇābhāvastacchravaṇābhāve dharmādi na vyajñāpayiṣyanna vijñātamabhaviṣyadityarthaḥ /
tasmādvāgevaitacchabdoccāraṇena sarvaṃ vijñāpayatyato bhūyasī vāṅnāmnastasmādvācaṃ brahmetyupāḥsva
७,२.२
sa yo vācaṃ brahmetyupāste /
yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavo vāco bhūya iti /
vāco vāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,२.२ samānamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
७,३.१
mano vāva vāco bhūyaḥ /
yathā vai dve vāmalake dve vā kole dvau vākṣau muṣṭiranubhavatyevaṃ vācaṃ ca nāma ca mano'nubhavati /
sa yadā manasā manasyati mantrānadhīyīyetyathādhīte /
karmāṇi kurvīyetyatha kurute /
putrāṃśca paśūṃśceccheyetyathecchate /
imaṃ ca lokamamuṃ ceccheyetyathecchate /
mano hyātmā /
mano hi lokaḥ /
mano hi brahma /
mana upāssveti
bhāṣya ७,३.१ mano manasyanaviśiṣṭamantaḥkaraṇaṃ vāco bhūyaḥ /
taddhi manasyanavyāpāravadvācaṃ vaktavye prerayati /
tena vāṅmanasyantarbhavati /
yacca yasminnantarbhavati tattasya vyāpakatvāttato bhūyo bhavati /
yathā vai loke dve vā'malake phale dve vā kole badaraphale dvau vākṣau vibhītakaphale muṣṭiranubhavati muṣṭiste phale vyāpnoti muṣṭau hi te antarbhavataḥ /
evaṃ vācaṃ ca nāma cā'malakādivanmano'nubhavati /
sa yadā puruṣe yasminkāle manasāntaḥkaraṇena manasyati manasyanaṃ vivakṣābuddhiḥ kathaṃ?mantrānadhīyīyoccārayeyamityevaṃ vivakṣāṃ kṛtvāthādhīte tathā karmāṇi kurvīyeti cikīrṣābuddhiṃ kṛtvātha kurute putrāṃśca paśūṃśceccheyeti prāptīcchāṃ kṛtvā tatprāptyupāyānuṣṭhānenāthecchate putrādīnprāpnotītyarthaḥ /
tathemaṃ ca lokamamuṃ copāyeneccheyeti tatpraptyupāyānuṣṭhānenāthecchace prāpnoti /
mano hyātmā'tmanaḥ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca sati manasi nānyatheti mano hyātmetyucyate /
mano hi lokaḥ satyeva hi manasi loko bhavati tatprāptyupāyānuṣṭhānaṃ ceti mano hi loko yasmāttasmānmano hi brahma /
yata evaṃ tasmānmana upāḥsveti
७,३.२
sa yo mano brahmetyupāste /
yāvanmanaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo mano brahmetyupāste /
asti bhagavo manaso bhūya iti /
manaso vāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,३.२ sa yo ityādi samānam
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
७,४.१
saṃkalpo vāva manaso bhūyān /
yadā vai saṃkalpayate'tha manasyati /
atha vācamīrayati /
tāmu nāmnīyūati /
nāmni mantrā ekaṃ bhavanti /
mantreṣu karmāṇi
bhāṣya ७,४.१ saṃkalpo vāva manaso bhūyān /
saṃkalpo'pi manasyanavadantaḥkaraṇavṛttiḥ kartavyākartavyaviṣayavibhāgena samarthanam /
vibhāgena hi samarthite viṣaye cikīrṣābuddhirmanasyanānantaraṃ bhavati /
katham /
yadā vai saṃkalpayate kartavyādiviṣayānvibhajata idaṃ kartuṃ yuktamiti, atha manasyati mantrānadhīyīyetyādi /
athānantaraṃ vācamīrayati mantrādyuccāraṇe /
tāṃ ca vācamu nāmni nāmoccāraṇanimittaṃ vivakṣāṃ kṛtverayati nāmni nāmasāmānye mantrāḥ śabdaviśeṣāḥ santa ekaṃ bhavantyantarbhavantītyarthaḥ /
sāmānye hi viśeṣo'ntabhavati /
mantreṣu karmāṇyekaṃ bhavanti /
mantraprakāśitāni karmāṇi kriyante nāmantrakamasti karma /
yaddhi mantraprakāśanena labdhasattākaṃ satkarma brāhmaṇenedaṃ kartavyamasmai phalāyeti vidhīyate /
yāpyutpattirbrāhmaṇeṣu karmaṇāṃ dṛśyate sāpi mantreṣu labdhasattākānāmeva karmaṇāṃ spaṣṭīkaraṇam /
na hi mantrāprakāśitaṃ karma kiñcidbrāhmaṇa utpannaṃ dṛśyate /
trayīvihitaṃ karmeti prasiddhaṃ loke /
trayīśabdaśca ṝgyajuḥsāmasamākhyā /
mantreṣu karmāṇi kavayo yānyapaśyanniti cā'tharvaṇe /
tasmādyuktaṃ mantreṣu karmāṇyekaṃ bhavantīti
७,४.२
tāni ha vā etāni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpātmakāni saṃkalpe pratiṣṭhitāni /
samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī /
samakalpetāṃ vāyuścākāśaṃ ca /
samakalpantāpaśca tejaśca /
teṣāṃ saṃkḷptyai varṣaṃ saṃkalpate /
varṣasya saṃkḷptyā annaṃ saṃkalpate /
annasya saṃkḷptyai prāṇāḥ saṃkalpante /
prāṇānāṃ saṃkḷptyai mantrāḥ saṃkalpante /
mantrāṇāṃ saṃkḷptyai karmāṇi saṃkalpante /
karmaṇāṃ saṃkḷptyai lokaḥ saṃkalpate /
lokasya saṃkḷptyai sarvaṃ saṃkalpate /
sa eṣa saṃkalpaḥ /
saṃkalpamupāssveti
bhāṣya ७,४.२ tāni ha vā etāni mana ādīni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpa eko'yanaṃ gamanaṃ pralayo yeṣāṃ tāni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpātmakānyutpattau saṃkalpe pratiṣṭhitāni sthitau samakḷpatāṃ saṃkalpaṃ kṛtavatyāviva hi dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivyau niścale lakṣyete /
tathā samakalpetāṃ vāyuścā'kāśaṃ caitāvapi saṃkalpaṃ kṛtavantāviva tathā samakalpantāmāpaśca tejaśca svena rūpema niścalāni lakṣyante /
yatasteṣāṃ dyāvāpṛthivyādīnāṃ saṃkḷptyai saṃkalpanimittaṃ varṣaṃ saṃkalpante /
annamayā hi prāṇā annopaṣṭambhakāḥ /
"annaṃ dāma"iti hi śrutiḥ /
teṣāṃ saṃkḷptyai mantrāḥ saṃkalpante /
prāṇāvānhi mantrānadhīte nābalaḥ /
mantrāṇāṃ hi saṃkḷptyai karmāṇyagnihotrādīni saṃkalpante'nuṣṭhīyamānāni mantraprakāśitāni samarthībhavanti phalāya /
tato lokaḥ phalaṃ saṃkalpate karmakartṛsamavāyitayā samarthībhavatītyarthaḥ /
lokasya saṃkḷptyai sarvaṃ jagatsaṃkalpate svarūpāvaikalyāya /
etaddhīdaṃ sarvaṃ jagadyatphalāvasānaṃ tatsarvaṃ saṃkalpamūlam /
ato viśiṣṭaḥ sa eṣa saṃkalpaḥ /
ataḥ saṃkalpamupāḥsvetyuktvā phalamāha tadupāsakasya
७,४.३
sa yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste /
kḷptān vai sa lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati /
yāvatsaṃkalpasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavaḥ saṃkalpādbhūya iti /
saṃkalpādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,४.३ sa yaḥ saṃkalpaṃ brahmeti brahmabuddhyopāstekḷptānvai dhātrāsyeme lokāḥ phalamiti kḷptānsamarthitānsaṃkalpitānsa vidvāndhruvānnityānatyantādhruvāpekṣayā dhruvaśca svayam /
lokino hyadhruvatve loke dhruvakḷptivyartheti dhruvaḥ sanpratiṣṭhitānupakaraṇasaṃpannānityarthaḥ /
paśuputrādibhiḥ pratitiṣṭhatīti darśanātsvayaṃ ca pratiṣṭhita ātmīyopakaraṇasaṃpanno'vyathamānānamitrāditrāsarahitānavyathamānaśca svayamabhisidhyatyabhiprāpnotītyarthaḥ /
yāvatsaṃkalpasya gataṃ saṃkalpagocarastatrāsya yathākāmacāro bhavati ātmanaḥ saṃkalpasya na tu sarveṣāṃ saṃkalpasyeti /
uttaraphalavirodhāt /
yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāsta ityādi pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
७,५.१
cittaṃ vāva saṃkalpādbhūyaḥ /
yadā vai cetayate'tha saṃkalpayate /
atha manasyati /
atha vācamīrayati /
tāmu nāmnīyūati /
nāmni mantrā ekaṃ bhavanti /
mantreṣu karmāṇi
bhāṣya ७,५.१ cittaṃ vāva saṃkalpādbhūyaḥ /
cittaṃ cetayitṛtvaṃ prāptakālānurūpabodhavattvamatītāna gataviṣayaprayojananirūpaṇasāmarthyaṃ ca tatsaṃkalpādapi bhūyaḥ /
katham /
yadā vai prāptamiti cetayate tadā dānāya vāpohāya vātha saṃkalpayate'tha manasyatītyādi pūrvavat
७,५.२
tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni /
tasmādyadyapi bahuvidacitto bhavati nāyamastītyevainamāhuḥ /
yadayaṃ veda yadvā ayaṃ vidvānnetthamacittaḥ syāditi /
atha yadyalpaviccittavān bhavati tasmā evota śuśrūṣante /
cittaṃ hyevaiṣāmekāyanam /
cittamātmā /
cittaṃ pratiṣṭhā /
cittamupāssveti
bhāṣya ७,५.२ tāni saṃkalpādīni karmaphalāntāni cittaikāyanāni cittātmāni cittotpattīni citte pratiṣṭhitāni cittasthitānītyapi pūrvavat /
kiñca cittasya māhātmyam /
yasmāccittaṃ saṃkalpādimūlaṃ tasmādyadyapi bahuvidbahuśāsrādiparijñānavānsannacitto bhavati prāptādicetayitṛtvasāmarthyavirahito bhavati taṃ nipuṇā laukikānāyamasti vidyamāno'pyasatsama evetyenamāhuḥ /
yaccāyaṃ kiñcicchāsrādi veda śrutavāṃstadapyasya vṛthaiveti kathayanti /
kasmāt /
yadyayaṃ vidvānsyāditthamevamacitto na syāttasmādasya śrutamapyaśrutamevetyāhurityarthaḥ /
athālpavidapi yadi cittavānbhavati tasmā etasmai taduktārthagrahaṇāyaivotāpi śuśrūṣante śrotumicchanti /
tasmācca cittaṃ hyevaiṣāṃ saṃkalpādīnāmekāyanamityādi pūrvavat
७,५.३
sa yaścittaṃ brahmetyupāste /
cittān vai sa lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati /
yāvaccittasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaścittaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavaścittādbhūya iti /
cittādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,५.३ cittānupacitānhuddhimadguṇaiḥ sa cittopāsako dhruvānityādi coktārtham
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
७,६.१२
dhyānaṃ vāva cittādbhūyaḥ /
dhyāyatīva pṛthivī /
dhyāyatīvāntarikṣam /
dhyāyatīva dyauḥ /
dhyāyantīvāpaḥ /
dhyāyantīva parvatāḥ /
dhyāyantīva devamanuṣyāḥ /
tasmādya iha manuṣyāṇāṃ mahattāṃ prāpnuvanti dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti /
atha ye'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinaste /
atha ye prabhavo dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti /
dhyānamupāssveti
sa yo dhyānaṃ brahmetyupāste /
yāvaddhyānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavo dyānādbhūya iti /
dhyānādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,६.१२ dhyānaṃ vāva cittādbhūyaḥ /
dhyānaṃ nāma śāsroktadevatādyālambaneṣvacalo bhinnajātīyairanantaritaḥ pratyayasaṃtānaḥ /
ekāgrateti yamāhuḥ /
dṛśyate ca dhyānasya māhātmyaṃ phalataḥ /
katham /
yathā yogī dhyāyanniścalo bhavati dhyānaphalalābhe /
evaṃ dhyāyatīva niścalā dṛśyate pṛthivī /
dhyāyatīvāntarikṣamityādi samānamanyat /
devāśca manuṣyāśca devamanuṣyā manuṣyā eva vā devasamā devamanuṣyāḥ śamādiguṇasaṃpannā manuṣyā devasvarūpaṃ na jahatītyarthaḥ /
yasmādevaṃ viśiṣṭaṃ dhyānaṃ tasmādya iha loke manuṣyāṇāmeva dhanairvidyayā guṇairvā mahattāṃ mahattvaṃ prāpnuvanti dhanādimahattvahetuṃ labhanta ityarthaḥ /
dhyānāpādāṃśā iva dhyānasyā'pādanamāpādo dhyānaphalalābha ityetattasyāṃśo'vayavaḥ kalā kāciddhyānaphalalābhakalāvanta ivaivetyarthaḥ /
te bhavanti niścalā iva lakṣyante na kṣudrā iva /
atha ye punaralpāḥ kṣudrāḥ kiñcidapi dhanādimahattvaikadeśamaprāptāste pūrvoktaviparītāḥ kalahinaḥ kalahaśīlāḥ piśunāḥ paradoṣodbhāsakā upavādinaḥ paradoṣaṃ sāmīpyayuktameva vadituṃ śīlaṃ yoṣāṃ ta upavādinaśca bhavanti /
atha ye mahattvaṃ prāptā dhanādinimittaṃ te'nyānprati prabhavantīti prabhavo vidyācāryarājeśvarādayo dhyānāpādāṃśā ivetyādyuktārtham /
ato dṛśyate dhyānasya mahattvaṃ phalato'to bhūyaścittādatastadupāḥsvetyādyuktārtham
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
७,७.१
vijñānaṃ vāva dhyānādbhūyaḥ /
vijñānena vā ṛgvedaṃ vijānāti yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakam /
dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ cānnaṃ ca rasaṃ cemaṃ ca lokamamuṃ ca vijñānenaiva vijānāti /
vijñānamupāssveti
bhāṣya ७,७.१ vijñānaṃ vāva dhyānādbhūyaḥ /
vijñānaṃ śāsrārthaviṣayaṃ jñānaṃ tasya dhyānakāraṇatvāddhyānādbhūyastvam /
kathaṃ ca tasya bhūyastvamityāhavijñānena vā ṛgvedaṃ vijānātyayamṛgveda iti pramāṇatayā yasyārthajñānaṃ dhyānakāraṇam /
tathā yajurvedamityādi /
kiñca paśvādīṃśca dharmādharmau śāsrasiddhau /
sādhvasādhunī lokataḥ siddhe, smārte vā dṛṣṭādṛṣṭāviṣayaṃ ca sarvaṃ vijñānenaiva vijānātītyarthaḥ /
tasmādyuktaṃ dhyānādijñānasya bhūyastvamato vijñānamupāḥsveti
७,७.२
sa yo vijñānaṃ brahmetyupāste /
vijñānavato vai sa lokāñjñānavato'bhisidhyati /
yāvadvijñānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavo vijñānādbhūya iti /
vijñānādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,७.२ śṛṇūpāsanaphalaṃ vijñānavato vijñānaṃ yeṣu lokeṣu tānvijñānavato lokāñjñānavataścābhisidhyatyabhiprāpnoti /
vijñānaṃ śāsrārthaviṣayaṃ jñānamanyaviṣayaṃ naipuṇyaṃ tadvadbhiryuktāṃllokānnāprāpnotītyarthaḥ /
yāvadvijñānasyetyādi pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
७,८.१२
balaṃ vāva vijñānādbhūyaḥ /
api ha śataṃ vijñānavatāmeko balavānākampayate /
sa yadā balī bhavatyathotthātā bhavati /
uttiṣṭhan paricaritā bhavati /
paricarannupasattā bhavati /
upasīdan draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati /
balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaurbalena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakam /
balena lokastiṣṭhati /
balamupāssveti
sa yo balamupāste /
yāvadbalasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavo balādbhūya iti /
balādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,८.१२ balaṃ vāva vijñānādbhūyaḥ /
balamityannopayogajanitaṃ manaso vijñeye pratibhānasāmarthyam /
anaśanādṛgādīni na vai mā pratibhānti bho iti śruteḥ /
śarīre'pi tadevotthānādisāmarthyaṃ yasmādvijñānavatāṃ śatamapyekaḥ prāṇī balavānā kampayate yathā hastī matto manuṣyāṇāṃ śataṃ samuditamapi /
yasmādevamannādyupayoganimittaṃ balaṃ tasmātsa puruṣo yadā balī balena tadvānbhavatyathotthātotthānasya kartottiṣṭhaṃśca gurūṇāmācāryasya ca paricaritā paricaraṇasya śuśrūṣāyāḥ kartā bhavati paricarannupasattā teṣāṃ samīpago'ntaraṅgaḥ prayo bhavatītyarthaḥ /
upasīdaṃśca samīpyaṃ gacchannekāgratayā'cāryasyānyasya copadeṣṭurgurordraṣṭā bhavati /
tatastaduktasya śrotā bhavati /
tata idamebhiruktamevamupapadyata ityupapattito mantā bhavati manvānaśca boddhā bhavatyevamevedamiti /
tata evaṃ niścitya taduktārthasya kartānuṣṭhātā bhavati vijñātānuṣṭhānaphalasyānubhavitā bhavatītyarthaḥ /
kiñca balasya māhātmyaṃ balena vai pṛthivī tiṣṭhatītyādyujvartham
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
७,९.१
annaṃ vāva balādbhūyaḥ /
tasmādyadyapi daśa rātrīrnāśnīyāt /
yadyu ha jīvet /
athavādraṣṭāśrotāmantāboddhākartāvijñātā bhavati /
athānnasyāye draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati /
annamupāssveti
bhāṣya ७,९.१ annaṃ vāva balādbhūyaḥ /
balahetutvāt /
kathamannasya balahetutvamityucyate /
yasmādbalakāraṇamannaṃ tasmādyadyapi kaściddaśa rātrīrnāśnīyātso'nnopayogānimittasya balasya hānyā mriyate na cenmriyate yadyu ha jīvet /
dṛśyante hi māsamapyanaśnanto jīvantaḥ /
athavā sa jīvannapyadraṣṭā bhavati gurorapi tata evāśrotetyādi pūrvaviparītaṃ sarvaṃ bhavati /
atha yadā bahūnyahānyanaśito darśanādikriyāsvasamarthaḥ sannannasyā'yī /
āgamanamāyo'nnasya prāptirityarthaḥ /
sā yasya vidyate so'nnasyā'yī /
āya ityetadvarṇavyatyayena /
athānnasyā'yā ityapi pāṭha evamevārthaḥ /
draṣṭetyādikāryaśravaṇāt /
dṛśyate hyannopayoge darśanādisāmarthyaṃ na tadaprāptāvato'nnamupāḥsveti
७,९.२
sa yo'nnaṃ brahmetyupāste /
annavato vai sa lokān pānavato'bhisidhyati /
yāvadannasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'nnaṃ brahmetyupāste /
asti bhagavo'nnādbhūya iti /
annādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,९.२ phalaṃ cānnavataḥ prabhūtānnānvai sa lokānpānavataḥ prabhūtodakāṃścānnapānayornityasaṃbandhāllokānabhisi dhyati /
samānamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
७,१०.१
āpo vāvānnādbhūyasyaḥ /
tasmādyadā suvṛṣṭirna bhavati vyādhīyante prāṇā annaṃ kanīyo bhaviṣyatīti /
atha yadā suvṛṣṭirbhavatyānandinaḥ prāṇā bhavantyannaṃ bahu bhaviṣyatīti /
āpa evemā mūrtā yeyaṃ pṛthivī yadantarikṣaṃ yaddyauryatparvatā yaddevamanuṣyā yatpaśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakam /
āpa evemā mūrtāḥ /
apa upāssveti
bhāṣya ७,१०.१ āpo vāvānnādbhūyasyo'nnakāraṇatvāt /
yasmādevaṃ tasmādyadā yasminkāle suvṛṣṭiḥ sasyahitā śobhanā vṛṣṭirna bhavati tadā vyādhīyante prāṇā duḥkhino bhavanti /
kiṃnimittamityāhānnamasminsaṃvatsare naḥ kanīyo'lpataraṃ bhaviṣyatīti /
atha punaryadā suvṛṣṭirbhavati tadā'nandinaḥ sukhino hṛṣṭāḥ prāṇāḥ prāṇino bhavantyantaṃ bahu prabhūtaṃ bhaviṣyatīti /
apsaṃbhavatvānmūrtasyānnasyā'pa evemā mūrtāmṛrtabhedākārapariṇatā iti mūrtā yeyaṃ pṛthivī yadantarikṣamityādi /
āpa evemā mūrtā ato'pa upāḥsveti
७,१०.२
sa yo'po brahmetyupāste /
āpnoti sarvān kāmāṃstṛptimān bhavati /
yāvadapāṃ gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'po brahmetyupāste /
asti bhagavo'dbhyo bhūya iti /
adbhyo vāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,१०.२ phalaṃsa yo'po brahmetyupāsta āpnoti sarvānkāmānkāmyānmūrtimato viṣayānityarthaḥ /
apsaṃbhavatvācca tṛpterambupāsanāttṛptimāṃśca bhavati /
samānamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
७,११.१
tejo vāvādbhyo bhūyaḥ /
tadvā etadvāyumāgṛhyākāśamabhitapati tadāhurniśocati nitapati varṣiṣyati vā iti /
teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate /
tadetadūrdhvābhiśca tiraścībhiśca vidyudbhirāhrādāścaranti tasmādāhurvidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti /
teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate /
teja upāssveti
bhāṣya ७,११.१ tejo vāvādbhyo bhūyaḥ /
tejaso'pakāraṇatvāt /
kathamapkāraṇatvamityāha /
yasmādabyonistejastasmāttadvā etattejo vāyumāgṛhyāvaṣṭabhya svātmanā niścalīkṛtya vāyumākāśamabhitapatyākāśamabhivyāpnuvattapati yadā tadā'hurlaukikā niśocati saṃtapati sāmānyena jagannitapati dehānato varṣiṣyati vā iti /
prasiddhaṃ hi loke kāraṇamabhyudyataṃ dṛṣṭavataḥ kārya bhaviṣyatīti vijñānam /
teja eva tatpūrvamātmānamudbhūtaṃ darśayitvāthānantaramapaḥ sṛjate'to'psraṣṭṛtvādbhūnyo'dbhyastejaḥ /
kiñcānyattadetatteja eva stanayitnurūpeṇa varṣaheturbhavati /
katham /
ūrdhvābhiścordhvagābhirvidyudbhistiraścībhiśca tiryaggatābhiśca sahā'hrādāḥ stananaśabdāścaranti /
tasmāttaddarśanādāhurlaukikā vidyotate stanayati varṣiṣyati vā ityādyuktārtham /
atasteja upāḥsveti
७,११.२
sa yastejo brahmetyupāste /
tejasvī vai sa tejasvato lokān bhāsvato'pahatatamaskānabhisidhyati /
yāvattejaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yastejo brahmetyupāste /
asti bhagavastejaso bhūya iti /
tejaso vāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,११.२ tasya tejasa upāsanaphalaṃtejasvī vai bhavati /
tejasvata eva ca lokānbhāsvataḥ prakāśavato'pahatatamaskānbāhyādhyātmikājñānādyapanītatamaskānabhisidhyati /
ṛjvarthamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१२.१
ākāśo vāva tejaso bhūyān /
ākāśe vai sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇyagniḥ /
ākāśenāhvāyati /
ākāśena sṛṇoti /
ākāśena pratisṛṇoti /
ākāśe ramate /
ākāśe na ramate /
ākāśe jāyate /
ākāśamabhijāyate /
ākāśamupāssveti
bhāṣya ७,१२.१ ākāśo vāva tejaso bhūyān /
vāyusahitasya tejasaḥ kāraṇatvādvyomno vāyumāgṛhyeti tejasā sahokto vāyuriti pṛthagiha noktastejasaḥ /
kāraṇaṃ hi loke kāryādbhūyo dṛṣṭam /
yathā ghaṭādibhyo mṛttathā'kāśo vāyusahitasya tejasaḥ kāraṇamiti tato bhūyān /
katham /
ākāśo vai sūryācandramasāvubhau tejorūpau vidyunnakṣatrāṇyagniśca tejorūpāṇyākāśe'ntaḥ /
yacca yasyāntarvarti tadalpaṃ bhūya itarat /
kiñcā'kāśenā'hvayati cānyamanya āhūtaścetara ākāśena śṛṇotyanyoktaṃ ca śabdamanyaḥ pratiśṛṇotyākāśe ramate krīḍatyanyonyaṃ sarvastathā na ramate cā'kāśe vadhvādiviyoga ākāśe jāyate na mūrtenāvaṣṭabdhe /
tathā'kāśamabhilakṣyāṅkurādi jāyate na pratilomam /
ata ākāśamupāḥsva
७,१२.२
sa ya ākāśaṃ brahmetyupāste /
ākāśavato vai sa lokān prakāśavato'saṃbādhānurugāyavato'bhisidhyati /
yāvadākāśasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṃ brahmetyupāste /
asti bhagava ākāśādbhūya iti /
ākāśadvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,१२.२ phalaṃ śṛṇvākāśavato vai vistārayuktānsa vidvāṃllokānprakāśavataḥ /
prakāśākāśayornityasaṃbandhātprakāśavataśca lokānasaṃbādhānsaṃbādhanaṃ saṃbādhaḥ saṃbādho'nyonyapīḍā tadrahitānasaṃbādhānurugāyavato vistīrṇagatīnvistīrṇapracārāṃllokānabhisidhyati /
yāvadākāśasyetyādyuktārtham
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१३.१२
smaro vāvākāśādbhūyaḥ /
tasmādyadyapi bahava āsīranna smaranto naiva te kaṃcana śṛṇuyurna manvīranna vijānīran /
yadā vāva te smareyuratha śṛṇuyuratha manvīrannatha vijānīran /
smareṇa vai putrān vijānāti smareṇa paśūn /
smaramupāssveti
sa yaḥ smaraṃ brahmetyupāste /
yāvatsmarasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṃ brahmetyupāste /
asti bhagavaḥ smarādbhūya iti /
smarādvāva bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,१३.१२ smaro vāvā'kākāśādbhūyaḥ /
smaraṇaṃ smaro'ntaḥkaraṇadharmaḥ /
sa ākāśādbhūyāniti draṣṭavyaṃ liṅgavyatyayena smartuḥ smaraṇe hi satyākāśādi sarvamarthavatsmaraṇavato bhogyatvāt /
asati tu smarame sadapyasadeva /
sattvakāryābhāvāt /
nāpi sattvaṃ smṛtyabhāve śakyamākāśādīnāmavagantumityataḥ smaraṇasyā'kāśādbhṛyastvam /
dṛśyate hi loke smaraṇasya bhūyastvaṃ yasmāttasmādyadyapi samuditā bahava ekasminnāsīrannupaviśeyuste tatrā'sīnā anyonyabhāṣitamapi na smarantaścetsyurnaiva te kañcana śabdaṃ śṛṇuyustathā na manvīranmantavyaṃ cetsmareyustadā manvīransmṛtyabhāvānna manvīraṃstathā na vijānīran /
yadā vāva te smareyurmantavyaṃ vijñātavyaṃ śrotavyaṃ cātha śṛṇuyuratha manvīrannatha vijānīran /
tathā smareṇa vai mama putrā eta iti putrānvijānāti smareṇa paśūn /
ato bhūyastvātsmaramupāḥsveti /
uktārthamanyat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१४.१
āśā vāva smarādbhūyasī /
āśeddho vai smaro mantrānadhīte karmāṇi kurute putrāṃśca paśūṃścecchata imaṃ ca lokaṃ amuṃ cecchate /
āśāmupāssveti
bhāṣya ७,१४.१ āśā vāva smarādbhūyasī /
āśāprāptavastvākāṅkṣā'śā tṛṣṇā kāma iti yāmāhuḥ paryāyaiḥ sā ca smarādbhūyasī /
katham /
āśayā /
hyantaḥkaraṇasthayā smarati smartavyam /
āśāviṣayarūpaṃ smarannasau smaro bhavatyata āśeddha āśayābhivardhitaḥ smarabhūtaḥ smarannṛgādīnmantrānadhīte'dhītya ca tadarthaṃ brāhmaṇebhyo vidhīṃśca śrutvā karmāṇi kurute tatphalāśayaiva putrāṃśca karmaphalabhūtānicchate'bhivāñchatyāśayaiva tatsādhanānyanutiṣṭhati /
imaṃ ca lokamāśeddha eva smaraṃllokasaṃgrahahetubhiricchate /
amuṃ ca lokamāśeddhaḥ smaraṃstatsādhanānuṣṭhānenecchate'ta āśāraśānāvabaddhaṃ smarākāśādināmaparyantaṃ jagaccakrībhūtaṃ pratiprāṇi /
atra āśa āyāḥ smarādapi bhūyastvamityata āśāmupāḥsva
७,१४.२
sa ya āśāṃ brahmetyupāste /
āśayāsya sarve kāmāḥ samṛdhyanti /
amoghā hāsyāśiṣo bhavanti /
yāvadāśāyā gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṃ brahmetyupāste /
asti bhagava āśāyā bhūya iti /
āśāyā bhūyo'stīti /
tanme bhagavān bravītviti
bhāṣya ७,१४.२ yastvāśāṃ brahmetyupāste śṛṇu tasya phalam /
āśayā sadopāsitayāsyopāsakasya sarve kāmāḥ samṛdhyanti samṛddhiṃ gacchanti /
amoghā hāsyā'śiṣaḥ prārthanāḥ sarvā bhavanti yatprārthitaṃ sarvaṃ tadavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ /
yāvadāśāyā gatamityādi pūrvavat
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya caturdaśa khaṇḍaḥ
७,१५.१
prāṇo vāva āśāyā bhūyān /
yathā vā arā nābhau samarpitā evamasmin prāṇe sarvaṃ samarpitam /
prāṇaḥ prāṇena yāti /
prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti /
prāṇāya dadāti /
prāṇo ha pitā /
prāṇo mātā /
prāṇo bhrātā /
prāṇaḥ svasā /
prāṇa ācāryaḥ /
prāṇo brāhmaṇaḥ
bhāṣya ७,१५.१ nāmopakramamāśāntaṃ kāryakāraṇatvena nimittanaimittikatvena cottarottarabhūyastayāvasthitaṃ smṛtinimittasadbhāvamāśāraśanāpāśairvipāśitaṃ sarvaṃ sarvato bisamiva tantubhiryasminprāṇe samarpitam /
yena ca sarvato vyāpināntarbahirgatena sūtre maṇigaṇā iva sūtreṇa grathitaṃ vidhṛtaṃ ca /
sa eṣa prāṇo vā āśāyā bhūyān /
kathamasya bhūyastvamityāha dṛṣṭāntena samarthayaṃstadbhūyastvam /
yathā vai loke rathacakrasyārā rathanābhau samarpitāḥ saṃprotāḥ saṃpraveśitā ityetat /
evamasmiṃlliṅgasaṃghātarūpe prāṇe prajñātmani dehike mukhye yasminparā devatā nāmarūpavyākaraṇāyā'darśādau pratibimbivajjīvenā'tmanānupratiṣṭā /
yaśca mahārājasyeva sarvādhikārīśvarasya /
"kasminnannvahamutkrānta utkrānto baviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti sa prāṇamasṛjata"iti śruteḥ yastu cchāyevānugata īśvaram /
"tadyathā rathasyāreṣu nemirarpito nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ /
" "sa eṣa prāṇa eva prajñātmā"iti kauṣītakinām /
ata evamasminprāṇe sarvaṃ yathoktaṃ samarpitam /
ataḥ sa eṣa prāṇo'paratantraḥ prāṇena svaśaktyaiva yāti nānyakṛtaṃ gamanādikriyāsvasya sāmarthyamityarthaḥ /
sarvaṃ kriyākārakaphalabhedajātaṃ prāṇa eva na prāṇādbahirbhūtamastīti prakaraṇārthaḥ /
prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti yaddadāti tatsvītmabhūtameva /
yasmai dadāti tadapi prāṇāyaiva /
ataḥ pitrādyākhyo'pi prāṇa eva
७,१५.२
sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vācāryaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kiṃcidbhṛśamiva pratyāha /
dhiktvāstvityevainamāhuḥ /
pitṛhā vai tvamasi mātṛhā vai tvamasi bhrātṛhā vai tvamasi svasṛhā vai tvamasyācāryahā vai tvamasi brāhmaṇahā vai tvamasīti
bhāṣya ७,१५.२ kathaṃ pitrādiśabdānāṃ prasiddhārthotsargeṇa prāṇaviṣayatvamiti /
ucyate sati prāṇe pitrādiṣu pitrādiśabdaprayogāttadutkrāntau ca prayogābhāvāt /
kathaṃ tadityāha /
sa yaḥ kaścitpitrādīnāmanyatamaṃ yadi taṃ bhṛśamiva tadananurūpamiva kiñcidvacanaṃ tvaṅkārādiyuktaṃ pratyāha tadainaṃ pārśvasthā āhurvivekino dhiktvāstu dhigastu tvāmityevam /
pitṛhā vai tvaṃ piturhantetyādi
७,१५.३
atha yadyapyenānutkrāntaprāṇāñchūlena samāsaṃ vyatiṣaṃdahet /
naivainaṃ brūyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāhmaṇahāsīti
bhāṣya ७,१५.३ athainānevotkrāntaprāṇāṃstyaktadehānatha yadyapi śūlena samāsaṃ samasya vyatidahedvyatyasya saṃdahedevamapyatikrūraṃ karma samāsavyatyāsādiprakāreṇa dahanalakṣaṇaṃ taddehasaṃbaddhameva kurvāṇaṃ naivainaṃ brūyuḥ pitṛhetyādi /
tasmādanvayavyatirekābhyāmavagamyata etatpitrādyākhyo'pi prāṇa eveti
७,१५.४
prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati /
sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannativādī bhavati /
taṃ cedbrūyurativādyasīti /
ativādyasmīti brūyāt /
nāpahnuvīta
bhāṣya ७,१५.४ tasmātprāṇo hyevaitāni pitrādīni sarvāṇi bhavati calāni sthirāṇi ca /
sa vā eṣa prāṇavidevaṃ yathoktaprakāreṇa paśyanphalato'nubhavannevaṃ manvāna upapattibhiścintayannevaṃ vijānannupapattibhiḥ saṃyojyaivameveti niścayaṃ kurvannityarthaḥ /
mananavijñānābhyāṃ hi saṃbhūtaḥ śāsrārtho niścito dṛṣṭo bhavet /
ata evaṃ paśyannativādī bhavati nāmādyāśāntamatītya vadanaśīlo bhavatītyarthaḥ /
taṃ cedbrūyustaṃ yadyevamativādinaṃ sarvadā sarvaiḥ śabdairnāmādyāśāntamatītya vartamānaṃ prāṇamevaṃ vadantamevaṃ paśyantamativadanaśīlamativādinaṃ brahmādistambaparyantasya hi jagataḥ prāṇa ātmāhamiti bruvāṇaṃ yadi brūyurativādyasīti /
bāḍhamativādyasmīti brūyānnāpahnuvīta /
kasmāddhyasāvapahnuvīta /
yatprāṇaṃ sarveśvaramayamahamasmītyātmatvenopagataḥ
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
७.१६.१
eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati so'haṃ bhagavaḥ satyenāti vadānīti satyaṃ tveva vijijñāsitavyamiti satyaṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,१६.१ sa eṣa nāradaḥ sarvātiśayaṃ prāṇaṃ svamātmānaṃ sarvātmānaṃ śrutvā nātaḥ paramastītyupararāma /
na pūrvavatkimasti bhagavaḥ prāṇādbhūya iti papraccha /
yatastamevaṃ vikārānṛtabrahmavijñānena parituṣṭamakṛtārthaṃ paramārthasatyātivādinamātmānaṃ manyamānaṃ yogyaṃ śiṣyaṃ mithyāgrahaviśeṣādvipracyāvayannāha bhagavānsanatkumāraḥ /
eṣa tu vā ativadati yamahaṃ vakṣyāmi na prāṇavidativādī paramārthataḥ /
nāmādyapekṣaṃ tu tasyātivāditvam /
yastu bhūmākhyaṃ sarvātikrāntaṃ tattvaṃ paramārthasatyaṃ veda so'tivādītyata āhaeṣa tu vā ativadati yaḥ sateyana paramārthasatyavijñānavattayātivadati /
so'haṃ tvāṃ prapanno bhagavansatyenātivadāni tathāmāṃ niyunaktu bhagavānyathāhaṃ satyenātivadānītyabhiprāyaḥ /
yadyevaṃ satyenātivaditumicchasi satyameva tu tāvadvijijñāsitavyamityukta āha nāradaḥ /
tathāstu tarhi satya bhagavo vijijñāse viśeṣeṇa jñātumiccheyaṃ tvatto'hamiti
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१७.१
yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati /
nāvijānan satyaṃ vadati /
vijānanneva satyaṃ vadati /
vijñānaṃ tveva vijijñāsitavyamiti /
vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,१७.१ yadā vai satyaṃ paramārthato vijānātīdaṃ paramārthaḥ satyamiti, tato'nṛtaṃ vikārajātaṃ vācārambhaṇaṃ hitvā sarvavikārāvasthaṃ sadevaikaṃ satyamiti tadevātha vadati yadvadati /
nanu vikāro'pi satyameva /
"nāmarūpe satyaṃ tābhya mayaṃ prāṇaśchannaḥ" /
"prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam"iti śrutyantarāt /
satyamuktaṃ satyatvaṃ śrutyantare vikārasya na tu paramārthāpekṣamuktaṃ kiṃ tarhīndriyaviṣayatvāpekṣaṃ sacca tyacceti satyamityuktaṃ taddvāreṇa ca paramārthasatyasyopalabdhirvivakṣiteti /
prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyamiti coktam /
ihāpi tadiṣṭameva /
iha tu praṇaviṣayātparamārthasatyavijñānābhimānādvyutthāpya nāradaṃ yatsadeva satyaṃ paramārthato bhūmākhyaṃ tadvijñāpayiṣyāmītyeṣa viśeṣato vivakṣitor'thaḥ /
nāvijānansatyaṃ vadati yastvavijānanvadati so'gnyādiśabdenāgnyadīnparamārthasadrūpānmanyamāno vadati na tu te rūpatrayavyatirekeṇa paramārthaḥ santi /
tathā tānyapi rūpāṇi sadapekṣayā naiva santītyato nāvijānansatyaṃ vadati /
vijānanneva satyaṃ vadati /
na ca tatsatyavijñānamavijijñāsitamaprārthitaṃ jñāyata ityāhavijñānaṃ tveva vijijñāsitavyamiti /
yadyevaṃ vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti /
evaṃ satyādīnāṃ cottarottarāṇāṃ karotyantānāṃ pūrvapūrvahetutvaṃ vyākhyeyam
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१८.१
yadā vai manute'tha vijānāti /
nāmatvā vijānāti /
matvaiva vijānāti /
matistveva vijijñāsitavyeti /
matiṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,१८.१ yadā vai manuta iti /
matirmananaṃ tarko mantavyaviṣaya ādaraḥ
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasyāṣṭadaśaḥ khaṇḍaḥ
७,१९.१
yadā vai śraddadhātyatha manute /
nāśraddadhanmanute /
śraddadhadeva manute /
śraddhā tveva vijijñāsitavyeti /
śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,१९.१ āstikyabuddhiḥ śraddhā
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasyaikonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२०.१
yadā vai nistiṣṭhatyatha śraddadhāti /
nānistiṣṭhañchraddadhāti /
nistiṣṭhanneva śraddadhāti /
niṣṭhā tveva vijijñāsitavyeti /
niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,२०.१ niṣṭhā guruśuśrūṣādistatparatvaṃ brahmavijñānāya
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya viṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२१.१
yadā vai karotyatha nistiṣṭhati /
nākṛtvā nistiṣṭhati /
kṛtvaiva nistiṣṭhati /
kṛtistveva vijijñāsitavyeti /
kṛtiṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,२१.१ yadā vai karoti /
kṛtirindriyasaṃyamaścittaikāgratākaraṇaṃ ca /
satyāṃ hi tasyāṃ niṣṭhādīni yathoktāni bhavanti vijñānāvasānāni
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasyaikaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२२.१
yadā vai sukhaṃ labhate'tha karoti /
nāsukhaṃ labdhvā karoti /
sukhameva labdhvā karoti /
sukhaṃ tveva vijijñāsitavyamiti /
sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,२२.१ sāpi kṛtiryadā sukhaṃ labhate sukhaṃ niratiśayaṃ vakṣyamāṇaṃ labdhavyaṃ mayeti manyate tadā bhavatītyarthaḥ /
yathā dṛṣṭaphalasukhā kṛtistathehāpi nāsukhaṃ labdhvā karoti /
bhaviṣyadapi phalaṃ labdhvetyucyate /
taduddiśya pravṛttyupapatteḥ /
athedānīṃ kṛtyādiṣūttarottareṣu satsu satyaṃ svayameva pratibhāsata iti na tadvijñānāya pṛthagyatnaḥ kārya iti prāptaṃ tata idamucyate /
sukhaṃ tveva vijijñāsitavyamityādi /
sukhaṃ bhagavo vijijñāsa ityabhimukhībhūtāyā'ha
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२३.१
yo vai bhūmā tatsukham /
nālpe sukhamasti /
bhūmaiva sukham /
bhūmā tveva vijijñāsitavya iti /
bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti
bhāṣya ७,२३.१ yo vai bhūmā mahanniratiśayaṃ bahviti paryāyāstatsukham /
tator'vāksātiśayatvādalpam /
atastasminnalpe sukhaṃ nāsti /
alpasyādhikatṛṣṇāhetutvāt /
tṛṣṇā ca duḥkhabījam /
na hi duḥkhabījaṃ sukhaṃ dṛṣṭaṃ jvarādi loke /
tasmādyuktaṃ nālpe sukhamastīti /
ato bhūmaiva sukham /
tṛṣṇādiduḥkhabījatvāsaṃbhavādbhūmnaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२४.१
yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā /
atha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpam /
yo vai bhūmā tadamṛtam /
atha yadalpaṃ tanmartyam /
sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
sve mahimni yadi vā na mahimnīti
bhāṣya ७,२४.१ kiṃlakṣaṇo'sau bhūmetyāhayatra yasminbhūmni tattve nānyaddraṣṭavyamanyena karaṇena draṣṭānyo vibhakto dṛśyātpaśyati /
tathā nānyacchṛṇoti /
nāmarūpayorevāntarbhāvādviṣayabhedasya tadgrāhakayoreveha darśanaśravaṇayorgrahaṇamanyeṣāṃ copalakṣaṇārthatvena /
mananaṃ cātroktaṃ draṣṭavyaṃ nānyanmanuta iti /
prāyaśo mananapūrvakatvādvijñānasya /
tathā nānyadvijānāti /
evaṃlakṣaṇo yaḥ sa bhūmā /
kimatra prasidrānyadarśanābhāvo bhūmnyucyate nānyatpaśyatītyādinā, athānyanna paśyatyātmānaṃ paśyatītyetat /
kiñcātaḥ /
yadyanyadarśanādyabhāvamātramityucyate tadā dvaitasaṃvyavahāravilakṣaṇo bhūmetyuktaṃ bhavati /
athānyadraśanaviśeṣapratiṣedhenā'tmānaṃ paśyatītyucyate tadaikasminneva kriyākārakaphalabhedo'bhyupagato bhavet /
yadyevaṃ ko doṣaḥ syāt /
nanvayameva doṣaḥ saṃsārānivṛttiḥ /
kriyākārakaphalabhedo hi saṃsāra iti /
ātmaikatva eva kriyākārakaphalabhedaḥ saṃsāravilakṣaṇa iti cet /
na /
ātmano nirviśeṣaikatvābhyupagame darśanādikriyākārakaphalabhedābhyupagamasya śabdamātratvāt /
anyadarśanādyabhāvoktipakṣe'pi yatretyanyanna paśyatīti ca viśeṣaṇe anarthake syātāmiti cet /
dṛśyate hi loke yatra śūnye gṛhe'nyanna paśyatītyukte stambhādīnātmānaṃ ca na na paśyatīti gamyate /
evamihāpīti cet /
na /
tattvamasītyekatvopadeśādadhikaraṇādhikartavyabhedānupapatteḥ /
tathā sadekamevādvitīyaṃ satyamiti ṣaṣṭhe nirdhāritatvāt /
"adṛśye'nātmye" "na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya" "vijñātāramare kena vijānīyāt"ityādiśrutibhyaḥ svātmani darśanādyanupapattiḥ /
yatreti viśeṣaṇamanarthakaṃ prāptamiti cet /
na /
avidyākṛtabhedāpekṣatvāt /
yathā satyekatvādvitīyatvabuddhiṃ prakṛtāmapekṣya sadekamevādvitīyamiti saṃkhyādyanarhamapyucyate /
evaṃ bhūmnyekasminneva yatreti viśeṣaṇam /
avidyāvasthāyāmanyadarśanānuvādena ca bhūmnastadabhāvatvalakṣaṇasya vivakṣitatvānnānyatpaśyatīti viśeṣaṇam /
tasmātsaṃsāravyavahāro bhūmni nāstīti samudāyārthaḥ /
atha yatrāvidyāviṣaye'nyo'nyenānyatpaśyatīti tadalpamavidyākālabhāvītyarthaḥ /
yathā svapnadṛśyaṃ vastu prākprabodhāttatkālabhāvīti tadvat /
tata eva tanmartyaṃ vināśi svapnavastuvadeva tadviparoto bhūmā yastadamṛtam /
tacchabdo'mṛtatvaparaḥ /
sa tarhyevaṃlakṣaṇo bhūmā he bhagavankasminpratiṣṭhita ityuktavantaṃ nāradaṃ pratyāha sanatkimāraḥ /
sve mahimnīti sva ātmīye mahimni māhātmye vibhūtau pratiṣṭhito bhūmā /
yadi pratiṣṭhāmicchasi kvacidyadi vā paramārthameva pṛcchasi na mahimnyapi pratiṣṭhita iti brūmaḥ /
apratiṣṭhito'nāśrito bhūmā kvacidapītyarthaḥ
७,२४.२
go'śvamiha mahimetyācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇyāyatanānīti /
nāhamevaṃ bravīmi /
bravīmīti hovāca /
anyo hyanyasmin pratiṣṭhita iti
bhāṣya ७,२४.२ yadi svamahimni pratiṣṭhito bhūmā kathaṃ tarhyapratiṣṭha ucyate /
śṛṇu /
go'śvādīha mahimetyācakṣate /
gāvaścāśvāśca go'śvaṃ dvandvaikavadbhāvaḥ /
sarvatra gavāśvādi mahimeti prasiddhaṃ tadāśritastatpratiṣṭhaścaitro bhavati, yathā nāhamevaṃ svato'nyaṃ mahimānamāśrito bhūmā caitravaditi bravīmyatra hetutvenānyo hyanyasminpratiṣṭhita iti vyavahitena sambandhaḥ /
kintvevaṃ bravīmīti hovācasa evetyādi
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२५.१
sa evādhastātsa upariṣṭātsa paścātsa purastātsa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ /
sa evedaṃ sarvamiti /
athāto'haṃkārādeśa eva /
ahamevādhastādahamupariṣṭādahaṃ paścādahaṃ purastādahaṃ dakṣiṇato'hamuttarato'hamevedaṃ sarvamiti
bhāṣya ७,२५.१ kasmātpunaḥ kvacinna pratiṣṭhita ityucyate /
yasmātsa eva bhūmādhastānna tadvyatirekeṇānyadvidyate yasminpratiṣṭhitaḥ syāt /
tathopariṣṭādityādi samānam /
sati bhūmno'nyasminbhūmā hi pratiṣṭhitaḥ syānna tu tadasti /
sa eva tu sarvam /
atastasmādasau na kvacitpratiṣṭhitaḥ /
yatra nānyatpaśyatītyadhikaraṇādhikartavyatānirdeśātsa evādhastāditi ca parokṣanirdeśāddraṣṭarjīvādanyobhūmā syādityāśaṅkā kasyacinmā bhūdityathāto'nantaramahaṅkārādeśo'haṅkāreṇā'diśyata ityahaṅkārādeśaḥ /
draṣṭurananyatvadarśanārthaṃ bhūmaiva nirdiśyate'haṅkā
reṇāhamevādhastādityādinā
७,२५.२
athāta ātmādeśa eva /
ātmaivādhastādātmopariṣṭādātmā paścādātmā purastādātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvamiti /
sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍbhavati /
tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati /
atha ye'nyathāto viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti /
teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati
bhāṣya ७,२५.२ ahaṅkāreṇa dehādisaṃghāto'pyādiśyate'vivekibhirityatastadāśaṅkā mā bhūdityathānantaramātmādeśa ātmanaiva kevalena satsvarūpeṇa śuddhenā'diśyate /
ātmaiva sarvataḥ sarvamityevamekamajaṃ sarvato vyomavatpūrṇamanyaśūnyaṃ paśyansa vā eṣa vidvānmananavijñānābhyāmātmaratirātmanyeva ratī ramaṇaṃ yasya so'yamātmaratiḥ /
tathā'tmakrīḍaḥ /
dehamātrasādhanā ratirbāhyasādhanā krīḍā /
loke srībhiḥ sakhibhiśca krīḍatīti darśanātna tathā viduṣaḥ kiṃ tarhyātmavijñānanimittamevobhayaṃ bhavatītyarthaḥ /
mithunaṃ dvaṃndvajanitaṃ sukhaṃ tadapi dvandvanirapekṣaṃ yasya viduṣaḥ /
tathā'tmānandaḥ śabdādinimitta ānando'viduṣāṃ na tathāsya viduṣaḥ kiṃ tarhyātmanimittameva sarvaṃ sarvadā sarvaprakāreṇa ca dehajīvitabhogādinimittabāhyavastunirapekṣa ityarthaḥ /
sa evaṃlakṣaṇo vidvāñjīvanneva svārājye'bhiṣiktaḥ patite'pi dehe svarāḍeva bhavati /
yata evaṃ bhavati tata eva tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati /
prāṇādiṣu pūrvabhūmiṣu tatrāsyeti tāvanmātraparicchinnakāmacāratvamuktamanrājatvaṃ cārthaprāptaṃ sātiśayatvādyathāprāptasvārājyakāmacāratvānuvādena tatannivṛttirihocyate sa svarāḍityādinā /
atha punarye'nyathāta uktadarśanādanyathā vaiparītyena yathoktameva vā samyaṅna viduste'nyarājāno bhavanti anyaḥ paro rājā svāmī yeṣāṃ te'nyarājānaste /
kiñca kṣayyo loko yeṣāṃ te kṣayylokāḥ /
bhedadarśanasyālpaviṣayatvādalpaṃ ca tanmartyamityavocāma /
tasmādye dvaitadarśinaste kṣayyalokāḥ svadarśanānurūpyeṇaiva bhavantyata eva teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya pañcaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
७,२६.१
tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatasteja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāvātmato'nnamātmato balamātmato vijñānamātmato dhyānamātmataścittamātmataḥ saṃkalpa ātmato mana ātmato vāgātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇyātmata evedaṃ sarvamiti
bhāṣya ७,२६.१ tasya ha vā etasyetyādi svārājyaṃ prāptasya prakṛtasya viduṣa ityarthaḥ /
prāksadātmavijñānātsvātmano'nyasmātsataḥ prāṇādernāmāntasyotpattipralayāvabhūtāṃ sadātmāvijñāne tu satīdānīṃ svātmata eva saṃvṛttau tathā sarvo'pyanyo vyavahāra ātmata eva viduṣaḥ
७,२६.२
tadeṣa ślokaḥ /
na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām /
sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ /
iti /
sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā /
saptadhā navadhā caiva punaścaikādaśa smṛtaḥ /
śataṃ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ /
āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ /
sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ /
smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ /
tasmai mṛditakaṣāyāya tamasaspāraṃ darśayati bhagavān sanatkumāraḥ /
taṃ skanda ityācakṣate
bhāṣya ७,२६.२ kiñca tadetasminnartha eṣa śloko mantro'pi bhavati /
na paśyaḥ paśyatīti paśyo yathoktadarśī vidvānityarthaḥ /
mṛtyuṃ maraṇaṃ rogaṃ jvarādi duḥkhatāṃ duḥkhabhāvaṃ cāpi na paśyati /
sarvaṃ ha sarvameva sa paśyaḥ paśyatyātmānameva sarvaṃ tataḥ sarvamāpnoti sarvaśaḥ sarvaprakārairiti /
kiñca sa vidvānprāksṛṣṭiprabhedādekadhaiva bhavatyekadhaiva ca saṃsridhādibhedairanantabhedaprakāro bhavati sṛṣṭikāle /
punaḥ saṃhārakāle mūlameva svaṃ pāramārthakamekadhābhāvaṃ pratipadyate svatantra eveti vidyāṃ phalena prarocayanstauti /
athedānīṃ yathoktāyā vidyāyāḥ samyagavabhāsakāraṇaṃ mukhāvabhāsakāraṇasyevā'darśasya viśuddhikāraṇaṃ sādhanamupadiśyateāhāraśuddhau /
āhriyata ityāhāraḥ śabdādiviṣayavijñānaṃ bhokturbhogāyā'hriyate viśuddhikāraṇaṃ sādhanamupadiśyateāhāraśuddhau /
āhriyata ityāharaḥ śabdādiviṣayavijñānaṃ bhokturbhogāyā'hriyate tasya viṣayopalabdhilakṣaṇasya vijñānasya śuddhirāhāraśuddhī rāgadveṣamohadoṣairasaṃsṛṣṭaṃ viṣayavijñānamityarthaḥ /
tasyāmāhārāśuddhau satyāṃ tadvato'ntaḥkaraṇasya sattvasya śuddhirnairmalyaṃ bhavati /
sattvaśuddhau ca satyāṃ yathāvagate bhūmātmani dhruvāvicchinnā smṛtiravismaramaṃ bhavati /
tasyāṃ ca labdhāyāṃ smṛtilambhe sati sarveṣāmavidyākṛtānarthapāśarūpāṇāmanekajanmāntarānubhavabhāvanākaṭhinīkṛtānāṃ hṛdayākṣayāṇāṃ granthīnāṃ vipramokṣo viśeṣeṇa pramokṣaṇaṃ vināśo bhavatīti /
yata etaduttarottaraṃ yathoktamāhāraśuddhimūlaṃ tasmātsā kāryetyarthaḥ /
sarvaṃ śāsrārthamaśeṣata uktvā'khyāyikāmupasaṃharati śrutiḥtasmai mṛditakaṣāyāya vārkṣādiriva kaṣāyo rāgadveṣādidoṣaḥ sattvasya rañjanārūpatvātsa jñānavairāgyābhyāsarūpakṣāreṇa kṣālito mṛdito vināśito yasya nāradasya tasmai yogyāya mṛditakaṣāyāya tamaso'vidyālakṣaṇātpāraṃ paramārthatattvaṃ darśayati darśitavānityarthaḥ /
ko'sau, bhagavān"utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim /
vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti //
" evandharmā sanatkumāraḥ /
tameva sanatkumāraṃ devaṃ skanda ityācakṣate kathayanti tadvidaḥ /
dvirvacanamadhyāyaparisamāptyartham
//
iti cchāndogyopaniṣadi saptamādhyāyasya ṣaḍviṃśaḥ khaṇḍaḥ
iti cchāndogyopaniṣadbrahmaṇe saptamodhyāyaḥ samāptaḥ
aṣṭamo'dhyāyaḥ
८,१.१
atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāsaḥ /
tasmin yadantastadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyamiti
bhāṣya ८,१.१
yadyapi digdeśakālādibhedaśūnyaṃ brahma sadekamevādvitīyamātmaivedaṃ sarvamiti ṣaṣṭhasaptamayoradhigataṃ tathāpīha mandabuddhīnāṃ digdeśādibhedavadvastvityevaṃ bhāvitā buddhirna śakyate sahasā paramārthaviṣayā kartumityanadhigamya ca brahma na puruṣārthasiddhiriti tadadhigamāya hṛdayapuṇḍarīkadeśa upadeṣṭavyaḥ /
yadyapi satsamyakpratyayaikaviṣayā kartumityānadhigamya ca brahma na puruṣārthasiddhiriti tadadhigamāya hṛdayapuṇḍarīkadeśa upadeṣṭavyaḥ /
yadyapi satsamyakpratyayaikaviṣayaṃ nirguṇaṃ cā'tmatattvaṃ tathāpi mandabuddhīnāṃ guṇavattvasyeṣṭatvātsatyakāmādiguṇavattvaṃ ca vaktavyam /
tathā yadyapi brahmavidāṃ stryādiviṣayebhyaḥ svayamevoparamo bhavati tathāpyanekajanmaviṣayasevābhyāsajanitā viṣayaviṣayā tṛṣṇā na sahasā nivartayituṃ śakyata iti brahmacaryādisādhanaviśeṣo vidhātavyaḥ /
tathā yadyapyātmaikatvavidāṃ gantṛgamanagantavyābhāvādavidyāviśeṣasthitinimittakṣaye gagana iva vidyududbhūta iva vāyurdagdhendhana ivāgniḥ svātmanyeva nivṛttistathāpi gantṛgamanādivāsitabuddhīnāṃ hṛdayadeśaguṇaviśiṣṭabrahmopāsakānāṃ mūrdhanyayā nāḍyā gatirvaktavyetyaṣṭamaḥ prapāṭhaka ārabhyate /
digdeśaguṇagatiphalabhedaśūnyaṃ hi paramārthasadadvayaṃ brahmamandabuddhīnāmasadiva pratibhāti /
sanmārgasthāstāvadbhavantu tataḥ śanaiḥ paramārthasadapi grāhayiṣyāmīti manyate śrutiḥ /
athānantaraṃ yadidaṃ vakṣyamāṇaṃ daharamalpaṃ puṇḍarīkaṃ puṇḍarīkasadṛśaṃ veśmeva veśma dvārapālādimattvāt /
asminbrahmapure brahmaṇaḥ parasya puraṃ rājño'nekaprakṛtimadyathāpuraṃ tathedamanekendriyamanobuddhibhiḥ svāmyarthakāribhiryuktamiti brahmapuram /
pure ca veśma rājño yathā tathā tasminbrahmapure śarīre daharaṃ veśma brahmaṇa upalabdhyadhiṣṭhānamityarthaḥ /
yathā viṣṇoḥ śālagrāmaḥ /
asminhi svavikāraśiṅge dehe nāmarūpavyākaraṇāya praviṣṭaṃ sadākhyaṃ braṅma jīvenā'tmanetyuktam /
tasmādasminhṛdayapuṇḍarīke veśmanyupasaṃhṛtakaraṇairbāhyaviṣayaviraktairviśeṣato brahmacaryasatyasādhanābhyāṃ yuktervakṣyamāṇaguṇavaddhyāyamānairbrahmopalabhyata iti prakaraṇārthaḥ /
daharo'lpataro'smindahare veśmani veśmano'lpatvāttadantarvartino'lpataratvaṃ veśmanaḥ /
antarākāśa ākāśākhyaṃ brahma /
ākāśo vai nāmeti hi vakṣyati /
ākāśa ivāśarīratvātsūkṣmatvasarvagatatvasāmānyācca /
tasminnākāśākhye yadantarmadhye tadanveṣṭavyam /
tadvāva tadeva ca viśeṣeṇa jijñāsitavyaṃ gurvāśrayaśravaṇādyupāyairanviṣya ca sākṣātkaraṇīyamityarthaḥ
८,१.२
taṃ cedbrūyuryadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ kiṃ tadatra vidyate yadanveṣṭavyaṃ yadvāva vijijñāsitavyamiti /
sa brūyāt
bhāṣya ८,१.२ taṃ cedevamuktavantamācāryaṃ yadi brūyurantevāsinaścodayeyuḥ, kathaṃ, yadidamasminbrahmapure paricchinne'ntardaharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma tato'pyantaralpatara evā'kāśaḥ /
puṇḍarīka eva veśmani tāvatkiṃ syāt /
kiṃ tato'lpatare khe yadbhavedityāhuḥ /
daharo'sminnantarākāśaḥ kiṃ tadatra vidyate na kiñcana vidyata ityabhiprāyaḥ /
yadi nāma badaramātraṃ kimapi vidyate kiṃ tasyānveṣaṇena vijijñāsanena vā phalaṃ vijijñāsituḥ syāt /
ato yatttrānveṣṭavyaṃ vijijñāsitavyaṃ vā na tena prayojanamityuktavataḥ sa ācāryo brūyāditi śrutervacanam
८,१.३
yāvān vā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ /
ubhe'smin dyāvāpṛthivī antareva samāhite /
ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇi /
yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasmin samāhitamiti
bhāṣya ८,१.३ śṛṇuta /
tatra yadbrūtha puṇḍarīkāntaḥkhasyālpatvāttatsthamalpataraṃ syāditi /
tadasat /
na hi khaṃ puṇḍarīkaveśamagataṃ puṇḍarīkādalpataraṃ matvāvocaṃ daharo'rsminnantarākāśa iti /
kiṃ tarhi puṇḍarīkamalpaṃ tadanuvidhāyi tatsthamantaḥkaraṇaṃ puṇḍarīkākāśaparicchinnaṃ tasminviśuddhe saṃhṛtakaraṇānāṃ yogināṃ svaccha ivodake pratibimbarūpamādarśa iva ca śuddhe svacchaṃ vijñānajyotiḥ svarūpāvabhāsaṃ tāvanmātraṃ brahmopalabhyata iti daharo'sminnantarākāśa ityavocāmāntaḥkaraṇopādhinimittam /
svatastu yāvānvai prasiddhaḥ parimāṇato'yamākāśo bhautikastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśo yasminnanveṣṭavyaṃ vijijñāsitavyaṃ cāvocāma /
nāpyākāśatulyaparimāṇatvamabhipretya tāvānityucyate /
kiṃ tarhi brahmaṇo'nurūpasya dṛṣṭāntāntarasyābhāvāt /
kathaṃ punarnā'kāśasamameva brahmetyavagamyate /
"yenā'vṛtaṃ khaṃ ca divaṃ mahīṃ ca" /
"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ" "etasminnu khalvakṣare gārgyākāśaḥ"ityādiśrutibhyaḥ /
kiñcobhe'smindyāvāpṛthivī brahmākāśe buddhyupādhiviśiṣṭe'ntareva samāhite samyagāhite sthite yathā vā arā nābhāvityuktaṃ hi /
tathobhāvagniśca vāyuścetyādi samānam /
yaccāsyā'tmana ātmīyatvena dehavato'sti vidyata iha loke /
tatā yaccā'tmīyatvena na vidyate /
naṣṭaṃ bhaviṣyacca nāstītyucyate /
na tvatyantamevāsat /
tasya hṛdyākāśe samādhānānupapatteḥ
८,१.४
taṃ cedbrūyurasmiṃścedaṃ brahmapure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā yadenajjarā vāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato'tiśiṣyata iti
bhāṣya ८,१.४ taṃ cedevamuktavantaṃ brūyuḥ punarantevāsinaḥ asmiṃścedyathokte cedyadi brahmapuropalakṣitāntarākāśa ityarthaḥ /
idaṃ sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ /
kathamācāryeṇānuktāḥ kāmā antevāsibhirucyante /
naiṣa doṣaḥ yaccāsyehāsti yacca nāstītyuktā eva hyācāryeṇa kāmāḥ /
api ca sarvaśabdena coktā eva kāmāḥ /
yadā yasminkāla etaccharīraṃ brahmapurākhyaṃ jarāvalīpalitādilakṣaṇā vayohānirvā'pnoti śasrādinā vā vṛkṇaṃ pradhvaṃsate visraṃsate vinaśyati kiṃ tato'nyadatiśiṣyate /
ghaṭāśritakṣīradadhisnehādivadghaṭanāśe dehanāśe'pi dehāśrayamuttarottaraṃ pūrvapūrvanāśānnaśyatītyabhiprāyaḥ /
evaṃ prāpte nāśe kiṃ tato'nyadyathoktādatiśiṣyate'vatiṣṭhate na kiñcanāvatiṣṭhata ityabhīprāyaḥ
८,१.५
sa brūyāt /
nāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyate /
etatsatyaṃ brahmapuramasmin kāmāḥ samāhitāḥ /
eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ /
yathā hyeveha prajā anvāviśanti yathānuśāsanam /
yaṃ yamantamabhikāmā bhavanti yaṃ janapadaṃ yaṃ kṣetrabhāgaṃ taṃ tamevopajīvanti
bhāṣya ८,१.५ evamantevāsibhiścoditaḥ sa ācāryo brūyāttanmatimapanayan /
katham /
asya dehasya jarayaitadyathoktamantarākāśākhyaṃ braṅma yasminsarva samāhitaṃ na jīryati dehavanna vikriyata ityarthaḥ /
na cāsya vadhena śasrādighātenaitaddhanyate yathā'kāśaṃ kimu tato'pi sūkṣmataramaśabdamasparśaṃ brahma dehendriyādidoṣairna spṛśyata ityetasminnavasare vaktavyaṃ prāptaṃ tatprakṛtavyāsaṅgo mā bhūditi nocyate /
indravirocanākhyāyikāyāmupariṣṭādvakṣyāmo yuktitaḥ /
etatsatyamavitathaṃ brahmapuraṃ brahmaiva puraṃ brahmapuraṃ śarīrākhyaṃ tu brahmapuraṃ brahmopalakṣaṇārthatvāt /
tattvanṛtameva /
"vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam"iti śruteḥ /
tadvikāre'nṛte'pi dehaśuṅge brahmopalabhyata iti brahmapuramityuktaṃ vyāvahārikam /
satyaṃ tu brahmapurametadeva brahma /
sarvavyavahārāspadatvāt /
ato'sminpuṇḍarīkopalakṣite brahmapure sarve kāmā ye bahirbhavadbhiḥ prārthyante te'sminneva svātmani samāhitāḥ /
atastatprāptyupāyamevānutiṣṭhata bāhyaviṣayatṛṣmāṃ tyajatetyabhiprāyaḥ /
eṣa ātmā bhavatāṃ svarūpam /
śṛṇuta tasya lakṣaṇam /
apahatapāpmā /
apahataḥ pāpmā dharmādharmākhyo yasya so'yamapahatapāpmā /
tathā vijaro vigatajaro vimṛtyuśca /
taduktaṃ pūrvameva na vadhenāsya hanyata iti /
kimartha punarucyate /
yadyapi dehasaṃbandhibhyāṃ jarāmṛtyubhyāṃ na saṃbadhyate'nyathāpi saṃbandhastābhyāṃ syādityāśaṅkānivṛttyartham /
viśoko vigataśokaḥ /
śoko nāmeṣṭādiviyoganimitto mānasaḥ saṃtāpaḥ /
vijighatso vigatāśanecchaḥ /
apipāso'pānecchaḥ /
nanvapahatapāpmatvena jarādayaḥ śokāntāḥ pratiṣiddhā eva bhavanti /
kāraṇapratiṣedhāt /
dharmādharmakāryā hi ta iti /
jarādipratiṣedhena vā dharmādharmayoḥ kāryābhāve vidyamānayorapyasatsamatvamiti pṛthakpratiṣedho'narthakaḥ syāt /
satyamevaṃ tathāpi dharmakāryā nandavyatirekeṇa svābhāvikānando yatheśvare vijñānamānandaṃ brahmeti śruteḥ /
tathādharmakāryajarādivyatirekeṇāpi jarādiduḥkhasvarūpaṃ svābhāvikaṃ syādityāśaṅkyeta /
ato yuktastannivṛttaye jarādīnāṃ dharmādharmābhyāṃ pṛthakpratiṣedhaḥ /
jarādigrahaṇaṃ sarvaduḥkhopalakṣaṇārtham /
pāpanimittānāṃ tu duḥkhānāmānantyātpratyekaṃ ca tatpratiṣedhasyāśakyatvātsarvaduḥkhapratiṣedhārthaṃ yuktamevāpahatapāpmatvavacanam /
satyā avitathāḥ kāmā yasya so'yaṃ satyakāmaḥ /
vitathā hi saṃsāriṇāṃ kāmāḥ /
īśvarasya tadviparītāḥ /
tathā kāmahetavaḥ saṃkalpā api satyā yasya sa satyasaṃkalpaḥ /
saṃkalpāḥ kāmāśca śuddhasattvopādhinimittā īśvarasya citraguvat /
na svato neti netītyuktatvāt /
yathoktalakṣaṇa evā'tmā vijñeyo gurubhyaḥ śāstrataścā'tmasaṃvedyatayā ca svārājyakāmaiḥ /
na cedvijñāyate ko doṣaḥ syāditi /
śṛṇutātra doṣaṃ dṛṣṭāntena /
yathā hyeveha loke prajā anvāviśantyanuvartante /
yathānuśāsanaṃ yatheha prajā anyaṃ svāminaṃ manyamānāḥ svasya svāmino yathā yathānuśāsanaṃ tathā tathānvāviśanti /
kim /
yaṃ yamantaṃ pratyantaṃ janapadaṃ kṣetrabhāgaṃ cābhikāmā arthinyo bhavantyātmabuddhyanurūpaṃ taṃ tameva ca pratyantādimupajīvantīti /
eṣa dṛṣṭānto'svātantryadeṣaṃ prati puṇyaphalopabhoge
८,१.६
tadyatheha karmajito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyajito lokaḥ kṣīyate /
tadya ihātmānamananuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati /
atha ya ihātmānamanivudya vrajantyetaṃśca satyān kāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati
bhāṣya ८,१.६ athānyo dṛṣṭāntastatkṣayaṃ prati tadyathehetyādiḥ /
tattatra yatheha loke tāsāmeva svāmyanuśāsanānuvartinīnāṃ prajānāṃ sevādijito lokaḥ parādhīnopabhogaḥ kṣīyate'ntavānbhavati /
athedānīṃ dārṣṭāntikamupasaṃharatievamevāmutrāgnihotrādipuṇyajito lokaḥ parādhīnopabhogaḥ kṣīyata evetyukto doṣa eṣāmiti viṣayaṃ darśayatitadya ityādinā /
tattatrehāsmiṃlloke jñānakarmaṇoradhikṛtā yogyāḥ santa ātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ śāstrācāryopadiṣṭamananuvidya yathopadeśamanu svasaṃvedyatāmakṛtvā vrajanti dehādasmātprayanti ya etāṃśca yathoktān satyān satyasaṃkalpakāryāṃśca svātmasthān kāmānananuvidya vrajanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro'svatantratā bhavati /
yathā rājānuśāsanānuvartinīnāṃ prajānāmityarthaḥ /
atha ye'nya iha loka ātmānaṃ śāsrācāryoradeśamanuvidya svātmasaṃvedyatāmāpādya vrajanti yathoktāṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati rājña iva sārvabhaumasyeha loke
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya prathamaḥ khaṇḍaḥ
८,२.१
sa yadi pitṛlokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti /
tena pitṛlokena saṃpanno mahīyate
bhāṣya ८,२.१ kathaṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatīti, ucyateya ātmānaṃ yatoktalakṣaṇaṃ hṛdi sākṣātkṛtavānvakṣyamāṇabrahmacaryādisādhanasaṃpannaḥ saṃstatsthāṃśca satyānkāmānsa tyaktadeho yadi pitṛlokakāmaḥ pitaro janayitārasta eva sukhahetutvena bhogyatvāllokā ucyante teṣu kāmo yasya taiḥ pitṛbhiḥ saṃbandhecchā yasya bhavati tasya saṃkalpamātrādeva pitaraḥ samuttiṣṭhintyātmasaṃbandhitāmāpadyante /
viśuddhasattvatayā satyasaṃkalpatvādīśvarasyeva tena pitṛlokena bhogena saṃpannaḥ saṃpattiriṣṭaprāptistayā samṛddho mahīyate pūjyate vardhate vā mahimānamanubhavati
८,२.२९
atha yadi mātṛlokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya mātaraḥ samuttiṣṭhanti /
tena mātṛlokena saṃpanno mahīyate
atha yadi bhrātṛlokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti /
tena bhrātṛlokena saṃpanno mahīyate
atha yadi svasṛlokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya svasāraḥ samuttiṣṭhanti /
tena svasṛlokena saṃpanno mahīyate
atha yadi sakhilokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya sakhāyaḥ samuttiṣṭhanti /
tena sakhilokena saṃpanno mahīyate
atha yadi gandhamālyalokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya gandhamālye samuttiṣṭhataḥ /
tena gandhamālyalokena saṃpanno mahīyate
atha yadyannapānalokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsyānnapāne samuttiṣṭhataḥ /
tenānnapānalokena saṃpanno mahīyate
atha yadi gītavāditalokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya gītavādite samuttiṣṭhataḥ /
tena gītavāditalokena saṃpanno mahīyate
atha yadi strīlokakāmo bhavati /
saṃkalpādevāsya striyaḥ samuttiṣṭhanti /
tena strīlokena saṃpanno mahīyate
bhāṣya ८,२.२,३,४,५,६,७,८,९ samānamanyat /
mātaro janayitryo'tītāḥ sukhahetubhūtāḥ sāmardhyāt /
na hi duḥkhahetubhūtāsu grāmasūkarādijanmanimittāsu mātṛṣu viśuddhasattvasya yogina icchā tatsaṃbandho vā yuktaḥ
८,२.१०
yaṃ yamantamabhikāmo bhavati /
yaṃ kāmaṃ kāmayate /
so'sya saṃkalpādeva samuttiṣṭhati /
tena saṃpanno mahīyate
bhāṣya ८,२.१० yaṃ yanamtaṃ pradeśamabhikāmo bhavati /
yaṃ ca kāmaṃ kāmayate yathoktavyatirekeṇāpi so'syāntaḥ prāptumiṣṭaḥ kāmaśca saṃkalpādeva samuttiṣṭhatyasya /
tenecchāvighātatayābhipretārthaprāptyā ca saṃpanno mahīyata ityuktārtham
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
८,३.१
ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāḥ /
teṣāṃ satyānāṃ satāmanṛtamapidhānam /
yo yo hyasyetaḥ praiti na tamiha darśanāya labhate
bhāṣya ८,३.१ yathoktātmadhyānasādhanānuṣṭhānaṃ prati sādhakānāmutsāhajananārthamanukrośantyāhakaṣṭamidaṃ khalu vartate yatsvātmasthāḥ śakyaprāpyā api ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāsteṣāmātmasthānāṃ svāśrayāṇāmeva satāmanṛtaṃ ba३ yaviṣayeṣu stryannabhojanācchādanādiṣu tṛṣṇā tannimittaṃ ca svecchāpracāratvaṃ mithyājñānanimittatvādanṛtamityucyate /
tannimittaṃ satyānāṃ kāmānāmaprāptirityapidhānamivāpidhānam /
kathamanṛtāpidhānanimittaṃ teṣāmalābha iti, ucyateyo yo hi yasmādasya jantoḥ putro bhrātā veṣṭa ito'smāllokātpraiti pragacchati mriyate tamiṣṭaṃ putraṃ bhrātaraṃ vā svahṛdayākāśe vidyamānamapīha punardarśanāyecchannapi na labhate
८,३.२
atha ye cāsyeha jīvā ye ca pretā yaccānyadicchanna labhate sarvaṃ tadatra gatvā vindate /
atra hyasyaite satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāḥ /
tadyathāpi hiraṇyanidhiṃ nihitamakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyuḥ /
evamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ
bhāṣya ८,३.२ atha punarye cāsya viduṣo jantorjīvā jīvantīha putrā bhrātrādayo vā ye ca pretā mṛtā iṣṭāḥ saṃbandhino yaccānyadiha loke vastrānnapānādi ratnādi vā vastvicchanna labhate tatsarvamatra hṛdayākāśākhye brahmaṇi gatvā yathoktena vidhinā vindate labhate /
atrāsminhārdākāśe hi yasmādasyaite yathoktāḥ satyāḥ kāmā vartante'natāpidhānāḥ /
kathamiva tadanyāyyamityucyatetattatra yathā hiraṇyanidhiṃ hiraṇyameva punargrahaṇāya nidhātṛbhirnidhīyata iti nidhistaṃ hiraṇyanidhiṃ nihitaṃ bhūmeradhastānnikṣiptamakṣetrajñā nidhiśāsrairnidhikṣetramajānantaste nidheruparyupari saṃcaranto'pi nidhiṃ na vindeyuḥ śakyavedanamapi /
evamevemā avidyavatyaḥ sarvā imāḥ prajā yathoktaṃ hṛdayākāśākhyaṃ brahmalokaṃ brahmaiva loko brahmalokastamaharahaḥ pratyahaṃ gacchantyo'pi suṣuptakāle na vidandanti na labhanta eṣo'haṃ brahmalokabhāvamāpanno'smyadyeti /
anṛtena hi yathoktena hi yasmātpratyūḍhā hṛtāḥ svarūpādavidyādidoṣairbahipakṛṣṭā ityarthaḥ /
ataḥ kaṣṭamidaṃ vartate jantūnāṃ yatsvāyattamapi brahma na labhyata ityabhiprāyaḥ
८,३.३
sa vā eṣa ātmā hṛdi /
tasyaitadeva niruktaṃ hṛdyayamiti tasmāddhṛdayam /
aharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti
bhāṣya ८,३.३ sa vai ya ātmāpahatapāpmeti prakṛto vaiśabdena taṃ smārayatyeṣa vivakṣita ātmā hṛdi hṛdayapuṇḍarīka ākāśaśabdenābhihitaḥ /
tasyaitasya hṛdayasyaitadeva niruktaṃ nirvacanaṃ nānyata /
hṛdyayamātmā vartata iti yasmāttasmāddhṛdayaṃ hṛdayanāmanirvacanaprasiddhyāpi svahṛdaya ātmetyavagantavyamityabhiprāyaḥ /
aharaharvai pratyahamevaṃviddhṛdyayamātmeti jānansvargaṃ lokaṃ hārdaṃ brahmaiti pratipadyate /
nanvanevaṃvidapi suṣuptakāle hārdaṃ brahma pratipadyata eva suṣuptakāle satā somya tadā saṃpanna ityuktatvāt /
bāḍhamevaṃ tathāpyasti viśeṣaḥ /
yathā jānannajānaṃśca sarvo jantuḥ sadbrahmaiva tathāpi tattvamasīti pratibodhito vidvānsadeva nānyo'smīti jānansadeva bhavati /
evameva vidvānavidvāṃścasuṣupte yadyapi satsaṃpadyate tathāpyevaṃvideva svargaṃ lokametītyucyate /
dehapāte'pi vidyāphalasyāvaśyaṃbhāvitvādityeṣa viśeṣaḥ
८,३.४
atha ya eṣa saṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpenābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
tasya ha vā etasya brahmaṇo nāma satyamiti
bhāṣya ८,३.४ suṣuptakāle svenā'manā satā saṃpannaḥ sansamyakprasīdatīti jāgratsvapnayorviṣayendriyasaṃyogajātaṃ kāluṣyaṃ jahātīti saṃprasādaśabdo yadyapi sarvajantūnāṃ sādhāraṇastathāpyevaṃvitsvargaṃ lokametīti prakṛtatvādeṣa saṃprasāda iti saṃnihitavadyatnaviśeṣātso'thedaṃ śarīraṃ hitvāsmāccharīrātsamutthāya śarīrātmabhāvanāṃ parityajyetyarthaḥ /
na tvāsanādiva samutthāyetīha yuktam /
svena rūpeṇeti viśeṣaṇāt /
na hyanyata utthāya svarūpaṃ saṃpattavyam /
svarūpameva hi tanna bhavati pratipattavyaṃ cetsyāt /
paraṃ paramātmalakṣaṇaṃ vijñaptisvabhāvaṃ jyotirupasaṃpadya svāsthyamupagamyetyetat /
svena ātmīyena rūpeṇābhiniṣpadyate prāgetasyāḥ svarūpasaṃpatteravidyayā dehamevāparaṃ rūpamātmatvenopagata iti tadapekṣayedamucyate svena rūpeṇeti /
aśarīratā hyātmanaḥ svarūpaṃ yatsvaṃ paraṃ jyotiḥsvarūpamāpadye saṃprasāda eṣa ātmeti hovāca /
sa brūyāditi yaḥ śrutyā niyukto'ntevāsibhyaḥ /
kiñcaitadamṛtamavināśi bhūmā yo vai bhūmā tadamṛtamityuktam /
ata evābhayaṃ bhūmno dvitīyābhāvādata etadbrahmeti /
tasya ha vā etasya brahmaṇo nāmābhidhānam /
kiṃ tatsatyamiti /
satyaṃ hyavitathaṃ brahma /
tatsatyaṃ sa ātmeti hyuktam /
atha kimarthamidaṃ nāma punarucyate /
tadupāsanavidhistutyartham
८.३.५ tāni ha vā etāni trīṇyakṣarāṇi satīyamiti tadyatsattdamṛtamatha yatti tanmartyamatha yadyaṃ tenobhe yacchati yadanenobhe yacchati tasmādyamaharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti
bhāṣya ८,३.५ tāni ha vā etāni brahmaṇo nāmākṣarāṇi trīṇyetāni satīyāmati sakārastakāro yamiti ca /
takāra īkāraḥ uccāraṇārtho'nubandhaḥ /
hrasvenaivākṣareṇa punaḥ pratinirdeśātteṣām /
tattatra yatsatsakārastadamṛtaṃ sadbrahmāmṛtavācakatvādamṛta eva sakārastakāranto nirdiṣṭaḥ /
atha yattitakārastanmartyam /
atha yadyamakṣaraṃ tenākṣareṇāmṛtamartyākhye pūrve ubhe'kṣare yacchati yamayati niyamayati vaśīkarotyātmana ityarthaḥ /
yadyasmādanena yamityetenobhe yacchati tasmādyām /
saṃyate iva hyetena yamā lakṣyete /
braṅmanāmākṣarasyāpīdamamṛtatvādidharmavattvaṃ mahābhāgyaṃ kimuta nāmavata ityupāsyatvāya stūyate /
brahmanāmanirvacanenaiva nāmavato vettaivaṃvit /
aharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokametītyuktārtham
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
८,४.१
atha ya ātmā sa seturdhṛtireṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya /
naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtam /
sarve pāpmāno'to nivartante /
apahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ
bhāṣya ८,४.१ atha ya ātmeti /
uktalakṣaṇo yaḥ saṃprasādastasya svarūpaṃ vakṣyamāṇairuktaiśca guṇaiḥ punaḥ stūyate brahmacaryasādhanasaṃbandhārtham /
ya eṣa yathoktalakṣaṇa ātmā sa seturiva setuḥ /
vidhṛtirvidharaṇaḥ /
anena hi sarvaṃ jagadvarṇāśramādikriyākārakaphalādibhedaniyamaiḥ karturanurūpaṃ vidadhatā vidhṛtam /
adhriyamāṇaṃ hīśvareṇedaṃ viśvaṃ vinaśyedyatastasmātsa seturvidhṛtiḥ /
kimarthaṃ sa seturityāhaeṣāṃ bhūrādīnāṃ kartṛkarmalāśrayāṇāmasaṃbhedāyāvidāraṇāyāvināśāyetyetat /
kiṃviśṣṭaścāsau seturityāhanaitaṃ setumātmānamahorātre sarvasya janimataḥ paricchedake satī naitaṃ tarataḥ /
yathānye saṃsāriṇaḥ kālenāhorātrādilakṣaṇena paricchedyā na tathāyaṃ kālaparicchedya ityabhiprāyaḥ /
"yasmādarvāksaṃvatsaro'hobhiḥ parivartata"iti śrutyantarāt /
ata evainaṃ na jarā tarati na prāpnoti /
tathā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na dṛṣkṛtaṃ sukṛtaduṣkṛte dharmādharmai /
prāptiratra taraṇaśabdenābhipretā nātikramaṇam /
kāraṇaṃ hyātmā /
na śakyaṃ hi kāraṇātikramaṇaṃ kartuṃ kāryeṇa /
ahorātrādi ca sarvaṃ sataḥ kāryam /
anyena hyanyasya prāptiratikramaṇaṃ vā kriyeta /
na tu tenaiva tasya /
na hi ghaṭena mṛtprāpyate'tikramyate vā /
yadyapi pūrvaṃ ya ātmāpahatapāpmetyādinā pāpmādipratiṣedha ukta eva tathāpīhāyaṃ viśeṣo na taratīti prāptiviṣayatvaṃ pratiṣidhyate /
tatrā viśeṣeṇa jarādyabhāvamātramuktam /
ahorātrādyā uktā anuktāścānye sarve pāpmāna ucyante'to'smādātmanaḥ setornivartante'prāpyaivetyarthaḥ /
apahatapāpmā hyeṣa brahmaiva loko brahmaloka uktaḥ
८,४.२
tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvā andhaḥ sannanandho bhavati /
viddhaḥ sannaviddho bhavati /
upatāpī sannanupatāpī bhavati /
tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvā api naktamaharevābhiniṣpadyate /
sakṛdvibhāto hyevaiṣa brahmalokaḥ
bhāṣya ८,४.२ yasmācca pāpmakārya māndhyādi śarīravataḥ syānna tvaśarīrasya tasmādvā etamātmānaṃ setuṃ tīrvā prāpyānandho bhavati dehavattve pūrvamandho'pi san /
tatā viddhaḥ sandehavattve sa dehaviyoge setuṃ tīrtvā prāpyānandho bhavati dehavattve pūrvamandho'pi san /
tathā viddhaḥ sandehavattve sa dehaviyogo setuṃ prāpyāviddho bhavati /
tathopatāpī rogādyupatāpavānsannanupatāpī bhavati /
kiñca yasmādahorātre na staḥ setau tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvā prāpya naktamapi tamorūpaṃ rātrirapi sarvamaharevābhiniṣpadyate /
vijñaptyātmajyotiḥ svarūpamaharivāhaḥ sadaikarūpaṃ viduṣaḥ saṃpadyata ityarthaḥ /
sakṛdvibhātaḥ sadā vibhātaḥ sadaikarūpaḥ svena rūpeṇaiṣa brahmalokaḥ
८,४.३
tadya evaitaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ /
teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati
bhāṣya ८,४.३ tattatraivaṃ satyetaṃ yathoktaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇa srīviṣayatṛṣṇātyāgena śāsrācāryopadeśamanuvindanti svātmasaṃvedyatāmāpādayanti ye teṣāmeva brahmacaryasādhanavatāṃ brahmavidāmeṣa brahmalokaḥ nānyeṣāṃ srīviṣayasaṃparkajātatṛṣṇānāṃ brahmavidāmapītyarthaḥ /
teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatītyuktārtham /
tasmātparamametatsādhanaṃ brahmacaryaṃ brahmavidāmityabhiprāyaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
८,५.१
atha yadyajña ityācakṣate brahmacaryameva tat /
brahmacaryeṇa hyeva yo jñātā taṃ vindate /
atha yadiṣṭamityācakṣate brahmacaryameva tat /
brahmacaryeṇa hyeveṣṭvātmānamanuvindate
bhāṣya ८,५.१ ya ātmā setutvādiguṇaiḥ stutastatprāptaye jñānasahakārisādhanāntaraṃ brahmacaryākhyaṃ vidātavyamityāha /
yajñādibhiśca tatstauti kartavyārthamatha yadyajña ityācakṣate loke paramapuruṣārthasādhanaṃ kathayanti śiṣṭāstadbrahmacaryameva /
yajñasyāpi yatphalaṃ tadbrahmacaryavāllaṃbhate'to yajño'pi brahmacaryaṃ bhavati pratipattavyam /
kathaṃ brahmacaryaṃ yajña ityāhabrahmacaryeṇaiva hi yasmādyo jñātāsa taṃ brahmalokaṃ yajñasyāpi pāramparyeṇa phalabhūtaṃ vindate labhate tato yajño'pi brahmacaryameveti /
yo jñātetyakṣarānuvṛtteryajño brahmacaryameva /
atha yadiṣṭamityācakṣate brahmacaryameva tat /
katham /
brahmacaryeṇaiva sādhanena tamīśvaramiṣṭvā pūjayitvāthavaiṣaṇāmātmaviṣayāṃ kṛtvā tamātmānamanuvindate /
eṣaṇādiṣṭamapi brahmacaryameva
८,५.२
atha yatsattrāyaṇamityācakṣate brahmacaryameva tat /
brahmacaryeṇa hyeva sata ātmanastrāṇaṃ vindate /
atha yanmaunamityācakṣate brahmacaryameva tat /
brahmacaryeṇa hyevātmānamanuvidya manute
bhāṣya ८,५.२ atha yatsattrāyaṇamityācakṣate brahmacaryameva tattathā sataḥ parasmādātmana ātmanasrāṇaṃ rakṣaṇaṃ brahmacaryasādhanena vindate /
ataḥ sattrāyaṇaśabdamapi brahmacaryameva sat /
atha yanmaunamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇaiva sādhanena yuktaḥ sannātmānaṃ śāsrācāryābhyāmanuvidya paścānmanute dhyāyati /
ato maunaśabdamapi brahmacaryameva
८,५.३
atha yadanāśakāyanamityācakṣate brahmacaryameva tat /
eṣa hyātmā na naśyati yaṃ brahmacaryeṇānuvindate /
atha yadaraṇyāyanamityācakṣate brahmacaryameva tat /
tataraśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito divi /
tadairaṃmadīyaṃ saraḥ /
tadaśvatthaḥ somasavanaḥ /
tadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayam
bhāṣya ८,५.३ atha yadanāśakāyanamityācakṣate brahmacaryameva tat /
yamātmānaṃ brahmacaryeṇānuvindate sa eṣa hyātmā brahmacaryasādhanavato na naśyati tasmādanāśakāyanamapi brahmacaryameva /
atha yadaraṇyāyanamityācakṣate brahmacaryameva tat /
araṇyaśabdayorarṇavayorbrahmacaryavato'yanādaraṇyāyanaṃ brahmacaryam /
yo jñānādyajña eṣaṇādiṣṭaṃ satasrāṇātsattrāyaṇaṃ mananānmaunamanaśanādanāśakāyanamaraṇyayorgamanādaraṇyāyanamityādibhirmahadbhiḥ puruṣārthasādhanaiḥ stutatvādbrahmacaryaṃ paramaṃ jñānasya sahakārikāraṇaṃ sādhanamityato brahmavidā yatnato rakṣaṇīyamityarthaḥ /
tattatra hi brahmaloke'raśca ha vai prasiddho ṇyaścārṇavau samudropame vā sarasī tṛtīyasyāṃ bhuvamantarikṣaṃ cāpekṣya tṛtīyā dyaustasyāṃ tṛtīyasyāmito'smāllokādārabhya gaṇyamānāyāṃ divi /
tattatraiva cairamirānnaṃ tanmaya airo maṇḍastena pūrṇamairaṃ madīyaṃ tadupayogināṃ madakaraṃ harṣotpādakaṃ saraḥ /
tatraiva cāśvattho vṛkṣaḥ somasavano nāmataḥ somo'mṛtaṃ tanniḥsravo'mṛtasrava iti vā /
tatraiva ca brahmaloke brahmacaryasādhanarahitairbrahmacaryasādhanavadbhyo'nyairna jīyata ityaparājitā nāma pūḥ purī brahmaṇo hiraṇyagarbhasya /
brahmaṇā ca prabhuṇā viśeṣeṇa mitaṃ nirmitaṃ tacca hiraṇmayaṃ sauvarṇaṃ prabhuvimitaṃ maṇḍapamiti vākyaśeṣaḥ
८,५.४
tadya evaitāvaraṃ ca ṇyaṃ cārṇavau brahmaloke brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ /
teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati
bhāṣya ८,५.४ tattatra hi brahmaloka etāvarṇavau yāvaraṇyākhyāvuktau brahmacaryeṇa sādhanenānuvindanti ye teṣāmevaiṣa yo vyākhyāto brahmalokasteṣāṃ ca brahmacaryasādhavanatāṃ brahmavidāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati /
nānyeṣāmabrahmacaryaparāṇāṃ bāhyaviṣayāsaktabuddhīnāṃ kadācidapītyarthaḥ /
nanvatra tvamindrastvaṃ yamastvaṃ varuṇa ityādibhiryathā kaścitstūyate mahārha evamiṣṭādibhiḥ śabdairna stryādiviṣayatṛṣṇānivṛttimātraṃ stutyarhaṃ kiṃ tarhi jñānasya mokṣasādhanatvāttadeveṣṭādibhiḥ stūyata iti kecit /
na /
stryādibāhyaviṣayatṛṣṇāpahṛtacittānāṃ pratyagātmavivekavijñānānupapatteḥ /
"parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃbhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman"ityādiśrutismṛtiśatebhyaḥ /
jñānasahakārikāraṇaṃ stryādiviṣayatṛṣṇānivṛttisādhanaṃ vidhātavyameveti yuktaiva tatstutiḥ /
nanu ca yajñādibhiḥ stutaṃ brahmacaryamiti yajñādīnāṃ puruṣārthasādhanatvaṃ gamyate /
satyaṃ gamyate /
na tviha brahmalokaṃ prati yajñādīnāṃ sādhanatvamabhipretya yajñādibhirbrahmacaryaṃ stūyate kiṃ tarhi teṣāṃ prasiddhaṃ puruṣārthasādhanatvamapekṣya /
yathendrādibhī rājā na tu yatrendrādīnāṃ vyāpārastatraiva rājña iti tadvat /
ya imer'ṇavādayo brāhmalaukikāḥ saṃkalpajāśca pitrādayo bhogāste kiṃ pārthivā āpyāśca yatheha loke dṛśyante taddhadarṇavavṛkṣapūḥsvarṇamaṇḍapānyāhosvinmānasapratyayamātrāṇīti /
kiñcātaḥ, yadi pārthivā āpyāśca sthūlāḥ syurhṛdyākāśe samādhānānupapattiḥ /
purāṇe ca"manomayāni brahmaloke śarīrādīnī"ti vākyaṃ virudhyeta /
"aśokamahimam"ityādyāśca śrutayaḥ /
nanu"samudrāḥ saritaḥ sarāṃsi vāpyaḥ kūpā yajñā vedā mantrādayaśca mūrtimanto brahmāṇamupatiṣṭhanta"iti mānasatvai virudhyeta purāṇasmṛtiḥ /
na /
mūrtimattve prasiddharūpāṇāmeva tatra gamanānupapatteḥ /
tasmātprasiddhamūrtivyatirekeṇa sāgarādīnāṃ mūrtyantaraṃ sāgarādibhirupāttaṃ brahmalokagantṛ kalpanāyāṃ yathāprasiddhā eva mānasya ākāravatyaḥ puṃstryādyā mūrtayo yuktāḥ kalpayituṃ mānasadehānurūpyasaṃbandhopapatteḥ /
dṛṣṭā hi mānasya evā'kāravatyaḥ puṃstryādyā mūrtayaḥ svapne /
nanu tā anṛtā eva /
ta ime satyāḥ kāmā iti śrutistathā sati virudhyeta /
na /
mānasapratyayasya sattvopapatteḥ /
mānasā hi pratyayāḥ srīpuruṣādyākārāḥ svapne dṛśyante /
nanu jāgradvāsanārūpāḥ svapnadṛśyā na tu tatra stryādayaḥ svapne vidyante /
atyalpamidamucyate /
jāgradviṣayā api mānasapratyayābhinirvṛttā eva sadīkṣābhinirvṛttatejo'bannamayatvājjāgradviṣayāṇām /
saṃkalpamūlā hi lokā iti coktam"samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī"ityatra /
sarvaśrutiṣu ca pratyagātmana utpattiḥ pralayaśca tatraiva sthitiśca"yathā vā arā nābhau"ityādinocyate /
tasmānmānasānāṃ bāhyānāṃ ca viṣayāṇāmitaretarakāryakāraṇamiṣyata eva bījāṅkuravat /
yadyapi bāhyā eva mānasā mānasā eva ca bāhyā nānṛtatvaṃ teṣāṃ kadācidapi svātmani bhavati /
nanu svapne dṛṣṭāḥ pratibuddhasyānṛtā bhavanti viṣayāḥ /
satyameva /
jāgradbodhāpekṣaṃ tu tadanṛtatvaṃ na svataḥ /
tathā svapnabodhāpekṣaṃ ca jāgraddṛṣṭaviṣayānṛtatvaṃ na svataḥ /
viśeṣākāramātraṃ tu sarveṣāṃ mithyāpratyayanimittamiti vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamanṛtaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam /
tānyapyākāraviśeṣato'nṛtaṃ svataḥ sanmātrarūpatayā satyaṃ prāksadātmapratibodhātsvaviṣaye'pi sarvaṃ styameva svapnadṛśyā iveti na kaścidvirodhaḥ /
tasmānmānasā eva brāhmalaukikā araṇyādayaḥ pitrādayaḥ kāmāḥ /
bāhyaviṣayabhogavadaśuddhirahitatvācchuddhasattvasaṃkalpajanyā iti niratiśayasukhāḥ satyāśceśvarāṇāṃ bhavantītyarthaḥ /
satsatyātmapratibodhe'pi rajjvāmiva kalpitāḥ sarpādayaḥ sadātmasvarūpatāmeva pratipadyanta iti sadātmanā satyā eva bhavanti
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ
८,६.१
atha yā etā hṛdayasya nāḍyastāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyeti /
asau vādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ
bhāṣya ८,६.१ yastu hṛdayapuṇḍarīkagataṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ brahma brahmacaryādisādhanasaṃpannastyaktabāhyaviṣayānṛtatṛṣṇaḥ sannupāste tasyeyaṃ mūrdhanyayā nāḍyā gatirvaktavyeti nāḍīkhaṇḍa ārabhyate atha yā etā vakṣyamāṇā hṛdayasya puṇḍarīkākārasya brahmopāsanasthānasya saṃbandhinyo nāḍyo hṛdayamāṃsapiṇḍātsarvato viniḥsṛtā ādityamaṇḍalādiva raśmayastāścaitāḥ piṅgalasya varṇaviśeṣaviśiṣṭasyāṇimnaḥ sūkṣmarasasya rasena pūrṇāstadākārā eva tiṣṭhanti vartanta ityarthaḥ /
tathā śuklasya nīlasya pītasya lohitasya ca rasasya pūrṇā iti sarvatrādhyāhāryam /
saureṇa tejasā pittākhyena pākābhinirvṛttena kaphenālpena saṃparkātpiṅgalaṃ bhavati sauraṃ tejaḥ pittākhyāṃ tadeva ca vātabhūyastvānnīlaṃ bhavati /
tadeva ca kaphabhūyastvācchuklam /
kaphena samatāyāṃ pītam /
śoṇita bāhulyena lohitam /
vaidyakādvā varṇaviśeṣā anveṣṭavyāḥ kathaṃ bhavantīti /
śrutistvāhā'dityasaṃbandhādeva tattejaso nāḍīṣvanugatasyaite varṇaviśeṣā iti /
katham /
asau vā ādityaḥ piṅgalo varṇata eṣa ādityaḥ śuklo'pyeṣa nīla eṣa pīta eṣa lohita āditya eva
८,६.२
tadyathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ ca /
amuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptāḥ /
ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te'muṣminnāditye sṛptāḥ
bhāṣya ८,६.२ tasyādhyātmaṃ nāḍībhiḥ kathaṃ saṃbandha ityatra dṛṣṭāntamāhatattatra yathā loke mahānvistīrṇaḥ panthā mahāpatha ātato vyāpta ubhau gacchatīmaṃ ca saṃnihitamamuṃ ca viprakṛṣṭaṃ dūrasthamevaṃ yathā dṛṣṭānto mahāpatha ubhau grāmau praviṣṭa evamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokāvamuṃ cā'dityamaṇḍalamimaṃ ca puruṣaṃ gacchantyubhayatra praviṣṭāḥ /
yathā mahāpathaḥ /
katham /
amuṣmādādityamaṇḍalātpratāyante saṃtatā bhavanti /
tā adhyātmamāsu piṅgalādivarṇāsu yathoktāsu nāḍīṣu sṛptā gatāḥ praviṣṭā ityarthaḥ /
ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante pravṛttāḥ santānabhūtāḥ satyaste'muṣmin /
raśmīnāmubhayaliṅgatvātta ityucyante
८,६.३
tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti /
āsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati /
taṃ na kaścana pāpmā spṛśati /
tejasā hi tadā saṃpanno bhavati
bhāṣya ८,६.३ tattatraivaṃ sati yatra yasminkāla etatsvapanamayaṃ jīvaḥ supto bhavati /
svāpasya dviprakāratvādviśeṣaṇaṃ samasta iti /
upasaṃhṛtasarvakaraṇavṛttirityetat /
ato bāhyaviṣayasaṃparkajanitakāluṣyābhāvātsamyak /
prasannaḥ saṃprasanno bhavati /
ata eva svapnaṃ viṣayākārābhāsaṃ mānasaṃ svapnapratyayaṃ na vijānāti nānubhavatītyarthaḥ /
yadaivaṃ supto bhavatyāsu sauratejaḥpūrṇāsu yathoktāsu nāḍīṣu tadā sṛptaḥ praviṣṭo nāḍībhirdvārabhūtābhirhṛdayākāśaṃ gato bhavatītyarthaḥ /
na hyanyatra satsaṃpatteḥ svapnādarśanamastīti sāmarthyānnāḍīṣviti saptamī tṛtīyayā pariṇamyate /
taṃ satā saṃpannaṃ na kaścana na kaścidapi dharmādharmarūpaḥ pāpmā spṛśatīti svarūpāvasthitatvāttadā'tmanaḥ /
dehendriyaviśiṣṭaṃ hi sukhaduḥkhakāryapradānena pāpmā spṛśatīti na tu satsaṃpannaṃ svarūpāvasthaṃ kaścidapi pāpmā spraṣṭumutsahate /
aviṣayatvāt /
anyo hyanyasya viṣayo bhavati na tvanyatvaṃ kenacitkutaścidapi satsaṃpannasya /
svarūpapracyavanaṃ tvātmano jāgratsvapnāvasthāṃ prati gamanaṃ bāhyaviṣayapratibodho'vidyākāmakarmabījasya brahmavidyāhutāśādāhanimittamityavocāma ṣaṣṭha eva tadihāpi pratyetavyam /
yadaivaṃ suptaḥ saureṇa tejasā hi nāḍyantargatena sarvataḥ saṃpanno vyāpto bhavati /
ato viśeṣeṇa cakṣurādināḍīdvārairbāhyaviṣayabhogāyāprasṛtāni karaṇānyasya tadā bhavanti /
tasmādayaṃ karaṇānāṃ nirodhātsvātmanyevāvasthitaḥ svapnaṃ na vijānātīti yuktam
८,६.४
atha yatraitadabalimānaṃ nīto bhavati /
tamabhita āsīnā āhurjānāsi māṃ jānāsi māmiti /
sa yāvadasmāccharīrādanutkrānto bhavati /
tāvajjānāti
bhāṣya ८,६.४ tatraivaṃ satyatha yatra yasminkāle'balimānamabalabhāvaṃ dehasya rogādinimittaṃ jarādinimittaṃ vā kṛśībhāvametannayanaṃ nītaḥ prāpito devadatto bhavati mumūrṣaryadā bhavatītyarthaḥ /
tamabhitaḥ sarvato veṣṭayitvā'sīnā jñātaya āhurjānāsi māṃ tava putraṃ jānāsi māṃ pitaraṃ cetyādi /
sa mumūrṣuryāvadasmāccharīrādanutkrānto'nirgato bhavati tāvatputrādīñjānāti
८,६.५
atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmati /
athaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate /
sa omiti vā hodvā mīyate /
sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchati /
etadvai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho'viduṣām
bhāṣya ८,६.५ atha yatra yadaitatkriyāviśeṣaṇamityasmāccharīrādutkrāmati /
atha tadaitaireva yathoktābhī raśmibhirūrdhvamākramate yathākarmārjitaṃ lokaṃ pratyavidvān /
itarastu vidvānyathoktasādhanasaṃpannaḥ sa omityoṅkāreṇā'tmānaṃ dhyāyanyathāpūrvaṃ vā haiva, udvordhvaṃ vā vidvāṃśceditarastiryaṅvetyabhiprāyaḥ /
mīyate pramīyate gacchatītyarthaḥ /
sa vidvānutkramiṣyanyāvatkṣipyenmano yāvatā kālena manasaḥ kṣepaḥ syāttāvatā kālenā'dityaṃ gacchati prapnoti kṣipraṃ gacchatītyartho na tu tāvataiva kāleneti vivakṣitam /
kimarthamādityaṃ gacchatītyucyateetadvai khalu prasiddhaṃ brahmalokasya dvāraṃ ya ādityastena dvārabhūtena brahmaloka gacchati vidvān /
ato viduṣāṃ prapadanaṃ prapadyate brahmalokamanena dvāreṇeti prapadanam /
nirodhanaṃ nirodho'smādādityādaviduṣāṃ bhavatīti nirodhaḥ /
saureṇa tejasā deha eva niruddhāḥ santo mūrdhanyayā nāḍyā notkramanta evetyarthaḥ /
viṣvaṅṅanyā iti ślokāt
८,६.६
tadeṣa ślokaḥ /
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā /
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavantyutkramaṇe bhavanti
bhāṣya ८,६.६ tadetasminyathokter'tha eṣa śloko mantro bhavati /
śataṃ caikā caikottaraśataṃ nāḍyo hṛdayasya māṃsapiṇḍabhūtasya saṃbandhinyaḥ pradhānato bhavanti /
ānantyāddehanāḍīnām /
tāsāmekā mūrdhānamabhiniḥsṛtā vinirgatā tayordhvamāyangacchannamṛtatvamamṛtabhāvameti viṣvaṅnānāgatayastiryagvisarpiṇya ūrdhvagāścānyā nāḍyo bhavanti saṃsāragamanadvārabhūtā na tvamṛtatvāya kiṃ tarhyatkamaṇa evotkrāntyarthameva bhavantītyarthaḥ /
dvirabhyāsaḥ prakaraṇasamāptyarthaḥ
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
८,७.१
ya ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ /
sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca
bhāṣya ८,७.१ "atha ya eṣa saṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahma"ityuktam /
tatra ko'sau saṃprasādaḥ, kathaṃ vā tasyādhigamo yathā so'smāccharīrātsavijijñāsitavya iti caiṣa niyamavidhireva nāpūrvavidhiḥ /
evamanveṣṭavyo vijijñāsitavya ityarthaḥ /
dṛṣṭārthatvādanveṣaṇavijijñāsanayoḥ /
dṛṣṭārthatvaṃ ca darśayiṣyati nāhamātra bhogyaṃ paśyāmītyanenāsakṛt /
pararūpeṇa ca dehādidharbhairavaganyamānasyā'tmanaḥ svarūpādhigame viparītādhigamanivṛttirdṛṣṭaṃ phalamiti niyamārthataivāsya vidheryuktā na tvāgnihotrādīnāmibāpūrvavidhitvamiha saṃbhavati
८,७.२
taddhobhaye devāsurā anububudhire /
te hocurhanta tamātmaānamanvecchāmo yamātmānamanviṣya sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmāniti /
indro haiva devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇām /
tau hāsaṃvidānāveva samitpāṇī prajāpatisakāśamājagmatuḥ
bhāṣya ८,७.२ taddhobhaya ityādyākhyāyikāprayojanamuktam /
taddha kila prajāpatervacanamubhaye devāsurā devāścāsurāśca devāsurā anu paramparāgataṃ svakarṇagocarāpannamanububudhire'nubuddhavantaḥ /
te caitatprajāpativaco buddhvā kimakurvannityucyatete hocuruktavanto'nyonyaṃ devāḥ svapariṣadyasurāśca hanta yadyanumatirbhavatāṃ prajāpatinoktaṃ tamātmānamanvicchāmo'nveṣaṇaṃ kurmo yamātmānamanviṣya sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāśca kāmānityuktvendro haiva rājaiva svayaṃ devānāmitarāndevāṃśca bhogaparicchadaṃ ca sarvaṃ sthāpayitvā śarīramātreṇaiva prajāpatiṃ pratyabhipravavrāja pragatavāṃstathā virocano'surāṇām /
vinayena guravo'bhigantavyā ityetaddarśayati /
trailokyarājyācca gurutarā vidyate /
yato devāsurarājau mahārhabhogārhai santau tathā gurumabhyupagatavantau /
tau ha kilāsaṃvidānāvevānyonyaṃ saṃvidamakurvāṇau vidyāphalaṃ pratyanyonyamīrṣyāṃ darśayantau samitpāṇī samidbhārahastau prajāpatisakāśamājagmaturāgatavantau
८,७.३
tau ha dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryamūṣatuḥ /
tau ha prajāpatiruvāca /
kimicchantāvavāstamiti /
tau hocaturya ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ /
sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānātīti bhagavato vaco vedayante /
tamicchantāvavāstamiti
bhāṣya ८,७.३ tau ha gatvā dvātriṃśataṃ varṣāṇi śuśrūṣāparau bhūtvā brahmacaryamūṣaturuṣitavantau /
abhiprāyajñaḥ prajāpatistāvuvāca kimicchantau kiṃ prayojanamabhipretyecchantāvavāstamuṣitavantau yuvāmitītyuktau tau hocatuḥ /
ya ātmetyādi bhagavato vaco vedayante śiṣṭā atastamātmānaṃ jñātumicchantāvavāstamiti /
yadyapi prākprajāpateḥ samīpāgamanādanyonyamīrṣyāyuktāvabūtāṃ tathāpi vidyāprāptiprayojanagauravāttyaktarāgadveṣamoherṣyādi doṣāveva bhūtvoṣaturbrahmacaryaṃ prajāpatau /
tenedaṃ prakhyāpitamātmavidyāgauravam
८,७.४
tau ha prajāpatiruvāca ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛṣyata eṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
atha yo'yaṃ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa iti /
eṣa u evaiṣu sarveṣvannteṣu parikhyāyata iti hovāca
bhāṣya ८,७.४ tāvevaṃ tapasvinau śuddhakalmaṣau yogyāvupalabhya prajāpatiruvācahaya eṣo'kṣiṇi puruṣo nivṛttacakṣurbhirmṛditakaṣāyairdṛśyate yogibhirdraṣṭā, eṣa ātmāpahatapāpmādiguṇo yamavocaṃ purāhaṃ yadvijñānātsarvalokakāmāvāptiretadamṛtaṃ bhamākhyamata evābhayamata eva brahma vṛddhatamamiti /
athaitatprajāpatinoktamakṣiṇi puruṣo dṛśyata iti vacaḥ śrutvā chāyārūpaṃ puruṣaṃ jagṛhatuḥ /
gṛhītvā ca dṛḍhīkaraṇāya prajāpatiṃ pṛṣṭavantau /
atha yo'yaṃ he bhagavo'psu parikhyāyate parisamantājjñāyate yaścāyamādarśa ātmanaḥ pratibimbākāraḥ parikhyāyate khaḍgādau ca katama eṣa eṣāṃ bhagavadbhiruktaḥ kiṃvaika eva sarveṣviti /
evaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiruvācaeṣa u eva yaścakṣuṣi draṣṭā mayokta iti /
etanmanasi kṛtvaiṣu sarveṣvanteṣu madhyeṣu parikhyāyata iti hovāca /
nanu kathaṃ yuktaṃ śiṣyorviparītagrahaṇamanujñātuṃ prajāpatervigatadoṣasyā'cāryasya sataḥ /
satyameva, nānujñātam /
katham /
ātmanyadhyāropitapāṇḍityamahattvaboddhṛtvau hīndravirocanau tathaiva ca prathitau loke /
tau yadi prajāpatinā mūḍhau yuvāṃ viparītagrāhiṇāvityuktau syātāṃ tatastastayościtte duḥkhaṃ syāttajjanitācca cittāvasādātpunaḥ praśnaśravaṇagrahaṇāvadhāraṇaṃ pratyutsāhavidhātaḥ syādato rakṣaṇīyau śiṣyāviti manyate prajāpatiḥ /
gṛhṇītāṃ tāvattadudaśarāvadṛṣṭāntenāpaneṣyāmīti ca /
nanu na yuktameṣa u evetyanṛtaṃ vaktum /
na cānṛtamuktam /
katham /
ātmanokto'kṣipuruṣo manasi saṃnihitataraḥ śiṣyagṛhītācchāyātmanaḥ sarveṣāṃ cābhyantaraḥ"sarvāntaraḥ"iti śruteḥ /
tamevāvocadeṣa u evetyato nānṛtamuktaṃ prajāpatinā /
tathā ca tayorviparītagrahaṇanivṛttyarthaṃ hyāha
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
८,८.१
udaśarāva ātmānamavekṣya yadātmano na vijānīthastanme prabrūtamiti /
tau hodaśarāve'vekṣāṃ cakrāte /
tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti /
tau hocatuḥ sarvamevedamāvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāva ā lomabhyaḥ ā nakhebhyaḥ pratirūpamiti
bhāṣya ८,८.१ udaśarāva udakapūrṇe śarāvādāvātmānamavekṣyānantaraṃ yattatrā'tmānaṃ paśyantau na vijānīthastanme mama prabrūtamācakṣīyāthāmityuktau tau ha tathaivodaśarāve'vekṣāñcakrāte'vekṣaṇaṃ cakratuḥ /
tathā kṛtavantau tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti /
nanu tanme prabrūtamityuktābhyāmudaśarāve'vekṣaṇaṃ kṛtvā prajāpataye na niveditamidamāvābhyāṃ na viditamityanivedite cājñānahetau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti tatra ko'bhiprāya iti /
ucyatenaiva tayoridamāvayoraviditamityāśaṅkābhūcchāyātmanyātmapratyayo niścita evā'sīt /
yena vakṣyati tau ha śāntahṛdayau pravavrajaturiti /
na hyaniścite'bhipretārthe praśāntahṛdayatvamupapadyate /
tena nocaturidamāvābhyāmaviditamiti /
viparītagrāhiṇau ca śiṣyāvanupekṣaṇīyāviti svayameṣa papraccha kiṃ paśyatha iti, viparītaniścayāpanayāya ca vakṣyati sādhvalakṛtāvityevamādi /
tau hocatuḥsarvamevedamāvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāva ā lomabhya ā nakhebhyaḥ pratirūpamiti, yathaivā'vāṃ he bhagavo lomanakhādimantau sva evamevedaṃ lomanakhādisahitamāvayoḥ pratirūpamudaśarāve paśyāva iti
८,८.२
tau ha prajāpatiruvāca sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣethāmiti /
tau ha sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣāṃ cakrāte /
tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti
bhāṣya ८,८.२ tau ha punaḥ prajāpatiruvāca cchāyātmaniścayāpanayāya, sādhvalaṅkṛtau yathā svagṛhe suvasanau mahārhavastraparidhānau pariṣkṛtau chinnalomanakhau ca bhūtvodaśarāve tayośchāyātmagraho'panītaḥ syāt /
sādhvalaṅkārasuvasanādīnāmāgantukānāṃ chāyākaratvamudaśarāve yathā śarīrasaṃbaddhānāmevaṃ śarīrasyāpi cchāyākaratvaṃ pūrvaṃ babhūveti gamyate /
śarīraikadeśānāṃ ca lomanakhādīnāṃ nityatvenābhipretānāmakhaṇḍitānāṃ chāyākaratvaṃ pūrvamāsīt /
chinneṣu ca teṣu naiva lomanakhādicchāyā dṛśyate'to lomanakhādivaccharīrasyāpyāgamāpāyitvaṃ siddhamityudaśarāvādau dṛśyamānasya tannimittasya ca dehasyānātmatvaṃ siddhamudaśārāvādau chāyākaratvāddehasaṃbaddhālaṅkārādivat /
na kevalametāvadetena yāvatkiñcidātmīyatvābhimataṃ sukhaduḥkharāgadveṣamohādi ca kādācitkatvānnakhalomādivadanātmeti pratyetavyam /
evamaśeṣamithyāgrahāpanayanimitte sādhvalaṅkārādidṛṣṭānte prajāpatinokte śrutvā tathā kṛtavatorapi cchāyātmaviparītagraho nāpajagāma yasmāttasmātsvadoṣeṇaiva kenacitpratibaddhavivekavijñānāvindravirocanāvabhūtāmiti gamyate /
tau pūrvavadeva dṛḍhaniścayau papraccha kiṃ paśyatha iti
८,८.३
tau hocaturyathaivedamāvāṃ bhagavaḥ sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau sva evamevemau bhagavaḥ sādhvallaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtāviti /
eṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
tau ha śāntahṛdayau pravavrajatuḥ
bhāṣya ८,८.३ tau tathaiva pratipanno yathaivedamiti pūrvavadyathā sādhvalaṅkārādiviśiṣṭāvāvāṃ sva evamevemau chāyātmānāviti sutarāṃ viparītaniścayau babhūvatuḥ /
yasyā'tmano lakṣaṇaṃ ya ātmāpahatapāpmetyuktavā punastadviśeṣamanviṣyamāṇayorya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata iti sākṣādātmani nirdiṣṭe tadviparītagrahāpanayāyodaśarāvasādhvalaṅkāradṛṣṭānte'pyabhihita ātmasvarūpabodhādviparītagraho nāpagataḥ /
ataḥ svadoṣeṇa kenacitpratibaddhavivekavijñānasāmarthyāviti matvā yathābhipretamevā'tmānaṃ manasi nidhāyaiṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti prajāpatiḥ pūrvavat /
na tu tadabhipretamātmānam /
ya ātmetyādyātmalakṣaṇaśravaṇenākṣipuruṣaśrutyā codaśarāvādyupapattyā ca saṃskṛtau tāvat /
madvacanaṃ sarvaṃ punaḥ punaḥ smaratoḥ pratibandhakṣayācca svayamevā'tmaviṣaye viveko bhaviṣyatīti manvānaḥ punarbrahmacaryādeśe ca tayościttadukhotpattiṃ parijihīrṣankṛtārthabuddhitayā gacchantāvapyupekṣitavānprajāpatiḥ /
tau hendravirocanau śāntahṛdayau tuṣṭahṛdayau kṛtārthabuddhī ityarthaḥ /
na tu śama eva, śamaścettayorjāto viparītagraho vigato'bhaviṣyatpravavrajaturgatavantau
८,८.४
tau hānvīkṣya prajāpatiruvāca /
anupalabhyātmānamananuvidya vrajato yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti devā vā asurā vā te parābhaviṣyantīti /
sa ha śāntahṛdaya eva virocano'surāñjagāma /
tebhyo haitāmupaniṣadaṃ provāca ātmaiveha mahayya ātmā paricaryaḥ /
ātmānameveha mahayannātmānaṃ paricarannubhau lokāvāpnotīmaṃ cāmuṃ ceti
bhāṣya ८,८.४ evaṃ tayorgatayorindravirocanayo rājñorbhogāsaktayoryathoktavismaraṇaṃ syādityāśaṅkyāpratyakṣaṃ pratyakṣavacanena ca cittaduḥkhaṃ parijihīrṣustau dūraṃ gacchantāvanvīkṣya ya ātmāpahatapāpmetyādivacanavadetadapyanayoḥ śravaṇagocaratvameṣyatīti matvovāca prajāpatiḥ /
anupalabhya yathoktalakṣaṇamātmānamananuvidya svātmapratyakṣaṃ cākṛtvā viparītaniścayau ca bhūtvendravirocanāvetau vrajato gaccheyātām /
ato yatare devā vāsurā vā kiṃ viśeṣitenaitadupaniṣada ābhyāṃ yā gṛhītā'tmavidyā seyamupaniṣadyeṣāṃ devānāmasurāṇāṃ vā ta etadupaniṣada evaṃvijñānā etanniścayā bhaviṣyantītyarthaḥ /
te kiṃ, parābhaviṣyanti śreyomārgātparābhūtā bahirbhūtā vinaṣṭā bhaviṣyantītyarthaḥ /
svagṛhaṃ gacchatoḥ surāsurarājayoryo'surarājaḥ sa ha śāntahṛdaya eva sanvirocano'surāñjagāma /
gatvā ca tebhyo'surebhyaḥ śarīrātmabuddhiryopaniṣattāmetāmupaniṣadaṃ provācoktavān /
dehamātramevā'tmā pitrokta iti /
tasmādātmaiva deha iha loka mahayyaḥ pūjanīyastathā paricaryaḥ paricaraṇīyastathā'tmānameveha loke dehaṃ mahayanparicaraṃścobhau lokāvavāpnotīmaṃ cāmuṃ ca /
ihalokaparalokayoreva sarve lokāḥ kāmāścāntarbhavantīti rājño'bhiprāyaḥ
८,८.५
tasmādapyaddyehādadānamaśraddadhānamayajamānamāhurāsuro bateti /
asurāṇāṃ hyeṣopaniṣat /
pretasya śarīraṃ bhikṣayā vasanenālaṃkāreṇeti saṃskurvanti /
etena hyammuṃ lokaṃ jeṣyanto manyante
bhāṣya ८,८.५ tasmāttatsaṃpradāyo'dyāpyanuvartata itīha loke'dadānaṃ dānamakurvāṇamavibhāgaśīlamaśraddadhānaṃ satkāryeṣu śraddhārahitaṃ yathāśaktyayajamānamayajanasvabhāvamāhurāsuraḥ khalvayaṃ yata evaṃsvabhāvo bateti khidyamānā āhuḥ śiṣṭāḥ /
asurāṇāṃ hi yasmādaśraddadhānatādilakṣaṇaiṣopaniṣat /
tayopaniṣadā saṃskṛtāḥ santaḥ pretasya śarīraṃ kuṇapaṃ bhikṣayā gandhamālyānnādilakṣaṇayā vasanena vasrādinā'cchādanādiprakāreṇālaṅkāreṇa dhvajapatākādikaraṇenetyevaṃ saṃskurvantyetena kuṇapasaṃskāreṇāmuṃ pretya pratipattavyaṃ lokaṃ jeṣyanto manyante
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
८,९.१
atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa /
yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ /
asyaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti
bhāṣya ८,९.१ atha ha kilendro'prāpyaiva devāndaivyākrauryādisaṃpadā yuktatvādgurorvacanaṃ punaḥ punaḥ smaranneva gacchannetadvakṣyamāṇaṃ bhayaṃ svātmagrahaṇanimittaṃ dadarśa dṛṣṭavān /
udaśarāvadṛṣṭāntena prajāpatinā yadartho nyāya uktastadekadeśo maghavataḥ pratyabhādbuddhau /
yena cchāyātmagrahaṇe doṣaṃ dadarśa /
katham /
yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṅkṛte chāyātmāpi sādhvalaṅkṛto bhavati suvasane ca suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛto yathā nakhalomādidehāvayavāpagame chāyātmāpi pariṣkṛto bhavati nakhalomādirahito bhavati /
evamevāyaṃ chāyātmāpyasmiñcharīre nakhalomādibhirdehāvayavatvasya tulyatvādandhe cakṣuṣo'pagame'ndho bavati srāme srāmaḥ /
srāmaḥ kilekanetrastasyāndhatvena gatatvāt /
cakṣurnāsikā vā yasya sadā sravati sa srāmaḥ /
parivṛkṇaśchinnahastaśchinnapādo vā /
srāme parivṛkṇe vā dehe chāyātmāpi tathā bhavati /
tathāsya dehasya nāśamanveṣa naśyati
८,९.२
sa samitpāṇiḥ punareyāya /
taṃ ha prajāpatiruvāca /
maghavan yacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṃ virocanena kimicchan punarāgama iti /
sa hovāca yathā eva khalvayyaṃ bhagavo'smiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ /
asyaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti
bhāṣya ८,९.२ ato nāhamatrāsmiṃśchāyātmadarśane dehātmadarśane vā bhogyaṃ phalaṃ paśyāmītyevaṃ doṣaṃ dehacchāyātmadarśane'dhyavasya sa samitpāṇirbrahmacaryaṃ vastuṃ punareyāya /
taṃ ha prajāpatiruvācamaghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ pragatavānasi virocanena sārdhaṃ kimicchanpunarāgama iti /
vijānannapi punaḥ papracchendrābhiprayābhivyaktaye yadvettha tena mopasīdeti yadvat /
tathā ca svābhiprayāṃ prakaṭamakarodyathaiva khalvayamityadi, evameveti cānvamodata prajāpatiḥ /
nanu tulye'kṣipuruṣaśravame dehacchāyāmindro'grahīdātmeti dehameva va virocanastatkiṃnimittam /
tatra manyate /
yathendrasyodaśarāvādiprajāpativacanaṃ smarato devānaprāptasyaivā'cāryoktabuddhyā chāyātmagrahaṇaṃ tatra doṣadarśanaṃ cābhūt /
na tathā virocanasya kiṃ tarhi deha evā'tmadarśanaṃ nāpi tatra doṣadarśanaṃ babhūva /
tadvadeva vidyāgrahaṇasāmarthyapratibandhadoṣālpatvabahutvāpekṣamindravirocanayośchāyātmadehayorgrahaṇam /
indro'lpadoṣatvāddṛśyata itiśrutyarthameva śraddadhānatayā jagrāhetaraśchāyānimittaṃ dehaṃ hitvā śrutyarthaṃ lakṣaṇayā jagrāha prajāpatinokto'yamiti doṣabhūyastvāt /
yathā kila nīlānīlayorādarśe dṛśyamānayorvāsasoryannīlaṃ tanmahārhamiti cchāyānimittaṃ vāsa evocyate na cchāyā tadvaditi virocanābhiprāyaḥ /
svacittaguṇadoṣavaśādeva hi śabdārthāvadhāraṇaṃ tulye'pi śravaṇe khyāpitaṃ dāmyata datta dayadhvamiti dakāramātraśravaṇācchutyantare /
nimittānyapi tadanuguṇānyeva sahakārīṇi bhavanti
८,९.३
evamevaiṣa maghavanniti hovāca /
etaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi /
vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti /
sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa /
tasmai hovāca
bhāṣya ८,९.३ evamevaiṣa maghavansamyaktvayāvagataṃ na cchāyātmetyuvāca prajāpatiryo mayokta ātmā prakṛta etamevā'tmānaṃ tu te bhūyaḥ pūrvaṃ vyākhyātamapyanuvyākhyāsyāmi /
yasmātsakṛdvyākhyātaṃ doṣarahitānāmavadhāraṇaviṣayaṃ prāptamapi nāgrahīrataḥ kenaciddoṣeṇa pratibaddhagrahaṇasāmarthastvamatastatkṣapaṇāya vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇītyuktvā tathoṣitavate kṣapitadoṣāya tasmai hovāca
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
८,१०.१
ya eṣa svapne mahīyamānaścaratyeṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja /
sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa /
tadyadyapīdaṃ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmaḥ /
naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati
bhāṣya ८,१०.१ ya ātmāpahatapāpmādilakṣaṇo ya eṣo'kṣiṇītyādinā vyākhyāta eṣa saḥ /
ko'sau /
yaḥ svapne mahīyamānaḥ stryādibhiḥ pūjyamānaścaratyanekavidhānsvapnabhogānanubhavatītyarthaḥ /
eṣa ātmeti hovācetyādi samānam /
sa haivamukta indraḥ śāntahṛdayaḥ pravavrāja /
sa hāprāpyaiva devānpūrvavadasminnapyātmani bhayaṃ dadarśa /
katham /
tadidaṃ śarīraṃ yadyapyandhaṃ dhavati svapnātmā yo'nandhaḥ sa bhavati /
yadi srāmamidaṃ śarīramasrāmaśca sa bhavati naivaiṣa svapnātmāsya dehasya doṣeṇa duṣyati
८,१०.२४
na vadhenāsya hanyate /
nāsya srāmyeṇa srāmaḥ /
ghnanti tvevainam /
vicchādayantīva /
apriyavetteva bhavati /
api roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti
sa samitpāṇiḥ punareyāya /
taṃ ha prajāpatiruvāca /
maghavan yacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchan punarāgama iti /
sa hovāca /
tadyadyapīdaṃ bhagavaḥ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmaḥ /
naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati
na vadhenāsya hanyate /
nāsya srāmyeṇa srāmaḥ /
ghnanti tvivainam /
vicchādayantīva /
apriyavetteva bhavati /
api roditīva /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti /
evamevaiṣa maghavanniti hovāca /
etaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi /
vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti /
sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa /
tasmai hovāca
bhāṣya ८,१०.२३४ nāpyasya vadhena sa hanyate chāyātmavanna cāsya srāmyeṇa srāmaḥ svapnātmā bhavati /
yadadhyāyādāvāgamamātreṇopanyastaṃ nāsya jarayaitajjīryatītyādi tadiha nyāyenopapādayitumupanyastam /
na tāvadayaṃ chāyātmavaddehadoṣayuktaḥ kintu dhnanti tvevainam /
evaśabda ivārthe /
ghnantīvainaṃ kecaneti draṣṭavyam /
prajāpatiṃ pramāṇīkurvato'nṛtavāditvāpādanānupapatteḥ /
etadamṛtamityetatprajāpativacanaṃ kathaṃ mṛṣā kuryādindrastaṃ pramāṇīkurvan /
nanu cchāyāpuruṣe prajāpatinokte'sya śarīrasya nāśamanveṣa naśyatīti doṣamabhyadhāttathehāpi syāt /
naivam /
kasmāt /
ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata iti manyate tadā kathaṃ prajāpatiṃ pramāṇīkṛtya punaḥ śravaṇāya samitpāṇirgacchet /
jagāma ca /
tasmānna cchāyātmā prajāpatinokta iti manyate /
tathā ca vyākhyātaṃ draṣṭākṣiṇi dṛśyata iti /
tathā vicchādayantīva vidrāvayantīva tathā ca putrādimaraṇanimittamapriyavetteva bhavati /
api ca svayamapi roditīva /
nanvapriyaṃ vettyeva kathaṃ vetteveti /
ucyatena amṛtābhayatvavacanānupapatteḥ /
dhyāyatīveti ca śrutyantarāt /
nanu pratyakṣavirodha iti cet /
na /
śarīrātmatvapratyakṣavadbhrāntisaṃbhavāt /
tiṣṭhatu tāvadapriyavetteva na veti /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmi /
svapnātmajñāne'pīṣṭaṃ phalaṃ nopalabha ityabhiprāyaḥ. evamevaiṣa tavābhiprāyeṇeti vākyaseṣaḥ /
ātmano'mṛtābhayaguṇavattvasyābhipretatvāt /
dviruktamapi nyāyato mayā yathāvannāvadhārayati /
tasmātpūrvavadasyādyāpi pratibandhakāraṇamastīti manvānastatkṣapaṇāya vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryamityādideśa prajāpatiḥ /
tathoṣitavate kṣapitakalmaṣāyā'ha
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya daśamaḥ khaṇḍaḥ
८,११.१२
tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovāca /
etadamṛtamabhayametadbrahmeti /
sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja /
sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa /
nāha khalvayamevaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti /
no evemāni bhūtāni /
vināśamevāpīto bhavati /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti
sa samitpāṇiḥ punareyāya /
taṃ ha prajāpatiruvāca maghavan yacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchan punarāgama iti /
sa hovāca nāha khalvayaṃ bhagava evaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti /
no evemāni bhūtāni /
vināśamevāpīto bhavati /
nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti
bhāṣya ८,११.१२ pūrvavadetaṃ tveva ta ityādyuktvā tadyatraitatsupta ityadi vyākhyātaṃ vākyam /
akṣiṇi yo draṣṭā svapne ca mahīyamānaścarati sa eṣa suptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti svābhipretameva /
maghavāṃstatrāpi doṣaṃ dadarśa /
katham /
nāha naiva suṣuptastho'pyātmā khalvayaṃ saṃprati samyagidānīṃ cā'tmānaṃ jānāti naivaṃ jānāti /
katham /
ayamahamasmīti no evemāni bhūtāni ceti /
yathā jāgrati svapne vā /
ato vināśameva vināśamiveti pūrvavaddraṣṭavyam /
apīto'pigato bhavati, vinaṣṭa iva bhavatītyabhiprāyaḥ /
jñāne hi sati jñātuḥ sadbhāvo'vagamyate nāsati jñāne /
na ca suṣuptasya jñānaṃ dṛśyate'to vinaṣṭa ivetyabhiprāyaḥ na tu vināśamevā'tmano manyate'mṛtābhayavacanasya prāmāṇyamicchan
८,११.३
evamevaiṣa maghavanniti hovāca /
etaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi /
no evānyatraitasmāt /
vasāparāṇi pañca varṣāṇīti /
sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa /
tānyekaśataṃ saṃpeduḥ /
etattadyadāhuḥ /
ekaśataṃ ha vai varṣāṇi maghavān prajāpatau brahmacaryamuvāsa /
tasmai hovāca
bhāṣya ८,११.३ pūrvavadevamevetyuktvā yo mayoktasribhiḥ paryāyaistamevaitaṃ no evānyatraitasmādātmano'nyaṃ kañcana kiṃ tarhyetameva vyākhyāsyāmi /
svalpastu doṣastavāvaśiṣṭastatkṣapaṇāya vasāparāṇyanyāni pañca varṣāṇītyuktaḥ sa tathā cakāra /
tasmai mṛditakaṣāyādidoṣāya sthānatrayadoṣasaṃbandharahitamātmanaḥsvarūpamapahatapāpmatvādilakṣaṇaṃ maghavate tasmai hovāca /
tānyekaśataṃ varṣāṇi saṃpeduḥ saṃpannāni babhūvuḥ /
yadāhurloke śiṣṭā ekaśataṃ ha vai varṣāṇi maghavānprajāpatau brahmacaryamuvāseti tadetaddvātriṃśatamityādinā darśitamityākhyāyikāto'pasṛtya śrutyocyate /
evaṃ kilaitadindratvādapi gurutaramindreṇāpi mahatā yatnenaikottaravarṣaśatakṛtāyāsena prāptamātmajñānamato nātaḥ paraṃ puruṣārthāntaramastītyātmajñānaṃ stauti
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasyaikādaśaḥ khaṇḍaḥ
८,१२.१
maghavanmartyaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā /
tadasyāmṛtasyāśarīrasyātmano'dhiṣṭhānam /
ātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyām /
na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti /
aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ
bhāṣya ८,१२.१ maghavanmartyaṃ vai maraṇadharmīdaṃ śarīram /
yanmanyase'kṣyādhārādilakṣaṇaḥ saṃprasādalakṣaṇa ātmā mayokto vināśamevāpīto bhavatīti /
śṛṇu tatra kāraṇam /
yadidaṃ śarīraṃ vai tadetanmartyaṃ vināśi /
taccā'ttaṃ mṛtyunā grastaṃ satatameva /
kadācideva mriyata iti martyamityukte na tathā saṃtrāso bhavati yathā grastameva sadā vyāptameva mṛtyunetyukta iti vairāgyārthaṃ viśeṣa ityucyata āttaṃ mṛtyuneti /
kathaṃ nāma dehābhimānato viraktaḥ sannivartata iti /
śarīramityatra sahendriyamanobhirucyate /
taccharīramasya saṃprasādasya tristhānatayā gamyamānasyāmṛtasya maraṇādidehandriyamanodharmavarjitasyetyetat /
amṛtasyetyanenaivāśarīratve siddhe punaraśarīrasyeti vacanaṃ vāyvādivatsāvayavatvamūrtimattve mā bhūtāmityātmanaḥ /
ātmano vā sata īkṣitustejobannādikrameṇotpannamadhiṣṭhānam /
jīvarūpeṇa praviśya sadevādhitiṣṭhatyasminniti vādhiṣṭhānam /
yasyedamīdṛśaṃ nityameva mṛtyugrastaṃ dharmādharmajanitatvātpriyāpriyavadadhiṣṭhānaṃ tadadhiṣṭhitastadvānsaśarīro bhavati /
aśarīrasvabhāvasyā'tmanastadevāhaṃ śarīraṃ śarīrameva cāhamityavivekādātmabhāvaḥ saśarīratvaṃ ata eva saśarīraḥ sannātto grastaḥ priyāpriyābhyām /
prasiddhametat /
tasya ca na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorbāhyaviṣayasaṃyogaviyoganimittayorbāhyaviṣayasaṃyogaviyogau mameti manyamānasyāpahatirvināśa ucchedaḥ santatirūpayornāstīti /
taṃ punardehābhimānādaśarīrasvarūpavijñānena vinartitāvivekajñānaśarīraṃ santaṃ priyāpriye na spṛśataḥ /
spṛśiḥ pratyekaṃ saṃbadhyata iti priyaṃ na spṛśatyapriyaṃ na spṛśatīti vākyadvayaṃ bhavati /
"na mlecchāśucyadhārmikaiḥ saha saṃbhāṣete"ti yadvat /
dharmādharmakārye hi te /
aśarīratā tu svarūpamiti tatra dharmādharmayorasaṃbhavāttatkāryabhāvo dūrata evetyato na priyāpriye spṛśataḥ /
nanu yadi priyamapyaśarīraṃ na spṛśatīti yanmaghavatoktaṃ suṣuptastho vināśamevāpīto bhavatīti tadevehāpyāpannam /
naiṣa doṣaḥ dharmādharmakāryayoḥ śarīrasaṃbandhinoḥ priyāpriyayoḥ pratiṣedhasya vivakṣitatvātaśarīraṃ na priyāpriye spṛśata iti /
āgamāpāyinorhi sparśaśabdo dṛṣṭo yathā śītasparśa uṣṇasparśa iti na tvagneruṣṇaprakāśayoḥ svabhāvabhūtayoragninā sparśa iti bhavati tathāgneḥ saviturvoṣṇaprakāśavatsvarūpabhūtasyā'nandasya priyasyāpi neha pratiṣedhaḥ"vijñānamānandaṃ brahma" "ānando brahma"ityādiśrutibhyaḥ /
ihāpi bhūmaiva sukhamityuktatvāt /
nanu bhūmnaḥ priyasyaikatve'saṃvedyatvātsvarūpeṇa vā nityasaṃvedyatvānnirviśeṣateti nendrasya tadiṣṭam /
"nāha khalvayaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evomāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmi"ityuktatvāt /
taddhondrasyeṣṭaṃ yadbhatāni cā'tmānaṃ ca jānāti na cāpriyaṃ kiñcidvetti sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyena jñānena satyametadiṣṭamindrasyemāni bhūtāni matto'nyāni lokāḥ kāmāśca sarve matto'nye'hameṣāṃ svāmīti /
na tvetadindrasya hitam /
hitaṃ cendrasya prajāpatinā vaktavyam /
vyomavadaśarīrātmatayā sarvabhūtalokakāmātmatvopagamena yā prāptistaddhitamindrāya vaktavyamiti prajāpatinābhipretam /
na tu rājño rājyāptivadanyatvena /
tatraivaṃ sati kaṃ kena vijānīyādātmaikatva imāni bhūtānyayamahamasmīti /
nanvasminpakṣe"strībhirvā yānairvā" "sa yadi pitṛlokakāmaḥ" "sa ekadhā bhavati"ityādyaiśvaryaśrutayo'nupapannāḥ /
na /
sarvātmanaḥ sarvaphalasaṃbandhopapatteravirodhāt /
mṛda iva sarvaghacakarakakuṇḍādyāptiḥ /
nanu sarvātmatve duḥkhasaṃbandho'pi syāditi cenna, duḥkhasyāpyātmatvopagamādavirodhaḥ /
ātmanyavidyākalpanānimittāni duḥkhāni rajjvāmiva sarpādikalpanānimittāni /
sācāvidyāśarīrātmaikatvasvarūpadarśanena duḥkhanimittocchinneni duḥkhasaṃbandhāśaṅkā na saṃbhavati /
śuddhasattvasaṃkalpanimittānāṃ tu kāmānāmīśvaradehasaṃbandhaḥ sarvabhūteṣu mānasānāṃ para eva sarvasattvopādhidvāreṇa bhokteti sarvāvidyākṛtasaṃvyavahārāṇāṃ para evā'tmā'spadaṃ nānyo'stīti vedāntasiddhāntaḥ /
ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyati iti cchāyāpuruṣa eva prajāpatinoktaḥ /
svapnasuṣuptayoścānya eva /
na paro'pahatapāpmatvādilakṣaṇo virodhāditi kecinmanyante /
chāyādyātmanāṃ copadeśe prayojanamācakṣate /
ādāvevocyamāne kila durvijñeyatvātparasyā'tmano'tyantabāhyaviṣayāsaktacetaso'tyantasūkṣmavastuśravaṇe vyāmoho mā bhūditi /
yathā kila dvitīyāyāṃ sūkṣmaṃ candraṃ didarśayiṣurvṛkṣaṃ kañcitpratyakṣamādau darśayati paśyāmumeṣa candra iti, tato'nyaṃ tato'pyanyaṃ girimūrdhānaṃ ca candrasamīpasthaṃ eṣa candra iti tato'sau candraṃ paśyati, evametadya eṣo'kṣiṇītyādyuktaṃ prajāpatinā tribhiḥ paryāyairna para iti /
caturthe tu paryāye dehānmartyātsamutthāyāśarīratāmāpanno jyotiḥsvarūpam /
yasminnuttamapuruṣe stryādibhirjakṣatkrīḍanramamāṇo bhavati sa uttmaḥ puruṣaḥ para ukta iti cā'huḥ /
satyaṃ, ramaṇīyā tāvadiyaṃ vyākhyā śrotum /
na tvartho'sya granthasyaivaṃ saṃbhavati /
katham /
akṣiṇi puruṣo dṛśyata ityupanyasya śiṣyābhyāṃ chāyātmani gṛhīte tayostadviparītagrahaṇaṃ matvā tadapanayāyodaśarāvopanyāsaḥ kiṃ paśyatha iti ca praśnaḥ sādhvalaṅkāropadeśaścānarthakaḥ syātyadi cchāyātmaiva prajāpatinākṣiṇi dṛśyata ityupadiṣṭaḥ /
kiñca yadi svayamupadiṣṭa iti grahaṇasyāpyapanayakāraṇaṃ vaktavyaṃ syāt /
svapnasuṣuptātmagrahaṇayorapi tadapanayakāraṇaṃ ca svayaṃ brūyātna coktaṃ[tenaṭatena manyāmahe nākṣiṇi cchāyātmā prajāpatinopadiṣṭaḥ /
kiṃ cānyadakṣiṇi draṣṭā ceddṛśyata ityupadiṣṭaḥ syāttata idaṃ yuktam /
etaṃ tveva ta ityuktvā svapne'pi draṣṭurevopadeśaḥ /
svapne na draṣṭopadiṣṭa iti cenna /
api roditīvāpriyavettevetyupadeśāt /
na ca draṣṭuranyaḥ kaścitsvapne mahīyamānaścarati /
atrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotiriti nyāyataḥ śrutyantare siddhatvāt /
yadyapi svapne sadhīrbhavati tathāpi na dhīḥ svapnabhogopalabdhiṃ prati karaṇatvaṃ bhajate /
kiṃ tarhi paṭacitravajjāgradvāsanāśrayā dṛśyaiva dhīrbhavatīti na draṣṭuḥ svayañjyotiṣṭvabādhaḥ syāt /
kiñcānyat /
jāgratsvapnyorbhūtāni cā'tmānaṃ ca jānātīmāni bhūtānyayamahamasmīti /
prāptau satyāṃ pratiṣedho yuktaḥ syānnāha khalvayamityādi /
tathā cetanasyaivāvidyānimittayoḥ śarīratve sati priyāpriyayorapahatirnāstītyuktvā tasyaivāśarīrasya sato vidyāyāṃ satyāṃ saśarīratve prāptayoḥ pratiṣedho yukto'śarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśata iti /
ekaścā'tmā svapnabuddhāntayormahāmatsyavadasaṅgaḥ saṃcaratīti śrutyantare siddham /
yaccoktaṃ saṃprasādaḥ śarīrātsamutthāya yasminstryādibhī ramamāṇo bhavati so'nyaḥ saṃprasādādadhikaraṇanirdiṣṭa uttamaḥ puruṣa iti /
tadapyasat /
caturthe'pi paryāya eta tveva ta iti vacanāt /
yadi tato'nyo'bhipretaḥ syātpūrvavadetaṃ tveva ta iti na brūyānmṛṣā prajāpatiḥ /
kiñcānyattejobannādīnāṃ sraṣṭuḥ sataḥ svavikāradehaśuṅge praveśaṃ darśayitvā praviṣṭāya puvastattvamasītyupadeśo mṛṣā prasajyeta /
tasmiṃstvaṃ stryādibhī rantā bhaviṣyasīti yukta upadeśo'bhaviṣyadyadi saṃprasādādanya uttamaḥ puruṣo bhavet /
tathā bhūmnyahamevetyādiśyā'tmaivedaṃ sarvamiti nopasamahariṣyadyadi bhūmā jīvādanyo'bhaviṣyat /
"nānyo'to'sti draṣṭā"ityādiśrutyantarācca /
sarvaśrutiṣu ca parasminnātmaśabdaprayogo nābhaviṣyatpratyagātmā cetsarvajantūnāṃ para ātmā na bhavettasmādeka evā'tmā prakaraṇī siddhaḥ /
na cā'tmanaḥ saṃsāritvam /
avidyādhyastatvādātmani saṃsārasya /
na hi rajjuśuktikāgaganādiṣu sarparajatamalādīni mithyājñānādhyastāni teṣāṃ bhavantīti /
etena saśarīrasya priyāpriyayorapahatirnāstīti vyākhyātam /
yaccasthitamapriyavetteveti nāpriyavettaiveti siddham /
evaṃ ca sati sarvaparyāyeṣvetadamṛtabhayametadbrahmeti prajāpatervacanam /
yadi vā prajāpaticchadbharūpāyāḥ śrutervacanaṃ satyameva bhavet /
na catatkutarkabuddhyā mṛṣā kartuṃ yuktam /
tato gurutarasya pramāṇāntarasyānupapatteḥ /
nanu pratyakṣaṃ duḥkhādyapriyavettṛtvamavyabhicāryanubhūyata iti cenna /
jarādirahito jīrṇo'haṃ jāto'hamāyuṣmāngauraḥ kṛṣṇo mṛta ityādipratyakṣānubhavavattadupapatteḥ /
sarvamapyetatsatyamiti cedastyevaitadevaṃ duravagamaṃ yena devarājo'pyudaśarāvādidarśitāvināśayuktirapi mumohaivātra vināśamevāpīto bhavatīti /
tathā virocano mahāprājñaḥ prājāpatyo'pi dehamātrātmadarśano babhūva /
tathendrasyā'tmavināśabhayasāgara eva vaināśikā nyamajjan /
tathā sāṃkhyā draṣṭāraṃ dehādivyatiriktamavagamyāpi tyaktāgamapramāṇatvānmṛtyuviṣaya evānyatvadarśane tasthuḥ /
tathānye kāṇādādidarśanāḥ kaṣāyaraktamiva kṣārādibhirvasraṃ navabhirātmaguṇairyuktamātmadravyaṃ viśodhayituṃ pravṛttāḥ /
tathānye karmiṇo bāhyaviṣayāpahṛtacetaso vedapramāṇā api paramārthasatyamātmaikatvaṃ vināśamivendravanmanyamānā ghaṭīyantravadārohāvarohaprakārairaniśaṃ bambhramati /
kimanye kṣudrajantavo vivekahīnāḥ svabhāvata eva bahirviṣayāpahṛtacetasaḥ /
tasmādidaṃ tyaktasarvabāhyaiṣaṇairananyaśaraṇaiḥ paramahaṃsaparivrājakairatyāśramibhirvedāntavijñānaparaireva vedanīyaṃ pūjyatamaiḥ prājāpatyaṃ cemaṃ saṃpradāyamanusaradbhirupanibaddhaṃ prakaraṇacatuṣṭayena /
tathānuśāsatyadyāpi ta eva nānya iti
८,१२.२
aśarīro vāyuḥ /
abhraṃ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni /
tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante
bhāṣya ८,१२.२ tatrāśarīrasya saṃprasādasyāvidyayā śarīreṇāviśeṣatāṃ sasarīratāmeva saṃprāptasya śarīrātsamutthāya svena rūpeṇa yathābhiniṣpattistathā vaktavyeti dṛṣṭānta ucyateaśarīro vāyuravidyamānaṃ śiraḥpāṇyādimaccharīramasyetyaśarīraḥ /
kiṃ cābhraṃ vidyutstanayitnurityetāni cāśarīrāṇi /
tattatraivaṃ sati varṣādiprayojanāvasāne yathā /
amuṣmāditi bhūmiṣṭhā śrutirdyulokasaṃbandhinamākāśadeśaṃ vyapadiśati /
etāni yathoktānyākāśasamānarūpatāmāpannāni svena vāyvādirūpeṇāgṛhyamāṇānyākāśākhyatāṃ gatāni yathā saṃprasādo'vidyāvasthāyāṃ śarīrātmabhāvamevāpannaḥ, tāni ca tathābhūtānyamuṣmāddyulokasambandhina ākāśadeśātsamuttiṣṭhanti varṣaṇādiprayojanābhinirvṛttaye /
katham /
śiśirāpāye sāvitra paraṃ jyotiḥ prakṛṣṭaṃ graiṣmakamupasaṃpadya sāvitramabhitāpaṃ prāpyetyarthaḥ /
ādityābhitāpena pṛthagbhāvamāpāditāḥ santaḥ svena svena rūpeṇa purovātādivāyurūpeṇa stimitabhāvaṃ hitvābhramapi bhūmiparvatahastyādirūpeṇa vidyudapi svena jyotirlatādicapalarūpeṇa stanayitnurapi svena garjitāśanirūpeṇetyevaṃ prāvṛḍāgame svena svena rūpeṇābhiniṣpadyante
८,१२.३
evamevaiṣa saṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate /
sa uttamapuruṣaḥ /
sa tatra paryeti jakṣatkrīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram /
sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ
bhāṣya ८,१२.३ yathāyaṃ dṛṣṭānto vāyvādīnāmākāśādisāmyagamanavadavidyayā saṃsārāvasthāyāṃ śarīrasāmyamāpanno'hamamuṣya putro jāto jīrṇo mariṣya ityevaṃprakāraṃ prajāpatineva maghavānyathoktena krameṇa nāsi tvaṃ dehendriyādidharmā tattvamasīti pratibodhitaḥ sansa eṣa saṃprasādo jīvo'smāccharīrādākāśādiva vāyvādayaḥ samutthāya dehādivailakṣaṇyamātmano rūpamavagamya dehātmabhāvanāṃ hitvetyetat /
svena rūpeṇa sadātmanaivābhiniṣpadyata iti vyākhyātaṃ purastāt /
sa yena svena rūpeṇa saṃprasādo'bhiniṣpadyate prākpratibodhāttadbhrāntinimittātsarpo bhavati yatā rajjuḥ paścātkṛtaprakāśā rajjvātmanā svena rūpeṇābhiniṣpadyate /
evaṃ ca sa uttamapuruṣa uttamaścāsau puruṣaścetyuttamapuruṣaḥ sa evottamapuruṣo'kṣisvapnapuruṣau vyaktāvavyaktaśca suṣuptaḥ samastaḥ saṃprasanno'śarīraśca svena rūpeṇeti /
eṣāmeṣa svena rūpeṇāvasthitaḥ kṣarākṣarau vyākṛtāvyākṛtāvapekṣyottamapuruṣaḥ kṛtanirvacano hyayaṃ gītāsu /
sa saṃprasādaḥ svena rūpeṇa tatra svātmani svasthatayā sarvātmabhūtaḥ paryeti kvacidindrādyātmanā jakṣaddhasanbhakṣayanvā bhakṣyānuccāvacānīpsitānkvacinmanomātraiḥ saṃkalpādeva samutthitairbrāhmalaukikairvā krīḍanstryādibhī ramamāṇaśca manasaiva nopajanaṃ srīpuṃsayoranyonyopagamena jāyata ityupajanamātmabhāvena vā'tmasāmīpyena jāyata ityupajanamidaṃ śarīraṃ tanna smaran /
tatsmaraṇe hi duḥkhameva syāt /
duḥkhātmakatvāttasya /
nanvanubhūtaṃ cenna smaredasarvajñatvaṃ muktasya /
naiṣa doṣaḥ /
yena mithyājñānādinā janitaṃ tacca mithyājñānādi vidyayoccheditamatastannānubhūtameveti na tadasmaraṇe sarvajñatvahāniḥ /
na hyu nmattena grahagṛhītena vā yadanubhūtaṃ tadunmādādyapadame'pi smartavyaṃ syāttathehāpi saṃsāribhiravidyādoṣavadbhiryadanubhūyate tatsarvātmānamaśarīraṃ na spṛśati /
avidyānimittābhāvāt /
ye tūcchinnadoṣairmṛditakaṣāyairmānasāḥ satyāḥ kāmā anṛtāpidhānā anubhūyante vidyābhivyaṅgyatvātta eva muktena sarvātmabhūtena saṃbadhyanta ityātmajñānastutaye nirdiśyante'taḥ sādhvetadviśinaṣṭiya ete brahmaloka iti /
yatra kvacana bhavanto'pi brahmaṇyeva hi te loke bhavantīti sarvātmatvādbrahmaṇa ucyante /
nanu kathamekaḥ'sannānyatpaśyati nānyadvijānāti sa bhūmā'kāmāṃśca brāhmalaukikān'paśyan ramata'iti ca viruddham /
yathaiko yasminneva kṣaṇe paśyati sa tasminneva kṣaṇe na paśyati ceti /
naiṣa doṣaḥ /
śrutyantare parihṛtatvāt /
draṣṭurdṛṣṭeraviparilopātpaśyanneva bhavati /
draṣṭuranyatvena kāmānāmabhāvānna paśyati ceti /
yadyapi suṣupte taduktaṃ muktasyāpi sarvaikatvātsamāno dvitīyābhāvaḥ /
kena kaṃ paśyediti coktameva /
aśarīrasvarūpo'pahatapāpmādilakṣaṇaḥ sankathameṣa puruṣo'kṣiṇi dṛśyata ityuktaḥ prajāpatinā /
tatra yathāsāvakṣiṇi sākṣāddṛśyate tadvaktavyamitīdamārabhyate /
tatra ko heturakṣiṇi darśana ityāhasa dṛṣṭānto yathā prayogyaḥ prayogyaparo vā saśabdaḥ /
prayujyata iti prayogyo'śvo balīvarde vā /
yathā loka ācaratyanenetyācaraṇo ratho'no vā tasminnācaraṇe yuktastadākarṣaṇāya, evamasmiñcharīre rathasthānīye prāṇaḥ pañcavṛttirindriyamanobuddhisaṃyuktaḥ prajñātmā vijñānakriyāśaktidvayasaṃmūrchitātmā yuktaḥ svakarmaphalopabhoganimittaṃ niyuktaḥ /
kasminnvahamutkrānta utkrānto bhavisaṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti /
īśvareṇa rājñeva sarvādhikārī darśanaśravaṇaceṣṭāvyāpāre'dhikṛtaḥ /
tasyaiva tu mātraikadeśaścakṣurindriyaṃ rūpopalabdhidvārabhūtam
८,१२.४
atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuḥ /
atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇam /
atha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmā abhivyāhārāya vāk /
atha yo vededaṃ śṛṇvānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram
bhāṣya ८,१२.४ atha yatra kṛṣṇatāropalakṣitamākāśaṃ dehacchidramanuviṣaṇṇamanuṣaktamanugataṃ tatra sa prakṛto'śarīra ātmā cākṣuṣaścakṣuṣi bhava iti cākṣuṣastasya darśanāya rūpopalabdhaye cakṣuḥ karaṇaṃ yasya taddehādibhiḥ saṃhatatvātparasya draṣṭurarthe so'tra cakṣuṣi darśanena liṅgena dṛśyate paro'śarīro'saṃhataḥ /
akṣiṇi dṛśyata iti prajāpatinoktaṃ sarvendriyadvāropalakṣaṇārtham /
sarvaviṣayopalabdhā hi sa eveti /
sphuṭopalabdhihetutvāttvakṣiṇīti viśeṣavacanaṃ sarvaśrutiṣu /
"ahamadarśamiti tatsatyaṃ bhavatī"ti ca śruteḥ /
athāpi yo'smindehe veda kathamidaṃ sugandhi durgandhi vā jighrāṇītyasya gandhaṃ vijānīyāmiti sa ātmā tasya gandhāya gandhavijñānāya ghrāṇam /
atha yo vededaṃ vacanamabhivyāharāṇīti vadiṣyāmīti sa ātmābhivyavaharaṇakriyāsiddhaye karaṇaṃ vāgindriyam /
atha yo vededaṃ śṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram
८,१२.५
atha yo vededaṃ manvānīti sa ātmā /
mano'sya daivaṃ cakṣuḥ /
sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke
bhāṣya ८,१२.५ atha yo vedadaṃ manvānīti mananavyāpāramindriyāsaṃspṛṣṭaṃ kevalaṃ manvānīti veda sa ātmā mananāya manaḥ /
yo veda sa ātmetyevaṃ sarvatra prayogādvedanamasya svarūpamityavagamyate /
yathā yaḥ purastātprakāśayati sa ādityo yo dakṣiṇato yaḥ paścādya uttarato ya ūrdhvaṃ prakāśayati sa āditya ityukte prakāśasvarūpaḥ sa iti gamyate /
darśanādi kriyānirvṛttyarthāni tu cakṣurādikaraṇāni /
idaṃ cāsyā'tmanaḥ sāmarthyādavagamyate /
ātmanaḥ sattāmātra eva jñānakartṛtvaṃ na tu vyāpṛtatayā /
yathā savituḥ sattāmātra eva prakāśanakartṛtvaṃ na tu vyāpṛtatayeti tadvat /
mano'syā'tmano daivamaprākṛtamitarendriyairasādhāraṇaṃ cakṣuścaṣṭe paśyatyaneneti cakṣuḥ /
vartamānakālaviṣayāṇi cendriyāṇyato'daivāni tāni /
manastu trikālaviṣayopalabdhikaraṇaṃ mṛditadoṣaṃ ca sūkṣmavyavahitādisarvopalabdhikaraṇaṃ ceti daivaṃ cakṣurucyate /
sa vai muktaḥ svarūpāpanno'vidyākṛtadehendriyamanoviyuktaḥ sarvātmabhāvamāpannaḥ sanneṣa vyomavadviśuddhaḥ sarveśvaro manaupādhiḥ sannetenaiveśvareṇa manasaitānkāmānsavitṛprakāśavannityapratatena darśanena paśyan ramate /
kānkāmāniti viśinaṣṭiya ete brahmaṇi loke hiraṇyanidhivadbāhyaviṣayāsaṅgānṛtenāpihitāḥ saṃkalpamātralabhyāstānityarthaḥ
८,१२.६
taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate /
tasmātteṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ /
sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānāti /
iti ha prajāpatiruvāca prajāpatiruvāca
bhāṣya ८,१२.६ yasmādeṣa indrāya prajāpatinokta ātmā tasmāttataḥ śrutvā tamātmānamadyatve'pi devā upāsate /
tadupāsanācca teṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ prāptāḥ sarve ca kāmāḥ /
yadarthaṃ hīndra ekaśataṃ varṣāṇi prajāpatau brahmacaryamuvāsa tatphalaṃ prāptaṃ devairityabhiprāyaḥ /
tadyuktaṃ devānāṃ mahābhāgyatvānna tvidānīṃ manuṣyāṇāmalpajīvitatvānmandataraprajñatvācca saṃbhavatīti prāpta idamucyatesa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānidānīntano'pi /
ko'sau /
indrādivadyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha sāmānyena kila prajāpatiruvāca /
ataḥ sarveṣāmātmajñānaṃ tatphalaprāptiśca tulyaiva bhavatītyarthaḥ /
dvirvacanaṃ prakaraṇasamāptyartham
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
८,१३.१
śyāmācchabalaṃ prapadye /
śabalācchyāmaṃ prapadye /
aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhātpramucya dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāmītyabhisaṃbhavāmīti
bhāṣya ८,१३.१ śyāmācchabalaṃ prapadya ityādimantrāmnāya pāvano japārthaśca dhyānārtho vā /
śyāmo gambhīro varṇaḥ śyāma iva śyāmo hārdaṃ brahmātyantaduravagāhyatvāttaddhārda brahma jñātvā dhyānena tasmācchyāmācchabalaṃ śabala iva śabalo'raṇyādyanekakāmamiśratvādbrahmalokasya śābalya taṃ brahmalokaṃ śabalaṃ prapadye manasā śarīrapātādvordhvaṃ gaccheyam /
yasmādahaṃ śabalādbrahmalokānnāmarūpavyākaraṇāya śyāmaṃ prapadye hārdabhāvaṃ prapanno'smītyabhiprāyaḥ /
atastameva prakṛtisvarūpamātmānaṃ śabalaṃ prapadya ityarthaḥ /
kathaṃ śabalaṃ brahmalokaṃ prapadya ityucyateaśva iva svāni lomāni vidhūya kampanena śramaṃ pāṃsvādi ca romato'panīya yathā nirmalo bhavatyevaṃ hārdabrahmajñānena vidhūya pāpaṃ dharmādharmākyaṃ candra iva ca rāhugrastastasmādrahormukhātmapramucya bhāsvaro bhavati yathaivaṃ dhūtvā prahāra śarīraṃ sarvānarthāśrayamihaiva dhyānena kṛtātmā kṛtakṛtyaḥ sannakṛtaṃ nityaṃ brahmalokamabhisaṃbhavāmīti /
dvirvacanaṃ mantrasamāptyartham
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
८,१४.१
ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā /
te yadantarā tadbrahma tadamṛtaṃ sa ātmā /
prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye yaśo'haṃ bhavāmi brāhmaṇānāṃ yaśo rājñāṃ yaśo viśām /
yaśo'hamanuprāpatsi /
sa hāhaṃ yaśasāṃ yaśaḥ /
śyetamadatkamadatkaṃ śyetaṃ lindu mābhigāṃ lindu mābhigām
bhāṣya ८,१४.१ ākāśo vā ityādi brahmaṇo lakṣaṇanirdeśārthamādhyānāya /
ākāśo vai nāma śrutiṣu prasiddha ātmā /
ākāśa ivāśarīratvāsūkṣmatvācca /
sa cā'kāśo nāmarūpayoḥ svātmasthayorjagadbījabhūtayoḥ salilasyeva phenasthānīyayornirvahitā nirvoḍhā vyākartā /
te nāmarūpe yadantarā yasya brahmaṇo'ntarā madhye vartete, tayorvā nāmarūpayorantarā madhye yannāmarūpābhyāmaspṛṣṭaṃ yadityetattadbrahma nāmarūpavilakṣaṇaṃ nāmarūpābhyāmaspṛṣṭaṃ tathāpi tayornirvoḍhutvaṃ lakṣaṇaṃ brahmetyarthaḥ /
idameva maitreyībrāhmaṇenoktaṃ cinmātrānugamātmasarvatra citsvarūpataiveti gamyata ekavākyatā /
kartha tadavagamyata ityāhasa ātmā /
ātmā hi nāma sarvajantūnāṃ pratyakcetanaḥ svasaṃvedyaḥ prasiddhastenaiva svarūpeṇonnīyāśarīro vyomavatsarvagata ātmā brahmetyavagantavyam /
taccā'tmā brahmāmṛtamamaraṇadharmā /
ata ūrdhva mantraḥ /
prajāpatiścaturmukhastasya sabhāṃ veśma prabhuvimitaṃ veśma prapadye gaccheyam /
kiñca yaśo'haṃ yaśo nāmā'tmāhaṃ bhavāmi brāhmaṇānām /
brāhmaṇā eva hi viśeṣatastamupāsate tatasteṣāṃ yaśo bhavāmi /
tathā rājñāṃ viśāṃ ca /
te'pyadhikṛtā eveti teṣāmapyātmā bhavāmi /
tadyaśo'hamanuprāpatsyanuprāptumicchāmi sa hāhaṃ yaśasāmātmanāṃ dehendriyamanobuddhilakṣaṇānāmātmā /
kimarthamahamevaṃ prapadya iti, ucyateśyetaṃ varṇataḥ pakvabadarasamaṃ rohitam /
tathādatkaṃ dantarahitamapyadatkaṃ bhakṣayitṛ srīvyañjanaṃ tatsevināṃ tejobalavīryavijñānadharmāṇāmapahantṛ vināśayitrityetat /
yadevaṃlakṣaṇaṃ śyetaṃ lindu picchilaṃ tanmābhigāṃ mābhigaccheyam /
dvirvacanamatyantānarthahetutvapradarśanārtham
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
८,१५.१
taddhaitadbrahmā prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyaḥ /
ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dharmikān vidadhadātmani sarvendriyāṇi saṃpratiṣṭhāpyāhiṃsan sarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ /
sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisaṃpadyate /
na ca punarāvartate na ca punarāvartate
bhāṣya ८,१५.१ taddhaitadātmajñānaṃ sopakaraṇamomityetadakṣaramityādyaiḥ sahopāsanaistadvācakena granthenāṣṭādhyāyīlakṣaṇena saha brahmā hiraṇyagarbhaḥ parameśvaro vā taddvāreṇa prajāpataye kaśyapāyovāca /
asāvapi manave svaputrāya /
manuḥ prajābhya ityevaṃ śrutyarthasaṃpradāyaparamparayā'gatamupaniṣadvijñānamadyāpi vidvatsvavagamyate /
yatheha ṣaṣṭhādyadhyāyatraye prakāśitātmavidyā saphalāvagamyate tathā karmaṇāṃ na kaścanārtha iti prāpte tadānarthakyaprāptiparijihīrṣayedaṃ karmaṇo vidvadbhiranuṣṭhīyamānasya viśiṣṭaphalavattvenārthavattvamucyateācāryakulādvedamadhītya sahārthato'dhyayanaṃ kṛtvā yathāvidhānaṃ yathāsmṛtyuktairniyamairyuktaḥ sannityarthaḥ /
sarvasyāpi vidheḥ smṛtyuktasyopakaparvāṇakaṃ prati kartavyatve guruśuśrūṣāyāḥ prādhānyapradarśanārthamāhaguroḥ karma yatkartavyaṃ tatkṛtvā karmaśūnyo yo'tiśiṣṭaḥ kālastena kālena vedamadhītyetyarthaḥ /
evaṃ hi niyamavatādhīto vedaḥ karmajñānaphalaprāptaye bhavati nānyathetyabhiprāyaḥ /
abhisamāvṛtya dharmajijñāsāṃ samāpayitvā gurukulannivṛtya nyāyato dārānāhṛtya kuṭumbe sthitvā gārhatthve vihite karmaṇi tiṣṭhannityarthaḥ /
tatrāpi gārhasthyavihitānāṃ karmaṇāṃ svādhyāyasya prādhānyapradarśanārthamucyateśucau vivikte'medhyādirahite deśe yatāvadāsīnaḥ svādhyāyamadhīyāno naityakamadhikaṃ ca yathāśakti ṛgādyabhyāsaṃ ca kurvandhārmikānputrāñśiṣyāṃśca dharmayuktānvidadhaddhārmikatvena tānniyamayannātmani savhṛdaye hārde brahmaṇi sarvendriyāṇi saṃpratiṣṭhāpyopasaṃhṛtyendriyagrahaṇātkarmāṇi ca saṃnyasyāhiṃsahiṃnsāṃ parapīḍāmakurvansarvabhūtāni sthāvarajaṅgamāni bhūtānyapīḍayannityarthaḥ /
bhikṣānimittamaṭanādināpi parapīḍā syādityata āhaanyatra tīrthebhyaḥ /
tīrthaṃ nāma śāsrānujñāviṣayastato'nyatretyarthaḥ /
sarvāśramiṇāṃ caitatsamānaṃ tīrthebhyo'nyatrahiṃsaiveti /
anye varṇayanti kuṭumba evaitatsarvaṃ kurvansa khalvadhikṛto yāvadāyuṣaṃ yāvajjīvamevaṃyathoktena prakāreṇaiva vartayanbrahmalokamabhisaṃpadyatedehānte /
na ca punarāvartate śarīragrahaṇāya /
punarāvṛtteḥ prāptāyāḥ pratiṣedhāt /
arcirādinā mārgeṇa kāryabrahmalokabhisaṃpadya yāvadbrahmalokasthitistāvattatraiva tiṣṭhati prāktato nā'vartata ityarthaḥ /
dvirabhyāsa upaniṣadvidyāparisamāptyarthaḥ
//
iti cchāndogyopaniṣadi aṣṭamādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
iti śrīmadgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarabhagavatpādakṛtau cchāndogyopaniṣadvivaraṇe aṣṭamo'dhyāyaḥ
vargaḥ : upaniṣadbhāṣyam
Original text: chāndogyopaniṣadbhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0