છાન્દોગ્યોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

સામવેદીયા
છાન્દોગ્યોપનિષત્
પ્રથમોઽધ્યાયઃ
આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ, સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મેઽસ્તુ, તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ
શ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતં ભાષ્યમુપોદ્ઘાતઃ
"ઓમિત્યેતદક્ષરમ્" ઇત્યાદ્યષ્ટાધ્યાયી છાન્દોગ્યોપનિષત્ ।
તસ્યાઃ સંક્ષેપતોર્ઽથજિજ્ઞાસુભ્ય ઋજુવિવરણમલ્પગ્રન્થશ્રીમન્નરેન્દ્રપુરીયતીન્દ્રવિરચિતં છાન્દોગ્યોપનિષદ્ભાષ્યટિપ્પણમિદમારભ્યતે ।
તત્ર સમ્બન્ધઃ સમસ્તં કર્માધિગતં પ્રાણાદિદેવતાવિજ્ઞાનસહિતમર્ચિરાદિમાર્ગેણ બ્રહ્મલોકપ્રતિપત્તિકારણમ્ ।
કેવલં ચ ધૂમાદિમાર્ગેણ ચન્દ્રલોકપ્રતિપત્તિકારણમ્ ।
સ્વભાવપ્રવૃત્તાનાં ચ માર્ગદ્વયપરિભ્રષ્ટાનાં કષ્ટાધોગતિરુક્તા ।
ન ચોભયોર્માર્ગયોરન્યતરસ્મિન્નપિ માર્ગે આત્યન્તિકી પુરુષાર્થસિદ્ધિરિત્યતઃ કર્મનિરપેક્ષમદ્વૈતાત્મવિજ્ઞાનં સંસારગતિત્રયહેતૂપમર્દેન વક્તવ્યમિત્યુપનિષદારભ્યતે ।
ન ચાદ્વૈતાત્મવિજ્ઞાનાદન્યત્રાઽત્યન્તિકી નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ"અથ યેઽમ્યથાતો વિદુરન્યરાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ" ।
વિપર્યયે ચ"સ સ્વરાડ્ભવતિ"ઇતિ ।
તથા દ્વૈતવિષયાનૃતાભિસન્ધસ્ય બન્ધનં તસ્કરસ્યેવ તપ્તપરશુગ્રહણે બન્ધદાહભાવઃ, સંસારદુઃખપ્રાપ્તિશ્ચેત્યુક્ત્વાદ્વૈતાત્મસત્યાભિસન્ધસ્યાતસ્કરસ્યેવ તપ્તપરશુગ્રહણે બન્ધદાહાભાવઃ સંસારદુઃખનિવૃત્તિર્મોક્ષશ્ચેતિ ।
અત એવ ન કર્મસહભાવ્.દ્વૈતાત્મદર્શનમ્ ।
ક્રિયાકારકફલભેદોપમર્દેન"સદેકમેવાદ્વિતીયમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યેવમાદિવાક્યજનિતસ્ય બાધકપ્રત્યયાનુપપત્તેઃ ।
કર્મવિધિપ્રત્યય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્તૃભોક્તૃસ્વભાવવિજ્ઞાનવતસ્તજ્જનિતકર્મફલરાગદ્વેષાદિદોષવતશ્ચ કર્મવિધાનાત્ ।
અધિગતસકલવેદાર્થસ્ય કર્મવિધાનાદદ્વૈતજ્ઞાનવતોઽપિ કર્મેતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્માધિકૃતવિષયસ્ય કર્તૃભોક્ત્રાદિજ્ઞાનસ્ય સ્વાભાવિકસ્ય"સદેકમેવાદ્વિતીયમ્""આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યનેનોપમર્દિતત્વાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાદિદોષવત એવ કર્માણિ વિધીયન્તે ।
નાદ્વૈતજ્ઞાનવતઃ ।
અત એવ હિ વક્ષ્યતિ"સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
બ્રહ્મસસ્થોઽમૃતત્વમેતિ"ઇતિ ।
તત્રૈતસ્મિન્નદ્વૈતવિદ્યાપ્રકરણેઽભ્યુદયસાધનાન્યુપાસનાન્યુચ્યન્તે કૈવલ્યસન્નિકૃષ્ટફલાનિ ।
ચાદ્વૈતાદીષદ્વીકૃતબ્રહ્મવિષયાણિ ઇત્યાદીનિ કર્મસમૃદ્ધિફલાનિ ચ કર્માઙ્ગસમ્બન્ધીનિ ।
રહસ્યસામાન્યાન્મનોવૃત્તિસામાન્યાચ્ચ યથાદ્વૈતજ્ઞાનં મનોવૃત્તિમાત્રં તથાન્યાન્યપ્યુપાસનાનિ મનોવૃત્તિરૂપાણીત્યસ્તિ હિ સામાન્યમ્ ।
કસ્તર્હ્યદ્વૈતજ્ઞાનસ્યોપાસનાનાં ચ વિશેષઃ ।
ઉચ્યતે ।
સ્વાભાવિકસ્યાઽત્મન્યક્રિયેઽધ્યારોપિતસ્ય કર્ત્રાદિકારકક્રિયાફલભેદવિજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકમદ્વૈતવિજ્ઞાનમ્ ।
રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદ્યધ્યારોપલક્ષણજ્ઞાનસ્ય રજ્જ્વાદિસ્વરૂપનિશ્ચયઃ પ્રકાશનિમિત્તઃ ।
ઉપાસનં તુ યથાશાસ્ત્રસમર્પિતં કિઞ્ચિદાલમ્બનમુપાદાય તસ્મિન્સમાનચિત્તવૃત્તિસન્તાનકરણં તદ્વિલક્ષણપ્રત્યયાનન્તરિતમિતિ વિશેષઃ ।
તાન્યેતાન્યુપાસનાનિ સત્ત્વશુદ્ધિકરત્વેન વસ્તુતત્ત્વાવભાસકત્વાદદ્વૈતજ્ઞાનોપકારકાણ્યાલમ્બનવિષયત્વાત્સુસાધ્યાનિ ચેતિ પૂર્વમુપન્યસ્યન્તે ।
તત્ર કર્માભ્યાસસ્ય દૃઢીકૃતત્વાત્કર્મપરિત્યાગેનોપાસન એવ દુઃખં ચેતઃ સમર્પણં કર્તૃમિતિ કર્માઙ્ગવિષયમેવ તાવદાદાવુપાસનમુપન્યસ્યતે ।
૧,૧.૧
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત ।
ઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્

ભાષ્ય ૧,૧.૧ ઇત્યુપોદ્ઘાતભાષ્યમોમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત ।
ઓમિત્યેતદક્ષરં પરમાત્મનોઽભિધાનં નેદિષ્ઠમ્ ।
તસ્મિન્હિ પ્રયુજ્યમાને સ પ્રસીદતિ પ્રિયનામગ્રહણ ઇવ લોકઃ ।
તદિહેતિપરં પ્રયુક્તમભિધાયકત્વાદ્વ્યાવર્તિતં શબ્દસ્વરૂપમાત્રં પ્રતીયતે ।
તથા ચાર્ચાદિવત્પરસ્યાઽત્મનઃ પ્રતીકં સમ્પદ્યતે ।
એવં નામત્વેન પ્રતીકત્વેન ચ પરમાત્મોપાસનસાધનં શ્રેષ્ઠમિતિ સર્વવેદાન્તેષ્વગતમ્ ।
જપકર્મસ્વાધ્યાયાદ્યન્તેષુ ચ બહુશઃ પ્રયોગાત્પ્રસિદ્ધમસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ।
અતસ્તદેતક્ષરં વર્ણાત્મકમુદ્ગીથભક્ત્યવયવત્વાદુદ્ગીથશબ્દવાચ્યમુપાસીત ।
કર્માઙ્ગાવયવભૂત ઓઙ્કારે પરમાત્મપ્રતીકે દૃઢામૈકાગ્ર્યલક્ષણાં મતિં સન્તનુયાત્ ।
સ્વયમેવ શ્રુતિરોઙ્કારસ્યોદ્ગીથશબ્દવાચ્યત્વે હેતુમાહઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ ।
ઓમિત્યારભ્ય હિ યસ્માદુદ્ગાયત્યત ઉદ્ગીથ ઓઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનં તસ્યાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનમેવમુપાસનમેવંવિભૂત્યેવંફલમિત્યાદિકથનમુપવ્યાખ્યાનમ્ ।
પ્રવર્તત ઇતિ વાક્યશેષઃ

૧,૧.૨
એષાં ભૂતાનાં પૃથિવી રસઃ ।
પૃથિવ્યા આપો રસઃ ।
અપામોષધયો રસઃ ।
ઓષધીનાં પુરુષો રસઃ ।
પુરુષસ્ય વાગ્રસઃ ।
વાચ ઋગ્રસઃ ।
ઋચઃ સામ રસઃ ।
સામ્ન ઉદ્ગીથો રસઃ

ભાષ્ય ૧,૧.૨ એષાં ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પૃથિવી રસો ગતિઃ પરાયણમવષ્ટમ્ભઃ ।
પૃથિવ્યા આપો રસોઽપ્સુ હ્યોતા ચ પ્રોતા ચ પૃથિવ્યતસ્તા રસઃ પૃથિવ્યાઃ ।
અપામોષધયો રસોઽપ્પરિણામત્વાદોષધીનામ્ ।
તાસાં પુરુષો રસોઽન્નપરિણામત્વાત્પુરુષસ્ય ।
તસ્યાપિ પુરુષસ્ય વાગ્રસઃ ।
પુરુષાવયવાનાં હિ વાક્સારિષ્ઠા ।
અતો વાક્પુરુષસ્ય રસ ઉચ્યતે ।
તસ્યા અપિ વાચ ઋગ્રસઃ સારતરા ।
ઋચઃ સામ રસઃ સારતરમ્ ।
તસ્યાપિ સામ્ન ઉદ્ગીથઃ પ્રકૃતત્વાદોઙ્કારઃ સારતરઃ

૧,૧.૩
સ એષ રસાનાં રસતમઃ પરમઃ પરાર્ધ્યોઽષ્ટમો યદુદ્ગીથઃ

ભાષ્ય ૧,૧.૩ એવં સ એષ ઉદ્ગીથાખ્ય ઓઙ્કારો ભૂતાદીનામુત્તરોત્તરરસાનામતિશયેન રસો રસતમઃ ।
પરમઃ પરમાત્મપ્રતીકત્વાત્ ।
પરાર્ધ્યોર્ઽધં સ્થાનં, પરં ચ તદર્ધં ચ પરાર્ધં તદર્હતીતિ પરાર્ધ્યઃ પરમાત્મસ્થાનાર્હઃ પરમાત્મવદુપાસ્યત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
અષ્ટમઃ પૃથિવ્યાદિરસસંખ્યાયાં યદુદ્ગીથો ય ઉદ્ગીથઃ

૧,૧.૪
કતમા કતમ ર્ક્કતમત્કતમત્સામ કતમઃ કતમ ઉદ્ગીથ ઇતિ વિમૃષ્ટં ભવતિ

ભાષ્ય ૧,૧.૪ વાચ ઋગ્રસ ઇત્યુક્તમ્ ।
કતમા સર્ક્કતમત્તત્સામ કતમો વા સ ઉદ્ગીથઃ ।
કતમા કતમેતિ વીપ્સાઽદરાર્થા ।
નનુ"વા બહૂનાં જાતિપરિપ્રશ્ને ડતમચ્" ।
ન હ્યત્ર ઋગ્જાતિબહુત્વં કથં ડતમચ્પ્રયોગઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
જાતૌ પરિપ્રશ્નો જાતિપરિપ્રશ્ન ઇત્યેતસ્મિન્વિગ્રહે જાતાવૃગ્વ્યક્તીનાં બહુત્વોપપત્તેઃ ।
ન તુ જાતેઃ પરિપ્રશ્ન ઇતિ વિગૃહ્યતે ।
નનુ જાતેઃ પરિપ્રશ્ન ઇત્યસ્મિન્વિગ્રહે કતમઃ કઠ ઇત્યાદ્યુદાહરણમુપપન્નં જાતૌ પરિપ્રશ્ન ઇત્યત્ર તુ ન યુજ્યતે ।
તત્રાપિ કઠાદિજાતાવેવ વ્યક્તિબહિત્વાભિપ્રાયેણ પરિપ્રશ્ન ઇત્યદોષઃ ।
યદિ જાતેઃ પરિપ્રશ્નઃ સ્યાત્કતમા કતમર્ગિત્યાદાવુપસંખ્યાનં કર્તવ્યં સ્યાદ્વિમૃષ્ટં ભવતિ વિમર્શઃ કૃતો ભવતિ

૧,૧.૫
વાગેવર્ક્ ।
પ્રાણઃ સામ ।
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથઃ ।
તદ્વા એતન્મિથુનં યદ્વાક્ચ પ્રાણશ્ચર્ક્ચ સામ ચ

ભાષ્ય ૧,૧.૫ વિમર્શે હિ કૃતે સતિ પ્રતિવચનોક્તિરુપપન્ના વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામેતિ ।
વાગૃચોરેકત્વેઽપિ નાષ્ટમત્વવ્યાઘાતઃ પૂર્વસ્માદ્વાક્યાન્તરત્વાદાપ્તિગુણસિદ્ધય ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથ ઇતિ ।
વાક્પ્રાણાવૃક્સામયોની ઇતિ વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામેત્યુચ્યતે ।
યથાક્રમમૃક્સામયોન્યોર્વાક્પ્રાણયોર્ગ્રહણે હિ સર્વાસામૃચાં સર્વેષાં ચ સામ્નામવરોધઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
સર્વર્ક્સામાવરોધે ચર્ક્સામસાધ્યાનાં ચ સર્વકર્મણામવરોધઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તદવરોધે ચ સર્વે કામા અવરુદ્ધાઃ સ્યુઃ ।
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથ ઇતિ ભક્ત્યાશઙ્કા વિનર્ત્યતે ।
તદ્વા એતદિતિ મિથુનં નિર્દિશ્યતે ।
કિં તન્મિથુનમિત્યાહ યદ્વાક્ચ પ્રાણશ્ચ સર્વઋક્સામકારણભૂતૌ મિથુનમ્ ।
ઋક્વ સામ ચેતિ ઋક્સામકારણાવૃક્સામશબ્દોક્તાવિત્યર્થઃ ।
ન તુ સ્વતન્ત્રમૃક્ચ સામ ચ મિથુનમ્ ।
અન્યથા હિ વાક્ચ પ્રાણશ્ચેત્યેકં મિથુનમૃક્સામ ચાપરં મિથુનમિતિ દ્વે મિથુને સ્યાતામ્ ।
તથા ચ તદેતન્મિથુનમિત્યેકવચનનિર્દેષોઽનુપપન્નઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદૃક્સામયોન્યોર્વાક્પ્રાણયોરેવ મિથુનત્વમ્

૧,૧.૬
તદેતન્મિથુનમોમિત્યેતસ્મિન્નક્ષરે સંસૃજ્યતે ।
યદા વૈ મિથુનૌ સમાગચ્છત આપયતો વૈ તાવન્યોઽન્યસ્ય કામમ્

ભાષ્ય ૧,૧.૬ તદેતદેવંલક્ષણં મિથુનમોમિત્યેતસ્મિન્નક્ષરે સંસૃજ્યતે ।
એવં સર્વકામાવાપ્તિગુણવિશિષ્ટં મિથુનમોઙ્કારે સંસૃષ્ટં વિદ્યત ઇત્યોઙ્કારસ્ય સર્વકામાવાપ્તિગુણવત્ત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
વાઙ્મયત્વમોઙ્કારસ્ય પ્રાણનિષ્પાદ્યત્વં ચ મિથુનેન સંસૃષ્ટત્વં મિથુનસ્ય કામાપયિતૃત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે ।
યથા લોકે મિથુનૌ મિથુનાવયવૌ સ્ત્રીપુંસૌ યદા સમાગચ્છતો ગ્રામ્યધર્મતયા સંયુજ્યેયાનાં તદાઽપયતઃ પ્રાપયતોઽન્યોન્યસ્યેતરેતરસ્ય તૌ કામમ્ ।
તથા ચ સ્વાત્માનુપ્રવિષ્ટેન મિથુનેન સર્વકામાપ્તિગુણવત્ત્વમોઙ્કારસ્ય સિદ્ધમિત્યભિપ્રાયઃ

૧,૧.૭
આપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે

ભાષ્ય ૧,૧.૭ તદુપાસકોઽપ્યુદ્ગાતા તદ્ધર્મા ભવતીત્યાહઆપયિતા હ વૈ કામાનાં યજમાનસ્ય ભવતિ ય એતદક્ષરમેવમાપ્તિગુણવદુદ્ગીથમુપાસ્તે તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલમિત્યર્થઃ ।
"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ

૧,૧.૮
તદ્વા એતદનુજ્ઞાક્ષરમ્ ।
યદ્ધિ કિંચાનુજાનાત્યોમિત્યેવ તદાહ ।
એષો એવ સમૃદ્ધિર્યદનુજ્ઞા ।
સમર્ધયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે

ભાષ્ય ૧,૧.૮ સમૃદ્ધિગુણવાંશ્ચોઙ્કારઃ ।
કથમ્તદ્વા એતત્પ્રકૃમનુજ્ઞાક્ષરમનુજ્ઞા ચ સાક્ષરં ચ તત્ ।
અનુજ્ઞાનુમતિરોઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
કથમનુજ્ઞેત્યાહ શ્રુતિરેવ ।
યદ્ધિ કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચ લોકે જ્ઞાનં ધનં વાનુજાનાતિ વિદ્વાન્ધની વા તત્રાનુમતિં કુર્વન્નોમિત્યેવ તદાહ ।
તથા ચ વેદે"ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યોમિતિ હોવાચ"ઇત્યાદિના ।
તથા ચ લોકેઽપિ તવેદં ધનં ગૃહ્ણામીત્યુક્ત ઓમિત્યાહ ।
અત એષા ઉ એવૈષૈવ સમૃદ્ધિર્યદનુજ્ઞા યાનુજ્ઞા સા સમૃદ્ધિસ્તન્મૂલત્વાદનુજ્ઞાયાઃ ।
સમૃદ્ધો હ્યોમિત્યનુજ્ઞાં દદાતિ તસ્માત્સમૃદ્ધિગુણવાનોઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
સમૃદ્ધિગુણોપાસકત્વાત્તદ્ધર્મા સન્સમર્ધયિતા હ વૈ કામાનાં યજમાનસ્ય ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્ત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

૧,૧.૯
તેનેયં ત્રયી વિદ્યા વર્તતે ।
ઓમિત્યાશ્રાવયતિ ।
ઓમિતિ શંસતિ ।
ઓમિત્યુદ્ગાયતિ ।
એતસ્યૈવ અક્ષરસ્યાપચિત્યૈ મહિમ્ના રસેન

ભાષ્ય ૧,૧.૯ અથેદાનીમક્ષરં સ્તૌત્યુપાસ્યત્વાત્પ્રરોચનાર્થમ્ ।
કથં, તેનાક્ષરેણ પ્રકૃતેનેયમૃગ્વેદાદિલક્ષણા ત્રયી વિદ્યા ત્રયીવિદ્યાવિહિતં કર્મેત્યર્થઃ ।
ન હિ ત્રયી વિદ્યૈવાઽશ્રાવણાદિભિર્વર્તતે કર્મ તુ તથા પ્રવર્તત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કથમોમિત્યાશ્રાવત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતીતિ લિઙ્ગાચ્ચ સોમયાગ ઇતિ ગમ્યતે ।
તચ્ચ કર્મૈતસ્યૈવાક્ષરસ્યાપચિત્યૈ પૂજાર્થમ્ ।
પરમાત્મપ્રતીકં હિ તત્ ।
તદપચિતિઃ પરમાત્મન એવ સા ।
"સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
મહિમ્ના રસેન ।
કિઞ્ચૈતસ્યૈવાક્ષરસ્ય મહિમ્ના મહત્ત્વેન ઋત્વિગ્યજમાનાદિપ્રાણૈરિત્યર્થઃ ।
તથૈતસ્યૈવાક્ષરસ્ય રસેન વ્રીહિયવાદિરસનિર્વૃત્તેન હવિષેત્યર્થઃ ।
યાગહોમાદ્યક્ષરેણ ક્રિયતે ।
તચ્ચાઽદિત્યમુપતિષ્ઠતે ।
તતો વૃષ્ટ્યાદિક્રમેણ પ્રાણોઽન્નં ચ જાયતે ।
પ્રાણૈરન્નેન ચ યજ્ઞસ્તાયતે ।
અત ઉચ્યતેઽક્ષરસ્ય મહિમ્ના રસ્ન્તિ

૧,૧.૧૦
તેનોભૌ કુરુતઃ ।
યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદ ।
નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ ।
યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતીતિ ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ

ભાષ્ય ૧,૧.૧૦ તત્રાક્ષરવિજ્ઞાનવતઃ કર્મ કર્તવ્યમિતિ સ્થિતમાભિપતિતેનાભરેણોભૌ યશ્ચૈતદક્ષરમેવં વ્યાખ્યાતં વેદ યશ્ચ કર્મમાત્રવિદક્ષરયાથાત્મ્યં ન વેદ તાવુભૌ કુરુતઃ કર્મ ।
તયોશ્ચ કર્મસામર્થ્યાદેવ ફલં સ્યાત્કિં તત્રાક્ષરયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનેનેતિ ।
દૃષ્ટં હિ લોકે હરીતકીં ભક્ષયતોસ્તદ્રસાભિજ્ઞેતરયોર્વિરેચનમ્ ।
નૈવમ્ ।
યસ્માન્નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ ભિન્ને હિ વિદ્યાવિદ્યે ।
તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
નોઙ્કારસ્ય કર્માઙ્ગત્વમાત્રવિજ્ઞાનમેવ રસતમાપ્તિસમૃદ્ધિગુણવદ્વિજ્ઞાનં કિં તર્હિ તતોઽભ્યધિકમ્ ।
તસ્માત્તદઙ્ગાધિક્યાત્ફલાધિક્યં યુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
દૃષ્ટં હિ લોકે વણિક્શબરયોઃ પદ્મરાગાદિમણિવિક્રયે વણિજો વિજ્ઞાનાધિક્યાત્ફલાધિક્યમ્ ।
તસ્માદ્યદેવ વિદ્યયા વિજ્ઞાનેન યુક્તઃ સન્કરોતિ કર્મશ્રદ્ધયા શ્રદ્દધાનશ્ચ સન્નુપનિષદા યોગેન યુક્તશ્ચેત્યર્થઃ ।
તદેવ કર્મ વીર્યવત્તરમવિદ્વત્કર્મણોઽધિકફલં ભવતીતિ ।
વિદ્વત્કર્મણો વીર્યવત્તર[ત્વટવચનાદવિદુષોઽપિ કર્મ વાર્યદેવ ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
ન ચાવિદુષઃ કર્મણ્યનધિકારઃ ।
ઔષસ્ત્યે કાણ્ડેઽવિદુષામપ્યાર્વિજ્યદર્શનાત્ ।
રસતમાપ્તિસમૃદ્ધિગુણવદક્ષરમિત્યેકમુપાસનમ્ ।
મધ્યે પ્રયત્નાન્તરાદર્શનાત્ ।
અનેકૈર્હિ વિશેષણૈરનેકધોપાસ્યત્વાત્ખલ્વેતસ્યૈવ પ્રકૃતસ્યોદ્ગીથાખ્યસ્યાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમ ખણ્ડઃ
૧,૨.૧
દેવાસુરા હ વૈ યત્ર સંયેતિરે ।
ઉભયે પ્રાજાપત્યાસ્તદ્ધ દેવા ઉદ્ગીથમાજહ્રુરનેનૈનાનભિભવિષ્યામ ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૨.૧ દેવાસુરા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ ।
દેવા દીવ્યતેર્દ્યેતનાર્થસ્ય શાસ્ત્રોદ્ભાસિતા ઇન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
અશિરાસ્તદ્વિરીતાઃ સ્વેષ્વેવાસુષુ વિષ્વગ્વિષયાસુ પ્રાણનક્રિયાસુ રમણાત્સ્વાભાવિક્યસ્તમ આત્મિકા ઇન્દ્રિયવૃત્તય એવ ।
હ વા ઇતિ પૂર્વવૃત્તોદ્ભાસકૌ નિપાતૌ ।
યત્ર યસ્મિન્નિમિત્ત ઇતરેતરવિષયાપહારલક્ષણે સંયેતિરે ।
સમ્પૂર્વસ્ય યતતેઃ સંગ્રામાર્થત્વમિતિ સંગ્રામં કૃતવન્ત ઉત્યર્થઃ ।
શાસ્રીયપ્રકાશવૃત્તયભિભવનાય પ્રવૃત્તાઃ સ્વાભાવિક્યસ્તમોરૂપા ઇન્દ્રિયવૃત્તયોઽસુરાઃ ।
તથા તદ્વિપરીતાઃ શાસ્રાર્થવિષયવિવેકજ્યોતિરાત્માનો દેવા સ્વાભાવિકતમોરૂપાસુરાભિભવનાય પ્રવૃત્તા ઇત્યન્યોન્યાભિભવોદ્ભવરૂપઃ સંગ્રામ ઇવ સર્વપ્રાણિષુ પ્રતિદેહં દેવાસુરસઙ્ગ્રામોઽનાદિકાલપ્રવૃત્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સ ઇહશ્રુત્યાઽખ્યાયિકારૂપેણ ધર્માધર્મોત્પત્તિવિવેકવિજ્ઞાનાય કથ્યતે પ્રાણવિશુદ્ધિવિજ્ઞાનવિધિપરતયા ।
અત ઉભયેઽપિ દેવાસુરાઃ પ્રજાપતેરપત્યાનીતિ પ્રાજાપત્યાઃ ।
પ્રજાપતિઃ કર્મજ્ઞાનાધિકૃતઃ પુરુષઃ ।
"પુરુષ એવોક્થમયમેવ મહાન્પ્રજાપતિઃ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તસ્ય હિ શાસ્રીયાઃ સ્વાભાવિક્યશ્ચ કરણવૃત્તયો વિરુદ્ધા અપત્યાનીવ તદુદ્ભવત્વાત્ ।
તત્તત્રોત્કર્ષાપકર્ષલક્ષણનિમિત્તે હ દેવા ઉદ્ગીથભક્ત્યુપલક્ષિતમૌદ્ગાત્રં કર્માઽજહ્રુરાહૃતવન્તઃ ।
તસ્યાપિ કેવલસ્યાઽહરણાસમ્ભવાજ્જોતિષ્ટોમાદ્યાહૃતવન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્કિમર્થમાજહ્રુરિત્યુચ્યતે અનેન કર્મણૈનાનસુરાનભિભવિષ્યામ ઇત્યેવમભિપ્રાયાઃ સન્તઃ

૧,૨.૨
તે હ નાસિક્યં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તં હ અસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્તેનોભયં જિઘ્રતિ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્યેષ વિદ્ધઃ

ભાષ્ય ૧,૨.૨ યદા ચ તદુદ્ગીથં કર્માઽજિહીર્ષવસ્તદાતે હ દેવા નાસિક્યં નાસિકાયાં ભવં ચેતનાવન્તં ઘ્રાણં પ્રાણમુદ્ગીથકર્તારમુદ્ગીથભક્ત્યોપાસાંચક્રિરેઝ્રુપાસનણ્ટકૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નાસિક્યપ્રાણમદૃષ્ટ્યોદ્ગીથાખ્યમક્ષરમોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યર્થઃ ।
એવં હિ પ્રકૃતાર્થપરિત્યાગોઽપ્રકૃતાર્થોપાદાનં ચ ન કૃતં સ્યાત્ ।
ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યેત્યોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યર્થઃ ।
એવં હિ પ્રકૃતાર્થપરિત્યાગોઽપ્રકૃતાર્થોપાદાનં ચ ન કૃતં સ્યાત્ ।
ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યેત્યોઙ્કારો હ્યાપાસ્યતયા પ્રકૃતઃ ।
નનૂદ્ગીથોપલક્ષિતં કર્માઽહૃતવન્ત ઇત્યવોચ ઇદાનીમેવ૑કથં નાસિક્યપ્રાણદૃષ્ટ્યોઙ્કારમુપાસાંચક્રિર ઇત્યાત્થ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઉદ્ગીથકર્મણ્યેવ હિ તત્કર્તૃપ્રાણદેવતાદૃષ્ટ્યોદ્ગીથભક્ત્યવયવશ્ચોઙ્કાર ઉપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતો ન સ્વતન્ત્રોઽતસ્તાદર્થ્યેન કર્માઽહૃતવન્ત ઇતિ યુક્તમેવોક્તમ્ ।
તમેવં દેવૈર્વૃતમુદ્ગાતારં હાસુરાઃ સ્વાભાવિકતમ આત્માનો જ્યોતીરૂપં નાસિક્યં પ્રાણં દેવં સ્વોત્થેન પાપ્મનાધર્માસઙ્ગરૂપેણ વિવિધુર્વિદ્ધવન્તઃ સંસર્ગ કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ હિ નાસિક્યઃ પ્રાણઃ કલ્યાણગન્ધગ્રહણાભિમાનાસઙ્ગાભિભૂતવિવેકવિજ્ઞાનો બભૂવ ।
સ તેન દોષેણ પાપ્મસંસર્ગી બભૂવ ।
તદિદમુક્તમસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુરિતિ ।
યસ્માદાસુરેણ પાપ્મના વિદ્ધસ્તસ્માત્તેન પાપ્મના પ્રેરિતો ઘ્રાણઃ પ્રાણો દુર્ગન્ધિગ્રાહકઃ પ્રાણિનામ્ ।
અતસ્તેનોભયં જિઘ્રતિ લોકઃ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્યેષ યસ્માદ્વિદ્ધઃ ।
ઉભયગ્રહણમવિવક્ષિતમ્ ।
યસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્છતીતિ યદ્વત્ ।
યદેવેદમપ્રતિરૂપં જિઘ્રતીતિ સમાનપ્રકરણશ્રુતેઃ

૧,૨.૩૬
અથ હ વાચમુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તાં હાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્તયોભયં વદતિ સત્યં ચાનૃતં ચ ।
પાપ્મના હ્યેષા વિદ્ધા

અથ હ ચક્ષુરુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્તેનોભયં પશ્યતિ દર્શનીયં ચાદર્શનીયં ચ ।
પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્

અથ હ શ્રોત્રમુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્તેનોભયં શૃણોતિ શ્રવણીયં ચાશ્રવણીયં ચ ।
પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્

અથ હ મન ઉદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુઃ ।
તસ્માત્તેનોભયં સંકલ્પયતે સંકલ્પનીયં ચ ।
પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્

ભાષ્ય ૧,૨.૩૬ મુખ્યપ્રાણસ્યોપાસ્યત્વાય તદ્વિશુદ્ધત્વાનુભવાર્થોઽયં વિચારઃ શ્રુત્યા પ્રવર્તિતઃ ।
અતશ્ચક્ષુરાદિદેવતાઃ ક્રમેણ વિચાર્યાઽસુરેણ પાપ્મના વિદ્ધા ઇત્યપોહ્યન્તે ।
સમાનમન્યત્, અથ હ વાચં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મન ઇત્યાદિ ।
અનુક્તા અપ્યન્યાસ્ત્વગ્રસમાદિદેવતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
"એવમુ ખલ્વેતા દેવતાઃ પાપ્મભિઃ" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્

૧,૨.૭
અથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રિરે ।
તં હાસુરા ઋત્વા વિદધ્વંસુર્યથાશ્માનમાખણમૃત્વા વિધ્વંસેતૈવમ્

ભાષ્ય ૧,૨.૭ આસુરેણ વિદ્ધત્વાદ્ઘ્રાણાદિદેવતા અપોહ્યાથાનન્તરં ય એવાયં પ્રસિદ્ધો મુખે ભવો મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્રિરે તં હાસુરાઃ પૂર્વવદૃત્વા પ્રાપ્ય વિદધ્વંસુર્વિનષ્ટા અભિપ્રાયમાત્રેણ ।
અકૃત્વા કિઞ્ચિદપિ પ્રાણસ્ય ।
કથં વિનષ્ટા ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહયથા લોકેઽશ્માનમાખણં ન શક્યતે ખનિતું કુદ્દાલાદિભિરપિ ભેત્તું ન શક્યોઽખણ એવાઽખણસ્તમૃત્વા સામર્થ્યાલ્લોષ્ટઃ પાંસુપિણ્ડઃ ક્ષુત્યન્તરાચ્ચાશ્મનિ ક્ષિપ્તોઽશ્મભેદનાભિપ્રાયેણ તસ્યાશ્મનઃ કિઞ્ચિદપ્યકૃત્વા સ્વયં વિધ્વંસેત વિદીર્યેતૈવં વિદધ્વંસુરિત્યર્થઃ

૧,૨.૮
એવં યથાશ્માનમાખણમૃત્વા વિધ્વંસત એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે ય એવંવિદિ પાપં કામયતે યશ્ચૈનમભિદાસતિ ।
સ એષોઽશ્માખણઃ

ભાષ્ય ૧,૨.૮ એવં વિશુદ્ધોઽસુરૈરધર્ષિતત્વાત્પ્રાણ ઇતિ એવંવિદઃ પ્રાણાત્મભૂતસ્યેદં ફલમાહયથાશ્માનમિતિ ।
એષ એવ દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે વિનશ્યતિ ।
કોઽસાવિત્યાહય એવંવિદિ યથોક્તપ્રાણવિદિ પાપં તદનર્હં કર્તુ કામયત ઇચ્છતિ યશ્ચાપ્યેનમભિદાસતિ હિનસ્તિ પ્રાણવિદં પ્રત્યાક્રોશતાડનાદિ પ્રયુઙ્ક્તે સોઽપ્યેવમેવ વિધ્વંસત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સ એષ પ્રાણવિત્પ્રાણભૂતત્વાદશ્માખણ ઇવાશ્માખણોઽધર્ષણીય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાસિક્યોઽપિ પ્રાણો વાય્વાત્મા યથા મુખ્યસ્તત્ર નાસિક્યઃ પ્રાણઃ પાપ્મના વિદ્ધઃ પ્રાણ એવ સન્ન મુખ્યઃ કથમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
નાસિક્યસ્તુ સ્થાનકરણવૈગુણ્યાદ્વિદ્ધો વાય્વાત્માપિ સન્મુખ્યઃ સ્થાનદેવતાબલીયસ્ત્વાન્ન વિદ્ધ ઇતિ યુક્તમ્ ।
યથા વાસ્યાદયઃ શિક્ષાવત્પુરુષાશ્રયાઃ કાર્યવિશેષં કુર્વન્તિ નાન્યહસ્તગતાસ્તદ્વદ્દોષવદ્ઘ્રાણસચિવત્વાદ્વિદ્ધા ઘ્રાણદેવતા ન મુખ્યઃ

૧,૨.૯
નૈવૈતેન સુરભિ ન દુર્ગન્ધિ વિજાનાતિ ।
અપહતપાપ્મા હ્યેષઃ ।
તેન યદશ્નાતિ યત્પિબતિ તેનેતરાન્ પ્રાણાનવતિ ।
એતમુ એવાન્તતોઽવિત્ત્વોત્ક્રામતિ ।
વ્યાદદાત્યેવાન્તત ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૨.૯ યસ્માન્ન વિદ્ધોઽસુરૈર્મુખ્યસ્તસ્માન્નૈવૈતેન સુરભિ દુર્ગન્ધિ વા વિજાનાતિ ઘ્રાણેનૈવ તદુભયં વિજાનાતિ લોકઃ ।
અતશ્ચ પાપ્મકાર્યાદર્શનાદપહતપાપ્માપહતો વિનાશિતોઽપનીતઃ પાપ્મા યસ્માત્સોઽયમપહતપાપ્મા હ્યેષ વિશુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માચ્ચાઽત્મમ્ભરયઃ કલ્યાણાદ્યાસઙ્ગવત્ત્વાદ્ઘ્રાણાદયો ન તથાઽત્મમ્ભરિર્મુખ્યઃ કિં તર્હિ સર્વાર્થઃ ।
કથમિતિ, ઉચ્યતેતેન મુખ્યેન યદશ્નાતિ યત્પિબતિ લોકસ્તેનાશિતેન પીતેન ચોતરાન્ઘ્રાણાદીનવતિ પાલયતિ ।
તેન હિ તેષાં સ્થિતિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
અતઃ સર્વમ્ભરઃ પ્રાણોઽતો વિશુદ્ધઃ ।
કથં પુનર્મુખ્યાશિતપીતાભ્યાં સ્થિતિરેષાં ગમ્યત ઇતિ, ઉચ્યતેએતં (તમુ એવ) મુખ્યં પ્રાણં મુખ્યપ્રાણસ્ય વૃત્તિમન્નપાને ઇત્યર્થઃ ।
અન્તતોઽન્તે મરણકાલેઽવિત્ત્વાલબ્ધ્વોત્ક્રામતિ ।
ઘ્રાણાદિપ્રાણસમુદાય ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રાણો હિ ન શક્નોત્યશિતું પાતું વા ।
તેન તદોત્ક્રાન્તિઃ પ્રસિદ્ધા ઘ્રાણાદિકલાપસ્ય ।
દૃશ્યતે હ્યુત્ક્રાન્તૌ પ્રાણસ્યાશિશિષા ।
અતો વ્યાદદાત્યેવાઽસ્યવિદારણં કરોતીત્યર્થઃ ।
તદ્ધ્યન્નાલાભ ઉત્ક્રાન્તસ્ય લિઙ્ગમ્

૧,૨.૧૦
તં હાઙ્ગિરા ઉદ્ગીથમુપાસાં ચક્રે ।
એતમુ એવાઙ્ગિરસં મન્યન્તેઽઙ્ગાનાં યદ્રસઃ

ભાષ્ય ૧,૨.૧૦ તં હાઙ્ગિરાસ્તં મુખ્યં પ્રાણં હાઙ્ગિરા ઇત્યેવઙ્ગુણમુદ્ગીથમુયાસાઞ્ચક્રે બક ઇત્યેવ સમ્બન્ધં કૃતવન્તઃ કેચિત્ ।
એતમુ એવાઽઙ્ગિરસં બૃહસ્પતિમયાસ્યં પ્રાણં મન્યન્ત ઇતિ ચનાત્ ।
ભવત્યેવં યથાશ્રુતાસમ્ભવે, સમ્ભવતિ તુ યથાશ્રુતમૃષિચોદનાયામપિ શ્રુત્યન્તરવત્ ।
તસ્માચ્છતર્ચિન ઇત્યાચક્ષત એતમેવ સન્તમૃષિમપિ ।
તથા માધ્યમા ગૃત્સમદો વિશ્વામિત્રો વામદેવોઽત્રિરિત્યાદિ ઋષીનેવ પ્રાણમાપાદયતિ શ્રુતિઃ ।
તથૈતાનપ્યૃષીન્પ્રાણોપાસકાનઙ્ગિરોબૃહસ્પત્યયાસ્યાન્પ્રાણં કરોત્યભેદવિજ્ઞાનાય ।
"પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતા"ઇત્યાદિવચ્ચ ।
તસ્માદૃષિરઙ્ગિરા નામ પ્રાણ એવ સન્નાત્માનમઙ્ગિરસં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્ર ઇત્યેતત્ ।
યદ્યસ્માત્સોઽઙ્ગાનાં પ્રાણઃ સન્રસસ્તેનાસાવાઙ્ગિરસઃ

૧,૨.૧૧૧૨
તેન તં હ બૃહસ્પતિરુદ્ગીથમુપાસાં ચક્રે ।
એતમુ એવ બૃહસ્પતિં મન્યન્તે ।
વાગ્ઘિ બૃહતી તસ્યા એષપતિઃ

તેન તં હાયાસ્ય ઉદ્ગીથમુપાસાં ચક્રે ।
એતમુ એવાયાસ્યં મન્યન્તે ।
આસ્યાદ્યદયતે

ભાષ્ય ૧,૨.૧૧,૧૨ તથા વાચો બૃહત્યાઃ પતિસ્તેનાસૌ બૃહસ્પતિઃ ।
યથા યદ્યસ્માદાસ્યાદયતે નિર્ગચ્છતિ તેનાઽયાસ્ય ઋષિઃ પ્રાણ એવ સન્નિત્યર્થઃ તથાન્યોઽપ્યુપાસક આત્માનમેવાઽઙ્ગિરસાદિગુણં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસીતેત્યર્થઃ

૧,૨.૧૩
તેન તં હ બકો દાલ્ભ્યો વિદાં ચકાર ।
સ હ નૈમિશીયાનામુદ્ગાતા બભૂવ ।
સ હ સ્મૈભ્યઃ કામાનાગાયતિ

ભાષ્ય ૧,૨.૧૩ ન કેવલમઙ્ગિરઃપ્રભૃતયઃ ઉપાસાઞ્ચક્રિરે ।
તં હ બકો નામ દલ્ભ્યસ્યાપત્યં દાલ્ભ્યો વિદાઞ્ચકાર યથાદર્શિતં પ્રાણં વિજ્ઞાતવાન્ ।
વિદિત્વા ચ સ હ નૈમિશીયાનાં સત્ત્રિણામુદ્ગાતા બભૂવ ।
સ ચ પ્રાણવિજ્ઞાનસામર્થ્યાદેભ્યો નૈમિશીયેભ્યઃ કામાનાગાયતિ સ્મ હાઽગીતવાન્કિલેત્યર્થઃ

૧,૨.૧૪
આગાતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે ।
ઇત્યધ્યાત્મમ્

ભાષ્ય ૧,૨.૧૪ તથાન્યોઽપ્યુદ્ગાતાઽગાતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ એવં વિદ્વાન્યથોક્તગુણં પ્રાણમક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે તસ્યૈતદ્દૃષ્ટં ફલમુક્તમ્ ।
પ્રાણાત્મભાવસ્ત્વદૃષ્ટમ્"દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્સિદ્ધમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇત્યધ્યાત્મમેતદાત્મવિષયમુદ્ગીથોપાસનમિત્યુક્તોપસંહારોઽધિદૈવતોદ્ગીથોપાસને વક્ષ્યમાણે બુદ્ધિસમાધાનાર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૧,૩.૧
અથાધિદૈવતમ્ ।
ય એવાસૌ તપતિ તમુદ્ગીથમુપાસીત ।
ઉદ્યન્ વા એષ પ્રજાભ્ય ઉદ્ગાયતિ ।
ઉદ્યંસ્તમો ભયમપહન્તિ ।
અપહન્તા હ વૈ ભયસ્ય તમસો ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૧,૩.૧ અથાનન્તરમધિદૈવતં દેવતાવિષયમુદ્ગીથોપાસનં પ્રસ્તુતમુત્યર્થોઽનેકધોપાસ્યત્વાદુદ્ગીથસ્ય ।
ય એવાસાવાદિત્યસ્તપતિ સમુદ્ગીથમુપાસીતાઽદિત્યદૃષ્ટ્યોદ્ગીથમુપાસીતેત્યર્થઃ ।
તમુદ્ગીથમિત્યુદ્ગીથશબ્દોઽક્ષરવાચી સન્કથમાદિત્યે વર્તત ઇતિ?ઉચ્યતે ।
ઉદ્યન્નુદ્ગચ્છન્વા એષ પ્રજાભ્યઃ પ્રજાર્થમુદ્ગાયતિ પ્રજાનામન્નોત્પત્ત્યર્થમ્ ।
ન હ્યનુદ્યતિ તસ્મિન્વ્રીહ્યાદેઃ પક્તિઃ સ્યાદત ઉદ્ગાયતીવોદ્ગાયતિ, યથૈવોદ્ગાતાન્નાર્થમત ઉદ્ગીથઃ સવિતેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચોદ્યન્નૈશં તમસ્તજ્જં ચ ભયં પ્રણિનામપહન્તિ તમેવઙ્ગુણં સવિતારં યો વેદ સોઽપહન્તા નાશયિતા હ વૈ ભયસ્ય જન્મમરણાદિલક્ષણસ્યાઽત્મનસ્તમસશ્ચ તત્કારણસ્યાજ્ઞાનલક્ષણસ્ય ભવતિ

૧,૩.૨
સમાન ઉ એવાયં ચાસૌ ચ ।
ઉષ્ણોઽયમુષ્ણોઽસૌ ।
સ્વર ઇતીમમાચક્ષતે સ્વર ઇતિ પ્રત્યાસ્વર ઇત્યમુમ્ ।
તસ્માદ્વા એતમિમમમું ચ ઉદ્ગીથમુપાસીત

ભાષ્ય ૧,૩.૨ યદ્યપિ સ્થાનભેદાત્પ્રાણાદિત્યૌ ભિન્નાવિવ લક્ષ્યેતે તથાપિ ન સ તત્ત્વભેદસ્તયોઃ ।
કથમ્સમાન ઉ એવ તુલ્ય એવ પ્રાણઃ સવિત્રા ગુણતઃ સવિતા ચ પ્રાણેન ।
યસ્માદુષ્ણોઽયં પ્રાણ ઉષ્ણશ્ચાસૌ સવિતા ।
કિઞ્ચ સ્વર ઇતીમં પ્રાણમાચક્ષતે કથયન્તિ તથા સ્વર ઇતિ૑પ્રત્યાસ્વર ઇતિ ચામું સવિતારમ્ ।
યસ્માત્પ્રાણઃ સ્વરત્યેવ ન પુનર્મૃતઃ પ્રત્યાગચ્છતિ ।
સવિતા ત્વસ્તમિત્વા પુનરપ્યહન્યહનિ પ્રત્યાગચ્છતિ ।
અતઃ પ્રત્યાસ્વરોઽસ્માદ્ગુણતો નામતશ્ચ સમાનાવિતરેતરં પ્રાણાદિત્યૌ ।
અતઃ સતત્ત્વાભેદાદેતં પ્રાણમિમમમું ચાઽદિત્યમુદ્ગીથમુપાસીત

૧,૩.૩
અથ ખલુ વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત ।
યદ્વૈ પ્રાણિતિ સ પ્રાણઃ ।
યદપાનિતિ સોઽપાનઃ ।
અથ યઃ પ્રાણાપાનયોઃ સંધિઃ સ વ્યાનઃ ।
યો વ્યાનઃ સા વાક્ ।
તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્ વાચમભિવ્યાહરતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૩ અથ ખલ્વિતિ પ્રકારાન્તરેણોપાસનમુદ્ગીથસ્યોચ્યતેવ્યાનમેવ વક્ષ્યમાણલક્ષણં પ્રાણસ્યૈવ વૃત્તિવિશેષમુદ્ગીથમુપાસીત ।
અધુના તત્સતત્ત્વં નિરૂપ્યતેયદ્વૈ પુરુષઃ પ્રાણિતિ મુખનાસિકાભ્યાં વાયું બહિર્નિઃસારયતિ સ પ્રાણાખ્યો વાયોર્વૃત્તિવિશેષો યદપાનિત્યપશ્વસિતિ તાભ્યામેવાન્તરાકર્ષતિ વાયું સોઽપાનોઽપાનાખ્યા વૃત્તિઃ ।
તતઃ કિમિતિ, ઉચ્યતેઅથ ય ઉક્તલક્ષણયોઃ પ્રાણાપાનયોઃ સન્ધિસ્તયોરન્તરા વૃત્તિવિશેષઃ સ વ્યાનઃ, યઃ સાઙ્ખ્યાદિશાસ્રપ્રસિદ્ધિઃ શ્રુત્યા વિશેષનિરૂપણાન્નાસૌ વ્યાન ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કસ્માત્પુનઃ પ્રાણાપાનૌ હિત્વા મહતાઽયાસેન વ્યાનસ્યૈવોપાસનમુચ્યતે ।
વીર્યવત્કર્મહેતુત્વમિત્યાહયો વ્યાનઃ સા વાક્ ।
વ્યાનકાર્યત્વાદ્વાચઃ ।
યસ્માદ્વ્યાનનિર્વર્ત્યા વાક્તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્પ્રાણાપાનવ્યાપારાવકુર્વન્વાચમભિવ્યાહરત્યુચ્ચારયતિ લોકઃ

૧,૩.૪
યા વાક્સર્ક્ ।
તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્નૃચમભિવ્યાહરતિ ।
યર્ક્તત્સામ ।
તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્ સામ ગાયતિ ।
યત્સામ સ ઉદ્ગીથઃ ।
તસ્માદપ્રાનન્નનપાનન્નુદ્ગાયતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૪ તથા વાગ્વિશેષામૃચમૃક્સંસ્થં ચ સામ સામાવયવં ચોદ્ગીથમપ્રાણન્નનપાનન્વ્યાનેનૈવ નિર્વર્તયતીત્યભિપ્રાયઃ

૧,૩.૫
અતો યાન્યન્યાનિ વીર્યવન્તિ કર્માણિ યથાગ્નેર્મન્થનમાજેઃ સરણં દૃઢસ્ય ધનુષ આયમનમપ્રાણન્નનપાનંસ્તાનિ કરોતિ ।
એતસ્ય હેતોર્વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત

ભાષ્ય ૧,૩.૫ ન કેવલં વાગાદ્યભિવ્યાહરણમેવાતોઽસ્માદન્યાન્યપિ યાનિ વીર્યવન્તિ કર્માણિ પ્રયત્નાધિક્યનિર્વર્ત્યાનિ યથાગ્નેર્મન્થનમાજેર્મર્યાદાયાઃ સરણં ધાવનં દૃઢસ્ય ધનુષ આયમનમાકર્ષણમપ્રાણન્નનપાનંસ્તાનિ કરોતિ ।
અતોવિશિષ્ટો વ્યાનઃ પ્રાણાદિવૃત્તિભ્યઃ ।
વિશિષ્ટસ્યોપાસનં જ્યાયઃ ફલવત્ત્વાદ્રાજોપાસનવત્ ।
એતસ્ય હેતોરેતસ્માત્કારણાદ્વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત નાન્યદ્વૃત્ત્યન્તરમ્ ।
કર્મવીર્યવત્તરત્વં ફલમ્

૧,૩.૬
અથ ખલૂદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસીત ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
પ્રાણ એવોત્ ।
પ્રાણેન હ્યુત્તિષ્ઠતિ ।
વગ્ગીઃ ।
વાચો હ ગિર ઇત્યાચક્ષતે ।
અન્નં થમ્ ।
અન્ને હીદં સર્વં સ્થિતમ્

ભાષ્ય ૧,૩.૬ અથાધુના ખલૂદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસીત ભક્ત્યક્ષરાણિ મા ભૂવન્નિત્યતો વિશિનષ્ટિઉદ્ગીથ ઇતિ ।
ઉદ્ગીથનામાક્ષરાણીત્યર્થો નામાક્ષરોપાસનેઽપિ નામવત એવોપાસનં કૃતં ભવેદમુકમિશ્રા ઇતિ યદ્વત્ ।
પ્રાણ એવોત્, ઉદિત્યસ્મિન્નક્ષરે પ્રાણદૃષ્ટિઃ ।
કથં પ્રાણસ્યોત્ત્વમિત્યાહપ્રાણેન હ્યુત્તિષ્ઠતિ સર્વોઽપ્રાણસ્યાવસાદદર્શનાદતોઽસ્ત્યુદઃ પ્રાણસ્ય ચ સામાન્યમ્ ।
વાગ્ગીઃ ।
વાચો હ ગિર ઇત્યાચક્ષતે શિષ્ટાઃ ।
તથાન્નં થમન્ને હીદં સર્વં સ્થિતમતોઽસ્ત્યન્નસ્ય થાક્ષરસ્ય ચ સામાન્યમ્

૧,૩.૭
દ્યૌરેવોત્ ।
અન્તરિક્ષં ગીઃ ।
પૃથિવી થમ્ ।
આદિત્ય એવોત્ ।
વાયુર્ગીઃ ।
અગ્નિસ્થમ્ ।
સામવેદ એવોત્ ।
યજુર્વેદો ગીઃ ।
ઋગ્વેદસ્થમ્ ।
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહઃ ।
અન્નવાનન્નાદો ભવતિ ।
ય એતાન્યેવં વિદ્વાનુદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસ્ત ઉદ્ગીથ ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૭ ત્રયાણાં શ્રુત્યુક્તાનિ સામાન્યાનિ તાનિ તેનાનુરૂપેણ શેષેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
દ્યૌરેવોદુચ્ચૈઃ સ્થાનાત્ ।
અન્તરિક્ષં ગાર્ગિરણાલ્લોકાનામ્ ।
પૃથિવી થં પ્રાણિસ્થાનાત્ ।
આદિત્ય એવોદૂર્ધ્વત્વાત્ ।
વાયુર્ગીરગ્ન્યાદીનાં ગિરણાત્ ।
અગ્નિસ્થં યજ્ઞીયકર્માવસ્થાનાત્ ।
સામવેદ એવોત્સ્વર્ગસંસ્તુતત્વાત્ ।
યજુર્વેદો ગીર્યજુષા પ્રત્તસ્ય હવિષો દેવતાનાં ગિરણાત્ ।
ઋગ્વેદસ્થમૃચ્યધ્યૂઢત્વાત્સામ્નઃ ।
ઉદ્ગીથાક્ષરોપાસનફલમધુનોચ્યતેદુગ્ધે દોગ્ધ્યસ્મૈ સાધકાસ્ય ।
કા સા વાક્, કં દોહમ્ ।
કોઽસૌ દોહ ઇત્યાહયો વાચો દોહઃ ।
ઋગ્વેદાદિશબ્દસાધ્યં ફલમિત્યભિપ્રાયસ્તદ્વાચો દોહસ્તં સ્વયમેવ વાગ્દોગ્ધ્યાત્માનમેવ દોગ્ધિ ।
કિઞ્ચાન્નવાન્પ્રભૂતાન્નોઽન્નાદશ્ચ દીપ્તાગ્નિર્ભવતિ ।
ય એતાનિ યથોક્તાન્યેવં યથોક્તગુણાન્યુદ્ગીથાક્ષરાણિ વિદ્વાન્સન્નુપાસ્ત ઉદ્ગીથ ઇતિ

૧,૩.૮
અથ ખલ્વાશીઃ સમૃદ્ધિઃ ।
ઉપસરણાનીત્યુપાસીત ।
યેન સામ્ના સ્તોષ્યન્ સ્યાત્તત્સામોપધાવેત્

ભાષ્ય ૧,૩.૮ અથ ખલ્વિદાનીમાશીઃસમૃદ્ધિરાશિષઃ કામસ્ય સમૃદ્ધિર્યથા ભવેત્તદુચ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
ઉપસરણાન્યુપસર્તવ્યાન્યુપગન્તવ્યાનિ ધ્યેયાનીત્યર્થઃ ।
કથમ્, ઇત્યુપાસીત, એવમુપાસીત ।
તદ્યથાયેન સામ્ના યેન સામવિશેષેણ સ્તોષ્યન્સ્તુતિં કરિષ્યન્સ્યાદ્ભવેદુદ્ગાતા તત્સામોપધાવેદુપસરેચ્ચિન્તયેદુત્પત્ત્યાદિભિઃ

૧,૩.૯
યસ્યામૃચિ તામૃચં, યદાર્ષેયં તમૃષિં, યાં દેવતામભિષ્ટોષ્યન્ સ્યાત્તાં દેવતામુપધાવેત્

ભાષ્ય ૧,૩.૯ યસ્યામૃચિ તત્સામ તાં ચર્ચમુપધાવેદ્દેવતાદિભિઃ ।
યદાર્ષેયં સામ તં ચર્ષિમ્ ।
યાં દેવતામભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દેવતામુપધાવેત્

૧,૩.૧૦
યેન ચ્છન્દસા સ્તોષ્યન્ સ્યાત્તચ્છન્દ ઉપધાવેત્ ।
યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્તં સ્તોમમુપધાવેત્

ભાષ્ય ૧,૩.૧૦ યેન ચ્છન્દસા ગાયત્ર્યાદિના સ્તોષ્યન્સ્યાત્તચ્છન્દ ઉપધાવેત્ ।
યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્ ।
સ્તોમાઙ્ગફલસ્ય કર્તૃગામિત્વાદાત્મનેપદં સ્તોષ્યમાણ ઇતિ ।
તં સ્તોમમુપધાવેત્

૧,૩.૧૧
યાં દિશમભિષ્ટોષ્યન્ સ્યાત્તાં દિશમુપધાવેત્

ભાષ્ય ૧,૩.૧૧ યાં દિશમભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દિશમુપધાવેદધિષ્ઠાત્રાદિભિઃ

૧,૩.૧૨
આત્માનમન્તત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત કામં ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ ।
અભ્યાશો હ યદસ્મૈ સ કામઃ સ્મૃધ્યેત યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૧૨ આત્માનમુદ્ગાતા સ્વં રૂપં ગોત્રનામાદિભિઃ સામાદીન્ક્રમેણ સ્વં ચાઽત્માનમન્તતોઽન્ત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત ।
કામં ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્વરોષ્મવ્યઞ્જનાદિભ્યઃ પ્રમાદમકુર્વંસ્તતોઽભ્યાશઃ ક્ષિપ્રમેવ હ યદ્યત્રાસ્મા એવંવિદે સ કામઃ સમૃધ્યેત સમૃદ્ધિં ગચ્છેત્ ।
કોઽસૌ, યત્કામો યઃ કામોઽસ્ય સોઽયં યત્કામઃ સન્સ્તુવીતેતિ ।
દ્વિરુક્તિકાદરાર્થા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
૧,૪.૧
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત ।
ઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્

ભાષ્ય ૧,૪.૧ ઓમિત્યેતદિત્યાદિપ્રકૃતસ્યાક્ષરસ્ય પુનરુપાદાનમુદ્ગીથાક્ષરાદ્યુપાસનાન્તરિતત્વાદન્યત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
પ્રકૃતસ્યૈવાક્ષરસ્યામૃતાભયગુણવિશિષ્ટસ્યોપાસનં વિધાતવ્યમિત્યારમ્ભઃ ।
ઓમિત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્

૧,૪.૨
દેવા વૈ મૃત્યોર્બિભ્યતસ્ત્રયીં વિદ્યાં પ્રાવિશન્ ।
તે છન્દોભિરચ્છાદયન્ ।
યદેભિરચ્છાદયંસ્તચ્છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્

ભાષ્ય ૧,૪.૨ દેવા વૈ મૃત્યોર્મારકાદ્વિભ્યતઃ કિં કૃતવન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
ત્રયીં વિદ્યાં ત્રયીવિહિતં કર્મ પ્રાવિશન્પ્રવિષ્ટવન્તો વૈદિકં કર્મ પ્રારબ્ધવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તન્મૃત્યોસ્રાણં મન્યમાનાઃ ।
કિઞ્ચ તે કર્મણ્યવિનિયુક્તૈશ્છન્દોભિર્મન્ત્રૈર્જપહોમાદિ કુર્વન્ત આત્માનં કર્માન્તરેષ્વચ્છાદયંશ્છાદિતવન્તઃ ।
યદ્યસ્માદેભિર્મન્ત્રૈરચ્છાદયંસ્તત્તસ્માચ્છન્દસાં મન્ત્રાણાં છાદનાચ્છન્દસ્ત્વં પ્રસિદ્ધમેવ

૧,૪.૩
તાનુ તત્ર મૃત્યુર્યથા મત્સ્યમુદકે પરિપશ્યેદેવં પર્યપશ્યદૃચિ સામ્નિ યજુષિ ।
તે નુ વિત્ત્વોર્ધ્વા ઋચઃ સામ્નો યજુષઃ સ્વરમેવ પ્રાવિશન્

ભાષ્ય ૧,૪.૩ તાંસ્તત્ર દેવાન્કર્મપરાન્મૃત્યુર્યથા લોકે મત્સ્યઘાતકો મત્સ્યમુદકે નાતિગમ્ભીરે પરિપશ્યેદ્બડિશોદકસ્રાવોપાયસાધ્યં મન્યમાન એવં પર્યપશ્યદ્દૃષ્ટવાન્મૃત્યુઃ કર્મક્ષયોપાયેન સાધ્યાન્દેવાન્મેન ઇત્યર્થઃ ।
ક્વાસૌ દેવાન્દદર્શેત્યુચ્યતેઋચિ સામ્નિ યજુષિ ।
ઋગ્યજુઃસામસમ્બન્ધિકર્મણીત્યર્થઃ ।
તે નુ દેવા વૈદિકેન કર્મણા સંસ્કૃતાઃ શુદ્ધાત્માનઃ સન્તો મૃત્યોશ્ચિકીર્ષિતં વિદિતવન્તઃ ।
વિદિત્વા ચ ત ઊર્ધ્વા વ્યાવૃત્તાઃ કર્મભ્ય ઋચઃ સામ્નો યજુષ ઋગ્યજુઃસામસમ્બદ્ધાત્કર્મણોઽભ્યુત્થાયેત્યર્થઃ ।
તેન કર્મણા મૃત્યુભયાપગમં પ્રતિ નિરાશાસ્તદપાસ્યામૃતાભયગુણમક્ષરં સ્વરં સ્વરશબ્દિતં પ્રાવિશન્નેવ પ્રવિષ્ટવન્તઃ ।
ઓઙ્કારોપાસનપરાઃ સંવૃત્તાઃ ।
એવશબ્દોઽવધારણાર્થઃ સન્સમુચ્ચયપ્રતિષેધાર્થઃ ।
તદુપાસનપરાઃ સંવૃત્તા ઇત્યર્થઃ

૧,૪.૪
યદા વા ઋચમાપ્નોત્યોમિત્યેવાતિસ્વરતિ એવં સામૈવં યજુઃ ।
એષ ઉ સ્વરો યદેતદક્ષરમેતદમૃતમભયમ્ ।
તત્પ્રવિશ્ય દેવા અમૃતા અભવન્

ભાષ્ય ૧,૪.૪ કથં પુનઃ સ્વરશબ્દવાચ્યત્વમક્ષરસ્યેત્યુચ્યતેયદા વા ઋચમાપ્નોત્યોમિત્યેવાતિસ્વરત્યેવં સામૈવં યજુઃ ।
એષ ઉ સ્વરઃ ।
કોઽસૌ યદેતદક્ષરમેતદમૃતમભયં તત્પ્રવિશ્ય યથાગુણમેવામૃતા અભયાશ્ચાભવન્દેવાઃ

૧,૪.૫
સ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરં પ્રણૌત્યેતદેવાક્ષરં સ્વરમમૃતમભયં પ્રવિશતિ ।
તત્પ્રવિશ્ય યદમૃતા દેવાસ્તદમૃતો ભવતિ

ભાષ્ય ૧,૪.૫ સ યોઽન્યોઽપિ દેવવદેવૈતદક્ષરમેવમમૃતમભયગુણં વિદ્વાન્પ્રણૌતિ સ્તૌતિ ।
ઉપાસનમેવાત્ર સ્તુતિરભિપ્રેતા ।
સ તથૈવૈતદેવાક્ષરં સ્વરમમૃતમભયં પ્રવિશતિ ।
તત્પ્રવિશ્ય ચ રાજકુલં પ્રવિષ્ટાનામિવ રાજ્ઞોઽન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગતાવન્ન વિશિષ્ટસ્તદમૃતો ભવતિ ન ન્યૂનતા નાપ્યધિકતામૃતત્વ ઇત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
૧,૫.૧
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવઃ ।
ઓમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ

ભાષ્ય ૧,૫.૧ પ્રાણાદિત્યદૃષ્ટિવિશિષ્ટસ્યોદ્ગીથસ્યોપાસનમુક્તમેવાનૂદ્ય પ્રણવોદ્ગીથયોરેકત્વં કૃત્વા તસ્મિન્પ્રાણરશ્મિભેદગુણવિશિષ્ટદૃષ્ટ્યાક્ષરસ્યોપાસનમનેકપુત્રફલમિદાનીં વક્તવ્યમિત્યારભ્યતેઅથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો બહ્વૃચાનાં યશ્ચ પ્રણવસ્તેષાં સ એવ ચ્છાન્દોગ્ય ઉદ્ગીથશબ્દવાચ્યઃ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવશબ્દવાચ્યોઽપિ સ એવ બહ્વૃચાનાં નાન્યઃ ।
ઉદ્ગીથ આદિત્યઃ કથમ્ ।
ઉદ્ગીથાખ્યમક્ષરમોમિત્યેતદેષ હિ યસ્માત્સ્વરન્નુચ્ચારયન્નનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્ ।
અથવા સ્વરન્ગચ્છન્નૈતિ ।
અતોઽસાવુદ્ગીથઃ સવિતા

૧,૫.૨
એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ ।
રશ્મીંસ્ત્વં પર્યાવર્તયાત્ ।
બહવો વૈ તે ભવિષ્યન્તિ ।
ઇત્યધિદૈવતમ્

ભાષ્ય ૧,૫.૨ તમેતમુ એવાહમભ્યગાસિષમાભિમુખ્યેન ગીતવાનસ્મ્યાદિત્યરશ્મ્યભેદં કૃત્વા ધ્યાનં કૃતવાનસ્મીત્યર્થઃ ।
તેન તસ્માત્કારણાન્મમ ત્વમેકોઽસિ પુત્ર ઇતિ હ કૌષીતકિઃ કુષીતકસ્યાપત્યં કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચોક્તવાન્ ।
અતો રશ્મીનાદિત્યં ચ ભેદેન ત્વં પર્યાવર્તયાત્પર્યાવર્તયેત્યર્થઃ ।
ત્વંયોગાત્ ।
એવં બહવો વૈ તે તવ પુત્રા ભવિષ્યન્તીત્યધિ દૈવતમ્

૧,૫.૩
અથાધ્યાત્મમ્ ।
ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસિત ।
ઓમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ

ભાષ્ય ૧,૫.૩ અથાનન્તરમધ્યાત્મમુચ્યતે ।
ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસીતેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તથોમિતિ હ્યેષ પ્રાણોઽપિ સ્વરન્નેત્યોમિતિ હ્યનુજ્ઞાં કુર્વન્નિવ વાગાદિપ્રવૃત્ત્યર્થમેતોત્યર્થઃ ।
ન હિ મરણકાલે મુમૂર્ષોઃ સમીપસ્થાઃ પ્રાણસ્યોઙ્કારણં શૃણ્વન્તીતિ ।
એતત્સામાન્યાદાદિત્યેઽપ્યોઙ્કરણમનુજ્ઞામાત્રં દ્રષ્ટવ્યમ્

૧,૫.૪
એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ ।
પ્રાણાંસ્ત્વં ભૂમાનમભિગાયતાદ્બહવો વૈ મે ભવિષ્યન્તીતિ

ભાષ્ય ૧,૫.૪ એતમુ એવાહમભ્યગાસિષિત્યાદિ પૂર્વવદેવ ।
અતો વાગાદીન્મુખ્યં ચ પ્રાણં ભેદગુણવિશિષ્ટગુદ્ગીથં પશ્યન્ભૂમાનં મનસાભિગાયતાત્ ।
પૂર્વવદાવર્તયેત્યર્થઃ ।
બહવો વૈ મે મમ પુત્રા ભવિષ્યન્તીત્યેવમભિપ્રાયઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિત્યૈકત્વોદ્ગીથદૃષ્ટેરેકપુત્રત્વફલદોષેણાપોદિતત્વાદ્રશ્મિપ્રાણભેદદૃષ્ટેઃ કર્તવ્યતા ચોદ્યતેઽસ્મિન્કાણ્ડે બહુપુત્રફલત્વાર્થમ્

૧,૫.૫
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
હોતૃષદનાદ્ધ એવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતીત્યનુસમાહરતીતિ

ભાષ્ય ૧,૫.૫ અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથ ઇત્યાદિપ્રણવોદ્ગીથૈકત્વદર્શનમપક્તં તસ્યૈતત્ફલમાહર્તું શક્યમ્ ।
કિં તદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીતં દુષ્ટમુદ્ગીતમુદ્ગાનં કૃતમુદ્ગાત્રા સ્વકર્મણિ ક્ષતં કૃતમિત્યર્થઃ ।
તદનુસમાહરત્યનુસન્ધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
ચિકિત્સયેવ ધાતુવૈષમ્યસમીકરણમિતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૧,૬.૧
ઇયમેવર્ક્ ।
અગ્નિઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
ઇયમેવ સા ।
અગ્નિરમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૬.૧ અથેદાનીં સર્વફલસમ્પત્ત્યર્થમુદ્ગીથસ્યોપાસનાન્તરં વિધિત્સ્યતેઇયમેવ પૃથિવ્યૃક્ ।
ઋચિ પૃથિવીદૃષ્ટિઃ કાર્યા ।
તથાગ્નિઃ સામ ।
સામ્ન્યગ્નિદૃષ્ટિઃ ।
કથં પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃક્સામત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
તદેતત્તદેતદગ્ન્યાખ્યં સામૈતસ્યાં પૃથિવ્યામૃચ્યધ્યૂઢમધિગતમુપરિભાવેન સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
ઋચીવ સામ ।
તસ્માદત એવ કારણાદૃચ્યધ્યૂઢમેવ સામ ગીયત ઇદાનીમપિ સામગૈઃ ।
યથા ચ ઋક્સામની નાત્યન્તં ભિન્ને અન્યોન્યં તથૈતૌ પૃથિવ્યગ્નિદ્વયં સામૈકશબ્દાભિધેયત્વમાપન્નં સામ ।
તસ્માન્નાન્યોન્યં ભિન્નં પૃથિવ્યગ્નિદ્વયં નિત્યસંશ્લિષ્ટમૃક્સામની ઇવ ।
તસ્માચ્ચ પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃક્સામત્વમિત્યર્થઃ ।
સામાક્ષરયોઃ પૃથિવ્યગ્નિદૃષ્ટિવિધાનાર્થમિયમેવ સાગ્નિરમ ઇતિ કેચિત્

૧,૬.૨૩
અન્તરિક્ષમેવર્ક્ ।
વાયુઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
અન્તરિક્ષમેવ સા ।
વાયુરમઃ ।
તત્સામ

દ્યૌરેવર્ક્ ।
આદિત્યઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
દ્યૌરેવ સા ।
આદિત્યોઽમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૬.૨,૩ અન્તરિક્ષમેવર્ગ્વાયુઃ સામેત્યાદિ પૂર્વવત્

૧,૬.૪
નક્ષત્રાન્યેવર્ક્ ।
ચન્દ્રમાઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
નક્ષત્રાણ્યેવ સા ।
ચન્દ્રમા અમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૬.૪ નક્ષત્રાણામધિપતિશ્ચન્દ્રમા અતઃ સ સામ

૧,૬.૫
અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક્ ।
અથ યન્નીલં પરઃકૃષ્ણં તત્સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્મદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે

ભાષ્ય ૧,૬.૫ અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ શુક્લા દીપ્તિઃ સૈવર્ક ।
અથ યદાદિત્યે નીલં પરઃ કૃષ્ણં પરોઽતિશયેન કાર્ષ્ણ્યં તત્સામ ।
તદ્ધ્યેકાન્તસમાહિતદૃષ્ટેર્દૃશ્યતે

૧,૬.૬
અથ યદેવૈતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવ સા ।
અથ યન્નીલં પરઃકૃષ્ણં તદમઃ ।
તત્સામ ।
અથ ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આ પ્રણખાત્સર્વ એવ સુવર્નઃ

ભાષ્ય ૧,૬.૬ તે એવૈતે ભાઃ શુક્લકૃષ્ણત્વે સા ચામશ્ચ સામ ।
અથ ય એષોઽન્તરાદિત્યે આદિત્યસ્યાન્તર્મધ્યે હિરણ્મયો હિરણ્મય ઇવ હિરણ્મયઃ ।
ન હિ સુવર્ણવિકારત્વં દેવસ્ય સમ્ભવતિ ।
ઋક્સામગેષ્ણત્વાપહતપાપ્મત્વાસમ્ભવાત્ ।
ન હિ સૌવર્ણેઽચેતને પાપ્માદિપ્રાપ્તિરસ્તિ યેન પ્રતિષિધ્યેત ।
ચાક્ષુષે ચાગ્રહણાત્ ।
અતો લુપ્તોપમ એવ હિરણ્મયશબ્દો જ્યોતિર્મય ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરેષવપિ સમાના યોજના ।
પુરુષઃ પુરિ શયનાત્પૂરયતિ વા સ્વેનાઽત્મના જગદિતિ ।
દૃશ્યતે નિવૃત્તચક્ષુર્ભિઃ સમાહિતચેતોભિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનાપેક્ષમ્ ।
તેજસ્વિનોઽપિ શ્મશ્રુકેશાદયઃ કૃષ્ણાઃ સ્યુરિત્યતો વિશિનષ્ટિહિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ ઇતિ ।
જ્યોતિર્મયાન્યેવાસ્ય શ્મશ્રૂણિ કેશાશ્ચેત્યર્થઃ ।
આપ્રણખાત્પ્રણખો નખાગ્રં નખાગ્રેણ સહ સર્વઃ સુવર્ણ ઇવ ભારૂપ ઇત્યર્થઃ

૧,૬.૭
તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી ।
તસ્યોદિતિ નામ ।
સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃ ।
ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૧,૬.૭ તસ્યૈવં સર્વતઃ સુવર્ણવર્ણસ્યાપ્યક્ષ્ણોર્વશેષઃ ।
કથં?તસ્ય યથા કપેર્મર્કટસ્યાઽસઃ કપ્યાસઃ ।
આસેરુપવેશનાર્થસ્ય કરણે ઘઞ્ ।
કપિપૃષ્ઠાન્તો યેનોપવિશતિ ।
કપ્યાસ ઇવ પુણ્ડરીકમત્યન્તતેજસ્વ્યેવમસ્ય દેવસ્યાક્ષિણી ।
ઉપમિતોપમાનત્વાન્ન હીનોપમા ।
તસ્યૈવઙ્ગુણવિશિષ્ટસ્ય ગૌણમિદં નામોદિતિ ।
કથં ગૌણત્વમ્ ।
સ એષ દેવઃ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ પાપ્મના સહ તત્કાર્યેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ય આત્માપહતપાપ્મેત્યાદિ વક્ષ્યતિ ।
ઉદિત ઉદિત ઉદ્ગત ઇત્યર્થઃ ।
અતોઽસાવુન્નામા ।
તમેવઙ્ગુણસમ્પન્નમુન્નામાનં યથોક્તેન પ્રકારેણ યો વેદ સોઽપ્યેવમેવોદેત્યુદ્ગચ્છતિ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ ।
હ વા ઇત્યવધારણાર્થૌ નિપાતૌ ।
ઉદેત્યેવેત્યર્થઃ

૧,૬.૮
તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ ।
તસ્માદુદ્ગીથઃ ।
તસ્માત્ત્વેવ ઉદ્ગાતા ।
એતસ્ય હિ ગાતા ।
સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટ દેવકામાનાં ચ ।
ઇત્યધિદૈવતમ્

ભાષ્ય ૧,૬.૮ તસ્યોદ્ગીથત્વં દેવસ્યાઽદિત્યાદીનામિવ વિવક્ષિતત્વાદાહતસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ પૃથિવ્યાદ્યુક્તલક્ષણે પર્વણી ।
સર્વાત્મા હિ દેવઃ ।
પરાપરલોકકામેશિતૃત્વાદુપપદ્યતે પૃથિવ્યગ્ન્યૃક્સામગેષ્ણત્વમ્ ।
સર્વયોનિત્વાચ્ચ ।
યત એવમુન્નામાચાસાવૃક્સામગેષ્ણશ્ચ તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વપ્રાપ્તમુદ્ગીથત્વમુચ્યતે પરોક્ષેણ પરોક્ષપ્રિયત્વાદ્દેવસ્ય તસ્માદુદ્ગીથ ઇતિ ।
તસ્માત્તવેવ હેતોરુદં ગાયતીત્યુદ્ગાતા ।
યસ્માદ્ધ્યેતસ્ય યથોક્તસ્યોન્નામ્નો ગાતાસાવતો યુક્તોદ્ગાતેતિ નામપ્રસિદ્ધિરુદ્ગાતુઃ ।
સ એષ દેવ ઉન્નામા યે ચામુષ્માદાદિત્યાત્પરાઞ્ચઃ પરાગઞ્ચનાદૂર્ધ્વા લોકાસ્તેષાં લોકાનાં ચેષ્ટે ન કેવલમીશિતૃત્વમેવ ચશબ્દાદ્ધારયતિ ચ ।
"સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમામ્"ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
કિઞ્ચ દેવકામાનામીષ્ટ ઇત્યેતદધિદૈવતં દેવતાવિષયં દેવસ્યોદ્ગીથસ્ય સ્વરૂપમુક્તમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
૧,૭.૧
અથાધ્યાત્મમ્ ।
વાગેવર્ક્ ।
પ્રાણઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
વાગેવ સા ।
પ્રાણોઽમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૭.૧ અથાધુનાધ્યાત્મમુચ્યતે ।
વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામ ।
અધરોપરિસ્થાનત્વસામાન્યાત્ ।
પ્રાણો ઘ્રાણમુચ્યતે સહ વાયુના, વાગેવ સા પ્રાણોઽમ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

૧,૭.૨
ચક્ષુરેવર્ક્ ।
આત્મા સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
ચક્ષુરેવ સા ।
આત્મામઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૭.૨ ચક્ષુરેવર્ગાત્મા સામ ।
આત્મેતિ ચ્છાયાત્મા તત્સ્થત્વાત્સામ

૧,૭.૩
શ્રોત્રમેવર્ક્ ।
મનઃ સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
શ્રોત્રમેવ સા ।
મનોઽમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૭.૩ શ્રોત્રમેવર્ઙ્મનઃ સામ, શ્રોત્રસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વાન્મનસઃ સામત્વમ્

૧,૭.૪
અથ યદેતદક્ષ્નઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક્ ।
અથ યન્નીલં પરઃકૃષ્ણં તત્સામ ।
તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ ।
તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ।
અથ યદેવૈતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવ સા ।
અથ યન્નીલં પરઃકૃષ્ણં તદમઃ ।
તત્સામ

ભાષ્ય ૧,૭.૪ અથ યદેતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ક ।
અથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણમાદિત્ય ઇવ દૃક્શક્ત્યધિષ્ઠાનં તત્સામ

૧,૭.૫
અથ ય એષોઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્ ।
તત્સામ ।
તદુક્થમ્ ।
તદ્યજુઃ ।
તદ્બ્રહ્મ ।
તસ્ય એતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપમ્ ।
યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ તૌ ગોષ્ણૌ ।
યન્નામ તન્નામ

ભાષ્ય ૧,૭.૫ અથ ય એષોઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે ।
પૂર્વવત્ ।
સૈવર્ગધ્યાત્મં વાગાદ્યા પૃથિવ્યાદ્યા ચાધિદૈવતમ્ ।
પ્રસિદ્ધા ચ ઋક્પાદબદ્ધાક્ષરાત્મિકા ।
તથા સામ ।
ઉક્થસાહચર્યાદ્વા સ્તોત્રં સામોક્થં શસ્ત્રમ્ ।
ઉક્થાદન્યત્તથા યજુઃ સ્વાહાસ્વધાવષડાદિ સર્વમેવ વાગ્યજુસ્તત્સ એવ ।
સર્વાત્મકત્વાત્સર્વયોનિત્વાચ્ચેતિ હ્યવોચામ ।
ઋગાદિપ્રકરણાત્તદ્બ્રહ્મેતિ ત્રયો વેદાઃ ।
તસ્યૈતસ્ય ચાક્ષુષસ્ય પુરુષસ્ય તદેવ રૂપમતિદિશ્યતે ।
કિં તદ્યદમુષ્યાઽદિત્યપુરુષસ્ય ।
હિરણ્મય ઇત્યાદિ યદધિદૈવતમુક્તમ્ ।
યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ પર્વણી તાવેવાસ્યાપિ ચાક્ષુષસ્ય ગેષ્ણૌ ।
યચ્ચામુષ્ય નામોદિત્યુદ્ગીથ ઇતિ ચ તદેવાસ્ય નામ ।
સ્થાનભેદાદ્રૂપગિણનામાતિદેશાદીશિતૃત્વવિષયભેદવ્યપદેશાચ્ચાઽદિત્યચાક્ષુષયોર્ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અમુનાનેનૈવેત્યેકસ્યોભયાત્મપ્રાપ્ત્યનુપપત્તેઃ ।
દ્વિધાભાવેનોપપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
વક્ષ્યતિ હિ સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતીત્યાદિ ।
ન ।
ચેતનસ્યૈકસ્ય નિરવયવત્વાદ્દ્વિધાભાવાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદધ્યાત્માધિદૈવતયોરેકત્વમેવ ।
યત્તુ રૂપાદ્યતિદેશો ભેદકારણમવોચો ન તદ્ભેદાવગમાય ।
કિં તર્હિ સ્થાનભેદાદ્ભેદાશઙ્કા મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્

૧,૭.૬
સ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચેતિ ।
તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ ।
તસ્માત્તે ધનસનયઃ

ભાષ્ય ૧,૭.૬ સ એષ ચાક્ષુષઃ પુરુષો યે ચૈતસ્માદાધ્યાત્મિકાદાત્મનોર્ઽવાઞ્ચોર્ઽવાગ્ગતા લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યસમ્બન્ધિનાં ચ કામાનામ્ ।
તત્સ્માદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્તિ ગાયકસ્ત એતમેવ ગાયન્તિ ।
યસ્માદીશ્વરં ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયો ધનલાભયુક્તા ધનવન્ત ઉત્યર્થઃ

૧,૭.૭
અથ ય એતદેવં વિદ્વાન્ સામ ગાયત્યુભૌ સ ગાયતિ ।
સોઽમુનૈવ સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ દેવકામાંશ્ચ

ભાષ્ય ૧,૭.૭ અથ ય એતદેવં વિદ્વાન્યથોક્તં દેવમુદ્ગીથં વિદ્વાન્સામ ગાયત્યુભૌ સ ગાયતિ ચાક્ષુષમાદિત્યં ચ ।
તસ્યૈવંવિદઃ ફલમુચ્યતેસોઽમુનૈવાઽદિત્યેન સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાઽપ્નોતિ આદિત્યાન્તર્ગતદેવો ભૂત્વેત્યર્થો દેવકામાંશ્ચ

૧,૭.૮૯
અથાનેનૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ચ ।
તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાત્

કં તે કામમાગાયાનીતિ ।
એષ હ્યેવ કામાગાનસ્યેષ્ટે ય એવં વિદ્વાન્ સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ

ભાષ્ય ૧,૭.૮ અથાનેનૈવ ચાક્ષુષેણૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાઽપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ચ ચાક્ષુષો ભૂત્વેત્યર્થઃ ।
તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાદ્યજમાનં કમિષ્ટં તે તવ કામમાગાયાનીતિ ।
એષ હિ યસ્માદુદ્ગાતા કામાગાનસ્યોદ્ગાનેન કામં સમ્પાદયિતુમીષ્ટે સમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કોઽસૌ?ય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ ।
દ્વિરુક્તિરુપાસનસમાપ્ત્યર્થા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
૧,૮.૧
ત્રયો હોદ્ગીથે કુશલા બભૂવુઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનો દાલ્ભ્યઃ પ્રવાહણો જૈવલિરિતિ ।
તે હોચુરુદ્ગીથે વૈ કુશલાઃ સ્મો હન્તોદ્ગીથે કથાં વદામ ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૮.૧ અનેકધોપાસ્યત્વાદક્ષરસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પરોવરીયસ્ત્વગુણફલમુપાસનાન્તરમાનિનાય ।
ઇતિહાસસ્તુ સુખાવબોધનાર્થઃ ।
ત્રયસ્ત્રિસંખ્યાકાઃ ।
હ, ઇત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
ઉદ્ગીથ ઉદ્ગીથજ્ઞાનં પ્રતિ કુશલા નિપુણા બભૂવુઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્દેશે કાલે ચ નિમિત્તે વા સમેતાનામિત્યભિપ્રાયઃ ।
ન હિ સર્વસ્મિઞ્જગતિ ત્રયાણામેવ કૌશલમુદ્ગીથાદિવિજ્ઞાને ।
શ્રૂયન્તે હ્યુષસ્તિજાનશ્રુતિકૈકેયપ્રભૃતયઃ સર્વજ્ઞકલ્પાઃ ।
કે તે ત્રય ઇત્યાહશિલકો નામતઃ શલાવતોઽપત્યં શાલાવત્યઃ ।
ચિકિતાયનસ્યાપત્યં ચૈકિતાયનઃ ।
દલ્ભગોત્રો દાલ્ભ્યો દ્વ્યામુષ્યાયણો વા ।
પ્રવાહણો નામતો જીવલસ્યાપત્યં જૈવલિરિત્યેતે ત્રયસ્તે હોચુરન્યોન્યમુદ્ગીથે વૈ કુશલા નિપુણા ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ સ્મઃ ।
અતો હન્ત યદ્યનુમતિર્ભવતામુદ્ગીથ ઉદ્ગીથજ્ઞાનનિમિત્તાં કથાં વિચારણાં પક્ષપ્રતિપક્ષોપન્યાસેન વદામો વાદં કુર્મ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તદ્વિદ્યસંવાદે વિપરીતગ્રહણનાશોઽપૂર્વવિજ્ઞાનોપજનઃ સંશયનિવૃત્તિશ્ચેતિ ।
અતસ્તદ્વિદ્યસંયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ ચેતિહાસપ્રયોજનમ્ ।
દૃશ્યતે હિ શિલકાદીનામ્

૧,૮.૨
તથેતિ હ સમુપવિવિશુઃ ।
સ હ પ્રાવહણો જૈવલિરુવાચ ।
ભગવન્તાવગ્રે વદતામ્ ।
ભ્રામણયોર્વદતોર્વાચં શ્રોષ્યામીતિ

ભાષ્ય ૧,૮.૨ તથેત્યુક્ત્વા તે સમુપવિવિશુર્હેપવિષ્ટવન્તઃ કિલ ।
તત્ર રાજ્ઞઃ પ્રાગલ્ભ્યોપપત્તેઃ સ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચેતરૌ"ભગવન્તૌ પૂજાવન્તાવગ્રે પૂર્વં વદતામ્" ।
બ્રાહ્મણયોરિતિ લિઙ્ગાદ્રાજાસૌ ।
યુવયોર્બ્રાહ્મણયોર્વદતોર્વાચં શ્રોષ્યામિ ।
અર્થરહિતામિત્યપરે વાચમિતિ વિશેષણાત્

૧,૮.૩
સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ હન્ત ત્વા પૃચ્છાનીતિ ।
પૃચ્છેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૧,૮.૩ ઉક્તયોઃ સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ"હન્ત યદ્યનુમંસ્યસે ત્વા ત્વાં પૃચ્છાની"ત્યુક્ત ઇતરઃ"પૃચ્છે"તિ હોવાચ

૧,૮.૪
કા સામ્નો ગતિરિતિ ।
સ્વર ઇતિ હોવાચ ।
સ્વરસ્ય કા ગતિરિતિ ।
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિરિતિ ।
અન્નમિતિ હોવાચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિરિતિ ।
આપ ઇતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૧,૮.૪ લબ્ધાનુમતિરાહકા સામ્નઃ, પ્રકૃતત્વાદુદ્ગીથસ્ય ।
ઉદ્ગીથો હ્યત્રોપાસ્યત્વેન પ્રકૃતઃ ।
"પરોવરીયાંસમુદ્ગીથમ્"ઇતિ ચ વક્ષ્યતિ ।
ગતિરાશ્રયઃ પરાયણમિત્યેતત્ ।
એવં પૃષ્ટો દાલ્ભ્ય ઉવાચસ્વર ઇતિ ।
સ્વરાત્મકત્વાત્સામ્નઃ ।
યો યદાત્મકઃ સ તદ્ગતિસ્તદાશ્રયશ્ચ ભવતીતિ યુક્તં મૃદાશ્રય ઇવ ઘટાદિઃ ।
સ્વરસ્ય કા ગતિરિતિ, પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
પ્રાણનિષ્પાદ્યો હિ સ્વરસ્તસ્માત્સવરસ્ય પ્રાણો ગતિઃ ।
પ્રાણસ્ય કા ગતિરિત્યન્નમિતિ હોવાચ ।
અન્નાવષ્ટમ્ભો હિ પ્રાણઃ ।
"શુષ્યતિ વૈ પ્રાણ ઋતેઽન્નાત્"ઇતિ હિ શ્રુતેઃ ।
"અન્નં દામ"ઇતિ ચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિરિત્યાપ ઇતિ હોવાચ ।
અપ્સમ્ભવત્વાદન્નસ્ય

૧,૮.૫
અપાં કા ગતિરિતિ ।
અસૌ લોક ઇતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ।
ન સ્વર્ગં લોકમતિનયેદિતિ હોવાચ ।
સ્વર્ગં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
સ્વર્ગસંસ્તાવં હિ સામેતિ

ભાષ્ય ૧,૮.૫ અપાં કા ગતિરિત્યસૌ લોક ઇતિ ।
અમુષ્માલ્લોકાદ્વૃષ્ટિઃ સમ્ભવતિ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ પૃષ્ટો દાલ્ભ્ય ઉવાચસ્વર્ગમમું લોકમતીત્યાશ્રયાન્તરં સામ ન નયેત્કશ્ચિદિતિ હોવાચાઽહ ।
અતો વયમપિ સ્વર્ગં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
સ્વર્ગલોકપ્રતિષ્ઠં સામ જાનીમ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગસંસ્તાવં સ્વર્ગત્વેન સંસ્તવનં સંસ્તાવો યસ્ય તત્સામ સ્વર્ગસંસ્તાવં હિ યસ્માત્"સ્વર્ગો વૈ લોકઃ સામવેદ"ઇતિ શ્રુતિઃ

૧,૮.૬
તં હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચાપ્રતિષ્ઠિતં વૈ કિલ તે દાલ્ભ્ય સામ ।
યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ

ભાષ્ય ૧,૮.૬ તમિતરઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચઅપ્રતિષ્ઠિતમસંસ્થિતં પરોવરીયસ્ત્વેનાસમાપ્તગતિ સામેત્યર્થઃ ।
વા ઇત્યાગમં સ્મારયતિ કિલેતિ ચ, દાલ્ભ્ય તે તવ સામ ।
યસ્ત્વસહિષ્ણુઃ સામવિદેતર્હ્યેતસ્મિન્કાલે બ્રૂયાત્કશ્ચિદ્વિપરીતવિજ્ઞાનમપ્રતિષ્ઠિતં સામ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યેવંવાદાપરાધિનં મૂર્ધા શિરસ્તે વિપતિષ્યતિ વિસ્પષ્ટં પતિષ્યતીતિ ।
એવમુક્તસ્યાપરાધિનસ્તથૈવ તદ્વિપતેન્ન સંશયો ન ત્વાહં બ્રવીમીત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ મૂર્ધપાતાર્ઽહં ચેદપરાધં કૃતવાનતઃ પરેણાનુક્તસ્યાપિ પતેન્મૂર્ધા૑ન ચેદપરાધ્યુક્તસ્યાપિ નૈવ પતતિ ।
અન્યથાકૃતાભ્યાગમઃ કૃતનાશશ્ચ સ્યાતામ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કૃતસ્ય કર્મણઃ શુભાશુભસ્ય ફલપ્રાપ્તેર્દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષત્વાત્ ।
તત્રૈવં સતિ મૂર્ધપાતનિમિત્તસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય પરાભિવ્યાહારનિમિત્તાપેક્ષત્વમિતિ

૧,૮.૭
હન્તાહમેતદ્ભગવત્તો વેદાનીતિ ।
વિદ્ધીતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ।
અયં લોક ઇતિ હોવાચ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ।
ન પ્રતિષ્ઠાં લોકમતિનયેદિતિ હોવાચ ।
પ્રતિષ્ઠાં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
પ્રતિષ્ઠાસંસ્તાવં હિ સામેતિ

ભાષ્ય ૧,૮.૭ એવમુક્તો દાલ્ભ્ય આહહન્તાહમેતદ્ભગવત્તો વેદાનિ યત્પ્રતિષ્ઠં સામેત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ શાલાવત્યો વિદ્ધીતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ પૃષ્ટો દાલ્ભ્યેન શાલાવત્યોઽયં લોક ઇતિ હોવાચ ।
અયં હિ લોકો યાગદાનહોમાદિભિરમું લોકં પુષ્યતીતિ ।
"ઇતઃ પ્રદાનં દેવા ઉપજીવન્તિ"ઇતિ હિ શ્રુતયઃ ।
પ્રત્યક્ષં હિ સર્વભૂતાનાં ધરણી પ્રતિષ્ઠેતિ ।
અતઃ સામ્નોઽપ્યયં લોકઃ પ્રતિષ્ઠૈવેતિ યુક્તમ્ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યુક્ત આહ શાલાવત્યઃ ।
ન પ્રતિષ્ઠામિમં લોકમતીત્ય નયેત્સામ કશ્ચિત્ ।
અતો વયં પ્રતિષ્ઠાં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
યસ્માત્પ્રતિષ્ઠાસંસ્તાવં હિ પ્રતિષ્ઠાત્વેન સંસ્તુતં સામેત્યર્થઃ ।
"ઇયં વૈ રથન્તરમ્"ઇતિ ચ શ્રુતિઃ

૧,૮.૮
તં હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ ।
અન્તવદ્વૈ કિલ તે શાલાવત્ય સામ ।
યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ ।
હન્તાહમેતદ્ભગવત્તો વેદાનીતિ ।
વિદ્ધીતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૧,૮.૮ તમેવમુક્તવન્તં હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચાન્તવદ્વૈ કિલ તે શાલાવત્ય સામેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તતઃ શાલાવત્ય આહહન્તાહમેતદ્ભગવત્તો વેદાનીતિ વિદ્ધીતિ હોવાચેતરોઽનુજ્ઞાત આહ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૧,૯.૧
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ।
આકાશ ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે ।
આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિ ।
આકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાન્ ।
આકાશઃ પરાયણમ્

ભાષ્ય ૧,૯.૧ અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ।
આકાશ ઇતિ હોવાચ પ્રવાહણઃ ।
આકાશ ઇતિ ચ પર આત્મા"આકાશો વૈ નામે"તિ શ્રુતેઃ ।
તસ્ય હિ કર્મ સર્વભૂતોત્પાદકત્વમ્ ।
તસ્મિન્નેવ હિ ભૂતપ્રલયઃ ।
તત્તેજોઽસૃજત ।
તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામિતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે તેજોબન્નાદિક્રમેણ, સામર્થ્યાત્ ।
આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિ પ્રલયકાલે તેનૈવ વિપરીતક્રમેણ હિ યસ્માદાકાશ એવૈભ્યઃ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો જ્યાયાન્મહત્તરોઽતઃ સ સર્વેષાં ભૃતાનાં પરમયનં પરાયણં પ્રતિષ્ઠા ત્રિષ્વપિ કાલેષ્વિત્યર્થઃ

૧,૯.૨
સ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ ।
સ એષોઽનન્તઃ ।
પરોવરીયો હાસ્ય ભવતિ પરોવરીયસો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્ પરોવરીયાંસમુદ્ગીથમુપાસ્તે

ભાષ્ય ૧,૯.૨ યસ્માત્પરં પરં વરીયો વરીયસોઽપ્યેષ વરઃ પરશ્ચ વરીયાશ્ચ રપોવરીયાનુદ્ગીથઃ પરમાત્મા સમ્પન્ન ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ સ એષોઽનન્તોઽવિદ્યામાનાન્તસ્તમેતં પરોવરીયાંસં પરમાત્મભૂતમનન્તમેવં વિદ્વાન્પરોવરીયાંસમુદ્ગીથમુપાસ્તે ।
તસ્યૈતત્ફલમાહપરોવરીયઃ પરં પરં વરીયો વિશિષ્ટતરં જીવનં હાસ્ય વિદુષો ભવતિ દૃષ્ટં ફલમદૃષ્ટં ચ પરોવરીયસ ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટતરાનેવ બ્રહ્માકાશાન્તાંલ્લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાનુદ્ગીથમુપાસ્તે

૧,૯.૩
તં હૈતમતિધન્વા શૌનક ઉદરશાણ્ડિલ્યાયોક્ત્વોવાચ ।
યાવત્ત એનં પ્રજાયામુદ્ગીથં વેદિષ્યન્તે પરોવરીયો હૈભ્યસ્તાવદસ્મિંલ્લોકે જીવનં ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૧,૯.૩ કિં ચ તમેતમુદ્ગીથં વિદ્વાનતિધન્વા નામતઃ શુનકસ્યાપત્યં શૌનક ઉદરશાડિલ્યાય શિષ્યાયૈતમુદ્ગીથદર્શનમુક્ત્વોવાચ ।
યાવત્તે તવ પ્રજાયાં પ્રજાસન્તતાવિત્યર્થઃ ।
એનમુદ્ગીથં ત્વત્સન્તતિજા વેદિષ્યન્તે જ્ઞાસ્યન્તિ તાવન્તં કાલં પરોવરીયો હૈભ્યઃ પ્રસિદ્ધેભ્યો લૌકિકજીવનેભ્ય ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટતરં જીવનં તેભ્યો ભવિષ્યતિ

૧,૯.૪
તથામુષ્મિંલ્લોકે લોક ઇતિ ।
સ ય એતમેવ વિદ્વાનુપાસ્તે પરોવરીય એવ હાસ્યામુષ્મિંલ્લોકે જીવનં ભવતિ તથામુષ્મિંલ્લોકે લોક ઇતિ લોકે લોક ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૯.૪ તથાદૃષ્ટેઽપિ પરલોકેઽમુષ્મિન્પરોવરીયાંલ્લોકો ભવિષ્યતીત્યુક્તવાઞ્શાણ્ડિલ્યાયાતિધન્વા શૌનકઃ ।
સ્યાદેતત્ફલં પૂર્વેષાં મહાભાગ્યાનાં નૈદંયુગીનાનામિત્યાશઙ્કાનિવૃત્તય આહસ યઃ કશ્ચિદેતદેવં વિદ્વાનુદ્ગીથમેતર્હ્યુપાસ્તે તસ્યાપ્યેવમેવ પરોવરીય એવ હાસ્યાસ્મિંલ્લોકે જીવનં ભવતિ તથામુષ્મિંલ્લોકે લોકે લોક ઇતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
૧,૧૦.૧
મટચીહતેષુ કુરુષ્વાટિક્યા સહ જાયયોષસ્તિર્હ ચાક્રાયણ ઇભ્યગ્રામે પ્રદ્રાણક ઉવાસ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૧ ઉદ્ગીયોપાસનપ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તાવપ્રતિહારવિષયમપ્યુપાસનં વક્તવ્યમિતીદમારભ્યતે ।
આખ્યાયિકા ત સુખાવબોધાર્થા ।
મટચીહતેષુ મટચ્યોઽશનયસ્તાભિર્હતેષુ નાશિતેષુ કુરુષુ કુરુસસ્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
તતો દુર્ભિક્ષે જાત આટિક્યાનુપજાતપયોધરાદિસ્ત્રીવ્યઞ્જનયા સહ જાયયોષસ્તિર્હ નામતશ્ચક્રસ્યાપત્યં ચાક્રાયણઃ ।
ઇભો હસ્તી તમર્હતીતીભ્ય ઈશ્વરો હસ્ત્યારોહો વા તસ્ય ગ્રામ ઇભ્યગ્રામસ્તસ્મિન્પ્રદ્રાણકોઽન્નાલાભાત્ ।
દ્રા કુત્સાયાં ગતૌ ।
કૃત્સિતાં ગતિં ગતોઽન્ત્યાવસ્થાં પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઉવાસોષિતવાન્કસ્યચિદ્ગૃહમાશ્રિત્ય

૧,૧૦.૨
સ હેભ્યં કુલ્માષાન્ ખાદન્તં બિભિક્ષે ।
તં હોવાચ ।
નેતોઽન્યે વિદ્યન્તે યચ્ચ યે મ ઇમ ઉપનિહિતા ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૨ સોઽન્નાર્થમટન્નિભ્યં કુલ્માષાન્કુત્સિતાન્માષાન્ખાદન્તં ભક્ષયન્તં યદૃચ્છયોપલભ્ય બિભિક્ષે યાચિતવાન્ ।
તમુષસ્તિં હોવાચેભ્યઃ ।
નેતોઽસ્માન્મયા ભક્ષ્યમાણાદુચ્છિષ્ટરાશેઃ કુલ્માષા અન્યે ન વિદ્યન્તે ।
યચ્ચ યે રાશૌ મે મમોપનિહિતાઃ પ્રક્ષિપ્તા ઇમે ભાજતે કિં કરોમીત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચોષસ્તિઃ

૧,૧૦.૩
એતેષાં મે દેહીતિ હોવાચ ।
તાનસ્મૈ પ્રદદૌ ।
હન્તાનુપાનમિતિ ।
ઉચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતં સ્યાદિતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૩ એતેષામેતાનિત્યર્થઃ ।
મે મહ્યં દેહીતિ હોવાચ ।
તાન્સ ઇભ્યોઽસ્મા ઉષસ્તયે પ્રદદૌ પ્રદત્તવાન્ ।
અનુપાનીયં સમીપસ્થમુદકં હન્ત ગૃહાણાનુપાનમિત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ।
ઉચ્છિષ્ટં વૈ મે મમેદમુદકં પીતં સ્યાદ્યદિ પાસ્યામીત્યુક્તવન્તં પ્રત્યુવાચેતરઃ

૧,૧૦.૪
ન સ્વિદેતેઽપ્યુચ્છિષ્ટા ઇતિ ।
ન વા અજીવિષ્યમિમાનખાદન્નિતિ હોવાચ ।
કામો મ ઉદપાનમિતિ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૪ કિં ન સ્વિદેતે કુલ્માષા ઉપ્યુચ્છિષ્ટા ઇત્યુક્ત આહોષસ્તિર્ન વા અજીવિષ્યં ન જીવિષ્યામીમાન્કુલ્માષાનખાદન્નભક્ષયન્નિતિ હોવાચ ।
કામ ઇચ્છાતો મે મમોદકપાનં લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અતશ્ચૈતામવસ્યાં પ્રાપ્તસ્ય વિદ્યાધર્મયશોવતઃ સ્વાત્મપરોપકારસમર્થસ્યૈતદપિ કર્મ કુર્વતો નાઽગઃસ્પર્શ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્યાપિ જાવિતં પ્રત્યુપાયાન્તરેઽજુગુપ્સિતે સતિ જુગુપ્સિતમેતત્કર્મ દોષાય ।
જ્ઞાનાવલેપેન કુર્વતો નરકપાતઃ સ્યાદેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
પ્રદ્રાણકશબ્દશ્રવણાત્

૧,૧૦.૫
સ હ ખાદિત્વાતિશેષાઞ્જાયાયા આજહાર ।
સાગ્ર એવ સુભિક્ષા બભૂવ ।
તાન્ પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૫ તાંશ્ચ સ ખાદિત્વાતિશેષાનતિશિષ્ટાઞ્જાયાયૈ કારુણ્યાદાજહાર ।
સાઽટિક્યગ્ર એવ કુલ્માષપ્રાપ્તેઃ સુભિક્ષા શોભનભિક્ષા લબ્ધાન્નેત્યેતદ્બભૂવ સંવૃત્તા ।
તથાપિ સ્ત્રીસ્વાભાવ્યાદનવજ્ઞાય તાન્કુલ્માષાન્પત્યુર્હસ્તાત્પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ નિક્ષિપ્તવતી

૧,૧૦.૬
સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચ ।
યદ્બતાન્નસ્ય લભેમહિ લભેમહિ ધનમાત્રામ્ ।
રાજાસૌ યક્ષ્યતે ।
સ મા સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈર્વૃણીતેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૬ સ તસ્યાઃ કર્મ જાનન્પ્રાતરુષઃકાલે સઞ્જિહાનઃ શયનં નિદ્રાં વા પરિત્યજન્નુવાચ પત્ન્યાઃ શૃણ્વત્યા યદ્યદિ વતેતિ ખિદ્યમાનોઽન્નસ્ય સ્તોકં લભેમહિ તદ્ભુક્ત્વાન્નં સમર્થો ગત્વા લભેમહિ ધનમાત્રાં ધનસ્યાલ્પમ્ ।
તતોઽસ્માકં જીવનં ભવિષ્યતીતિ ।
ધનલાભે ચ કારણમાહરાજાસૌ નાતિદૂરે સ્થાને યક્ષ્યતે ।
યજમાનત્વાત્તસ્યાઽત્મનેપદમ્ ।
સ ચ રાજા મા માં પાત્રમુપલભ્ય સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરૄત્વિક્કર્મભિરૄત્વિક્કર્મપ્રયોજનાયેત્યર્થો વૃણીતેતિ

૧,૧૦.૭
તં જાયોવાચ ।
હન્ત પત ઇમ એવ કુલ્માષા ઇતિ ।
તાન્ ખાદિત્વામું યજ્ઞં વિતતમેયાય

ભાષ્ય ૧,૧૦.૭ એવમુક્તવન્તં જાયોવાચહન્ત ગૃહાણ હે પત ઇમ એવ યે મદ્ધસ્તે વિનિક્ષિપ્તાસ્ત્વયા કુલ્માષા ઇતિ ।
તાન્ખાદિત્વામું યજ્ઞં રાજ્ઞો વિતતં વિસ્તારિતમૃત્વિગ્ભિરેયાય

૧,૧૦.૮
તત્રોદ્ગાત્ઃનાસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાનુપોપવિવેશ ।
સ હ પ્રસ્તોતરમુવાચ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૮ તત્ર ચ ગત્વોદ્ગાતૄનુદ્ગાતૃપુરુષાનાગત્ય સ્તુવન્ત્યસ્મિન્નિત્યાસ્તાવસ્તસ્મિન્નાસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાનુપોપવિવેશ સમીપ ઉપવિષ્ટસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
ઉપવિશ્ય સ હ પ્રસ્તોતારમુવાચ

૧,૧૦.૯
પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ

ભાષ્ય ૧,૧૦.૯ હે પ્રસ્તોતરિત્યામન્ત્ર્યાભિમુખીકરણાય ।
યા દેવતા પ્રસ્તાવં પ્રસ્તાવભક્તિમનુગતાન્વાયત્તા તાં ચેદ્દેવતાં પ્રસ્તાવભક્તેરવિદ્વાન્સન્પ્રસ્તોષ્યસિ વિદુષો મમ સમીપે ।
તત્પરોક્ષેઽપિ ચેદ્વિપતેત્તસ્ય મૂર્ધા કર્મમાત્રવિદામનધિકાર એવ કર્મણિ સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમવિદુષામપિ કર્મદર્શનાત્ ।
દક્ષિણમાર્ગશ્રુતેશ્ચ ।
અનધિકારે ચાવિદુષામુત્તર એવૈકો માર્ગઃ શ્રૂયેત ।
ન ચ સ્માર્તકર્મનિમિત્ત એવ દક્ષિણઃ પન્થાઃ ।
યજ્ઞેન દાનેનેત્યાદિશ્રતેઃ ।
તથોક્તસ્ય મયેતિ ચ વિશેષણાદ્વિદ્વત્સમક્ષમેવ કર્મણ્યનધિકારો ન સર્વત્રાગ્નિહોત્રસ્માર્તકર્માધ્યયનાદિષુ ચ ।
અનુજ્ઞાયાસ્તત્ર તત્ર દર્શનાત્કર્મમાત્રવિદામપ્યધિકારઃ સિદ્ધઃ કર્મણીતિ ।
મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ

૧,૧૦.૧૦૧૧
એવમેવોદ્ગાતારમુવાચ ।
ઉદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ

એવમેવ પ્રતિહર્તારમુવાચ ।
પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
તે હ સમારતાસ્તૂષ્ણીમાસાં ચક્રિરે

ભાષ્ય ૧,૧૦.૧૦૧૧ એવમેવોદ્ગાતારં પ્રતિહર્તારમુવાચેત્યાદિ સમાનમન્યત્ ।
તે પ્રસ્તોત્રાદયઃ કર્મભ્યઃ સમારતા ઉપરતાઃ સન્તો મૂર્ધપાતભયાત્તૂષ્ણીમાસાંચક્રિરેઽન્યચ્ચાકુર્વન્તઃ અર્થિત્વાત્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
૧,૧૧.૧
અથ હૈનં યજમાન ઉવાચ ।
ભગવન્તં વા અહં વિવિદિષાણીતિ ।
ઉષસ્તિરસ્મિ ચાક્રાયણ ઇતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૧ અથાનન્તરં હૈનમુષસ્તિં યજમાનો રાજોવાચ ।
ભગવન્તં વૈ પૂજાવર્ન્તમહં વિવિદિષામિ વેદિતુમિચ્છામીત્યુક્ત ઉષસ્તિરસ્મિ ચાક્રાયણસ્તવાપિ શ્રોત્રપથમાગતો યદીતિ હોવાચોક્તવાન્

૧,૧૧.૨
સ હોવાચ ।
ભગવન્તં વા અહમેભિઃ સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષમ્ ।
ભગવતો વા અહમવિત્ત્યાન્યાનવૃષિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૨ સ હ યજમાન ઉવાચ સત્યમેવમહં ભગવન્તં બહુગુણમશ્રૌષં સર્વૈશ્ચ ઋચ્વિક્કર્મભિરાર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષં પર્યેષણં કૃતવાનસ્મિ ।
અન્વિષ્ય ભગવતો વા અહમવિત્ત્યાલાભેનાન્યાનિમાનવૃષિ વૃતવાનસ્મિ

૧,૧૧.૩
ભગવાંસ્ત્વેવ મે સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરિતિ ।
તથેતિ ।
અથ તર્હ્યેત એવ સમતિસૃષ્ટાઃ સ્તુવતામ્ ।
યાવત્ત્વેભ્યો ધનં દદ્યાસ્તાવન્મમ દદ્યા ઇતિ ।
તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૩ અદ્યાપિ ભગવાંસ્ત્વેવ મે મમ સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરૃત્વિક્કર્માર્થમસ્ત્વિત્યુક્તસ્તથેત્યાહોષસ્તિઃ ।
કિન્ત્વથૈવં તર્હ્યેત એવ ત્વયા પૂર્વ વૃતા મયા સમતિસૃષ્ટા મયા સમ્યક્પ્રસન્નેનાનુજ્ઞાતાઃ સન્તઃ સ્તુવતામ્ ।
ત્વયા ત્વેતત્કાર્યમ્ ।
યાવત્ત્વેભ્યઃ પ્રસ્તોત્રાદિભ્યઃ સર્વેભ્યો ધનં દદ્યાઃ પ્રયચ્છસિ તાવન્મમ દદ્યા ઇત્યુક્તસ્તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ

૧,૧૧.૪
અથ હૈનં પ્રસ્તોતોપસસાદ ।
પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્ ।
કતમા સા દેવતેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૪ અથ હૈનમૌષસ્ત્યં વચઃ શ્રુત્વા પ્રસ્તોતોપસસાદોષસ્તિં વિનયેનોપજગામ ।
પ્રસ્તોતર્યા દેવતેત્યાદિ મા માં મગવાનવોચત્પૂર્વમ્ ।
કતમા સા દેવતા યા પ્રસ્તાવભક્તિમન્વાયત્તેતિ

૧,૧૧.૫
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ ।
પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે ।
સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા ।
તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રાસ્તોષ્યો મૂર્ધા તે વિપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૫ પૃષ્ટઃ પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
યુક્તં પ્રસ્તાવસ્ય પ્રાણો દેવતેતિ ।
કથં, સર્વાણિ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રલયકાલે પ્રાણમભિ લક્ષયિત્વા પ્રાણાત્મનૈવોજ્જિહતે પ્રાણાદેવોદ્ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ઉત્પત્તિકાલે ।
અતઃ સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાંસ્ત્વં પ્રાસ્તોષ્યઃ પ્રસ્તવનં પ્રસ્તાવભક્તિં કૃતવાનસિ યદિ મૂર્ધા શિરસ્તે વ્યપતિષ્યદ્વિપતિતમભવિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયા તત્કાલે મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
અતસ્ત્વયા સાધુ કૃતમ્ ।
મયા નિષિદ્ધઃ કર્મણો યદુપરમમકાર્ષીરિત્યભિપ્રાયઃ

૧,૧૧.૬
અથ હૈનમુદ્ગાતોપસસાદ ।
ઉદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્ ।
કતમા સા દેવતા ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૬ તથોદ્ગાતા પપ્રચ્છ કતમા સોદ્ગીથભક્તિમનુગતાન્વાયત્તા દેવતેતિ

૧,૧૧.૭
આદિત્ય ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈઃ સન્તં ગાયન્તિ ।
સૈષા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા ।
તાં ચેદવિદ્વાનુદગાસ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૭ પૃષ્ટ આદિત્ય ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈરૂર્ધ્વં સન્તં ગાયન્તિ શબ્દયન્તિ સ્તુવન્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉચ્છબ્દસામાન્યાત્પ્રશબ્દસામાન્યાદિવ પ્રાણોઽતઃ સૈષા દેવતેત્યાદિ પૂર્વવત્

૧,૧૧.૮
અથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસસાદ ।
પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્ ।
કતમા સા દેવતેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૮ એવમેવાથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસાદ કતમા સા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તેતિ

૧,૧૧.૯
અન્નમિતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતન્યન્નમેવ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ ।
સૈષા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા ।
તાં ચેદવિદ્વાન્ પ્રત્યહરિષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ તથોક્તસ્ય મયેતિ

ભાષ્ય ૧,૧૧.૯ પૃષ્ટોઽન્નમિતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યન્નમેવાઽત્માનં પ્રતિ સર્વતઃ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ ।
સૈષા દેવતા પ્રતિશબ્દસામાન્યાત્પ્રતિહારભક્તિમનુગતા ।
સમાનમન્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ ।
પ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતિહારભક્તીઃ પ્રાણાદિત્યાન્નદૃષ્ટ્યોપાસીતેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
પ્રાણાદ્યાપત્તિઃ કર્મસમૃદ્ધિર્વા ફલમિતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
૧,૧૨.૧
અથાતઃ શૌવ ઉદ્ગીથઃ ।
તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ સ્વાધ્યાયમુદ્વવ્રાજ

ભાષ્ય ૧,૧૨.૧ અતીતે ખણ્ડેઽન્નાપ્રાપ્તિનિમિત્તા કષ્ટાવસ્થોક્તોચ્છિષ્ટપર્યુષિતભક્ષણલક્ષણા ।
સા મા ભૂદિત્યન્નલાભાયાથાનન્તરં શૌવઃ શ્વભિર્દૃષ્ટ ઉદ્ગીથ ઉદ્ગાનં સામાતઃ પ્રસ્તૂયતે ।
તત્તત્ર હ કિલ બકો નામતો દલ્ભસ્યાપત્યં દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા નામતો મિત્રાયાશ્ચાપત્યં મૈત્રેયઃ ।
વાશબ્દશ્ચાર્થે ।
દ્વ્યામુષ્યાયણો હ્યસૌ ।
વસ્તુવિષયે ક્રિયાસ્વિવ વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
દ્વિનામા દ્વિગોત્ર ઇત્યાદિ હિ સ્મૃતિઃ ।
દૃશ્યતે ચોભયતઃ પિણ્ડભાક્ત્વમ્ ।
ઉદ્ગીથે બદ્ધચિત્તત્વાદૃષાવનાદરાદ્વા ।
વાશબ્દઃ સ્વાધ્યાયાર્થઃ ।
સ્વાધ્યાયં કર્તું ગ્રામાદ્બહિરુદ્વવ્રાજોદ્ગતવાન્વિવિક્તદેશસ્થોદકાભ્યાશમ્ ।
ઉદ્વવ્રાજ પ્રતિપાલયાઞ્ચકારેતિ ચૈકવચનાલ્લિઙ્ગાદેકોઽસાવૃષિઃ ।
શ્વોદ્ગીથકાલપ્રતિપાલનાદૃષેઃ સ્વાધ્યાયકરણમન્નકામનયેતિ લક્ષ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ

૧,૧૨.૨
તસ્મૈ શ્વા શ્વેતઃ પ્રાદુર્બભૂવ ।
તમન્યે શ્વાન ઉપસમેત્યોચુઃ ।
અન્નં નો ભગવાનાગાયતુ ।
અશનાયામ વા ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૧૨.૨ સ્વાધ્યાયેન તોષિતા દેવતર્ષિર્વા શ્વરૂપં ગૃહીત્વા શ્વા શ્વેતઃ સંસ્તસ્મા ઋષયે તદનુગ્રહાર્થં પ્રાદુર્બભૂવ પ્રાદુશ્ચકાર ।
તમન્યે શુક્લં શ્વાનં ક્ષુલ્લકાઃ શ્વાન ઉપસમેત્યોચુરુક્તવન્તોઽન્નં નોઽસ્મભ્યં ભગવાનાગાયત્વાગાનેન નિષ્પાદયત્વિત્યર્થઃ ।
મુક્યપ્રાણં વાગાદયો વા પ્રાણમન્વન્નભુજઃ સ્વાધ્યાયપરિતોષિતાઃ સન્તોઽનુગૃહ્ણીયુરેનં સ્વરૂપમાદાયેતિ યુક્તમેવં પ્રતિપત્તુમ્ ।
અશનાયામ વૈ બુભુક્ષિતાઃ સ્મો વા ઇતિ

૧,૧૨.૩
તાન્ હોવાચેહૈવ મા પ્રાતરુપસમીયતેતિ ।
તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ પ્રતિપાલયાં ચકાર

ભાષ્ય ૧,૧૨.૩ એવમુક્તે શ્વા શ્વેત ઉવાચ તાન્ક્ષુલ્લાકાઞ્શુન ઇહૈવાસ્મિન્નેવ દેશે મા માં પ્રાતઃ પ્રાતઃકાલ ઉપસમીયાતેતિ ।
દૈર્ધ્યં છન્દસં સમીયાતેતિ, પ્રમાદપાઠો વા ।
પ્રાતઃ કાલકરણં તત્કાલ એવ કર્તવ્યાઝ્ર્વ્યતાટર્થમ્ ।
અન્નદસ્ય વા સવિતુરપરાહ્નેઽનાભિમુખ્યાત્ ।
તત્તત્રૈવ હ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેય ઋષિઃ પ્રતિપાલયાઞ્ચકાર પ્રતીક્ષણં કૃતવાનિત્યર્થઃ

૧,૧૨.૪
તે હ યથૈવેદં બહિષ્પવમાનેન સ્તોષ્યમાણાઃ સંરબ્ધાઃ સર્પન્તીત્યેવમાસસૃપુઃ ।
તે હ સમુપવિશ્ય હિઞ્ચક્રુઃ

ભાષ્ય ૧,૧૨.૪ તે શ્વાનસ્તત્રૈવાઽગમ્ય ઋષેઃ સમક્ષં યથૈવેહ કર્મણિ બહિષ્પવમાનેન સ્તોત્રેણ સ્તોષ્યમાણા ।
ઉદ્ગાતૃપુરુષાઃ સંરબ્ધાઃ સંલગ્ના અન્યોન્યમેવ મુખેનાન્યોન્યસ્ય પુચ્છં ગૃહીત્વાઽસસૃપુરાસૃપ્તવન્તઃ પરિભ્રમણં કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ત એવં સંસૃપ્ય સમુપવિશ્યોપવિષ્ટાઃ સન્તો હિં ચક્રુર્હિઙ્કારં કૃતવન્તઃ

૧,૧૨.૫
ઓ૩ અદા૩ અ ।
ઓં૩ પિબા૩ અ ।
ઓં૩ દેવો વરુણઃ પ્રજાપતિઃ સવિતા૨ઽન્નમિહા૨ઽહરત્ ।
અન્નપતે૩ઽન્નમિહા૨ઽઽહરા૨ઽઽહરો૩ ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૧૨.૫ ઓમદામોં પિબામોં દેવો દ્યોતનાત્ ।
વરુણો વર્ષણાજ્જગતઃ ।
પ્રજાપતિઃ પાલનાત્પ્રજાનામ્ ।
સવિતા પ્રસવિતૃત્વાત્સર્વસ્યાઽદિત્ય ઉચ્યતે ।
એતૈઃ પર્યાયૈઃ સ એવંભૂત આદિત્યોઽન્નમસ્મભ્યમિહાઽબરદાબરત્વિતિ ।
ત એવં હિં કૃત્વા પુનરપ્યૂચુઃસ ત્વં હેઽન્નપતે ।
સ હિ સર્વસ્યાન્નસ્ય પ્રસવિતૃત્વાત્પતિઃ ।
ન હિ તત્પાકેન વિના પ્રભૂતમન્નમણુમાત્રમપિ જાયતે પ્રાણિનામ્ ।
અતોઽન્નપતિઃ ।
હેઽન્નપતેઽન્નમસ્મભ્યમિહાઽહરાઽહરેતિ ।
અભ્યાસ આદરાર્થઃ ।
ઓમિતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
૧,૧૩.૧
અયં વાવ લોકો હાઉકારઃ ।
વાયુર્હાઇકારઃ ।
ચન્દ્રમા અથકારઃ ।
આત્મેહકારઃ ।
અગ્નિરીકારઃ

ભાષ્ય ૧,૧૩.૧ ભક્તિવિષયોપાસનં સામાવયવસમ્બદ્ધમિત્યતઃ સામાવયવાન્તરસ્તોભાક્ષર વિષયાણ્યુપાસનાન્તરાણિ સંહતાન્યુપદિશ્યન્તેઽનન્તરં સામાવયવસમ્બદ્ધત્વાવિશેષાતયં વાવાયમેવ લોકો હાઉકારઃ સ્તોભો રથન્તરે સામ્નિ પ્રસિદ્ધઃ"ઇયં વૈ રથન્તરમ્" ઇતિ ।
અસ્માત્સમ્બન્ધસામાન્યાદ્ધાઉકારસ્તોભોઽયં લોક ઇત્યેવમુપાસીત ।
વાયુર્હાકારઃ ।
વામદેવ્યે સામનિ હાઇકારઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
વાય્વપ્સમ્બન્ધશ્ચ વામદેવસ્ય સામ્નો યોનિરિત્યસ્માત્સામાન્યાદ્ધાઇકારં વાયુદૃષ્ટ્યોપાસીત ।
ચન્દ્રમા અથકારઃ ।
ચન્દ્રદૃષ્ટ્યાથકારમુપાસીત ।
અન્ને હીદં સ્થિતમ્ ।
અન્નાત્મા ચન્દ્રઃ ।
થકારાકારસામાન્યાચ્ચ ।
આત્મેહકારઃ ।
ઇહેતિ સ્તોભઃ પ્રત્યક્ષો હ્યાત્મેતિ વ્યપદિશ્યતે ।
ઇહેતિ ચ સ્તોભઃ ।
તત્સામાન્યાત્ ।
અગ્નિરીકારઃ ।
ઈનિધનાનિ ચાઽગ્નેયાનિ સર્વાણિ સામાનીત્યતસ્તત્સામાન્યાત્

૧,૧૩.૨
આદિત્ય ઊકારઃ ।
નિહવ એકારઃ ।
વિશ્વે દેવા ઔહોયિકારઃ ।
પ્રજપતિર્હિઙ્કારઃ ।
પ્રાણઃ સ્વરઃ ।
અન્નં યા ।
વાગ્વિરાટ્

ભાષ્ય ૧,૧૩.૨ આદિત્ય ઊકારઃ ।
ઉચ્ચૈરૂર્ધ્વં સન્તમાદિત્યં ગાયન્ત્યૂકારશ્ચાયં સ્તોભઃ ।
આદિત્યદૈવત્યે સામ્નિ સ્તોભ ઊ ઇત્યાદિત્ય ઊકારઃ ।
નિહવ ઇત્યાહ્વાનમેકારઃ સ્તોભઃ ।
એહીતિ ચાઽહ્વયન્તીતિ તત્સામાન્યાત્ ।
વિશ્વે દેવા ઔહોયિકારોવૈશ્વદેવ્યે સામ્નિ દર્શનાત્ ।
પ્રજાપતિર્હિઙ્કારઃ ।
આનિરુક્ત્યાદ્ધિઙ્કારસ્ય ચાવ્યક્તત્વાત્ ।
પ્રાણઃ સ્વરઃ ।
સ્વર ઇતિ સ્તોભઃ ।
પ્રાણસ્ય ચ સ્વરહેતુત્વસામાન્યાત્ ।
અન્નં યા યા ઇતિ સ્તોભોઽન્નમ્ ।
અન્નેન હીદં યાતીત્યતસ્તત્સામાન્યાત્ ।
વાગિતિ સ્તોભો વિરાડન્નં દેવતાવિશેષો વા ।
વૈરાજે સામ્નિ સ્તોભદર્શનાત્

૧,૧૩.૩
અનિરુક્તસ્ત્રયોદશઃ સ્તોભઃ સંચરો હુઙ્કારઃ

ભાષ્ય ૧,૧૩.૩ અનિરુક્તોઽવ્યક્તત્વાદિદં વેદં વેતિ નિર્વક્તું ન શક્યત ઇત્યતઃ સઞ્ચરો વિકલ્પ્યમાનસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
કોઽસાવિત્યાહત્રયોદશઃ સ્તોભો હુઙ્કારઃ ।
અવ્યક્તો હ્યયમતોઽનિરુક્તવિશેષ એવોપાસ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

૧,૧૩.૪
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહઃ ।
અન્નવાનન્નાદો ભવતિ ।
ય એતામેવં સામ્નામુપનિષદં વેદોપનિષદં વેદ

ભાષ્ય ૧,૧૩.૪ દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહમિત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
ય એતામેવં યથોક્તલક્ષણાં સામ્નાં સામાવયવસ્તોભાક્ષરવિષયામુપનિષદં દર્શનં વેદ તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સામાવયવવિષયોપાસનાવિશેષપરિમાપ્ત્યર્થો વેતિ

॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે પ્રથમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
૨,૧.૧
સમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનં સાધુ ।
યત્ખલુ સાધુ તત્સામેત્યાચક્ષતે ।
યદસાધુ તદસામેતિ

ભાષ્ય ૨,૧.૧
"ઓમિત્યેતદક્ષરમ્" ઇત્યાદિના સામાવયવવિષયમુપાસનમનેકફલમુપદિષ્ટમ્ ।
અનન્તરં ચ સ્તોભાક્ષરવિષયમુપાસનમુક્તમ્ ।
સર્વથાપિ સામૈકદેશસમ્બદ્ધમેવ તદિત્યથેદાનીં સમસ્તે સામ્નિ સમસ્તસામવિષયાણ્યુપાસનાનિ વક્ષ્યામીત્યારભતે શ્રુતિઃ ।
યુક્તં હ્યેકદેશોપાસનાનન્તરમેકદેશિવિષયમુપાસનમુચ્યત ઇતિ ।
સમસ્તસ્ય સર્વાવયવવિશિષ્ટસ્ય પાઞ્ચભક્તિકસ્ય સાપ્તભક્તિકસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
ખલ્વિતિ વાક્યાલઙ્કારાર્થઃ ।
સામ્ન ઉપાસનં સાધુ ।
સમસ્તે સામ્નિ સાધુદૃષ્ટિવિધિપરત્વાન્ન પૂર્વોક્તોપાસનનિન્દાર્થત્વં સાધુશબ્દઃ શોભનવાચી ।
કથમવગમ્યત ઇત્યાહયત્ખલુ લોકે સાધુ શોભનમનવદ્યં પ્રસિદ્ધં તત્સામેત્યાચક્ષતે કુશલાઃ ।
યદસાધુ વિપરીતં તદસામેતિ

૨,૧.૨
તદુતાપ્યાહુઃ ।
સામ્નૈનમુપાગાદિતિ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુઃ ।
અસામ્નૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુઃ

ભાષ્ય ૨,૧.૨ તત્તત્રૈવ સાધ્વસાધુવિવેકકરણ ઉતાપ્યાહુઃસામ્નૈનં રાજાનં સામન્તં ચોપાગાદુપગતવાન્ ।
કોઽસૌ યતોઽસાધુત્વપ્રાપ્ત્યાશઙ્કા?સ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
શોભનાભિપ્રાયેણ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તત્તત્રાઽહુર્લૌકિકા બન્ધનાદ્યસાધુકાર્યમપશ્યન્તઃ ।
યત્ર પુનર્વિપર્યયો બન્ધનાદ્યસાધુકાર્યં પશ્યન્તિ તત્રાસામ્નૈનમુપાગાદિત્યસાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુઃ

૨,૧.૩
અથોતાપ્યાહુઃ ।
સામ નો બતેતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ ।
અસામ નો બતેતિ યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ

ભાષ્ય ૨,૧.૩ અથોતાપ્યાહુઃ સ્વસંવેદ્યં સામ નોઽસ્માકં બતેત્યનુકમ્પયતઃ સંવૃત્તમિત્યાહુઃ ।
એતત્તૈરુક્તં ભવતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ વતેત્યેવ તદાહુઃ ।
વિપર્યયે જાતેઽસામ નો બતેતિ ।
યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ તસ્માત્સામસાધુશબ્દયોરેકાર્થત્વં સિદ્ધમ્

૨,૧.૪
સ ય એતદેવં વિદ્વાન્ સાધુ સામેત્યુપાસ્તેઽભ્યાશો હ યદેનં સાધવો ધર્મા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુઃ

ભાષ્ય ૨,૧.૪ અતઃ સ યઃ કશ્ચિત્સાધુ સામેતિ સાધુગુણવત્સામેત્યુપાસ્તે સમસ્તં સામ સાધુગુણવદ્વિદ્વાંસ્તસ્યૈતત્ફલમભ્યાશો હ ક્ષિપ્રં હ૑યદિતિ ક્રિયાવિશેષણાર્થમેનમુપાસકં સાધવઃ શોભના ધર્માઃ શ્રુતિસ્મૃત્યવિરુદ્ધા આ ચ ગચ્છેયુરાગચ્છેયુશ્ચ ન કેવલમાગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુરુપનમેયુશ્ચ ભોગ્યત્વેનોપતિષ્ઠેયુરિત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
૨,૨.૧
લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
પૃથિવી હિઙ્કારઃ ।
અગ્નિઃ પ્રસ્તાવઃ ।
અન્તરિક્ષમુદ્ગીથઃ ।
આદિત્યઃ પ્રતિહારઃ ।
દ્યૌર્નિધનમ્ ।
ઇત્યૂર્ધ્વેષુ

ભાષ્ય ૨,૨.૧ કાનિ પુનસ્તાનિ સાધુદૃષ્ટિવિશિષ્ટાનિ સમસ્તાનિ સામાન્યુપાસ્યાનીતિ ।
ઇમાનિ તાન્યુચ્યન્તે લોકેષુ પઞ્ચવિધમિત્યાદીનિ ।
નનુ લોકાદિદૃષ્ટ્યા તાન્યુપાસ્યાનિ સાધુદૃષ્ટ્યા ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ।
ન ।
સાધ્વર્થસ્ય લોકાદિકાર્યેષુ કારણસ્યાનુગતત્વાત્મૃદાદિવદ્ઘટાદિવિકારેષુ ।
સાધુશબ્દવાચ્યોર્ઽથો ધર્મો બ્રહ્મ વા સર્વથાપિ લોકાદિકાર્યેષ્વનુગતમ્ ।
અતો યથા યત્ર ઘટાદિદૃષ્ટિર્મૃદાદિદૃષ્ટ્યનુગતૈવ સા ।
તથા સાધુદૃષ્ટ્યનુગતૈવ લોકાદિદૃષ્ટિઃ ।
ધર્માદિકાર્યત્વાલ્લોકાદીનામ્ ।
યદ્યપિ કારણત્વમવિશિષ્ટં બ્રહ્મધર્મયોઃ, તથાપિ ધર્મ એવ સાધુશબ્દવાચ્ય ઇતિ યુક્તં"સાધુકારી સાધુર્ભવતી"તિ ધર્મવિષયે સાધુશબ્દપ્રયોગાત્ ।
નનુ લોકાદિકાર્યેષુ કારણસ્યાનુગતત્વાદર્થપ્રાપ્તૈવ તદ્દૃષ્ટિરિતિ સાધુ સામેત્યુપાસ્ત ઇતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
ન ।
શાસ્રગમ્યત્વાત્તદ્દૃષ્ટેઃ ।
સર્વત્ર હિ શાસ્રપ્રાપિતા એવ ધર્મા ઉપાસ્યા ન વિદ્યમાના અપ્યશાસ્રીયાઃ ।
લોકેષુ પૃથિવ્યાદિષુ પઞ્ચવિધં પઞ્ચભક્તિભેદેન પઞ્ચપ્રકારં સાધુસમસ્તં સામોપાસીત ।
કથમ્ ।
પૃથિવો હિઙ્કારઃ ।
લોકેષ્વિતિ યા સપ્તમી તાં પ્રથમાત્વેન વિ
૨,૨.૨
અથાવૃત્તેષુ ।
દ્યૌર્હિઙ્કારઃ ।
આદિત્યઃ પ્રસ્તાવઃ ।
અન્તરિક્ષમુદ્ગીથઃ ।
અગ્નિઃ પ્રતિહારઃ ।
પૃથિવી નિધનમ્

ભાષ્ય ૨,૨.૨ અથાઽવૃત્તેષ્વવાઙ્મુખેષુ પઞ્ચવિધમુચ્યતે સામોપાસનમ્ ।
ગત્યાગતિવિશિષ્ટા હિ લોકાઃ ।
યથા તે તથાદૃષ્ટ્યૈવ સામોપાસનં વિધીયતે યતોઽત આવૃત્તેષુ લોકેષુ ।
દ્યૌર્હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્ ।
આદિત્યઃ પ્રસ્તાવઃ ।
ઉદિતે હ્યાદિત્યે પ્રસ્તૂયન્તે કર્માણિ પ્રાણિનામ્ ।
અન્તરિક્ષમુદ્ગીથઃ પૂર્વવત્ ।
અગ્નિઃ પ્રતિહારઃ ।
પ્રાણિભિઃ પ્રતિહરણાદગ્નેઃ ।
પૃથિવી નિધનમ્ ।
તત આગતાનામિહ નિધનાત્

૨,૨.૩
કલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાવૃત્તશ્ચ ય એતદેવં વિદ્વાંલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૨.૩ ઉપાસનફલંકલ્પન્તે સમર્થા ભવન્તિ હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાઽવૃત્તાશ્ચ ગત્યાગતિવિશિષ્ટા ભોગ્યત્વેન વ્યવતિષ્ઠન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ય એતદેવં વિદ્વાંલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સમસ્તં સાધુ સામેત્યુપાસ્ત ઇતિ સર્વત્ર યોજના પઞ્ચવિધે સપ્તવિધે ચ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૨,૩.૧
વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
પુરોવાતો હિઙ્કારઃ ।
મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથઃ ।
વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહારઃ

ભાષ્ય ૨,૩.૧ વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
લોકસ્થિતેર્વૃષ્ટિનિમિત્તત્વાદાનન્તર્યમ્ ।
પુરોવાતો હિઙ્કારઃ ।
પુરોવાતાદ્યુદ્ગ્રહણાન્તા હિ વૃષ્ટિઃ ।
યથા સામ હિઙ્કારાદિનિધનાન્તમ્ ।
અતઃ પુરોવાતો હિઙ્કારઃ ।
પ્રાથમ્યાત્ ।
મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
પ્રાવૃષિ મેઘજનને વૃષ્ટેઃ પ્રસ્તાવ ઇતિ હિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહારઃ ।
પ્રતિહૃતત્વાત્

૨,૩.૨
ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનં વર્ષયતિ હ ય એતદેવં વિદ્વાન્ વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૩.૨ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનમ્ ।
સમાપ્તિસામાન્યાત્ ।
ફલમુપાસનસ્યવર્શતિ હાસ્મા ઇચ્છાતઃ ।
તથા વર્ષયતિ હાસત્યામપિ વૃષ્ટૌ ।
ય એતદિત્યાદિ પૂર્વવત્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
૨,૪.૧
સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
મેઘો યત્સંપ્લવતે સ હિઙ્કારઃ ।
યદ્વર્ષતિ સ પ્રસ્તાવઃ ।
યાઃ પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે સ ઉદ્ગીથઃ ।
યાઃ પ્રતીચ્યઃ સ પ્રતિહારઃ ।
સમુદ્રો નિધનમ્

ભાષ્ય ૨,૪.૧ સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
વૃષ્ટિપૂર્વકત્વાત્સર્વાસામપામાનન્તર્યમ્ ।
મેઘો યત્સંપ્લવત એકીભાવેનેતરેતરં ઘનીભવતિ મેઘો યદોન્નતસ્તદા સંપ્લવત ઇત્યુચ્યતે મેઘસ્તદાપામારમ્ભઃ સ હિઙ્કારઃ ।
યદ્વર્ષતિ સ પ્રસ્તાવઃ ।
આપઃ સર્વતો વ્યાપ્તું પ્રસ્તુતાઃ ।
યાઃ પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે સ ઉદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
યાઃ પ્રતીચ્યઃ સ પ્રતિહારઃ પ્રતિશબ્દસામાન્યાત્ ।
સમુદ્રો નિધનમ્ ।
તન્નિધનત્વાદપામ્

૨,૪.૨
ન હાપ્સુ પ્રૈત્યપ્સુમાન્ ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્ સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૪.૨ ન હાપ્સુ પ્રૈતિ ।
નેચ્છતિ ચેત્ ।
અપ્સુમાનંમાન્ભવતિ ફલમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
૨,૫.૧
ઋતુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
વસન્તો હિઙ્કારઃ ।
ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવઃ ।
વર્ષા ઉદ્ગીથઃ ।
શરત્પ્રતિહારઃ ।
હેમન્તો નિધનમ્

ભાષ્ય ૨,૫.૧ ૠતુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
ૠતુવ્યવસ્થાયા યથોક્તામ્બુનિમિત્તત્વાદાનન્તર્યમ્ ।
વસન્તો હિઙ્કારઃ ।
પ્રાથમ્યાત્ ।
ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવઃ ।
યવાદિસંગ્રહઃ પ્રસ્તૂયતે હિ પ્રાવૃડર્થમ્ ।
વર્ષા ઉદ્ગીથઃ પ્રાધાન્યાત્ ।
શરત્પ્રતિહારઃ ।
રોગિણાં મૃતાનાં ચ પ્રતિહરણાત્ ।
હેમન્તો નિધનમ્ ।
નિવાતે નિધનાત્પ્રાણિનામ્

૨,૫.૨
કલ્પન્તે હાસ્મા ઋતવ ઋતુમાન્ ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનૃતુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૫.૨ ફલંકલ્પન્તે હ ઋતુવ્યવસ્થાનુરૂપં ભોગ્યત્વેનાસ્મા ઉપાસકાયર્તવઃ ।
ઋતુમાનાર્તવૈર્ભોગૈશ્ચ સમ્પન્નો ભવતીત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૨,૬.૧
પશુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
અજા હિઙ્કારઃ ।
અવયઃ પ્રસ્તાવઃ ।
ગાવ ઉદ્ગીથઃ ।
અશ્વઃ પ્રતિહારઃ ।
પુરુષો નિધનમ્

ભાષ્ય ૨,૬.૧ પશુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત ।
સમ્યગ્વૃત્તેષ્વૃતુષુ પશવ્યઃ કાલ ઇત્યાનન્તર્યમ્ ।
અજા હિઙ્કારઃ ।
પ્રાધાન્યાત્પ્રાથમ્યાદ્વા ।
"અજઃ પશૂનાં પ્રથમ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અવયઃ પ્રસ્તાવઃ ।
સાહચર્યદર્શનાદજાદીનામ્ ।
ગાવઃ ઉદ્ગીથઃ ।
શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
અશ્વાઃ પ્રતિહારઃ ।
પ્રતિહરણાત્પુરુશાણામ્ ।
પુરુષો નિધનમ્ ।
પુરુષાશ્રયત્વાત્પશૂનામ્

૨,૬.૨
ભવન્તિ હાસ્ય પશવઃ પશુમાન્ ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્ પશુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૬.૨ ફલંભવન્તિ હાસ્ય પશવઃ પશુમાન્ભવતિ ।
પશુફલૈશ્ચ ભોગત્યાગાદિભિર્યુજ્યત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
૨,૭.૧
પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસીત ।
પ્રાણો હિઙ્કારઃ ।
વાક્પ્રસ્તાવઃ ।
ચક્ષુરુદ્ગીથઃ ।
શ્રોત્રં પ્રતિહારઃ ।
મનો નિધનમ્ ।
પરોવરીયાંસિ વા એતાનિ

ભાષ્ય ૨,૭.૧ પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસીત ।
પરંપરં વરીયસ્ત્વગુણવત્પ્રાણદૃષ્ટિવિશિષ્ટં સામોપાસીતેત્યર્થઃ ।
પ્રાણો ઘ્રાણં હિઙ્કારઃ ।
ઉત્તરોત્તરવરીયસાં પ્રાથમ્યાત્ ।
વાક્પ્રસ્તાવઃ ।
વાચા હિ પ્રસ્તૂયતે સર્વમ્ ।
વાગ્વરીયસી પ્રાણાત્ ।
અપ્રાપ્તમપ્યુચ્યતે વાચા, પ્રાપ્તસ્યૈવ તુ ગન્ધસ્ય ગ્રાહકઃ પ્રાણઃ ।
ચક્ષુરુદ્ગીથઃ ।
વાચો બહુતરવિષયં પ્રકાશયતિ ચક્ષુરતો વરીયો વાચઃ, ઉદ્ગીથઃ ।
શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
શ્રોત્રં પ્રતિહારઃ ।
પ્રતિહૃતત્વાત્ ।
વરીયસ્ત્વં ચ શ્રોત્રાન્મનસઃ ।
સર્વેન્દ્રિયવિષયવ્યાપકત્વાત્ ।
અતીન્દ્રિયવિષયોઽપિ મનસો ગોચર એવેતિ ।
યથોક્તહેતુભ્યઃ પરોવરીયાંસિ પ્રાણાદીનિ વા એતાનિ

૨,૭.૨
પરોવરીયો હાસ્ય ભવતિ પરોવરીયસો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્ પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસ્તે ।
ઇતિ તુ પઞ્ચવિધસ્ય

ભાષ્ય ૨,૭.૨ એતદ્દૃષ્ટ્યા વિશિષ્ટં યઃ પરોવરીયઃ સામોપાસ્તે પરોવરીયો હાસ્ય જીવનં ભવતીત્યુક્તાર્થમ્ ।
ઇતિ તુ પઞ્ચવિધસ્ય સામ્ન ઉપાસનમુક્તમિતિ સપ્તવિધે વક્ષ્યમાણવિષયે બુદ્ધિસમાધાનાર્થમ્ ।
નિરપેક્ષો હિ પઞ્ચવિધે, વક્ષ્યમાણે બુદ્ધિં સમાધિત્સતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
૨,૮.૧
અથ સપ્તવિધસ્ય ।
વાચિ સપ્તવિધ્.અં સામોપાસીત ।
યત્કિંચ વાચો હુમિતિ સ હિઙ્કારઃ ।
યત્પ્રેતિ સ પ્રસ્તાવઃ ।
યદેતિ સ આદિઃ

ભાષ્ય ૨,૮.૧ અથાનન્તરં સપ્તવિધસ્ય સમસ્તસ્ય સામ્ન ઉપાસનં સાધ્વિદમારભ્યતે ।
વાચીતિ સપ્તમી પૂર્વવત્ ।
વાગ્દૃષ્ટિવિશિષ્ટં સપ્તવિધં સામોપાસીતેત્યર્થઃ ।
યત્કિઞ્ચ વાચઃ શબ્દસ્ય હુમિતિ યો વિશેષઃ સ હિઙ્કારો હકારસામાન્યાત્ ।
યત્પ્રેતિ શબ્દરૂપં સ પ્રસ્તાવઃ પ્રસામાન્યાત્ ।
યતા, ઇતિ સ આદિઃ ।
આકારસામાન્યાત્ ।
આદિરિત્યોઙ્કારઃ ।
સર્વાદિત્વાત્

૨,૮.૨
યદુદિતિ સ ઉદ્ગીથઃ ।
યત્પ્રતીતિ સ પ્રતિહારઃ ।
યદુપેતિ સ ઉપદ્રવઃ ।
યન્નીતિ તન્નિધનમ્

ભાષ્ય ૨,૮.૨ યદુદિતિ સ ઉદ્ગીથઃ ।
ફત્પૂર્વત્વાદુદ્ગીથસ્ય ।
યત્પ્રતીતિ સ પ્રતિહારઃ ।
પ્રતિસામાન્યાત્ ।
યદુપેતિ સ ઉપદ્રવ ઉપોપક્રમત્વાદુપદ્રવસ્ય ।
યન્નીતિ તન્નિધનમ્ ।
નિશબ્દસામાન્યાત્

૨,૮.૩
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહઃ ।
અન્નવાનન્નાદો ભવતિ ।
ય એતદેવં વિદ્વાન્ વાચિ સપ્તવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૮.૩ દુગ્ધેઽસ્મા ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૨,૯.૧
અથ ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
સર્વદા સમસ્તેન સામ ।
માં પ્રતિ માં પ્રતીતિ સર્વેણ સમસ્તેન સામ

ભાષ્ય ૨,૯.૧ અવયવમાત્રે સામ્ન્યાદિત્યદૃષ્ટિઃ પઞ્ચવિધેષૂક્તા પ્રથમે ચાધ્યાયે ।
અથેદાનીં ખલ્વમુમાદિત્યં સમસ્તે સામ્ન્યવયવવિભાગશોઽધ્યસ્ય સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
કથં પુનઃ સામત્વમાદિત્યસ્યેતિ ।
ઉચ્યતે ।
ઉદ્ગીથત્વે હેતુવદાદિત્યસ્ય સામત્વે હેતુઃ ।
કોઽસૌ, સર્વદા સમો વૃદ્ધિક્ષયાભાવાત્તેન હેતુના સામાઽદિત્યો માં પ્રતિ માં પ્રતીતિ તુલ્યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
અતઃ સર્વેણ સમોઽતઃ સામ સમત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉદ્ગીથભક્તિસામાન્યવચનાદેવ લોકાદિષૂક્તસામાન્યાદ્ધિઙ્કારાદિત્વં ગમ્યત ઇતિ હિઙ્કારાદિત્વે કારણં નોક્તમ્ ।
સામત્વે પુનઃ સવિતુરનુક્તં કારણં ન સુબોધમિતિ સમત્વમુક્તમ્

૨,૯.૨
તસ્મિન્નિમાનિ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્વાયત્તાનીતિ વિદ્યાત્ ।
તસ્ય યત્પુરોદયાત્સ હિઙ્કારઃ ।
તદસ્ય પશવોઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે હિઙ્કુર્વન્તિ ।
હિઙ્કારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૨ તસ્મિન્નાદિત્યેઽવયવવિભાગશ ઇમાનિ વક્ષ્યમાણાનિ સર્વામિ ભૂતાન્યન્વાયત્તાન્યનુગતાન્યાદિત્યમુપજીવ્યત્વેનેતિ વિદ્યાત્ ।
કથં, તસ્યાઽદિત્યસ્ય યત્પુરોદયાદ્ધર્મરૂપં સ હિઙ્કારો ભક્તિસ્તત્રેદં સામાન્યં યત્તસ્ય હિઙ્કારભક્તિરૂપં તદસ્યાઽદિત્યસ્ય સામ્નઃ પશવો ગવાદયોઽન્વાયત્તા અનુગતાસ્તદ્ભક્તિરૂપમુપજીવન્તીત્યર્થઃ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્તે હિઙ્કુર્વન્તિ પશવઃ પ્રાગુદયાત્ ।
તસ્માદ્ધિઙ્કારભાજિનો હ્યેતસ્યાઽદિત્યાખ્યસ્ય સામ્નઃ તદ્ભક્તિભજનશીલત્વાદ્ધિ ત એવં વર્તન્તે

૨,૯.૩
અથ યત્પ્રથમોદિતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
તદસ્ય મનુષ્યા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે પ્રસ્તુતિકામાઃ પ્રશંસાકામાઃ ।
પ્રસ્તાવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૩ અથ યત્પ્રથમોદિતે સવિતૃરૂપં તદસ્યાઽદિત્યાખ્યાસ્ય સામ્નઃ સ પ્રસ્તાવસ્તદસ્ય મનુષ્યા અન્વાયત્તાઃ પૂર્વવત્ ।
તસ્માત્તે પ્રસ્તુતિં પ્રશંસાં કામયન્તે ।
યસ્માત્પ્રસ્તાવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

૨,૯.૪
અથ યત્સંગવવેલાયાં સ આદિઃ ।
તદસ્ય વયાંસ્યન્વાયત્તાનિ ।
તસ્માત્તાન્યન્તરિક્ષેઽનારમ્ભણાન્યાદાયાત્માનં પરિપતન્તિ ।
આદિભાજીનિ હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૪ અથ યત્સઙ્ગવવેલાયાં ગવાં રશ્મીનાં સઙ્ગમનં સઙ્ગમો યસ્યાં વેલાયાં, ગવાં વા વત્સૈઃ સા સઙ્ગવવેલા તસ્મિન્કાલે યત્સાવિત્રં રૂપં સ આદિર્ભક્તિવિશેષ ઓઙ્કારસ્તદસ્ય વયાંસિ પક્ષિણોઽન્વાયત્તાનિ ।
યત એવં તસ્માત્તાનિ વયાંસ્તન્તરિક્ષેઽનારમ્બણાન્યનાલમ્બનાન્યાત્માનમાદાયાઽત્માનમેવાઽલમ્બનત્વેન ગૃહીત્વા પરિપતન્તિ ગચ્છન્ત્યત આકારસામાન્યાદાદિભક્તિભાજીનિ હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

૨,૯.૫
અથ યત્સંપ્રતિ મધ્યંદિને સ ઉદ્ગીથઃ ।
તદસ્ય દેવા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે સત્તમાઃ પ્રાજાપત્યાનામ્ ।
ઉદ્ગીથભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૫ અથ યત્સમ્પ્રતિ મધ્યન્દિન ઋજુમધ્યન્દિન ઇત્યર્થઃ ।
સ ઉદ્ગીથભક્તિસ્તદસ્ય દેવા અન્વાયત્તાઃ ।
દ્યોતનાતિશયાત્તત્કાલે ।
તસ્માત્તે સત્તમા વિશિષ્ટતમાઃ ।
પ્રાજાપત્યાનાં પ્રજાપત્યપત્યાનામુદ્ગીથભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

૨,૯.૬
અથ યદૂર્ધ્વં મધ્યંદિનાત્પ્રાગપરાહ્ણાત્સ પ્રતિહારઃ ।
તદસ્ય ગર્ભા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે પ્રતિહૃતા નાવપદ્યન્તે ।
પ્રતિહારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૬ અથ યદૂર્ધ્વં મધ્યન્દિનાત્પ્રાગપરાહ્નાદ્યદ્રૂપં સવિતુઃ સ પ્રતિહારસ્તદસ્ય ગર્ભા અન્વાયત્તાઃ ।
અતસ્તે સવિતુઃ પ્રતિહારભક્તિરૂપેણોર્ધ્વં પ્રતિહૃતાઃ સન્તો નાવપદ્યન્તે નાધઃ પતન્તિ તદ્દ્વારે સત્યપીત્યર્થઃ ।
યતઃ પ્રતિહારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નો ગર્ભાઃ

૨,૯.૭
અથ યદૂર્ધ્વમપરાહ્ણાત્પ્રાગસ્તમયાત્સ ઉપદ્રવઃ ।
તદસ્યારણ્યા અન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે પુરુષં દૃષ્ટ્વા કક્ષં શ્વભ્રમિત્યુપદ્રવન્તિ ।
ઉપદ્રવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

ભાષ્ય ૨,૯.૭ અથ યદૂર્ધ્વમપરાહ્નાત્પ્રાગસ્તમયાત્સ ઉપદ્રવસ્તદસ્યાઽરણ્યાઃ પશ્વોઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તે પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભીતાઃ કક્ષમરણ્યં શ્વભ્રં ભયશૂન્યમિત્યુપદ્રવન્ત્યુપગચ્છન્તિ દૃષ્ટ્વોપદ્રવણાદુપદ્રવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ

૨,૯.૮
અથ યત્પ્રથમાસ્તમિતે તન્નિધનમ્ ।
તદસ્ય પિતરોઽન્વાયત્તાઃ ।
તસ્માત્તાન્નિદધતિ ।
નિધનભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ।
એવં ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૯.૮ અથ યત્પ્રથમાસ્તમિતેઽદર્શનં જિગમિષતિ સવિતરિ તન્નિધનં તદસ્ય પિતરોઽન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તાન્નિદધતિ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહરૂપેણ દર્ભેષુ નિક્ષિપન્તિ તાંસ્તદર્થં પિણ્ડાન્વા સ્થાપયન્તિ ।
નિધનસમ્બન્ધાન્નિધનભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ પિતરઃ ।
એવમવયવશઃ સપ્તધા વિભક્તં ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસ્તે યસ્તસ્ય તદાપત્તિઃ ફલમિતિ વાક્યશેષઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૦.૧
અથ ખલ્વાત્મસંમિતમતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસીત ।
હિઙ્કાર ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
પ્રસ્તાવ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્સમમ્

ભાષ્ય ૨,૧૦.૧ મૃત્યુરાદિત્યઃ અહોરાત્રાદિકાલેન જગતઃ પ્રમાપયિતૃત્વાત્ ।
તસ્યાતિતરણાયેદં સામોપાસનમુપદિશ્યતેઅથ ખલ્વનન્તરમ્ ।
આદિત્યમૃત્યુવિષયસામોપાસનસ્ય, આત્મસંમિતં સ્વાવયવતુલ્યતયા મિતં પરમાત્મતુલ્યતયા વા સંમિતમતિમૃત્યુ મૃત્યુજયહેતુત્વાત્ ।
યથા પ્રથમેઽધ્યાય ઉદ્ગીથભક્તિનામાક્ષરાણ્યુદ્ગીથ ઇત્યુપાસ્યત્વેનોક્તાનિ, તથેહ સામ્નઃ સપ્તવિધભક્તિનામાક્ષરાણિ સમાહૃત્ય ત્રિભિસ્રિભિઃ સમતયા સામત્વં પરિકલ્પ્યોપાસ્યત્વેનોચ્યન્તે ।
તદુપાસનેન મૃત્યુગોચરાક્ષરસમખ્યાસામાન્યેન તં મૃત્યું પ્રાપ્ય તદતિરિક્તાક્ષરેણ તસ્યાઽદિત્યસ્ય મૃત્યોરતિક્રમણાયૈવ સંક્રમમં કલ્પયતિ ।
અતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસીત મૃત્યુમતિક્રાન્તમતિરિક્તાક્ષરસંખ્યયેત્યમૃત્યુ સામ ।
તસ્ય પ્રથમભક્તિનામાક્ષરાણિ બિઙ્કાર ઇત્યેતત્ત્ર્યક્ષરં ભક્તિમાન પ્રસ્તાવ ઇતિ ચ ભક્તેસ્ત્ર્યક્ષરમેવ માન તત્પૂર્વેણ સમમ્

૨,૧૦.૨
આદિરિતિ દ્વ્યક્ષરમ્ ।
પ્રતિહાર ઇતિ ચતુરક્ષરમ્ ।
તત ઇહૈકમ્ ।
તત્સમમ્

ભાષ્ય ૨,૧૦.૨ આદિરિતિ દ્વ્યક્ષરં, સપ્તવિધસ્ય સામ્નઃ સંખ્યાપૂરણ ઓઙ્કાર આદિરિત્યુચ્યતે ।
પ્રતિહાર ઇતિ ચતુરક્ષરમ્ ।
તત ઇહૈકમક્ષરમવચ્છિદ્યાઽદ્યક્ષરયોઃ પ્રક્ષિપ્યતે ।
તેન તત્સમમેવ ભવતિ

૨,૧૦.૩
ઉદ્ગીથ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમુપદ્રવ ઇતિ ચતુરક્ષરં ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સમં ભવતિ ।
અક્ષરમતિશિષ્યતે ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્સમમ્

ભાષ્ય ૨,૧૦.૩ ઉદ્ગીથ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમુપદ્રવ ઇતિ ચતુરક્ષરં ત્રિભિસ્રિભિઃ સમં ભવત્યક્ષરમતિશિષ્.યતેઽતિરિચ્યતે ।
તેન વૈષમ્યે પ્રાપ્તે સામ્નઃ સમત્વકરણાયાઽહતદેકમપિ સદક્ષરમિતિ ત્ર્યક્ષરમેવ ભવતિ ।
અતસ્તત્સમમ્

૨,૧૦.૪
નિધનમિતિ ત્ર્યક્ષરમ્ ।
તત્સમમેવ ભવતિ ।
તાનિ હ વા એતાનિ દ્વાવિંશતિરક્ષરાણિ

ભાષ્ય ૨,૧૦.૪ નિધનમિતિ ત્ર્યક્ષરં તત્સમમેવ ભવતિ ।
એવં ત્ર્યક્ષરસમતયા સામત્વં સમ્પાદ્ય યથાપ્રાપ્તાન્યેવાક્ષરાણિ સંખ્યાયન્તે તાનિ હ વા એતાનિ સપ્તભક્તિનામાક્ષરાણિ દ્વાવિંશતિઃ

૨,૧૦.૫
એકવિંશત્યાદિત્યમાપ્નોતિ ।
એકવિંશો વા ઇતોઽસાવાદિત્યઃ ।
દ્વાવિંશેન પરમાદિત્યાજ્જયતિ ।
તન્નાકમ્ ।
તદ્વિશોકમ્

ભાષ્ય ૨,૧૦.૫ તત્રૈકવિંશત્યક્ષરસંખ્યયાઽદિત્યમાપ્નોતિ મૃત્યુમ્ ।
યસ્માદેકવિંશ ઇતોઽસ્માલ્લોકાદસાવાદિત્યઃ સંખ્યયા ।
"દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશ"ઇતિ શ્રુતેરતિશિષ્ટેન દ્વાવિંશેનાક્ષરેણ પરં મૃત્યોરાદિત્યાજ્જયત્યાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
યચ્ચ તદાદિત્યાત્પરં કિં તત્?નાકં કમિતિ સુખં તસ્ય પ્રતિષેધોઽકં તન્ન ભવતીતિ નાકં કમેવેત્યર્થઃ ।
મૃત્યુવિષયત્વાદ્દુઃખસ્ય વિશોકં ચ તદ્વિગતશોકં માનસદુઃખરહિતમિત્યર્થઃ ।
તદાપ્નોતીતિ

૨,૧૦.૬
આપ્નોતીહાદિત્યસ્ય જયમ્ ।
પરો હાસ્યાદિત્યજયાજ્જયો ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનાત્મસંમિતમતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસ્તે સામોપાસ્તે

ભાષ્ય ૨,૧૦.૬ ઉક્તસ્યૈવ પિણ્ડિતાર્થમાહએકવિંશતિસંખ્યયાઽદિત્યસ્ય જયમાપ્નોતિ પરો હાસ્યૈવંવિદ આદિત્યજયાન્મૃત્યુગોચરાત્પરો જયો ભવતિ દ્વાવિંશત્યક્ષરસંખ્યયેત્યર્થઃ ।
ય એતદેવં દ્વાનિતિક્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલમિતિ દ્વિરભ્યાસઃ સાપ્તવિધ્યસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૧.૧
મનો હિઙ્કારઃ ।
વાક્પ્રસ્તાવઃ ।
ચક્ષુરુદ્ગીથઃ ।
શ્રોત્રં પ્રતિહારઃ ।
પ્રાણો નિધનમ્ ।
એતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૧.૧ વિના નામગ્રહણં પઞ્ચવિધસ્ય સપ્તવિધસ્ય ચ સામ્ન ઉપાસનમુક્તમ્ ।
અથેદાનીં ગાયત્રાદિનામગ્રહણપૂર્વકં વિશિષ્ટફલાનિ સામોપાસનાન્તરાણ્યુચ્યન્તે યથાક્રમં ગાયત્રાદીનાં કર્મણિ પ્રયોગસ્તથૈવ ।
મનો હિઙ્કારો મનસઃ સર્વકરણપ્રવૃત્તીનાં પ્રાથમ્યાત્ ।
તદાનન્તર્યાદ્વાક્પ્રસ્તાવશ્ચક્ષુરુદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
શ્રોત્રં પ્રતિહારઃ પ્રતિહૃતત્વાત્ ।
પ્રાણો નિધનં યથોક્તાનાં પ્રાણે નિધનાત્સ્વાપકાલે ।
એતદ્ગાયત્રં સામ પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ ।
ગાયત્ર્યાઃ પ્રાણસંસ્તુતત્વાત્

૨,૧૧.૨
સ ય એવમેતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતં વેદ ।
પ્રાણી ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
મહામનાઃ સ્યાત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૧.૨ સ ય એવમેતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતં વેદ પ્રાણી ભવતિ ।
અવિકલકરણો ભવતીત્યેતત્ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
શતં વર્ષણિ સર્વમાયુઃ પુરુષસ્યેતિ શ્રુતેઃ ।
જ્યોગુજ્જ્વલં જીવતિ ।
મહાન્ભવતિ પ્રજાદિભિર્મહાંશ્ચ કીર્ત્યા ।
ગાયત્રોપાસકસ્યૈતદ્વ્રતં ભવતિ યન્મહામનાસ્ત્વક્ષુદ્રચિત્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૨.૧
અભિમન્થતિ સ હિઙ્કારઃ ।
ધૂમો જાયતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
જ્વલતિ સ ઉદ્ગીથઃ ।
અઙ્ગારા ભવન્તિ સ પ્રતિહારઃ ।
ઉપશામ્યતિ તન્નિધનમ્ ।
સંશામ્યતિ તન્નિધનમ્ ।
એતદ્રથંતરમગ્નૌ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૨.૧ અભિમન્થતિ સ હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્ ।
અગ્નેર્ધૂમો જાયતે સ પ્રસ્તાવ આનન્તર્યાત્ ।
જ્વલતિ સ ઉદ્ગીથો હવિઃ સમ્બન્ધાચ્છ્રૈષ્ઠ્યં જ્વલનસ્ય ।
અઙ્ગારા ભવન્તિ સ પ્રતિહારોઽઙ્ગારાણાં પ્રતિહૃતત્વાત્ ।
ઉપશમઃ સાવશેષત્વાદગ્નેઃ ।
સંશમો નિઃશેષોપશમઃ સમાપ્તિસામાન્યાન્નિધનમેતદ્રથન્તર મગ્નૌ પ્રોતમ્ ।
મન્થને હ્યગ્નેર્ગીયતે

૨,૧૨.૨
સ ય એવમેતદ્રથંતરમગ્નૌ પ્રોતં વેદ ।
બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
ન પ્રત્યઙ્ઙગ્નિમાચામેન્ન નિષ્ઠીવેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૨.૨ સ ય ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
બ્રહ્મવર્ચસી વૃત્તસ્વાધ્યાયનિમિત્તં તેજો બ્રહ્મવર્તસમ્ ।
તેજસ્તુ કેવલં ત્વિડ્ભાવઃ ।
અન્નાદો દીપ્તાગ્નિઃ ।
ન પ્રત્યઙ્ઙગ્નેરભિમુખો નાઽચામેન્ન ભક્ષયેત્કિઞ્ચિન્ન નિષ્ઠીવેચ્છ્લેષ્મનિરસનં ચ ન કુર્યાત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૩.૧
ઉપમન્ત્રયતે સ હિઙ્કારઃ ।
જ્ઞપયતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
સ્ત્રિયા સહ શેતે સ ઉદ્ગીથઃ ।
પ્રતિ સ્ત્રીં સહ શેતે સ પ્રતિહારઃ ।
કાલં ગચ્છતિ તન્નિધનમ્ ।
પારં ગચ્છતિ તન્નિધનમ્ ।
એતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૩.૧ ઉપમન્ત્રયતે સઙ્કેતં કરોતિ પ્રાથમ્યાત્સ હિઙ્કારઃ ।
જ્ઞપયતે તોષયતિ સ પ્રસ્તાવઃ ।
સહશયનમેકપર્યઙ્કગમનં સ ઉદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
પ્રતિ સ્રીં શયનં સ્રિયા અભિમુખીભાવઃ સ પ્રતિહારઃ ।
કાલં ગચ્છતિ મૈથુનેન પારં સમાપ્તિં ગચ્છતિ તન્નિધનમેતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતમ્ ।
વાય્વમ્બુમિથુનસમ્બન્ધાત્

૨,૧૩.૨
સ ય એવમેતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતં વેદ ।
મિથુની ભવતિ ।
મિથુનાન્મિથુનાત્પ્રજાયતે ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
ન કાંચન પરિહરેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૩.૨ સ ય ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
મિથુની ભવત્યવિધુરો ભવતીત્યર્થઃ ।
મિથુનાન્મિથુનાત્પ્રજાયત ઇત્યમોઘરેતસ્ત્વમુચ્યતે ।
ન કાઞ્ચન કાઞ્ચિદપિ સ્રિયં સ્વાત્મતલ્પપ્રાપ્તાં ન પરિહરેત્સમાગમાર્થિનીમ્ ।
વામદેવ્યસામોપાસનાઙ્ગત્વેન વિધાનાતેતસ્માદન્યત્ર પ્રતિષેધસ્મૃતયઃ વચનપ્રામાણ્યાચ્ચ ધર્માવગતેર્ન પ્રતિષેધશાસ્રેણાસ્ય વિરોધઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ત્ર્યોદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૪.૧
ઉદ્યન્ હિઙ્કારઃ ।
ઉદિતઃ પ્રસ્તાવઃ ।
મધ્યંદિન ઉદ્ગીથઃ ।
અપરાહ્ણઃ પ્રતિહારઃ ।
અસ્તં યન્નિધનમ્ ।
એતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૪.૧ ઉદ્યન્સવિતા સ હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાદ્દર્શનસ્ય ।
ઉદિતઃ પ્રસ્તાવઃ પ્રસ્તવનહેતુત્વાત્કર્મણામ્ ।
મધ્યન્દિન ઉદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
અપરાહ્નઃ પ્રતિહારઃ પશ્વાદીનાં ગૃહાન્પ્રતિ હરણાત્ ।
યદસ્તં યંસ્તન્નિધનં રાત્રૌ ગૃહે નિધાનાત્પ્રાણિનામ્ ।
એતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતં બૃહત આદિત્યદૈવત્યત્વાત્

૨,૧૪.૨
સ ય એવમેતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતં વેદ ।
તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
તપન્તં ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૪.૨ સ ય ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તપન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૫.૧
અભ્રાણિ સંપ્લવન્તે સ હિઙ્કારઃ ।
મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવઃ ।
વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથઃ ।
વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહારઃ ।
ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનમ્ ।
એતદ્વૈરૂપં પર્જન્યે પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૫.૧ અભ્રાણ્યબ્ભરણાત્, મેઘ ઉદકસેક્તૃત્વાત્ ।
ઉક્તાર્થમન્યત્ ।
એતદ્વૈરૂપં નામ સામ પર્જન્યે પ્રોતમ્ ।
અનેતરૂપત્વાતભ્રાદિભિઃ પર્જન્યસ્ય વૈરૂપ્યમ્

૨,૧૫.૨
સ ય એવમેતદ્વૈરૂપં પર્જન્યે પ્રોતં વેદ ।
વિરૂપાંશ્ચ સુરૂપંશ્ચ પશૂનવરુન્ધે ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
વર્ષન્તં ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૫.૨ વિરૂપાંશ્ચ સુરૂપાંશ્ચાજાવિપ્રભૃતીન્પશૂનવરુન્ધે પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
વર્ષન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૬.૧
વસન્તો હિઙ્કારઃ ।
ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવઃ ।
વર્ષા ઉદ્ગીથઃ ।
શરત્પ્રતિહારઃ ।
હેમન્તો નિધનમ્ ।
એતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૬.૧ વસન્તો હિંઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્ ।
ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

૨,૧૬.૨
સ ય એવમેતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતં વેદ ।
વિરાજતિ પ્રજયા ।
પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેન ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
ઋતૂન્ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૬.૨ એતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતં વેદ વિરાજતિ ઋતુવદ્યથર્તવ આર્તવૈર્ધર્મૈર્વિરાજન્ત એવં પ્રજાદિભિર્વિદ્વાનિત્યુક્તમન્યત્ ।
ઋતીન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૭.૧
પૃથિવી હિઙ્કારઃ ।
અન્તરિક્ષં પ્રસ્તાવઃ ।
દ્યૌરુદ્ગીથઃ ।
દિશઃ પ્રતિહારઃ ।
સમુદ્રો નિધનમ્ ।
એતાઃ શક્વર્યો લોકેષુ પ્રોતાઃ

ભાષ્ય ૨,૧૭.૧ પૃથિવી હિઙ્કાર ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
શક્વર્ય ઇતિ નિત્યં બહુવચનં રેવત્ય ઇવ ।
લોકેષુ પ્રોતાઃ

૨,૧૭.૨
સ ય એવમેતાઃ શક્વર્યો લોકેષુ પ્રોતા વેદ ।
લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
લોકાન્ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૭.૨ લોકી ભવતિ લોકફલેન યુજ્યત ઇત્યર્તઃ ।
લોકાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૮.૧
અજા હિઙ્કારઃ ।
અવયઃ પ્રસ્તાવઃ ।
ગાવ ઉદ્ગીથઃ ।
અશ્વાઃ પ્રતિહારઃ ।
પુરુષો નિધનમ્ ।
એતા રેવત્યઃ પશુષુ પ્રોતાઃ

ભાષ્ય ૨,૧૮.૧ અજા હિઙ્કાર ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
પશુષુ પ્રોતાઃ

૨,૧૮.૨
સ ય એવમેતા રેવત્યઃ પશુષુ પ્રોતા વેદ ।
પશુમાન્ ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
પશૂન્ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૮.૨ પશૂન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યસ્યાષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
૨,૧૯.૧
લોમ હિઙ્કારઃ ।
ત્વક્પ્રસ્તાવઃ ।
માંસમુદ્ગીથઃ ।
અસ્થિ પ્રતિહારઃ ।
મજ્જા નિધનમ્ ।
એતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયમઙ્ગેષુ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૧૯.૧ લોમ હિઙ્કારો દેહાવયવાનાં પ્રાથમ્યાત્ ।
ત્વક્પ્રસ્તાવ આનન્તર્યાત્ ।
માંસમુદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
અસ્થિ પ્રતિહારઃ પ્રતિહૃતત્વાત્ ।
મજ્જા નિધનમાન્ત્યાત્ ।
એતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયં નામ સામ દેહાવયવવેષુ પ્રોતમ્

૨,૧૯.૨
સ ય એવમેતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયમઙ્ગેષુ પ્રોતં વેદ ।
અઙ્ગી ભવતિ ।
નાઙ્ગેન વિહૂર્છતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
સંવત્સરં મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાત્ ।
તદ્વ્રતમ્ ।
મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાદિતિ વા

ભાષ્ય ૨,૧૯.૨ અઙ્ગી ભવતિ સમગ્રાઙ્ગો ભવતીત્યર્થઃ ।
નાઙ્ગેન હસ્તપાદાદિના વિહૂર્છતિ ન કુટિલી ભવતિ પઙ્ગુઃ કુણી વેત્યર્થઃ ।
સંવત્સરં સંવત્સરમાત્રં મજ્જ્ઞો માંસાનિ નાશ્નીયાન્ન ભક્ષયેત્ ।
બહુવચનં મત્સ્યોપલક્ષણાર્થમ્ ।
મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાત્સર્વદૈવ નાશ્નીયાદિતિ વા તદ્વ્રતમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યૈકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
૨,૨૦.૧
અગ્નિર્હિઙ્કારઃ ।
વાયુઃ પ્રસ્તાવઃ ।
આદિત્ય ઉદ્ગીથઃ ।
નક્ષત્રાણિ પ્રતિહારઃ ।
ચન્દ્રમા નિધનમ્ ।
એતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૨૦.૧ અગ્નિર્હિઙ્કારઃ પ્રથમસ્થાનત્વાત્ ।
વાયુઃ પ્રસ્તાવ આનન્તર્યસામાન્યાત્ ।
આદિત્ય ઉદ્ગીથઃ શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
નક્ષત્રાણિ પ્રતિહારઃ પ્રતિહૃતત્વાત્ ।
ચન્દ્રમા નિધનં કર્મિણાં તન્નિધનાત્ ।
એતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતં દેવતાનાં દીપ્તિમત્ત્વાત્

૨,૨૦.૨
સ ય એવમેતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતં વેદ ।
એતાસામેવ દેવતાનાં સલોકતાં સર્ષ્ટિતાં સાયુજ્યં ગચ્છતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
મહાન્ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ ।
મહાન્ કીર્ત્યા ।
બ્રાહ્મણાન્ન નિન્દેત્ ।
તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૨૦.૨ વિદ્વત્ફલમેતાસામેવાગ્ન્યાદીનાં દેવતાનાં સલોકતાં સમાનલોકતાં સાર્ષ્ટિતાં સમાનર્દ્ધિત્વં સાયુજ્યં સમુગ્ભાવમેકદેહદેહિત્વમિત્યેતત્ ।
વાશબ્દોઽત્ર લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ સલોકતાં વેત્યાદિ ।
ભાવનાવિશેષતઃ ફલવિશેષોપપત્તેઃ ।
ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ।
સમુચ્ચયાનુપપત્તેશ્ચ ।
બ્રાહ્મણાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ।
"એતે વૈ દેવાઃ પ્રત્યક્ષં યદ્બ્રાહ્મણા"ઇતિ શ્રુતેર્બ્રાહ્મણનિન્દા દેવતાનિન્દૈવેતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય વિંશઃ ખણ્ડઃ
૨,૨૧.૧
ત્રયી વિદ્યા હિઙ્કારઃ ।
ત્રય ઇમે લોકાઃ સ પ્રસ્તાવઃ ।
અગ્નિર્વાયુરાદિત્યઃ સ ઉદ્ગીથઃ ।
નક્ષત્રાણિ વયાંસિ મરીચયઃ સ પ્રતિહારઃ ।
સર્પા ગન્ધર્વાઃ પિતરસ્તન્નિધનમ્ ।
એતત્સામ સર્વસ્મિન્ પ્રોતમ્

ભાષ્ય ૨,૨૧.૧ ત્રયી વિદ્યા હિઙ્કારઃ ।
અગ્ન્યાદિસામ્ન આનન્તર્યં ત્રયીવિદ્યાયા અગ્ન્યાદિકાર્યત્વશ્રુતેઃ ।
હિઙ્કારઃ પ્રાથમ્યાત્સર્વકર્તવ્યાનામ્ ।
ત્રય ઇમે લોકાસ્તત્કાર્યત્વાદનન્તરા ઇતિ પ્રસ્તાવઃ ।
અગ્ન્યાદીનામુદ્ગીથત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાત્ ।
નક્ષત્રાદીનાં પ્રતિહૃતત્વાત્પ્રતિહારત્વમ્ ।
સર્પાદીનાં ધકારસામાન્યાન્નિધનત્વમેતત્સામ નામવિશ્ષાભાવાત્સામસમુદાયઃ સામશબ્દઃ સર્વસ્મિન્પ્રોતમ્ ।
ત્રયીવિદ્યાદિદૃષ્ટ્યા હિઙ્કારાદિસામભક્તય ઉપાસ્યાઃ ।
અતીતેષ્વપિ સામોપાસનેષુ યેષુ યેષુ પ્રોતં યદ્યત્સામ તદ્દૃષ્ટ્યા તદુપાસ્યમિતિ ।
કર્માઙ્ગનાં દૃષ્ટિવિશેષેણાજ્યસ્યેવ સંસ્કાર્યત્વાત્

૨,૨૧.૨
સ ય એવમેતત્સામ સર્વસ્મિન્ પ્રોતં વેદ સર્વં હ ભવતિ

ભાષ્ય ૨,૨૧.૨ સર્વવિષયસામવિદઃ ફલંસર્વં હ ભવતિ સર્વેશ્વરો ભવતીત્યર્થઃ ।
નિરુપચરિતસર્વભાવે હિ દિક્સ્થેભ્યો બલિપ્રાપ્ત્યનુપપત્તિઃ

૨,૨૧.૩
તદેષ શ્લોકઃ ।
યાનિ પઞ્ચધા ત્રીણિ ત્રીણિ ।
તેભ્યો ન જ્યાયઃ પરમન્યદસ્તિ

ભાષ્ય ૨,૨૧.૩ તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રોઽપ્યસ્તિ ।
યાનિ પઞ્ચધા પઞ્ચપ્રકારેણ હિઙ્કારાદિવિભાગૈઃ પ્રોક્તાનિ ત્રીણિ ત્રીણિ ત્રયીવિદ્યાદીનિ તેભ્યઃ પઞ્ચત્રિકેભ્યો જ્યાયો મહત્તરં પરં ચ વ્યતિરિક્તમન્યદ્વસ્ત્વન્તરં નાસ્તિ ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ હિ સર્વસ્યાન્તભવિઃ

૨,૨૧.૪
યસ્તદ્વેદ સ વેદ સર્વમ્ ।
સર્વા દિશો બલિમસ્મૈ હરન્તિ ।
સર્વમસ્મીત્યુપાસિત ।
તદ્વ્રતં તદ્વ્રતમ્

ભાષ્ય ૨,૨૧.૪ યસ્તદ્યથોક્તં સર્વાત્મકં સામ વેદ સ વેદ સર્વં૑સ સર્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વદિક્સ્થા અસ્મા એવંવિદે બલિં ભોગં હરન્તિ પ્રાપયન્તીત્યર્થઃ ।
સર્વમસ્મિ ભવામીત્યેવમેતત્સામોપાસીત તસ્યૈતદેવ વ્રતમ્ ।
દ્બિરુક્તિઃ સામોપાસનસમાપ્ત્યર્પ્થા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્યૈકવિંશઃ ખણ્ડઃ
૨,૨૨.૧
વિનર્દિ સામ્નો વૃણે પશવ્યમિત્યગ્નેરુદ્ગીથઃ ।
અનિરુક્તઃ પ્રજાપતેઃ ।
નિરુક્તઃ સોમસ્ય ।
મૃદુ શ્લક્ષ્ણં વાયોઃ ।
શ્લક્ષ્ણં બલવદિન્દ્રસ્ય ।
ક્રૌઞ્ચં બૃહસ્પતેઃ ।
અપધ્વાન્તં વરુણસ્ય ।
તાન્ સર્વાનેવોપસેવેત ।
વારુણં ત્વેવ વર્જયેત્

ભાષ્ય ૨,૨૨.૧ સામોપાસનપ્રસઙ્ગેન ગાનવિશેષાદિસમ્પદુદ્ગાતુરુપદિશ્યતે ।
ફલવિશેષસમ્બન્ધાત્ષ વિનર્દિ વિશિષ્ટો નર્દઃ સ્વરવિશેષ ઋષભકૂજિતસમોઽસ્યાસ્તીતિ વિનર્દિ ગાનમિતિ વાક્યશેષઃ ।
તચ્ચ સામ્નઃ સમ્બન્ધિ પશુભ્યો હિતં પશવ્યમગ્નેરગ્નિદેવત્યં ચોદ્ગીથ ઉદ્ગાનમ્ ।
તદહમેવંવિશિષ્ટં વૃણે પ્રર્થય ઇતિ કશ્ચિદ્યજમાન ઉદ્ગાતા વા મન્યતે ।
અનિરુક્તોઽમુકસમ ઇત્યવિશેષિતઃ પ્રજાપતેઃ પ્રજાપતિદેવત્યઃ સ ન ગાનવિશેષઃ ।
આનિરુક્ત્યાત્પ્રજાપતેર્નિરુક્તઃ સ્પષ્ટઃ સોમસ્ય, સોમદેવત્યઃ સ ઉદ્ગીથ ઇત્યર્થઃ ।
મૃદુ શ્લક્ષણં ચ ગાનં વાયોર્વાયુદેવત્યં તત્ ।
શ્લક્ષ્ણં બલવચ્ચ પ્રયત્નાધિક્યોપેતં ચેન્દ્રસ્યૈન્દ્રં તદ્ગાનમ્ ।
ક્રૌઞ્ચં ક્રૌઞ્ચપક્ષિનિનાદસમં બૃહસ્પતેર્બાર્હસ્પત્યં તત્ ।
અપધ્વાન્તં ભિન્નકાંસ્યસ્વરસમં વરુણસ્યૈતદ્ગાનમ્ ।
તાન્સર્વાનેવોપસેવેત પ્રયુઞ્જીત વારુણં ત્વેવૈકં વર્જયેત્

૨,૨૨.૨
અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનીત્યાગાયેત્ ।
સ્વધાં પિતૃભ્ય આશાં મનુષ્યેભ્યસ્તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમાત્મન આગાયાનીત્યેતાનિ મનસા ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્તુવીત

ભાષ્ય ૨,૨૨.૨ અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનિ સાધયાનિ ।
સ્વધાં પિતૃભ્ય આગાયાન્યાશાં મનુષ્યેભ્ય આશાં પ્રાર્થનાં પ્રાર્થિતમિત્યેતત્ ।
તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમાત્મને મહ્યમાગાયાનીત્યેતાનિ મનસા ચિન્તયન્ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્વરોષ્મવ્યઞ્જનાદિભ્યઃ સ્તુવીત

૨,૨૨.૩
સર્વે સ્વરા ઇન્દ્રસ્યાત્માનઃ ।
સર્વ ઊષ્માણઃ પ્રજાપતેરાત્માનઃ ।
સર્વે સ્પર્શા મૃત્યોરાત્માનઃ ।
તં યદિ સ્વરેષૂપાલભેત ।
ઇન્દ્રં શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ વક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્

ભાષ્ય ૨,૨૨.૩ સર્વે સ્વરા અકારાદય ઇન્દ્રસ્ય બલકર્મણઃ પ્રાણસ્યાઽત્માનો દેહાવયવસ્થાનીયાઃ સર્વ ઊષ્માણઃ શષસહાદયઃ પ્રજાપતેર્વિરાજઃ કશ્યપસ્ય વાઽત્માનઃ ।
સર્વે સ્પર્શાઃ કાદયો વ્યઞ્જનાનિ મૃત્યોરાત્માનસ્તમેવંવિદમુદ્ગાતારં યદિ કશ્ચિત્સ્વરેષૂપાલભેત સ્વરસ્ત્વયા દુષ્ટઃ પ્રયુક્ત ઇત્યેવમુપાલબ્ધ ઇન્દ્રં પ્રાણમીશ્વરં શરણમાશ્રયં પ્રપન્નોઽભૂવં સ્વરાન્ પ્રયુઞ્જાનોઽહં સ ઇન્દ્રો યત્તવ વક્તવ્યં ત્વા ત્વાં પ્રતિ વક્ષ્યતિ સ એવ દેવ ઉત્તરં દાસ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્

૨,૨૨.૪
અથ યદ્યેનમૂષ્માસૂપાલભેત ।
પ્રજાપતિં શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ પેક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ।
અથ યદ્યેનં સ્પર્શેષૂપાલભેત ।
મૃત્યું શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્

ભાષ્ય ૨,૨૨.૪ અથ યદ્યેનમૂષ્મસુ તથૈવોપાલભેત પ્રજાપતિં શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિપેક્ષ્યતિ સઞ્ચૂર્ણયિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ।
અથ યદ્યેનં સ્પર્શેષૂપાલભેત મૃત્યું શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતિ ભસ્મીકરિષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્

૨,૨૨.૫
સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યા ઇન્દ્રે બલં દદાનીતિ ।
સર્વ ઊષ્માણોઽગ્રસ્તા અનિરસ્તા વિવૃતા વક્તવ્યાઃ પ્રજાપતેરાત્માનં પરિદદાનીતિ ।
સર્વે સ્પર્શા લેશેનાનભિનિહિતા વક્તવ્યા મૃત્યોરાત્માનં પરિહરાણીતિ

ભાષ્ય ૨,૨૨.૫ યત ઇન્દ્રાદ્યાત્માનઃ સ્વરાદયોઽતઃ સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યાઃ ।
તથાહમિન્દ્રે બલં દદાનિ બલમાદધાનીતિ ।
તથા સર્વ ઊષ્માણોઽગ્રસ્તા અન્તરપ્રવેશિતા અનિરસ્તા બહિરપ્રક્ષિપ્તા વિવૃતા[વિવૃત્તા] વિવૃતપ્રયત્નોપેતાઃ પ્રજાપતેરાત્માનં પરિદદાનિ પ્રયચ્છાનીતિ ।
સર્વે સ્પર્શા લેશેન શનકૈરનભિનિહિતા અનભિનિક્ષિપ્તા વક્તવ્યા મૃત્યોરાત્માનં બાલાનિવ શનકૈઃ પરિહરન્મૃત્યોરાત્માનં પરિહરાણીતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ
૨,૨૩.૧
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ ।
યજ્ઞોઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમઃ ।
તપ એવ દ્વિતીયઃ ।
બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયોઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલેઽવસાદયન્ ।
સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ

ભાષ્ય ૨,૨૩.૧ ઓઙ્કારસ્યોપાસનવિધ્યર્થં ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યાદ્યારભ્યતે ।
નૈવં મનતવ્યં સામાવયવભૂતસ્યૈવોદ્ગીથાદિલક્ષણસ્યોઙ્કારસ્યોપાસનાત્ફલં પ્રાપ્યત ઇતિ ।
કિં તર્હિ?યત્સર્વૈરપિ સામોપાસનૈઃ કર્મભિશ્ચાપ્રાપ્યં તત્ફલમમૃતત્વં કેવલાદોઙ્કારોપાસનાત્પ્રાપ્યત ઇતિ ।
તત્સ્તુત્યર્થં સામપ્રકરણે તદુપન્યાસઃ ।
ત્રયસ્રિસંખ્યાકા ધર્મસ્ય સ્કન્ધા ધર્મસ્કન્ધાઃ ધર્મવિબાગા ઇત્યર્થઃ ।
કે ત ઇત્યાહ યજ્ઞોઽગ્નિહોત્રાદિઃ ।
અધ્યયનં સનિયમસ્ય ઋગાદેરભ્યાસઃ ।
દાનં બહિર્વેદિ યથાશક્તિદ્રવ્યસંવિભાગો ભિક્ષમાણેભ્યઃ ।
ઇત્યેષ પ્રથમો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
ગૃહસ્થસમવેતત્વાત્તન્નિર્વર્તકેન ગૃહસ્થેન નિર્દિશ્યતે પ્રથમ એક ઇત્યર્થો દ્વિતીયતૃતીયશ્રવણાન્નાઽદ્યાર્થઃ ।
તપ એવ દ્વિતીયસ્તપ ઇતિ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિ તદ્વાંસ્તાપસઃ પરિવ્રાડ્વા ન બ્રહ્મસંસ્થ આશ્રમધર્મમાત્રસંસ્થો૑બ્રહ્મસંસ્થસ્ય ત્વમૃતત્વશ્રવણાત્ ।
દ્વિતીયો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલે વસ્તું શીલમસ્યેત્યાચાર્યકુલવાસી ।
અત્યન્તં યાવજ્જીવમાત્માનં નિયમૈરાચાર્યકુલેઽવસાદયન્ક્ષપયન્દેહં તૃતીયો ધર્મસ્કન્ધઃ ।
અત્યન્તમિત્યાદિવિશેષણાન્નૈષ્ઠિક ઇતિ ગમ્યતે ।
ઉપકુર્વાણસ્ય સ્વાધ્યાયગ્રહણાર્થત્વાન્ન પુણ્યલોકત્વં બ્રહ્મચર્યેણ ।
સર્વ એતે ત્રયોઽપ્યાશ્રમિણો યથોક્તૈર્ધર્મૈઃ પુણ્યલોકા ભવન્તિ ।
પુણ્યો લોકો યેષાં ત ઇમે પુણ્યલોકા આશ્રમિણો ભવન્તિ ।
અવશિષ્ટસ્ત્વનુક્તઃ પરિવ્રાડ્બ્રહ્મસંસ્થો બ્રહ્મણિ સમ્યક્સ્થિતઃ સોઽમૃતત્વં પુણ્યલોકવિલક્ષણમમરણભાવમાત્યન્તિકમેતિ નાઽપેક્ષિકં દેવાદ્યમૃતત્વવત્ ।
પુણ્યલોકાત્પૃયગમૃતત્વસ્ય વિભાગકરણાત્ ।
યદિ ચ પુમ્યલોકાતિશયમાત્રમમૃતત્વમભવિષ્યત્તતઃ પુણ્યલોકત્વાદ્વિભક્તં નાવક્ષ્યત્ ।
વિભક્તેપદેશાચ્ચાઽત્યન્તિકમમૃતત્વમિતિ ગમ્યતે ।
અત્ર ચાઽશ્રમધર્મફલોપન્યાસઃ પ્રણવસેવાસ્તુત્યર્થં ન તત્ફલવિધ્યર્થમ્ ।
સ્તુતયે ચ પ્રવમસેવાયા આશ્રમધર્મફલવિધયે ચેતિ હિ ભિદ્યેત વાક્યમ્ ।
તસ્માત્સ્મૃતિસિદ્ધાશ્રમફલાનુવાદેન પ્રણવસેવાફલમમૃતત્વં બ્રુવન્પ્રણવસેવાં સ્તૌતિ ।
યથા પૂર્ણવર્મણઃ સેવા ભક્તપરિધાનમાત્રફલા રાજવર્મણસ્તુ સેવા રાજ્યતુલ્યફલેતિ તદ્વત્ ।
પ્રણવશ્ચ તત્સત્યં પરં બ્રહ્મ તત્પ્રતીકત્વાત્ ।
"એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ધ્યેવાક્ષરં પરમ્" ઇત્યાદ્યામ્નાયાત્કાઠકે યુક્તં તત્સેવાતોઽમૃતત્વમ્ ।
ચતુર્ણામધિકૃતત્વાવિશેષાત્ ।
બ્રહ્મસંસ્થત્વેઽપ્રતિષેધાચ્ચ ।
સ્વકર્મચ્છિદ્રે ચ બ્રહ્મસંસ્થતાયાં સામર્ધ્યોપપત્તેઃ ।
ન ચ યવવરાહાદિશબ્દવદ્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દઃ પરિવ્રાજકે રૂઢઃ ।
બ્રહ્મણિ સંસ્થિતિનિમિત્તમુપાદાય પ્રવૃત્તત્વાત્ ।
ન હિ રૂઢિશબ્દા નિમિત્તમુપાદદતે
।
સર્વેષાં ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતિરુપપદ્યતે ।
યત્ર યત્ર નિમિત્તમસ્તિ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતિસ્તસ્ય તસ્ય નિમિત્તવતો વાચકં સન્તં બ્રહ્મસંસ્થશબ્દં પરિવ્રાડેકવિષયે સંકોચ કારણાભાવાન્નિરોદ્ધુમ યુક્તમ્ ।
ન ચ પારિવ્રાજ્યાશ્રમધર્મમાત્રેણામૃતત્વમ્ ।
જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
પારિવ્રાજ્યધર્મયુક્તમેવ જ્ઞાનમમૃતત્વસાધનમિતિ ચેન્ન ।
આશ્રમધર્મત્વાવિશેષાત્ ।
ધર્મો વા જ્ઞાનવિશિષ્ટોઽમૃતત્વસાધનમિત્યેદપિ સર્વાશ્રમધર્માણામવિશિષ્ટમ્ ।
ન ચ વચનમસ્તિ પરિવ્રાજકસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થસ્ય મોક્ષો નાન્યેષામિતિ ।
જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ ચ સર્વોપનિષદાં સિદ્ધાન્તઃ તસ્માદ્ય એવ બ્રહ્મસંસ્થઃ સ્વાશ્રમવિહિતકર્મવતાં સોઽમૃતત્વમેતીતિ ।
કુર્વિદં મા કાર્ષીરિતિ કર્મવિધયઃ પ્રવૃત્તાઃ ।
તચ્ચ નિમિત્તં ન શાસ્રકૃતમ્ ।
સર્વપ્રાણિષુ દર્શનાત્ ।
"સદેકમેવાદ્વિતીયં" "આત્મૈવેદં સર્વં" "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" ઇતિશાસ્રજન્યઃ પ્રત્યયો વિદ્યારૂપઃ સ્વાભાવિકં ક્રિયાકારકફલભેદપ્રત્યયં કર્મવિધિનિમિત્તમનુપમૃદ્ય ન જાયતે ।
ભેદાભેદપ્રત્યયયોર્વિરોધાત્ ।
ન હિ તૈમિરિકદ્વિચન્દ્રાદિભેદપ્રત્યયમનુપમૃદ્ય તિમિરાપગમે ચન્દ્રાદ્યેકત્વપ્રત્યય ઉપજાયતે ।
વિદ્યાવિદ્યાપ્રત્યયયોર્વિરોધાત્ ।
તત્રૈવં સતિ યં ભેદપ્રત્યયમુપાદાય કર્મવિધયઃ પ્રવૃતાઃ સ યસ્યોપમર્દિતઃ સદેકમેવાદ્વિતીયં તત્સત્યં વિકારભેદોઽનૃતમિત્યેતદ્વાક્યપ્રમાણજનિતેનૈકત્વપ્રત્યયેન સ સર્વકર્મભ્યો નિવૃત્તો નિમિત્તનિવૃત્તે,સ ચ નિવૃત્તકર્મા બ્રહ્મસંસ્થ ઉચ્યતે, સ ચ પરિવ્રાડેવાન્યસ્યાસમ્ભવાત્ ।
અન્યો હ્યનિવૃત્તભેદપ્રત્યયઃ સોઽન્યત્પશ્યઞ્શૃણ્વન્મન્વાનો વિજાનન્નિદં કૃત્વેદં પ્રાપ્નુયામિતિ હિ મન્યતે ।
તસ્યૈવં કુર્વતો ન બ્રહ્મસંસ્થતા ।
વાચારમ્ભણમાત્રવિકારાનૃતાભિસન્ધિપ્રત્યયત્વાત્ ।
ન ચાસત્યમિત્યુપર્દિતે ભેદપ્રત્યયે સત્યમિદમનેન કર્તવ્યં મયેતિ પ્રમાણપ્રમેયબુદ્ધિરુપપદ્યતે ।
આકાશ ઇવ તલમલબુદ્ધિર્વિવેકિનઃ ।
ઉપમર્દિતેઽપિ ભેદપ્રત્યયે કર્મભ્યો ન નિવર્તતે ચેત્પ્રાગિવ ભેદપ્રત્યયોપમર્દનાદેકત્વપ્રત્યયવિધાયકં વાક્યમપ્રમાણીકૃતં સ્યાત્ ।
અભક્ષ્યભક્ષણાદિપ્રતિષેધવાક્યાનાં પ્રામાણ્યવદ્યુક્તમેકત્વવાક્યસ્યાપિ પ્રામાણ્યમ્ ।
સર્વોપનિષદાં તત્પરત્વાત્ ।
કર્મવિધીનામપ્રામાણ અયપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનુપમર્દિતભેદપ્રત્યયવત્પુરુષવિષયે પ્રામાણ્યોપપત્તેઃ સ્વપ્નાદિપ્રત્યય ઇવ પ્રાક્પ્રબોધાત્ ।
વિવેકિનામકરણાત્કર્મવિધિપ્રામાણ્યોચ્છેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કામ્યવિધ્યનુચ્છેદદર્શનાત્ ।
ન હિ કામાત્મતા ન પ્રશસ્તેત્યેવંવિજ્ઞાનવદ્ભિઃ કામ્યાનિ કર્માણિ નાનુષ્ઠીયન્ત ઇતિ કામ્યકર્મવિધય ઉચ્છિદ્યન્તેઽનુષ્ઠીયન્ત એવ કામિભિરિતિ ।
તથા બ્રહ્મસંસ્થૈર્બ્રહ્મવિદ્ભિર્નાનુષ્ઠીયન્તે કર્માણીતિ ન તદ્વિધય ઉચ્છિદ્યન્તેઽબ્રહ્મવિદ્ભિરનુષ્ઠીયન્ત એવેતિ ।
પરિવ્રાદકાનાં ભિક્ષાચરણાદિવદુત્પન્નૈકત્વપ્રત્યયાનામપિ ગૃહસ્થાદીનામગ્નિહોત્રાદિકર્માનિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રામાણ્યચિન્તાયાં પુરુષપ્રવૃત્તેરદૃષ્ટાન્તત્વાત્ ।
ન હિ નાભિચરેદિતિ પ્રતિષિદ્ધમપ્યભિચરમં કશ્ચિત્કુર્વન્દૃષ્ટ ઇતિ શત્રૌ દ્વેષરહિતેનાપિ વિવેકિનાભિચરણં ક્રિયતે ।
ન ચ કર્મવિધિપ્રવૃત્તિનિમિત્તે ભેદપ્રત્યયે બાધિતેઽગ્નિહોત્રાદૌ પ્રવર્તકં નિમિત્તમસ્તિ, પરિવ્રાજકસ્યેવ ભિક્ષાચરણાદૌ બુભુક્ષાદિ પ્રવર્તકમ્ ।
ઇહાપ્યકરણે પ્રત્યવાયભયં પ્રવર્તકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ભેદપ્રત્યયવતોઽધિકૃતત્વાત્ ।
ભેદપ્રત્યયવાનનુપમર્દિતભેદબુદ્ધિર્વિદ્યયા યઃ સ કર્મણ્યધિકૃત ઇત્યવોચામ ।
યો હ્યધિકૃતઃ કર્મણિ તસ્ય તદકરમે પ્રત્યવાયો ન નિવૃત્તાધિકારસ્ય ગૃહસ્થસ્યેવ બ્રહ્મચારિણો વિશેષધર્માનનુષ્ઠાને ।
એવં તર્હિ સર્વઃ સ્વાશ્રમસ્થ ઉત્પન્નેકત્વપ્રત્યયઃ પરિવ્રાડિતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્વસ્વામિત્વભેદબુદ્ધ્યનિવૃત્તેઃ ।
કર્માર્થત્વાચ્ચેતરાશ્રમાણામ્ ।
"અથ કર્મ કુર્વીય"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માત્સ્વસ્વામિત્વાભાવાદ્ભિક્ષુરેક એવ પરિવ્રાટ્ ।
ન ગૃહસ્થાદિઃ ।
એકત્વપ્રત્યયવિધિજનિતેન પ્રત્યયેન વિધિનિમિત્તભેદપ્રત્યયસ્યોપમર્દિતત્વાદ્યમનિયમાદ્યનુપપત્તિઃ પરિવ્રાજકસ્યેતિ ચેત્ ।
ન ।
બુભુક્ષાદિનૈકત્વપ્રત્યયાત્પ્રાચ્યાવિતસ્યોપપત્તેર્નિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
ન ચ પ્રતિષિદ્ધસેવાપ્રાપ્તિઃ ।
એકત્વપ્રત્યયોત્પત્તેઃ પ્રાગેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
ન હિ રાત્રૌ કૂપે કણ્ટકે વા પતિત ઉદિતેઽપિ સવિતરિ પતતિ તસ્મિન્નેવ ।
તસ્માત્સિદ્ધં નિવૃત્તકર્મા ભિક્ષુક એવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ।
યત્પુનરુક્તં સર્વેષાં જ્ઞાનવર્જિતાનાં પુણ્યલોકતેતિ ।
સત્યમેતત્ ।
યચ્ચોક્તં તપઃશબ્દેન પરિવ્રાડપ્યુક્ત ઇતિ ।
એતદસત્ ।
કસ્માત્ ।
પરિવ્રાજકસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થતાસમ્ભવાત્ ।
સ એવ હ્યવશેષિત ઇત્યવોચામ ।
એકત્વવિજ્ઞાનવતોઽગ્નિહોત્રાદિવત્તપોનિવૃત્તેશ્ચ ।
ભેદબુદ્ધિમત એવ હિ તપઃકર્તવ્યતા સ્યાત્ ।

એતેન કર્મચ્છિદ્રે બ્રહ્મસંસ્થતાસામર્થ્યં અપ્રતિષેધશ્ચ પ્રત્યુક્તઃ ।
તથા જ્ઞાનવાનેવ નિવૃત્તકર્મા પરિવ્રાડિતિ જ્ઞાનવૈયર્થ્યં પ્રત્યુક્તમ્ ।
યત્પુનરુક્તં યવવરાહાદિશબ્દવત્પરિવ્રાજકે ન રૂઢો બ્રહ્મસંસ્થશબ્દ ઇતિ તત્પરિહૃતમ્ ।
તસ્યૈવ બ્રહ્મસંસ્થતાસમ્ભવાન્નાન્યસ્યેતિ ।
યત્પુનરુક્તં રૂઢશબ્દા નિમિત્તં નોપાદદત ઇતિ ।
તન્ન ।
ગૃહસ્થતક્ષપરિવ્રાજકાદિશબ્દદર્શનાત્ ।
ગૃહસ્થિતિપારિવ્રાજ્યતક્ષણાદિનિમિત્તોપાદાના અપિ ગૃહસ્થપરિવ્રાજકાશ્રમિવિશેષે વિશિષ્ટજાતિમતિ ચ તક્ષેતિ રૂઢા દૃશ્યન્તે શબ્દાઃ ।
ન યત્ર યત્ર તાનિ નિમિત્તાનિ તત્ર તત્ર વર્તન્તે ।
પ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
તથેહાપિ બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો નિવૃત્તસર્વકર્મતત્સાધનપરિવ્રાડેકવિષયેઽત્યાશ્રમિણિ પરમહંસાખ્યે વૃત્ત ઇહ ભવિતુમર્હતિ ।
મુખ્યામૃતત્વફલશ્રવણાત્ ।
અતશ્ચેદમેવૈકં વેદોક્તં પારિવ્રાજ્યમ્ ।
ન યજ્ઞોપવીતત્રિદણ્ડકમણ્ડલ્વાદિપરિગ્રહ ઇતિ ।
"મુણ્ડોઽપરિગ્રહોઽસઙ્ગ"ઇતિ શ્રુતિઃ"અત્યાક્ષમિબ્યઃ પરમં પવિત્રમ્" ઇત્યાદિ ચ શ્વેતાશ્વતરીયે ।
"નિઃસ્તુતિર્નિર્નમસ્કાર"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
"તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ" ।
"તસ્માદલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞોઽવ્યક્તલિઙ્ગ"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
યત્તુ સાંખ્યૈઃ કર્મત્યાગોઽભ્યુપગમ્યતે ।
ક્રિયાકારકફલભેદબુદ્ધેઃ સત્યત્વાભ્યુપગમાત્તન્મૃષા ।
યચ્ચ બૌદ્ધૈઃ શૂન્યતાભ્યુપગમાદકર્તૃત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
તદપ્યસત્ ।
તદભ્યુપગન્તુઃ સત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યચ્ચાજ્ઞૈરલસતયાકર્તૃત્વાભ્યુપગમઃ સોઽપ્યસન્, કારકબુદ્ધેરનિવર્તતત્વાત્પ્રમાણેન ।
તસ્માદ્વેદાન્તપ્રમાણજનિતૈકત્વપ્રત્યયવત એવ કર્મનિવૃત્તિલક્ષણં પારિવ્રાજ્યં બ્રહ્મસંસ્થત્વં ચેતિ સિદ્ધમ્ ।
એતેન ગૃહસ્થસ્યૈકત્વવિજ્ઞાને સતિ પારિવ્રાજ્યમર્થસિદ્ધમ્ ।
નન્વગ્ન્યુત્સાદનદોષભાક્સ્યાત્પરિવ્રજન્ ।
"વીરહા વા એષ દેવાનાં યોઽગ્નિમુદ્વાસયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ।
વેદેનૈવોત્સાદિતત્વાતુત્સન્ન એવ હિ સ એકત્વદર્શને જાતે ।
અપાગાદગ્નેરગ્નિત્વમિતિ શ્રુતેઃ ।
અતો ન દોષભાગ્ગૃહસ્થઃ પરિવ્રજન્નિતિ

૨,૨૩.૨
પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપત્ ।
તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્યસ્ત્રયી વિદ્યા સંપ્રાસ્રવત્ ।
તામભ્યતપત્ ।
તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્યક્ષરાણિ સંપ્રસ્ર્વન્ત ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ

ભાષ્ય ૨,૨૩.૨ યત્સંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ તન્નિરૂપણાર્થમાહ પ્રજાપતિર્વિરાટ્કશ્યપો વા લોકાનુદ્દિશ્ય તેષુ સારજિઘૃક્ષયાભ્યત પદભિતાપં કૃતવાન્ધ્યાનં તપઃ કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્યઃ સારભૂતા ત્રયી વિદ્યા સમ્પ્રાસ્રવત્પ્રજાપતેર્મનસિ પ્રત્યભાદિત્યર્થઃ ।
તામભ્યતપત્ ।
પૂર્વવત્ ।
તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્યક્ષરાણિ સમ્પ્રાસ્રવન્ત ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિવ્યાહૃતયઃ

૨,૨૩.૩
તાન્યભ્યતપત્ ।
તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્ય ઓંકારઃ સંપ્રાસ્રવત્ ।
તદ્યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સંતૃણ્ણાન્યેવમોંકારેણ સર્વા વાક્સંતૃણ્ણા ।
ઓંકાર એવેદં સર્વમોંકાર એવ ઇદં સર્વમ્

ભાષ્ય ૨,૨૩.૩ તાન્યક્ષરાણ્યભ્યતપત્તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્ય ઓઙ્કારઃ સમ્પ્રાસ્રવત્તદ્બ્રહ્મ, કીદૃશમિત્યાહતદ્યથા શઙ્કુના પર્ણનાલેન સર્વાણિ પર્ણાનિ પત્રાવયવજાતાનિ સન્તૃણ્ણાનિ નિવિદ્ધાનિ વ્યાપ્તાનીત્યર્થઃ ।
એવમોઙ્કારેણ બ્રહ્મણા પરમાત્મનઃ પ્રતીકભૂતેન સર્વા વાક્યશબ્દજાતં સન્તૃણ્ણા ।
"અકારો વૈ સર્વા વાક્"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
પરમાત્મવિકારશ્ચ નામધેયમાત્રમિત્યત ઓઙ્કાર એવેદં સર્વમિતિ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ ।
લોકાદિનિષ્પાદનકથનમોઙ્કારસ્તુત્યર્થમિતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ
૨,૨૪.૧
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
યદ્વસૂનાં પ્રાતઃસવનમ્ ।
રુદ્રાણાં માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
આદિત્યાનાં ચ વિશ્વેષાં ચ દેવાનાં તૃતીયસવનમ્

ભાષ્ય ૨,૨૪.૧ સામોપાસનપ્રસઙ્ગેન કર્મગુણભૂતત્વાન્નિવર્ત્યોઙ્કારં પરમાત્મપ્રતીકત્વાદમૃતત્વહેતુત્વેન મહીકૃત્ય પ્રકૃતસ્યૈવ યજ્ઞસ્યાઙ્ગભૂતાનિ સામહોમમન્ત્રોત્થાનાન્યુપદિદિક્ષન્નાહબ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યત્પ્રાતઃસવનં તદ્વસૂનામ્ ।
તૈશ્ચ પ્રાતઃ સવનસમ્બદ્ધોઽયં લોકો વશીકૃતઃ સવનેશાનૈઃ ।
તથા રુદ્રૈર્માધ્યન્દિનસવનેશાનૈરન્તરિક્ષલોકઃ ।
આદિત્યૈશ્ચ વિશ્વૈર્દેવૈશ્ચ તૃતીયસવનેશાનૈસ્તૃતીયો લોકો વશીકૃતઃ ।
ઇતિ યજમાનસ્ય લોકોઽન્યઃ પરિશિષ્ટો ન વિદ્યતે

૨,૨૪.૨
ક્વ તર્હિ યજમાનસ્ય લોક ઇતિ ।
સ યસ્તં ન વિદ્યાત્કથં કુર્યાત્ ।
અથ વિદ્વાન્ કુર્યાત્

ભાષ્ય ૨,૨૪.૨ અતઃ ક્વ તર્હિ યજમાનસ્ય લોકો યદર્થં યજતે ।
ન ક્વચિલ્લોકોઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
"લોકાય વૈ યજતે યો યજતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
લોકાભાવે ચ સ યો યજમાનસ્તં લોકસ્વીકરણોપાયં સામહોમમન્ત્રોત્થાનલક્ષણં ન વિદ્યાન્ન વિજાનીયાત્સોઽજ્ઞઃ કથં કુર્યાદ્યજ્ઞં ન કથઞ્ચન તસ્ય કર્તૃત્વમુપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સામાદિવિજ્ઞાનસ્તુતિપરત્વાન્નાવિદુષઃ કર્તૃત્વં કર્મમાત્રવિદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
સ્તુતયે ચ સામાદિવિજ્ઞાનસ્યાવિદ્વત્કર્તૃત્વપ્રતિષેધાય ચેતિ હિ ભિદ્યતે વાક્યમ્ ।
આદ્યે ચૌષસ્ત્યે કાણ્ડેઽવિદુષોઽપિ કર્માસ્તીતિ હેતુમવોચામ ।
અથૈતદ્વક્ષ્યમાણં સામાદ્યુપાયં વિદ્વાન્કુર્યાત્

૨,૨૪.૩
પુરા પ્રાતરનુવાકસ્યોપાકરણાજ્જઘનેન ગાર્હપત્યસ્યોદાઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ વાસવં સામાભિગાયતિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૩ કિં તદ્વેદ્યમિત્યાહપુરા પૂર્વં પ્રાતરનુવાકસ્ય શસ્રસ્ય પ્રારમ્ભાજ્જઘનેન ગાર્હપત્યસ્ય પશ્ચાદુદઙ્મુખઃ સન્નુપવિશ્ય સ વાસવં વસુદૈવત્યં સામાભિગાયતિ

૨,૨૪.૪
લો ૩ કદ્વારમપાવા ૩ ર્ણૂ ૩૩ ।
પશ્યેમ ત્વા વયં રા ૩૩૩૩૩ હુ ૩ મા ૩૩ જ્યા ૩ યો ૩ આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૪ લોકદ્વારમસ્ય પૃથિવીલોકસ્ય પ્રાપ્તયે દ્વારમપાવૃણુ હેઽગ્ને તેન દ્વારેણ પશ્યેમ ત્વા ત્વાં રાજ્યાયેતિ

૨,૨૪.૫
અથ જુહોતિ ।
નમોઽગ્નયે પૃથિવીક્ષિતે લોકક્ષિતે ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દ ।
એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતા અસ્મિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૫ અથાનન્તરં જુહોત્યનેન મન્ત્રેણ નમોઽગ્નયે પ્રહ્વીભૂતાસ્તુભ્યં વયં પૃથિવીક્ષિતે પૃથિવીનિવાસાય લોકક્ષિતે પૃથિવીલોકનિવાસાયેત્યર્થઃ ।
લોકં મે મહ્યં યજમાનાય વિન્દ લભસ્વ ।
એષ વૈ મમ યજમાનસ્ય લોક એતા ગન્તાસ્મિ

૨,૨૪.૬
અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહા ।
અપજહિ પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ ।
તસ્મૈ વસવઃ પ્રાતઃસવનં સંપ્રયચ્છન્તિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૬ અત્રાસ્મિંલ્લોકે યજમાનોઽહમાયુષઃ પરસ્તાદૂર્ધ્વં મૃતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ્વાહોતિ જુહોતિ ।
અપજહ્યપનય પરિઘં લોકદ્વારાર્ગલમિત્યેવં મન્ત્રમુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ એવમેતૈર્વસુભ્યઃ પ્રાતઃ સવનસમ્બદ્ધો લોકો નિષ્ક્રીતઃ સ્યાત્તતસ્તે પ્રાતઃસવનં ધસવો યજમાનાય સમ્પ્રયચ્છન્તિ

૨,૨૪.૭૮
પુરા માધ્યન્દિનસ્ય સવનસ્યોપાકરણાજ્જઘનેનાગ્નીધ્રીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ રૌદ્રં સામાભિગાયતિ

લો ૩ કદ્વારમપાવાર્૩ ણૂ ૩૩ ।
પશ્યેમ ત્વા વયં વૈરા ૩૩૩૩૩ હુ ૩ મા ૩૩ જ્યા ૩ યો ૩ આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૭,૮ તથાઽગ્નીધ્રીયસ્ય દક્ષિણાગ્નેર્જઘનેનોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ રૌદ્રં સામાભિગાયતિ યજમાનો રુદ્રદૈવત્યંવૈરાજ્યાય

૨,૨૪.૯૧૦
અથ જુહોતિ ।
નામો વાયવેઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકક્ષિતે ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દ ।
એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતાસ્મિ

અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહા ।
અપજહિ પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ ।
તસ્મૈ રુદ્રા માધ્યન્દિનં સવનં સંપ્રયચ્છન્તિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૯.૧૦ અન્તરિક્ષક્ષિત ઇત્યાદિ સમાનમ્

૨,૨૪.૧૧૧૩
પુરા તૃતીયસવનસ્યોપાકરણાજ્જઘનેનાહવનીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ આદિત્યં સ વૈશ્વદેવં સામાભિગાયતિ

લો ૩ કદ્વારમપાવા ૩ ર્ણૂ૩૩ ।
પશ્યેમ ત્વા વયં સ્વારા ૩૩૩૩૩ હુ૩ , આ ૩૩ જ્યા ૩ યો ૩ આ ૩૨૧૧૧ ઇત્યાદિત્યમ્

અથ વૈશ્વદેવમ્ ।
લો૩ અદ્વારમપાવા૩ ણૂ૩૩ ।
પશ્યેમ ત્વા વયં સામ્રા ૩૩૩૩૩ હુ૩ આ ૩૩ જ્યા ૩ યો ૩ આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૧૧૧૩ તથાઽહવનીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ આદિત્યદૈવત્યમાદિત્યં વૈશ્વદેવં ચ સામાભિગાયતિ ક્રમેણ સ્વારાજ્યાય સામ્રાજ્યાય

૨,૨૪.૧૪૧૫
અથ જુહોતિ ।
નમ આદિત્યેભ્યશ્ચ વિશ્વેભ્યશ્ચ દેવેભ્યો દિવિક્ષિદ્ભ્યો લોકક્ષિદ્ભ્યઃ ।
લોકં મે યજમાનાય વિન્દત

એષ વૈ યજમાનસ્ય લોકઃ ।
એતાસ્મ્યત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહા ।
અપહત પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૧૪૧૫ દિવિક્ષિદ્ભ્ય ઇત્યેવમાદિ સમાનમન્યત્ ।
વિન્દતાપહતેતિ બહિવચનમાત્રં વિશેષઃ ।
યાજમાનં ત્વેતત્ ।
એતાસ્મ્યત્ર યજમાન ઇત્યાદિલિઙ્ગાત્

૨,૨૪.૧૬
તસ્મા આદિત્યાશ્ચ વિશ્વે ચ દેવાસ્તૃતીયસવનં સંપ્રયચ્છન્તિ ।
એષ હ વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રાં વેદ ય એવં વેદ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૨,૨૪.૧૬ એષ હ વૈ યજમાન એવંવિત્યથોક્તસ્ય સામાદેર્વિદ્વાન્યજ્ઞસ્ય માત્રાં યજ્ઞયાથાત્મ્યં વેદ યથોક્તમ્ ।
ય એવં વેદ ય એવં વેદેતિ દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
તૃતીયોઽધ્યાયઃ
૩,૧.૧
અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ ।
તસ્ય દ્યૌરેવ તિરશ્ચીનવંશઃ ।
અન્તરિક્ષમપૂપઃ ।
મરીચયઃ પુત્રાઃ

ભાષ્ય ૩,૧.૧ અસૌ વા આદિત્ય ઉત્યાદ્યધ્યાયારમ્ભે સમ્બન્ધઃ ।
અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્ત ઉક્તં યજ્ઞસ્ય માત્રાં વેદેતિ યજ્ઞવિષયાણિ ચ સામહોમમન્ત્રોત્થાનાનિ વિશિષ્ટફલપ્રાપ્તયે યજ્ઞાઙ્ગભૂતાન્યુપદિષ્ટાનિ ।
સર્વયજ્ઞાનાં ચ કાર્યનિર્વૃત્તિરૂપઃ સવિતા મહત્યા શ્રિયા દીપ્યતે ।
સ એષ સર્વપ્રાણિકર્મફલભૂતઃ પ્રત્યક્ષં સર્વૈરુપજીવ્યતે ।
અતો યજ્ઞવ્યપદેશાનન્તરં તત્કાર્યભૂતસવિતૃવિષયમુપાસનં સર્વપુરુષાર્થેભ્યઃ શ્રેષ્ઠતમફલં વિધાસ્યામીત્યેવમારભતે શ્રુતિઃસૌ વા આદિત્યો દેવમધ્વિત્યાદિ ।
દેવનાં મોદનાન્મધ્વિવ મધ્વસાવાદિત્યઃ ।
વસ્વાદીનાં ચ મોદનહેતુત્વં વક્ષ્યતિ સર્વયજ્ઞફલરૂપત્વાદાદિત્યસ્ય ।
કથં મધુત્વમિત્યાહતસ્ય મધુનો દ્યૌરેવ ભ્રામરસ્યેવ મધુનસ્તિરશ્ચીનશ્ચાસૌ વંશશ્ચેતિ તિરશ્ચીનવંશઃ ।
તિર્યગ્ગતેવ હિ દ્યૌર્લક્ષ્યતે ।
અન્તરિક્ષં ચ મધ્વપૂપો દ્યુવંશે લગ્નઃ સલ્લંમ્બત ઇવાતો મધ્વપૂપસામાન્યાદન્તરિક્ષં મધ્વપૂપો મધુનઃ સવિતુરાશ્રયત્વાચ્ચ ।
મરીચયો રશ્મયો રશ્મિસ્થા આપો ભૌમાઃ સવિત્રાકૃષ્ટાઃ"એતા વા આપઃ સ્વરાજો યન્મરીચય"ઇતિ ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
તા અન્તરિક્ષમધ્વપૂપસ્થરશ્મ્યન્તર્ગતત્વાદ્ભ્રમરબીજભૂતાઃ પુત્રા ઇવ હિતા લક્ષ્યન્ત ઇતિ પુત્રા ઇવ પુત્રા મધ્વપૂપનાડ્યન્તર્ગતા હિ ભ્રમરપુત્રાઃ

૩,૧.૨
તસ્ય યે પ્રાઞ્ચો રશ્મયસ્તા એવાસ્ય પ્રાચ્યો મધુનાડ્યઃ ।
ઋચ એવ મધુકૃતઃ ।
ઋગ્વેદ એવ પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ ।
તા વા એતા ઋચઃ

ભાષ્ય ૩,૧.૨ તસ્ય સવિતુર્મધ્વાશ્રયસ્ય મધુનો યે પ્રાઞ્ચઃ પ્રાચ્યાં દિશિ ગતા રશ્મયસ્તા એવાસ્ય પ્રાચ્યઃ પ્રાગઞ્ચનાન્મધુનો નાડ્યો મધુનાડ્ય ઇવ મધ્વાધારચ્છિદ્રાણીત્યર્થઃ ।
તત્ર ઋચ એવ મધુકૃતો લોહિતરૂપં સવિત્રાશ્રયં મધુ કુર્વન્તીતિ મધુકૃતો ભ્રમરા ઇવ યતો રસાનાદાય મધુ કુર્વન્તિ ।
તત્પુષ્પમિવ પુષ્પમૃગ્વેદ એવ ।
તત્ર ઋગ્બ્રાહ્મણસમુદાયસ્ય ઋગ્વેદાખ્યત્વાચ્છબ્દમાત્રાચ્ચ ભોગ્યરૂપરસનિસ્રાવાસમ્ભવાદૃગ્વેદશબ્દેનાત્ર ઋગ્વેદવિહિતં કર્મ ।
તતો હિ કર્મફલભૂતમધુરસનિસ્રાવસમ્ભવાત્ ।
મધુકરૈરિવ પુષ્પસ્થાનીયાદૃગ્વેદવિહિતાત્કર્મણોઽપ આદાય ઋગ્ભિર્મધુ નિર્વર્ત્યતે ।
કાસ્તા આપ ઇત્યાહતાઃ કર્મણિ પ્રયુક્તાઃ સોમાજ્યપયોરૂપા અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તાસ્તત્પાકાભિનિર્વૃત્તા અમૃતા અમૃતાર્થત્વાદત્યન્ત રસવત્ય આપો ભવન્તિ ।
તદ્રસાનાદાય તા વા એતા ૠચઃ પુષ્પેભ્યો રસમાદદાના એવ ભ્રમરાઃ ઋચઃ

૩,૧.૩
એતમૃગ્વેદમભ્યતપન્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યં રસોઽજાયત

ભાષ્ય ૩,૧.૩ એતમૃગ્વેદમૃગ્વેદવિહિતં કર્મ પુષ્પસ્થાનીયમભ્યતપન્નભિતાપં કૃતવત્ય ઇવૈતા ઋચઃ કર્મણિ પ્રયુક્તાઃ ।
ૠગ્ભિર્હિ મન્ત્રૈઃ શસ્રાદ્યઙ્ગભાવમુપગતૈઃ ક્રિયમાણં કર્મ મધુનિર્વર્તકં રસં મુઞ્ચતીત્યુપપદ્યતે પુષ્પાણીવ ભ્રમરૈરાચૂષ્યમાણાનિ ।
તદેતદાહતસ્યર્ગ્વેદસ્યાભિતપ્તસ્ય ।
કોઽસૌ રસો ય ઋઙ્મધુકરાભિતાપનિઃસૃત ઇત્યુચ્યતે ।
યશો વિશ્રુતત્વં તેજો દેહગતા દીપ્તિરિન્દ્રિયં સામર્થ્યોપેતૈરિન્દ્રિયૈરવૈકલ્યં વીર્યં સામર્થ્યં બલમિત્યર્થઃ ।
અન્નાદ્યમન્નં ચ તદાદ્યં ચ યેનોપયુજ્યમાનેનાહન્યહનિ દેવાનાં સ્થિતિઃ સ્યાત્તદન્નાદ્યમેષ રસોઽજાયત યાગાદિલક્ષણાત્કર્મણઃ

૩,૧.૪
તદ્વ્યક્ષરત્ ।
તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્ ।
તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય રોહિતં રૂપમ્

ભાષ્ય ૩,૧.૪ યશ આદ્યન્નાદ્યપર્યન્તં તદ્વ્યક્ષરદ્વિશેષેણાક્ષરદગમત્ ।
ગત્વા ચ તદાદિત્યમભિતઃ પાર્શ્વતઃ પૂર્વભાગં સવિતુરશ્રયદાશ્રિતવદિત્યર્થઃ ।
અમુષ્મિન્નાદિત્યે સઞ્ચિતં કર્મફલાખ્યં મધુ ભોક્ષ્યામહ ઇત્યેવં હિ યશઆદિલક્ષણફલપ્રાપ્તયે કર્માણિ ક્રિયન્તે મનુષ્યૈઃ કેદારનિષ્પાદનમિવ કર્ષકૈઃ ।
તત્પ્રત્યક્ષં પ્રદર્શ્યતે શ્રદ્ધાહેતોસ્તદ્વા એતત્ ।
કિં તદ્યદેતદાદિત્યસ્યોદ્યતો દૃશ્યતે રોહિતં રૂપમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
૩,૨.૧
અથ યેઽસ્ય દક્ષિણા રશ્મયસ્તા એવાસ્ય દક્ષિણા મધુનાડ્યઃ ।
યજૂંષ્યેવ મધુકૃતઃ ।
યજુર્વેદ એવ પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ

ભાષ્ય ૩,૨.૧ અથ યેઽસ્ય દક્ષિણા રશ્મય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
યજૂં॰યેવ મધુકૃતો યજુર્વેદવિહિતે કર્મણિ પ્રયુક્તાનિ ।
પૂર્વવન્મધુકૃત ઇવ ।
યજુર્વેદવિહિતં કર્મ પુષ્પસ્થાનીયં પુષ્પમિત્યુચ્યતે ।
તા એવ સોમાદ્યા અમૃતા આપઃ

૩,૨.૨૩
તાનિ વા એતાનિ યજૂંષ્યેતં યજુર્વેદમભ્યતપન્ ।
તસ્ય અભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યં રસોઽજાયત

તદ્વ્યક્ષરત્ ।
તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્ ।
તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં રૂપમ્

ભાષ્ય ૩,૨.૨,૩ તાનિ વા એતાનિ યજૂંષ્યેતં યજુર્વેદમભ્યતપન્નિત્યેવમાદિ સર્વં સમાનમ્ ।
મધ્વેતદાદિત્યસ્ય દૃશ્યતે શુક્લં રૂપમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૩,૩.૧૩
અથ યેઽસ્ય પ્રત્યઞ્ચો રશ્માયસ્તા એવાસ્ય પ્રતીચ્યો મધુનાડ્યઃ ।
સામાન્યેવ મધુકૃતઃ ।
સામવેદ એવ પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ

તાનિ વા એતાનિ સામાન્યેતં સામવેદમભ્યતપન્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યં રસોઽજાયત

તદ્વ્યક્ષરત્ ।
તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્ ।
તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય કૃષ્ણં રૂપમ્

ભાષ્ય ૩.૩.૧૩ અથ યેઽસ્ય પ્રત્યશ્ચો રશ્મય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
તથા સામ્નાં મધુ ।
એતદાદિત્યસ્ય કૃષ્ણં રૂપમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
૩,૪.૧૩
અથ યેઽસ્યોદઞ્ચો રશ્મયસ્તા એવાસ્યોદીચ્યો મધુનાડ્યઃ ।
અથર્વાઙ્ગિરસ એવ મધુકૃતઃ ।
ઇતિહાસપુરાણં પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ

તે વા એતેઽથર્વાઙ્ગિરસ એતદિતિહાસપૂરાણમભ્યતપન્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયાં વીર્યમન્નાદ્યં રસોઽજાયત

તદ્વ્યક્ષરત્ ।
તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્ ।
તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય પરઃકૃષ્ણં રૂપમ્

ભાષ્ય ૩,૪.૧૩ અથ યેઽસ્યોદઞ્ચો રશ્મય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
અથર્વાઙ્ગિરસોઽથર્વણાઙ્ગિરસા ચ દૃષ્ટા મન્ત્રા અથર્વાઙ્ગિરસઃ કર્મણિ પ્રયુક્તા મધુકૃતઃ ।
ઇતિહાસપુરાણં પુષ્પમ્ ।
તયોશ્ચેતિહાસપુરાણયોરશ્વમેધે પારિપ્લવાસુ રાત્રિષુ કર્માઙ્ગત્વેન વિનિયોગઃ સિદ્ધઃ ।
મધ્વેતદાદિત્યસ્ય પરઃ કૃષ્ણં રૂપમતિશયેન કૃષ્ણમિત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
૩,૫.૧૩
અથ યેઽસ્યોર્ધ્વા રશ્મયસ્તા એવાસ્યોર્ધ્વા મધુનાડ્યઃ ।
ગુહ્યા એવાદેશા મધુકૃતઃ ।
બ્રહ્મૈવ પુષ્પમ્ ।
તા અમૃતા આપઃ

તે વા એતે ગુહ્યા આદેશા એતદ્બ્રહ્માભ્યતપન્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યં રસોઽજાયત

તદ્વ્યક્ષરત્ ।
તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્ ।
તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય મધ્યે ક્ષોભત ઇવ

ભાષ્ય ૩,૫.૧,૨,૩ અથ યેઽસ્યોર્ધ્વા રશ્મય ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
ગુહ્યા ગોપ્યા રહસ્યા એવાઽદેશા લોકદ્વારીયાદિવિધય ઉપાસનાનિ ચ કર્માઙ્ગવિષયાણિ મધુકૃતો બ્રહ્મૈવ શબ્દાધિકારાત્પ્રાણવાખ્યં પુષ્પમ્ ।
સમાનમન્યત્ ।
મધ્વેતદાદિત્યસ્ય મધ્યે ક્ષોભત ઇવ સમાહિતદૃષ્ટેર્દૃશ્યતે સઞ્ચલતીવ

૩,૫.૪
તે વા એતે રસાનાં રસાઃ ।
વેદા હિ રસાઃ ।
તેષામેતે રસાઃ ।
તાનિ વા એતાન્યમૃતાનામમૃતાનિ ।
વેદા હ્યમૃતાઃ ।
તેષામેતાન્યમૃતાનિ

ભાષ્ય ૩,૫.૪ તે વા એતે યથોક્તા રોહિતાદિરૂપવિશેષા રસાનાં રસાઃ ।
કેષાં રસાનામિત્યાહવેદા હિ યસ્માલ્લોકનિષ્યન્દત્વાત્સારા ઇતિ રસાસ્તેષાં રસાનાં કર્મભાવમાપન્નાનામપ્યેતે રોહિતાદિવિશેષા રસા ઇત્યન્તસારભૂતા ઇત્યર્થઃ ।
તથામૃતાનામમૃતાનિ વેદા હ્યમૃતા નિત્યત્વાતેષામેતાનિ રોહિતાદીનિ રૂપાણ્યમૃતાનિ ।
રસાનાં રસા ઇત્યાદિ કર્મસ્તુતિરેષા ।
યસ્યૈવંવિશિષ્ટાન્યમૃતાનિ ફલમિતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૩,૬.૧
તદ્યત્પ્રથમમમૃતં તદ્વસવ ઉપજીવન્ત્યગ્નિના મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

ભાષ્ય ૩,૬.૧ રૂપસ્યેતિ ।
ન ।
યશ આદીનાં શ્રોત્રાદિગમ્યત્વાત્ ।
શ્રોત્રગ્રાહ્યં યશઃ ।
તેજોરૂપં ચાક્ષુષમ્ ।
ઇન્દ્રિયં વિષયગ્રહણકાર્યાનુમેયં કરણસામર્થ્યમ્ ।
વીર્યં બલં દેહગત ઉત્સાહઃ પ્રાણવત્તા ।
અન્નાદ્યં પ્રત્યહમુપજીવ્યમાનં શરીરસ્થિતિકરં યદ્ભવતિ રસો હ્યેવમાત્મકઃ સર્વઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ સર્વે દેવાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તીત્યેતત્સર્વં સ્વકરણૈરનુભૂય તૃપ્યન્તીત્યર્થઃ ।
આદિત્યસંશ્રયાઃ સન્તો વૈગન્ધ્યાદિદેહકરણદોષરહિતાશ્ચ

૩,૬.૨
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ

ભાષ્ય ૩,૬.૨ કિં તે નિરુદ્યમા અમૃતમુપજીવન્તિ ।
ન ।
કથં તર્હિ, એતદેવ રૂપમભિલક્ષ્યાધુના ભોગાવસરો નાસ્માકમિતિ બુદ્ધ્વાભિસંવિશન્ત્યુદાસતે ।
યદા વૈ તસ્યામૃતસ્ય ભોગાવસરો ભવેત્તદૈતસ્માદમૃતાદમૃતભોગનિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્ત્યુત્સાહવન્તો ભવન્તીત્યર્થઃ ।
ન હ્યનુત્સાહવતામનનપતિષ્ઠતામલસાનાં ભોગપ્રાપ્તિર્લોકે દૃષ્ટા

૩,૬.૩
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ વસૂનામેવૈકો ભૂત્વાગ્નિનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ

ભાષ્ય ૩,૬.૩ સ યઃ કશ્ચિદેતદેવં યથોદિતમૃઙ્મધુકરતાપરસસંરક્ષણમૃગ્વેદવિહિતકર્મપુષ્પાત્તસ્ય ચાઽદિત્યસંશ્રયણં રોહિત રૂપત્વં ચામૃતસ્ય પ્રાચીદિગ્ગતરશ્મિનાડીસંસ્થતાં વસુદેવભોગ્યતાં તદ્વિદશ્ચ વસુભિઃ સહૈકતાં ગત્વાગ્નિના મુકેનોપજીવનં દર્શનમાત્રેણ તૃપ્તિં સ્વભોગાવસર ઉદ્યમનં તત્કાલાપાયે ચ સંવેશનં વેદ સોઽપિ વસુવત્સર્વં તથૈવાનુભવતિ

૩,૬.૪
સ યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતા વસૂનામેવ તાવદાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા

ભાષ્ય ૩,૬.૪ કિયન્તં કાલં વિદ્વાંસ્તદમૃતમુપજીવતીત્યુચ્યતે સ વિદ્વાન્યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યાં દિશ્યુદેતા પશ્ચાત્પ્રતીચ્યામસ્તમેતા તાવદ્વસૂનાં ભોગકાલસ્તાવન્તમેવ કાલં વસૂનામાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યતા પરિતો ગન્તા ભવતીત્યર્થઃ ।
ન યથા ચન્દ્રમણ્ડલસ્થઃ કેવલકર્મી પરતન્ત્રો દેવાનામન્નભૂતઃ ।
કિં તર્હ્યયમાધિપત્યં સ્વરાડ્ભાવં ચાધિગચ્છતિ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
૩,૭.૧૩
અથ યદ્દ્વિતીયમમૃતં તદ્રુદ્રા ઉપજીવન્તીન્દ્રેણ મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ

સ ય એતદેવમમૃતં વેદ રુદ્રાણામેવૈકો ભૂત્વેન્દ્રેણૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ

ભાષ્ય ૩,૭.૧૩ અથા યદ્દ્વિતીયમમૃતં તદ્રુદ્રા ઉપજીવન્તીત્યાદિ સમાનમ્

૩,૭.૪
સ યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદ્દક્ષિણત ઉદેતોત્તરતોઽસ્તમેતા રુદ્રાણામેવ તાવદાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા

ભાષ્ય ૩,૭.૪ સ યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતા દ્વિસ્તાવત્તતો દ્વિગુણં કાલં દક્ષિણત ઉદેતોત્તરતોઽસ્તમેતા રુદ્રાણાં તાવદ્ભોગકાલઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
૩,૮.૧૪
અથ યત્તૃતીયમમૃતં તદાદિત્યા ઉપજીવન્તિ વરુણેન મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ

સ ય એતદેવમમૃતં વેદાદિત્યાનામેવૈકો ભૂત્વા વરુણેનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ

સ યાવદાદિત્યો દક્ષિણત ઉદેતોત્તરતોઽસ્તમેતા દ્વિસ્તાવત્પશ્ચાદુદેતા પુરસ્તાદસ્તમેતાદિત્યાનામેવ તાવદાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૩,૯.૧૪
અથ યચ્ચતુર્થમમૃતં તન્મરુત ઉપજીવન્તિ સોમેન મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ

સ ય એતદેવમમૃતં વેદ મરુતામેવૈકો ભૂત્વા સોમેનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ

સ યાવદાદિત્યઃ પશ્ચાદુદેતા પુરસ્તાદસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદુત્તરત ઉદેતા દક્ષિણતોઽસ્તમેતા મરુતામેવ તાવદાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૦.૧
અથ યત્પઞ્ચમમમૃતં તત્સાધ્યા ઉપજીવન્તિ બ્રહ્મણા મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ

સ ય એતદેવમમૃતં વેદ સાધ્યાનામેવૈકો ભૂત્વા બ્રહ્મણૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ

સ યાવદાદિત્ય ઉત્તરત ઉદેતા દક્ષિણતોઽસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદૂર્ધ્વમુદેતાર્વાગસ્તમેતા સાધ્યાનામેવ તાવદાધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
ભાષ્ય ૩.૮.૧૪, ૯.૧૪, ૧૦.૧૪ તથા પશ્ચાદુત્તરત ઊર્ધ્વમુદેતા વિપર્યયેણાસ્તમેતા ।
પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદ્દ્વિગુણોત્તરોત્તરેણ કાલેનેત્યપૌરાણં દર્શનમ્ ।
સવિતુશ્ચતુર્દિશમિન્દ્રયમવરુણસોમપુરીષૂદયાસ્તમયકાલસ્ય તુલ્યત્વં હિ પૌરાણિકૈરુક્તમ્ ।
માનસોત્તરસ્ય મૂર્ધનિ મેરોઃ પ્રદક્ષિણાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાદિતિ ।
અત્રોક્તઃ પરિહાર આચાર્યૈઃ ।
અમરાવત્યાદીનાં પુરીણાં દ્વિગુણોત્તરોત્તરેણ કાલેનોદ્વાસઃ સ્યાત્ ।
ઉદયશ્ચ નામ સવિતુસ્તન્નિવાસિનાં પ્રાણિનાં ચક્ષુગોચરાપત્તિસ્તદત્યયષ્ચસ્તમનં ન પરમાર્થત ઉદયાસ્તમને સ્તઃ ।
તન્નિવાસિનાં ચ પ્રાણિનામભાવે તાન્પ્રતિ તેનૈવ માર્ગેણ ગચ્છન્નપિ નૈવોદેતા નાસ્તમેતેતિ ચક્ષુર્ગોચરાપત્તેસ્તદત્યયસ્ય ચાભાવાત્ ।
તથામરાવત્યાઃ સકાશાદ્દ્વિગુણં કાલં સંયમની પુરી વસત્યતસ્તન્નિવાસિનઃ પ્રાણિનઃ પ્રતિ દક્ષિણત ઇવોદેત્યુત્તરતોઽસ્તમેતીત્યુચ્યતેઽસ્મદ્બુદ્ધિં ચાપેક્ષ્ય ।
તથોત્તરાસ્વપિ પુરીષુ યોજના ।
સર્વેષાં ચ મેરુરુત્તરતો ભવતિ ।
યદામરાવત્યાં મધ્યાહ્નગતઃ સવિતા તદા સંયમન્યામુદ્યન્દૃશ્યતે તત્ર મધ્યાહ્નગતો વારુણ્યામુદ્યન્દૃશ્યતે, તથોત્તરસ્યાં, પ્રદક્ષિણાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાત્ ।
ઇલાવૃતવાસિનાં સર્વતઃ પર્વતપ્રાકારનિવારિતાદિત્યરશ્મીનાં સવિતોર્ધ્વ ઇવોદેતાવગિસ્તમેતા દૃશ્યતે ।
પર્વતોર્ધ્વચ્છિદ્રપ્રવેશાત્સવિતૃપ્રકાશસ્ય ।
તથર્ગાદ્યમૃતોપજીવિનામમૃતાનાં ચ દ્વિગુણોત્તરોત્તરવીર્યવત્ત્વમનુમીયતે ભોગકાલદ્વૈગુણ્યલિઙ્ગેન ।
ઉદ્યમનસંવેશનાદિ દેવાનાં રુદ્રાદીનાં વિદુષશ્ચ સમાનમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમનવમદશમખણ્ડાઃ
૩,૧૧.૧
અથ તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતા ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૩,૧૧.૧ કૃત્વૈવમુદયાસ્તમનેન પ્રાણિનાં સ્વકર્મફલભોગનિમિત્તમનુગ્રહં તત્કર્મફલોપભોગક્ષયે તાનિ પ્રાણિજાતાન્યાત્મનિ સંહૃત્યાથ તતસ્તસ્માદનન્તરં પ્રાણ્યનુગ્રહકાલાદૂર્ધ્વઃ સન્નાત્મન્યુદેત્યોદ્ગમ્ય યાન્પ્રત્યુદેતિ તેષાં પ્રાણિનામભાવાત્સ્વાત્મસ્થો નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલોઽદ્વિતીયોઽનવયવો મધ્યે સ્વાત્મન્યેવ સ્થાતા ।
તત્ર કશ્ચિદ્વિદ્વાન્વસ્વાદિસમાનચરણો રોહિતાદ્યમૃતભોગભાગી યથોક્તક્રમેણ સ્વાત્માનં સવિતારમાત્મત્વેનોપેત્ય સમાહિતઃ સન્નેતં મન્ત્રં દૃષ્ટ્વોત્થિતોઽન્યસ્મૈ પૃષ્ટવતે જગાદ ।
યતસ્ત્વમાગતો બ્રહ્મલોકાત્કિં તત્રાપ્યહોરાત્રાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ સવિતા પ્રાણિનામાયુઃ ક્ષપયતિ યથેહાસ્માકમિત્યેવં પૃષ્ટઃ પ્રત્યાહ ।
તત્તત્ર યથા પૃષ્ટે યથોક્તે ચાર્થ એષ શ્લોકો ભવતિ તનોક્તો યોગિનેતિ શ્રુતેર્વચનમિદમ્

૩,૧૧.૨
ન વૈ તત્ર ન નિમ્લોચ ।
નોદિયાય કદાચન ।
દેવાસ્તેનાહં સત્યેન ।
મા વિરાધિષિ બ્રહ્મણેતિ

ભાષ્ય ૩,૧૧.૨ ન વૈ તત્ર યતોઽહં બ્રહ્મલોકાદાગતસ્તસ્મિન્ન વૈ તત્રૈતદસ્તિ યત્પૃચ્છસિ ।
ન હિ તત્ર નિમ્લોચોઽસ્તમગમત્સવિતા ન ચોદિયાયોદ્ગતઃ કુતશ્ચિત્કદાચન કસ્મિંશ્ચિદપિ કાલ ઇતિ ।
ઉદયાસ્તમયવર્જિતો બ્રહ્મલોક ઇત્યનુપપન્નમિત્યુક્તઃ શુથમિવ પ્રતિપેદે ।
હે દેવાઃ સાક્ષિણો યૂયં શૃણુત યથા મયોક્તં સત્યં વચસ્તેન સ્તેયનાહં બ્રહ્મણા બ્રહ્મસ્વરૂપેણ મા વિરાધિષિ મા વિરુધ્યેયમપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મણા મમ મા ભૂદિત્યર્થઃ

૩,૧૧.૩
ન હ વા અસ્મા ઉદેતિ ન નિમ્લોચતિ ।
સકૃદ્દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ ।
ય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૧.૩ સત્યં તેનોક્તમિત્યાહ શ્રુતિઃન હ વા અસ્મૈ યથોક્તબ્રહ્મવિદે નોદેતિ ન નિમ્લોચતિ નાસ્તમેતિ કિં તુ બ્રહ્મવિદેઽસ્મૈ સકૃદ્દિવા હૈવ સદૈવાહર્ભવતિ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાદ્ય એતાં યથોક્તાં બ્રહ્મોપનિષદં વેદગુહ્યં વેદ ।
એવં તન્ત્રેણ વંશાદિત્રયં પ્રત્યમૃતસમ્બન્ધં ચ યચ્ચાન્યદવોચામૈવં જાનાતીત્યર્થઃ ।
વિદ્વાનુદયાસ્તમયકાલાપરિચ્છેદ્યં નિત્યમજં બ્રહ્મ ભવતીત્યર્થઃ

૩,૧૧.૪
તદ્ધૈતદ્બ્રહ્મા પ્રજાપતય ઉવાચ ।
પ્રજાપતિર્મનવે ।
મનુઃ પ્રજાભ્યઃ ।
તદ્ધૈતદુદ્દાલકાયારુણયે જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રોવાચ

ભાષ્ય ૩,૧૧.૪ તદ્ધૈતન્મધુજ્ઞાનં બ્રહ્મા હિરણ્યગર્ભો વિરાજે પ્રજાપતય ઉવાચ ।
સોઽપિ મનવે ।
મનુરિક્ષ્વાક્વાદ્યાભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ પ્રોવાચેતિ વિદ્યાં સ્તૌતિ બ્રહ્માદિવિશિષ્ટક્રમાગતેતિ ।
કિં ચ તદ્ધૈતન્મધુજ્ઞાનમુદ્દાલકાયાઽરુણયે પિતા
૩,૧૧.૫
ઇદં વાવ તજ્જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્પ્રણાય્યાય વાન્તેવાસિને

ભાષ્ય ૩,૧૧.૫ ઇદં વાવ તદ્યથોક્તમન્યોઽપિ જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય સર્વપ્રિયાર્હાય બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્ ।
પ્રણાય્યાય વા યોગ્યાયાયન્તેવાસિને શિષ્યાય

૩,૧૧.૬
નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન ।
યદ્યપ્યસ્મા ઇમામદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં ધનસ્ય પૂર્ણાં દદ્યાદેતદેવ તતો ભૂય ઇતિ

ભાષ્ય ૩,૧૧.૬ નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન પ્રબ્રૂયાત્તીર્થદ્વયમનુજ્ઞાતમનેકેષાં પ્રાપ્તાનાં તીર્થાનામાચાર્યાદીનામ્ ।
કસ્માત્પુનસ્તીર્થસઙ્કોચનં વિદ્યાયા નિષ્ક્રયાર્થમાચાર્યાય ધનસ્ય પૂર્ણાં સમ્પન્નાં ભોગોપરરણૈર્નાસાવસ્ય નિષ્ક્રયો યસ્માત્તતોઽપિ દાનાદેતદેવ યન્મધુવિદ્યાદાનં ભૂયો બહુતરફલમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૨.૧
ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચ ।
વાગ્વૈ ગાયત્રી ।
વાગ્વા ઇદં સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ

ભાષ્ય ૩,૧૨.૧ યત એવમતિશયફલૈષા બ્રહ્મવિદ્યાતઃ સા પ્રકારાન્તરેણાપિ વક્તવ્યેતિ ગાયત્રી વા ઇત્યાદ્યારભ્યતે ।
ગાયત્રીદ્વારેણ ચોચ્યતે ।
બ્રહ્મણઃ સર્વવિશેષરહિતસ્ય નેતિ નેતીત્યાદિશિષપ્રતિષેધગમ્યસ્ય દુર્બોધત્વાત્ ।
સત્સ્વનેકેષુ ચ્છન્દઃસુ ગાયત્ર્યા એવ બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વારતયોપાદાનં પ્રાધાન્યાત્ ।
સોમાહરણાતિતરચ્છન્દોક્ષરાહરણેનેતરચ્છન્દોવ્યાપ્ત્યા ચ સર્વસવનવ્યાપકત્વાચ્ચ યજ્ઞે પ્રાધાન્યં ગાયત્ર્યાઃ ।
ગાયત્રીસારત્વાચ્ચ બ્રાહ્મણસ્ય માતરમિવ હિત્વા ગુરુતરાં ગાયત્રીં તતોઽન્યદ્ગુરુતરં ન પ્રતિપદ્યતે યથોક્તં બ્રહ્માપીતિ ।
તસ્યામત્યન્તગૌરવસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
અતો ગાયત્રીમુખેનૈવ બ્રહ્મોચ્યતે ।
ગાયત્રી વા ઇત્યવધારણાર્થો વૈશબ્દઃ ।
ઇદં સર્વં ભૂતં પ્રામિજાતં યત્કિઞ્ચ સ્થાવરં જઙ્ગમં વા તત્સર્વં ગાયત્ર્યેવ ।
તસ્યાશ્છન્દોમાત્રાયાઃ સર્વભૂતત્વમનુપપન્નમિતિ ગાયત્રીકારણં વાચં શબ્દયત્યસૌ ગૌરસાવશ્વ ઇતિ ચ ત્રાયતે ચ રક્ષત્યમુષ્માન્મા ભૈષીઃ કિં તે ભયમુત્થિતમિત્યાદિના સર્વતો ભયાન્નિવર્ત્યમાનો વાચા ત્રાતઃ સ્યાત્ ।
યદ્વાગ્ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ ગાયત્ર્યેવ તદ્ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ વાચોઽનન્યત્વાદ્ગાયત્ર્યાઃ ।
ગાનાત્ત્રાણાચ્ચ ગાયત્ર્યા ગાયત્રીત્વમ્

૩,૧૨.૨
યા વૈ સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવી ।
અસ્યાં હીદં સર્વં ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
એતામેવ નાતિશીયતે

ભાષ્ય ૩,૧૨.૨ યા વૈ સૈવંલક્ષણા સર્વભૂતરૂપા ગાયત્રી, ઇયં વાવ સા યેયં પૃથિવી ।
કથં પુનરિયં પૃથિવી ગાયત્રીતિ, ઉચ્યતેસર્વભૂતસમ્બન્ધાત્ ।
કથં સર્વભૂતસમ્બન્ધઃ, અસ્યાં પૃથિવ્યાં હિ યસ્માત્સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમેતામેવ પૃથિવીં નાતિશીયતે નાતિવર્તત ઇત્યેતત્ ।
યથા ગાનત્રાણાભ્યાં ભૂતસમ્બન્ધો ગાયત્ર્યા એવં ભૂતપ્રતિષ્ઠાનાદુભૂતસમ્બદ્ધા પૃથિવ્યતો ગાયત્રી પૃથિવી

૩,૧૨.૩
યા વૈ સા પૃથિવીયં વાવ સા યદિદમસ્મિન્ પુરુષે શરીરમ્ ।
અસ્મિન્ હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એતદેવ નાતિશીયન્તે

ભાષ્ય ૩,૧૨.૩ યા વૈ સા પૃથિવી ગાયત્રીયં વાવ સેદમેવ ।
તત્કિં, યદિદમસ્મિન્પુરુષે કાર્યકારણસઙ્ઘાતે જીવતિ શરીરં પાર્થિવત્વાચ્છરીરસ્ય ।
કથં શરીરસ્ય ગાયત્રીત્વમિતિ ।
ઉચ્યતેઅસ્મિન્હીમે પ્રાણા ભૂતશબ્દવાચ્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અતઃ પૃથિવીવદ્ભૂતશબ્દવાચ્યપ્રાણપ્રતિષ્ઠાનાચ્છરીરં ગાયત્રી ।
એતદેવ યસ્માચ્છરીરં નાતિશીયન્તે પ્રાણાઃ

૩,૧૨.૪
યદ્વૈ તત્પુરુષે શરીરમિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે હૃદયમ્ ।
અસ્મિન્ હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એતદેવ નાતિશીયન્તે

ભાષ્ય ૩,૧૨.૪ યદ્વ તત્પુરુષે શરીરં ગાયત્રીદં વાવ તત્ ।
યદિદમસ્મિન્નન્તર્મધ્યે પુરુષે હૃદયં પુણ્ડરીકાખ્યમેતદ્ગાયત્રી ।
કથમિત્યાહઅસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા અતઃ શરીરવદ્ગાયત્રી હૃદયમ્ ।
એતદેવ ચ નાતિશીયન્તે પ્રાણાઃ ।
"પ્રાણો હ પિતા ।
પ્રાણો માતા ।
"ઇતિ,"અહિંસન્સર્વભૂતાનિ"ઇતિ ચ શ્રુતેર્ભૂતશબ્દવાચ્યાઃ પ્રાણાઃ

૩,૧૨.૫
સૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રી ।
તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્

ભાષ્ય ૩,૧૨.૫ સૈષા ચતુષ્પદા ષડક્ષરપદા છન્દોરૂપા સતી ભવતિ ગાયત્રી ષડ્વિધા વાગ્ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયપ્રાણરૂપા સતી ષડ્વિધા ભવતિ ।
વાક્પ્રાણયોરન્યાર્થનિર્દિષ્ટયોરપિ ગાયત્રીપ્રકારત્વમ્ ।
અન્યથા ષડ્વિધસંખ્યાપૂરણાનુપપત્તેઃ ।
તદેતસ્મિન્નર્થ એતદ્ગીયત્ર્યાખ્યં બ્રહ્મ ગાયત્ર્યનુગતં ગાયત્રીમુખેનોક્તમૃચાપિ મન્ત્રેણાભ્યનૂક્તં પ્રકાશિતમ્

૩,૧૨.૬
તાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવીતિ

ભાષ્ય ૩,૧૨.૬ તાવાનસ્ય ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સમસ્તસ્ય મહિમા વિભૂતિવિસ્તારઃ ।
યાવાંશ્ચતુષ્પાત્ષડ્વિધશ્ચ બ્રહ્મણો વિકારઃ પાદો ગાયત્રીતિ વ્યાખ્યાતઃ ।
અતસ્તસ્માદ્વિકારલક્ષણાદ્ગાયત્ર્યાખ્યાદ્વાચારમ્ભણમાત્રાત્તતો જ્યાયાન્મહત્તરશ્ચ પરમાર્થસત્યરૂપોઽવિકારઃ પૂરુષઃ પુરુષઃ સર્વપૂરણાત્પુરિ શયનાચ્ચ ।
તસ્યાસ્ય પાદઃ સર્વા સર્વાણિ ભૂતાનિ તેજોબન્નાદીનિ સસ્થાવરજઙ્ગમાનિ ।
ત્રિપાત્ત્રયઃ પાદા અસ્ય સોઽયં ત્રિપાત્ ।
ત્રિપાદમૃતં પુરુષાખ્યં સમસ્તસ્ય ગાયત્ર્યાત્મનો દિવિ દ્યોતનવતિ સ્વાત્મન્યવસ્થિતમિત્યર્થ ઇતિ

૩,૧૨.૭
યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતીદં વાવ તદ્યોઽયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ ।
યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ

ભાષ્ય ૩,૧૨.૭ યદ્વૈ તત્ત્રિપાદમૃતં ગાયત્રીમુખેનોક્તં બ્રહ્મેતીદં વાવ તદિદમેવ ।
તદ્યોઽયં પ્રસિદ્ધો બહિર્ધા બહિઃ પુરુષાદાકાશો ભૌતિકો યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશ ઉક્તઃ

૩,૧૨.૮
અયં વાવ સ યોઽયમન્તઃ પુરુષ આકાશઃ ।
યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ

ભાષ્ય ૩,૧૨.૮ અયં વાવ સ યોઽયમન્તઃ પુરુષે શરીર આકાશો યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ

૩,૧૨.૯
અયં વાવ સ યોઽયમન્તર્હૃદય આકાશઃ ।
તદેતત્પૂર્ણમપ્રવર્તિ ।
પૂર્ણમપ્રવર્તિનીં શ્રિયં લભતે ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૨.૯ અયં વાવ સ યોઽયમન્તર્હૃદયે હૃદયપુણ્ડરીક આકાશઃ ।
કથમેકસ્ય સત આકાશસ્ય ત્રિધા ભેદ ઇતિ ।
ઉચ્યતેબાહ્યેન્દ્રિયવિષયે જાગરિતસ્થાને નભસિ દુઃખબાહુલ્યં દૃશ્યતે ।
તતોઽન્તઃશરીરે સ્વપ્નસ્થાનભૂતે મન્દતરં દુઃખં ભવતિ સ્વપ્નાન્પશ્યતઃ ।
હૃદયસ્થે પુનર્નભસિ ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ ।
અતઃ સર્વદુઃખનિવૃત્તિરૂપમાકાશં સુષુપ્તસ્થાનમ્ ।
અતો યુક્તમેકસ્યાપિ ત્રિધા ભેદાન્વાખ્યાનમ્ ।
બહિર્ધા પુરુષાદારભ્યાઽકાશસ્ય હૃદયે સઙ્કોચકરણં ચેતઃસમાધાનસ્થાનસ્તુતયે ।
યથા"ત્રયાણામપિ લોકાનાં કુરુક્ષેત્રં વિશિષ્યતે ।
અર્ધતસ્તુ કુરુક્ષેત્રમર્ધતસ્તુ પૃથૂદકમ્"ઇતિ તદ્વત્ ।
તદેતદ્ધાર્દાકાશાખ્યં બ્રહ્મ પૂર્ણં સર્વગતં ન હૃદયમાત્રપરિચ્છિન્નમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્યપિ હૃદયાકાશે ચેતઃ સમાધીયતેઽપ્રવર્તિ ન કુતશ્ચિત્ક્વચિત્પ્રવર્તિતું શીલમસ્યેત્યપ્રવર્તિ તદનુચ્છિત્તિધર્મકમ્ ।
યથાન્યાનિ ભૂતાનિ પરિચ્છિન્નાન્યુચ્છિત્તિધર્મકાણિ ન તથા હાર્દં નભઃ ।
પૂર્ણામપ્રવર્તિનીમનુચ્છેદાત્મિકાં શ્રિયં વિભૂતિં ગુણફલં લભતે દૃષ્ટં ય એવં યથોક્તં પૂર્ણાપ્રવર્તિગુણં બ્રહ્મ વેદ જાનાતીહૈવ જીવંસ્તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૩.૧
તસ્ય હ વા એતસ્ય હૃદયસ્ય પઞ્ચ દેવસુષયઃ ।
સ યોઽસ્ય પ્રાઙ્સુષિઃ સ પ્રાણઃ ।
તચ્ચક્ષુઃ ।
સ આદિત્યઃ ।
તદેતત્તેજોઽન્નાદ્યમિત્યુપાસીત ।
તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૧ તસ્ય હ વા ઇત્યાદિના ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસનાઙ્ગત્વેન દ્વારપાલાદિગુણવિધાનાર્થમારભ્યતે ।
યથા લોકે દ્વારપાલા રાજ્ઞ ઉપાસનેન વશીકૃતા રાજપ્રાપ્ત્યર્થા ભવન્તિ તથેહાપીતિ ।
તસ્યેતિ પ્રકૃતસ્ય હૃદયસ્યેત્યર્થઃ ।
એતસ્યાનન્તરનિર્દિષ્ટસ્ય પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાકા દેવાનાં સુષયો દેવસુષયઃ સ્વર્ગલોકપ્રાપ્તિદ્વારચ્છિદ્રાણિ દેવેઃ પ્રાણાદિત્યાદિભી રક્ષ્યમાણાનીત્યતો દેવસુષયસ્તસ્ય સ્વર્ગલોકભવનસ્ય હૃદયસ્યાસ્ય યઃ પ્રાઙ્સુષિઃ પૂર્વાભિમુખસ્ય પ્રાગ્ગતં યચ્છિદ્રં દ્વારં સ પ્રાણસ્તત્સ્થસ્તેન દ્વારેણ યઃ સઞ્ચરતિ વાયુવિશેષઃ સ પ્રાગનિતીતિ પ્રાણઃ ।
તેનૈવ સમ્બદ્ધમવ્યતિરિક્તં તચ્ચક્ષુસ્તથૈવ સ આદિત્યઃ"આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણઃ"ઇતિ શ્રુતેશ્ચક્ષૂરૂપપ્રતિષ્ઠાક્રમેણ હૃદિ સ્થિતઃ ।
"સ આદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ચક્ષુષિ"ઇત્યાદિ હિ વાજસનેયકે ।
પ્રાણવાયુદેવતૈવ હ્યેકા ચક્ષુરાદિત્યશ્ચ સહાઽશ્રયેણ ।
વક્ષ્યતિ ચપ્રાણાય સ્વાહેતિ હતું હવિઃ સર્વમેતત્તર્પયતીતિ ।
તદેત્પ્રાણાખ્યં સ્વર્ગલોકદ્વારપાલત્વાદ્બ્રહ્મ ।
સ્વર્ગલોકં પ્રતિપિત્સુસ્તેજશ્ચૈતચ્ચક્ષુરાદિત્યસ્વરૂપેણ, અન્નાદ્યત્વાચ્ચ સવિતુસ્તેજોઽન્નાદ્યમિત્યાભ્યાં ગુણાભ્યામુપાસીત ।
તતસ્તેજસ્વ્યન્નાદશ્ચાઽમયાવિત્વરહિતો ભવતિ ય એવં વેદ તસ્યૈતદ્ગુણફલમ્ ।
ઉપાસનેન વશીકૃતો દ્વારપઃ સ્વર્ગલોકપ્રાપ્તિ હેતુર્ભવતીતિ મુખ્યં ચ ફલમ્

૩,૧૩.૨
અથ યોઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિઃ સ વ્યાનઃ ।
તચ્છ્રોત્રમ્ ।
સ ચન્દ્રમાઃ ।
તદેતચ્છ્રીશ્ચ યશશ્ચેત્યુપાસીત ।
શ્રીમાન્ યશસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૨ અથ યોઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ વીર્યવત્કર્મ કુર્વન્વિગૃહ્ય વા પ્રાણાપાનૌ, નાના વાનિતીતિ વ્યાનસ્તત્સમ્બદ્ધમેવ ચ તચ્છ્રોત્રમિન્દ્રિયં તથા સ ચન્દ્રમાઃ ।
"શ્રોત્રેણ સૃષ્ટા દિશશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચે"તિ શ્રુતેઃ ।
સહાશ્રયૌ પૂર્વવત્તદેતચ્છ્રીશ્ચ વિભૂતિઃ શ્રોત્રચન્દ્રમસોર્જ્ઞાનાન્નહેતુત્વમતસ્તાભ્યાં શ્રીત્વમ્ ।
જ્ઞાનાન્નવતશ્ચ યશઃ ખ્યાતિર્ભવતીતિ યશોહેતુત્વાદ્યશસ્ત્વમતસ્તાભ્યાં ગુણાભ્યામુપાસીતેત્યાદિ સમાનમ્

૩,૧૩.૩
અથ યોઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ સોઽપાનઃ ।
સા વાક્ ।
સોઽગ્નિઃ ।
તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યમિત્યુપાસીત ।
બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૩ અથ યોઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ પશ્ચિમસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ મૂત્રપુરીષાદ્યપનયન્નધોઽનિતીત્યપાનઃ સા તથા વાક્ ।
તત્સમ્બન્ધાત્તથાગ્નિસ્તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસં, વૃત્તસ્વાધ્યાયનિમિત્તં તેજો બ્રહ્મવર્ચસમ્ ।
અગ્નિસમ્બન્ધાદ્વૃત્તસ્વાધ્યાયસ્ય ।
અન્નઘ્રસનહેતુત્વાદપાનસ્યાન્નાદ્યત્વમ્ ।
સમાનમન્યત્

૩,૧૩.૪
અથ યોઽસ્યોદઙ્સુષિઃ સ સમાનઃ ।
તન્મનઃ ।
સ પર્જન્યઃ ।
તદેતત્કીર્તિશ્ચ વ્યુષ્ટિશ્ચેત્યુપાસીત ।
કીર્તિમાન્ વ્યુષ્ટિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૪ અથ યોઽસ્યોદઙ્સુષિરુદગ્ગતઃ સુષિસ્તત્સ્યો વાયુવિશેષઃ સોઽશિતપીતે સમં નયતીતિ સમાનઃ ।
તત્સમ્બદ્ધં મનોઽન્તઃકરણં સ પર્જન્યો વૃષ્ટ્યાત્મકો દેવઃ પર્જન્યનિમિત્તાશ્ચાઽપ ઇતિ ।
"મનસા સૃષ્ટા આપશ્ચ વરુણશ્ચ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદેત્કીર્તિશ્ચ ।
મનસો જ્ઞાનસ્ય કીર્તિહેતુત્વાત્ ।
આત્મપરોક્ષં વુશ્રુતત્વં કીર્તિઃ ।
યશઃ સ્વકરણસંવેદ્યં વિશ્રુતત્વમ્ ।
વ્યુષ્ટિઃ કાન્તિર્દેહગતં લાવણ્યમ્ ।
તતશ્ચ કીર્તિસમ્ભવાત્કીર્તિશ્ચેતિ ।
સમાનમન્યત્

૩,૧૩.૫
અથ યોઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાનઃ ।
સ વાયુઃ ।
સ આકાશઃ ।
તદેતદોજશ્ચ મહશ્ચેત્યુપાસીત ।
ઓજસ્વી મહસ્વાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૫ અથ યોઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાન આ પાદલાદારભ્યોર્ધ્વમુત્ક્રમણાદુત્કર્ષાર્થં ચ કર્મ કુર્વન્નનિતીત્યુદાનઃ સ વાયુસ્તદાધારશ્ચાઽકાશસ્તદેતદ્વાય્વાકાશયોરોજોહેતુત્વાદોજો બલં મહત્વાચ્ચ મહ ઇતિ ।
સમાનમન્યત્

૩,૧૩.૬
તે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાઃ ।
સ ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્ વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે ।
પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોકં ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્ વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૬ તે વા એતે યથોક્તાઃ પઞ્ચસુષિસમ્બન્ધાત્પઞ્ચ બ્રહ્મણો હાર્દસ્ય પુરષા રાજપુરુષા ઇવ દ્વારસ્થાઃ સ્વર્ગસ્ય હાર્દસ્ય લોકસ્ય દ્વારપા દ્વારપાલાઃ ।
એતૈર્હિ ચક્ષુઃશ્રોત્રવાઙ્મનઃપ્રાણૈર્બહિર્મુખપ્રવૃત્તૈર્બ્રહ્મણો હાર્દસ્ય પ્રાપ્તિદ્વારાણિ નિરુદ્ધનિ ।
પ્રત્યક્ષં હ્યેતદજિતકરણતયા બાહ્યવિષયાસઙ્ગાનૃતપ્રરૂઢત્વાન્ન હાર્દે બ્રહ્મણિ મનસ્તિષ્ઠતિ ।
તસ્માત્સત્યમુક્તમેતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય દ્વારપા ઇતિ ।
અતઃ સ ય એતાનેવં યથોક્તગુણવિશિષ્ટાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદોપાસ્ત ઉપાસનયા વશીકરોતિ સ રાજદ્વારપાલાનિવોપાસનેન વશીકૃત્ય તૈરનિવારિતઃ પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોર્ક રાજાનમિવ હાર્દં બ્રહ્મ ।
કિઞ્ચાસ્ય વિદુષઃ કુલે વીરઃ પુત્રો જાયતે વીરપુરુષસેવનાત્ ।
તસ્ય ચર્ણાપાકરણેન બ્રહ્મોપાસનપ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્ ।
તતશ્ચ સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તયે પારમ્પર્યેણ ભવતીતિ સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તિરેવૈકં ફલમ

૩,૧૩.૭
અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ સર્વતઃપૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃ ।
તસ્યૈષા દૃષ્ટિર્યત્રૈતદસ્મિઞ્છરીરે સંસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં વિજાનાતિ ।
તસ્યૈષા શ્રુતિર્યત્રૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્ય નિનદમિવ નદથુરિવાગ્નેરિવ જ્વલત ઉપશૃનોતિ ।
તદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ।
ચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૩.૭ અથ યદસૌ વિદ્વાન્સ્વર્ગં લોકં વીરપુરુષસેવનાત્પ્રતિપદ્યતે ।
યચ્ચોક્તં"ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવી"તિ તદિદં લિઙ્ગેન ચક્ષુઃશ્રોત્રેન્દ્રિયગોચરમાપાદયિતવ્યમ્, યથાગ્ન્યાદિ ધૂમાદિલિઙ્ગેન ।
તથા હ્યેવમેવેદમિતિ યથોક્તેઽથ દૃઢ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અનન્યત્વેન ચ નિશ્ચય ઇતિ ।
અત આહયદતોઽમુષ્માદ્દિવો દ્યુલોકાત્પરઃ પરમિતિ લિઙ્ગવ્યત્યયેન ।
જ્યોતિર્દીપ્યતે ।
સ્વયંપ્રભં સદાપ્રકાશત્વાદ્દીપ્યતે ઇવ દીપ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
અગ્ન્યાદિવાજ્જ્વલનલક્ષણાયા દીપ્તેરસમ્ભવાત્ ।
વિશ્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વિત્યેતસ્ય વ્યાખ્યાન સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વિતિ ।
સંસારાદુપરીત્યર્થઃ ।
સંસાર એવ હિ સર્વઃ ।
અસંસારિણ એકત્વાન્નિર્ભેદત્વાચ્ચ ।
અનુત્તમેષુ તત્પુરુષસમાસાશઙ્કાનિવૃત્તય આહોત્તમેષુ લોકેષ્વિતિ સત્યલોકાદિષુ હિરણ્યગર્ભાદિકાર્યસ્થપરસ્યેશ્વરસ્યાઽસન્નત્વાદુચ્યત ઉત્તમેષુ લોકેષ્વિતિ ।
ઇદં વાવેદમેવ તદ્યદિદમસ્મિન્પુરુષેઽન્તર્મધ્યે જ્યોતિશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રગ્રાહ્યેણ લિઙ્ગેનોષ્ણિમ્ના શબ્દેન ચાવગમ્યતે ।
યત્ત્વચા સ્પર્શરૂપેણ ગૃહ્યતે તચ્ચક્ષુષૈવ ।
દૃઢપ્રતીતિકરત્વાત્ત્વચઃ ।
અવિનાભૂતત્વાચ્ચ રૂપસ્પર્શયોઃ ।
કથં પુનસ્તસ્ય જ્યોતિષો લિઙ્ગં ત્વગ્દૃષ્ટિગોચરત્વમાપદ્યત ઇતિ, આહયત્ર યસ્મિન્કાલે ।
એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અસ્મિઞ્શરીરે હસ્તેનાઽલભ્ય સંસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં રૂપસહભાવિનમુષ્ણસ્પર્શભાવં વિજાનાતિ ।
સ હ્યૂષ્ણિમા નામરૂપવ્યાકરણાય દેહમનુપ્રવિષ્ટસ્ય ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષો લિઙ્ગમવ્યભિચારાત્ ।
ન હિ જીવન્તમાત્માનમૂષ્ણિમા વ્યભિચરતિ"ઉષ્ણ એવ જીવિષ્યઞ્શીતો મરિષ્યન્ન્" ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
મરણકાલે ચ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામિતિ પરેણાવિભાગત્વોપગમાત્ ।
અતોઽસાધારમં લિઙ્ગમૌષ્ણ્યમગ્નેરિવ ધૂમઃ ।
અતસ્તસ્ય પરસ્યૈષા દૃષ્ટિઃ સાક્ષાદિવ દર્શનં દર્શનોપાય ઇત્યર્થઃ ।
તથા તસ્ય જ્યોતિષ એષા શ્રુતિઃ શ્રવણંશ્રવણોપાયોઽપ્યુચ્યમાનઃ ।
યત્ર યદા પુરુષો જ્યોતિષો લિઙ્ગં શુશ્રૂષતિ શ્રોતમિચ્છતિ તદૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્યૈતચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અપિગૃહ્યાપિધાયેત્યર્થોઽઙ્ગુલિભ્યાં પ્રોર્ણુત્ય નિનદમિવ રથસ્યેવ ઘોષો નિનદસ્તમિવ શૃણોતિ નદથુરિવ ઋષભકૂજિતમિવ શબ્દો યથા ચાગ્નેર્બહિર્જ્વલત એવં શબ્દમન્તઃ શરીર ઉપશૃણોતિ તદેતજ્જ્યોતિર્દૃષ્ટશ્રુતલિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ।
તથોપાસનાચ્ચક્ષુષ્યો દર્શનીયઃ શ્રુતો વિશ્રુતશ્ચ ।
યત્સ્પર્શગુણોપાસનનિમિત્તં ફલં તદ્રૂપે સમ્પાદયતિ ચક્ષુષ્ય ઇતિ ।
રૂપસ્પર્શયોઃ સહભાવિત્વાત્ ।
ઇષ્ટત્વાચ્ચ દર્શનીયતાયાઃ ।
એવં ચ વિદ્યાયાઃ ફલમુપપન્નં સ્યાન્ન તુ મૃદુત્વાદિસ્પર્શવત્ત્વે ।
ય એવં યથોક્તૌ ગુણૌ વેદ ।
સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તિસ્તૂક્તમદૃષ્ટં ફલમ્ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૪.૧
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત ।
અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ ।
સ ક્રતું કુર્વીત

ભાષ્ય ૩,૧૪.૧ પુનસ્તસ્યૈવ ત્રિપાદમૃતસ્ય બ્રહ્મણોઽનન્તગુણવતોઽનન્તશક્તેરનેકભેદોપાસ્યસ્ય વિશિષ્ટગુણશક્તિમત્વેનોપાસનં વિધિત્સન્નાહસર્વં સમસ્તં૑ખલ્વિતિ વાક્યાલઙ્કારાર્થો નિપાતઃ ।
ઇદં જગન્નામરૂપવિકૃતં પ્રત્યક્ષાદિવિષયં બ્રહ્મકારણં વૃદ્ધતમત્વાદ્બ્રહ્મ ।
કથં સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વમિત્યત આહતજ્જલાનિતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણો જાતં તેજોબન્નાદિક્રમેણ સર્વમ્ ।
અતસ્તજ્જમ્ ।
તથા તેનૈવ જનનક્રમેણ પ્રતિલોમતયા તસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ લીયતે તદાત્મતયા શ્લિષ્યત ઇતિ તલ્લમ્ ।
તથા તસ્મિન્નેવ સ્થિતિકાલેઽનિતિ પ્રાણિતિ ચેષ્ટત ઇતિ ।
એવં બ્રહ્માત્મતયા ત્રિષુ કાલેષ્વવિશિષ્ટં તદ્વ્યતિરેકેણાગ્રહણાત્ ।
અતસ્તદેવેદં જગત્ ।
યથા ચેદં તદેવૈકમદ્વિતીયં તથા ષષ્ઠે વિસ્તરેણ વક્ષ્યામઃ ।
યસ્માચ્ચ સર્વમિદં બ્રહ્મ, અતઃ શાન્તો રાગદ્વેષાદિદોષરહિતઃ સંયતઃ સન્યત્તત્સર્વં બ્રહ્મ તદ્વક્ષ્યમાણૈર્ગુણૈરુપાસીત ।
કથમુપાસીત ।
ક્રતું કુર્વીત ક્રતુર્નિશ્ચયોઽધ્યવસાય એવમેવ નાન્યથેત્યવિચલઃ પ્રત્યયસ્તં ક્રતું કુર્વીતોપાસીતેત્યનેન વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
કિં પુનઃ ક્રતુકરણેન કર્તવ્યં પ્રયોજનમ્ ।
કથં વા ક્રતુઃ કર્તવ્યઃ ક્રતુકરણં ચાભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિસાધનં કથમિત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમથેત્યાદિગ્રન્થઃ ।
અથ ખલ્વિતિ હેત્વર્થઃ ।
યસ્માત્ક્રતુમયઃ ક્રતુપ્રાયોઽધ્યવસાયાત્મકઃ પુરુષો જીવઃ ।
યથાક્રતુર્યાદૃશઃ ક્રતુરસ્ય સોઽયં યથાક્રતુર્યથાધ્યવસાયો યાદૃઙ્નિશ્ચયોઽસ્મિંલ્લોકે જીવન્નિહ પુરુષો ભવતિ તથેતોઽસ્માદ્દેહાત્પ્રેત્ય મૃત્વા ભવતિ ।
ક્રત્વનુરૂપફલાત્મકો ભવતીત્યર્થઃ ।
એવં હ્યેતચ્છાસ્રતો દૃષ્ટમ્ ।
"યં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્"ઇત્યાદિ ।
યત એવં વ્યવસ્થા શાસ્રદૃષ્ટાતઃ સ એવં જાનન્કતું કુર્વીત યાદૃશં ક્રતું વક્ષ્યામસ્તમ્ ।
યત એવં શાસ્રપ્રામાણ્યાદુપપદ્યતે ક્રત્વનુરૂપં ફલમતઃ સ કર્તવ્યઃ ક્રતુઃ

૩,૧૪.૨
મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યસંકલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યત્તોઽવાક્યનાદરઃ

ભાષ્ય ૩,૧૪.૨ કથમ્ ।
મનોમયો મનઃપ્રાયઃ ।
મનુતેઽનેનેતિ મનસ્તત્સ્વવૃત્ત્યા વિષયેષુ પ્રવૃત્તં ભવતિ તેન મનસા તન્મયઃ, તથા પ્રવૃત્ત ઇવ તત્પ્રાયો નિવૃત્ત ઇવ ચ ।
અત એવ પ્રાણશરીરઃ પ્રાણો લિઙ્ગાત્મા વિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયસંમીર્છિતઃ ।
"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ શરીરં યસ્ય સ પ્રાણશરીરઃ ।
"મનોમયઃ £આણશરીરનેતા"ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
ભારૂપઃ ।
ભા દીપ્તિશ્ચૈતન્યલક્ષણં રૂપં યસ્ય સ ભારૂપઃ ।
સત્યસઙ્કલ્પઃ ।
સત્યા અવિતથાઃ સઙ્કલ્પા યસ્ય સોઽયં સત્યસઙ્કલ્પઃ ।
ન યથા સંસારિણ ઇવાનૈકાન્તિકફલઃ સઙ્કલ્પ ઈશ્વરસ્યેત્યર્થઃ ।
અનૃતેન મિથ્યાફલત્વહેતુના પ્રત્યૂઢત્વાત્સઙ્કલ્પસ્ય મિથ્યાફલત્વમ્ ।
વક્ષ્યત્યનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢા ઇતિ ।
આકાશાત્મા ।
આકાશ ઇવાઽત્મા સ્વરૂપં યસ્ય સ આકાશાત્મા ।
સર્વગતત્વં સૂક્ષ્મત્વં રૂપદિહીનત્વં ચાઽકાશતુલ્યતેશ્વરસ્ય ।
સર્વકર્મા ।
સર્વં વિશ્વં તેનેશ્વરેણ ક્રિયત ઇતિ જગત્સર્વં કર્માસ્ય સ સર્વકર્મા ।
"સ હિ સર્વસ્ય કર્તા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સર્વકામઃ ।
સર્વે કામા દોષરહિતા અસ્યેતિ સર્વકામઃ ।
"ધર્મવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામોઽસ્મિ"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નનુ કામોઽસ્મીતિ વચનાદિહ બહુવ્રીહિસ્તથા કામોઽસ્મીતિસ્મૃત્યર્થો વાચ્યઃ ।
સર્વગન્ધઃ ।
સર્વે ગન્ધાઃ સુખકરા અસ્ય સોઽયં સર્વગન્ધઃ ।
"પુણ્યો ગન્ધઃ પૃથિવ્યામ્"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
તથા રસા અપિ વિજ્ઞેયાઃ. અપુણ્યગન્ધરસગ્રહણસ્ય પાપ્મસમ્બન્ધનિમિત્તત્વશ્રવણાત્ ।
"તસ્માત્તેનોભયં જિઘ્રતિ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્યેષુ વિદ્ધઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચ પાપ્મસંસર્ગ ઈશ્વરસ્ય, અવિદ્યાદિદોષસ્યાનુપપત્તેઃ ।
સર્વમિદં જગદભ્યાત્તોઽભિવ્યાપ્તઃ ।
અતતેર્વ્યાપ્ત્યર્થસ્ય કર્તરિ નિષ્ઠા ।
તથાવાક્યુચ્યતેઽનયેતિ વાગ્વાગેવ વાકઃ ।
દ્વા વચેર્ઘઞન્તસ્ય કરણે વાક્ ।
સ યસ્ય વિદ્યતે સ વાકી ન વાક્યવાકી ।
વાક્પ્રતિષેધશ્ચાત્રોપલક્ષણાર્થઃ ।
ગન્ધરસાદિશ્રવણાદીશ્વરસ્ય પ્રાપ્તાનિઘ્રાણાદીનિ કરણાનિ ગન્ધાદિગ્રહણાય ।
અતો વાક્પ્રતિષેધેન પ્રતિષિધ્યન્તે તાનિ ।
"અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ"ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
અનાદરોઽસંભ્રમઃ ।
અપ્રાપ્તપ્રાપ્તૌ હિ સંભ્રમઃ સ્યાદનાપ્તકામસ્ય ।
ન ત્વાપ્તકામત્વાન્નિત્યતૃપ્તસ્યેશ્વરસ્ય સંભ્રમોઽસ્તિ ક્વચિત્

૩,૧૪.૩
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયેઽણીયાન્ વ્રીહેર્વા યવાદ્વા સર્ષપાદ્વા શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વા ।
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્ પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્ દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ

ભાષ્ય ૩,૧૪.૩ એષ યથોક્તગુણો મે મમાઽત્માન્તર્હૃદયે હૃદયપુણ્ડરીકસ્યાન્તર્મધ્યેઽણીયાનણુતરો વ્રીહેર્વા યવાદ્વેત્યાદ્યત્યન્તસૂક્ષ્મત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વેતિ પરિચ્છિન્નપરિમાણાદણીયાનિત્યુક્તેઽણુપરિમાણત્વં પ્રાપ્તમાશઙ્ક્યાતસ્તત્પ્રતિષેધાયાઽરભતે એષ મ આત્માન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્પૃથિવ્યા ઇત્યાદિના ।
જ્યાયઃપરિમાણાચ્ચ જ્યાયસ્ત્વં દર્શયન્નનન્તપરિમાણત્વં દર્શયતિ

૩,૧૪.૪
સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યત્તોઽવાક્યનાદરઃ ।
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયે ।
એતદ્બ્રહ્મ ।
એતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતા અસ્મીતિ યસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સા અસ્તિ ।
ઇતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ શાણ્ડિલ્યઃ

ભાષ્ય ૩,૧૪.૪ મનોમય ઇત્યાદિના જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્ય ઇત્યન્તેન યથોક્તગુણલક્ષણ ઈશ્વરો ધ્યેયો ન તુ તદ્ગુણવિશિષ્ટ એવ યથા રાજપુરુષમાનય ચિત્રગું વેત્યુક્તે ન વિશેષણશ્યાપ્યાનયને વ્યાપ્રિયતે તદ્વદિહાપીતિ પ્રાપ્તમતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થ સર્વકર્મેત્યાદિ પુનર્વચનમ્ ।
તસ્માન્મનોમયત્વાદિગુણવિશિષ્ટ એવેશ્વરો ધ્યેયઃ ।
અત એવ ષષ્ઠસપ્તમયોરિવ તત્ત્વમસ્યાત્મૈવેદં સર્વમિતિ નેહ સ્વારાજ્યેઽભિષિઞ્ચતિ ।
એષ મ આત્મૈતદ્બ્રહ્મૈતમિતઃ પ્રત્યાભિસમ્ભવિતાસ્મીતિ લિઙ્ગાન્ન ત્વાત્મશબ્દેન પ્રત્યગાત્મૈવોચ્યતે ।
મમેતિ ષષ્ઠ્યાઃ સમ્બન્ધાર્થપ્રત્યાયકત્વાદેતમભિસમ્ભવિતાસ્મીતિ ચ કર્મકર્તૃત્વનિર્દેશાત્ ।
નનુ ષષ્ઠેઽપ્યથ સમ્પત્સ્ય ઇતિ સત્સમ્પત્તેઃ કાલાન્તરિતત્વં દર્શયતિ ।
ન, આરબ્ધસંસ્કારશેષસ્થિત્યર્થપરત્વાત્ન કાલાન્તરિતાર્થતા ।
અન્યથા તત્ત્વમસીત્યેતસ્યાર્થસ્ય બાધપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યપ્યાત્મશબ્દસ્ય પ્રત્યગર્થત્વં સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ ચ પ્રકૃતમેષ મ આત્માન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મેત્યુચ્યતે તથાપ્યન્તર્ધાનમીષદપરિત્યજ્યૈવૈતમાત્માનમિતોઽસ્માચ્છરીરાત્પ્રેત્યાભિસમ્ભવિતાસ્મીત્યુક્તમ્ ।
યથાક્રતુરૂપસ્યાઽત્મનઃ પ્રતિપત્તાસ્મીતિ યસ્યૈવંવિદઃ સ્યાદ્ભવેદદ્ધા સત્યમેવં સ્યામહં પ્રેત્ય એવં ન સ્યામિતિ ન ચ વિચિકિત્સાસ્તીત્યેતસ્મિન્નર્થે ક્રતુફલસમ્બન્ધે સ તથૈવેશ્વરભાવં પ્રતિપદ્યતે વિદ્વાનિત્યેતદાહ સ્મોક્તવાન્કિલ શાણ્ડલ્યો નામર્ષિઃ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૫.૧
અન્તરિક્ષોદરઃ કોશો ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ ।
દિશો હ્યસ્ય સ્રક્તયો દ્યૌરસ્યોત્તરં બિલમ્ ।
સ એષ કોશો વસુધાનસ્તસ્મિન્ વિશ્વમિદં શ્રિતમ્

ભાષ્ય ૩,૧૫.૧ અસ્ય કુલે વીરો જાયત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન વીરજન્મમાત્રં પિતુસ્ત્રાણાય ।
"તસ્માત્પુત્રમનુશ્ષ્ટં લોક્યમાહુઃ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતસ્તદ્દીર્ઘાયુષ્ટ્વં કથં સ્યાદિત્યેવમર્થં કોશવિજ્ઞાનારમ્ભઃ ।
અભ્યર્હિતવિજ્ઞાનવ્યાસઙ્ગાદનન્તરમેવ નોક્તં તદિદાનીમેવાઽરભ્યતેઅન્તરિક્ષમુદરમન્તઃસુષિરં યસ્ય સોઽયમન્તરિક્ષોદરઃ કોશઃ કોશ ઇવાનેકધર્મસાદૃશ્યાત્કોશઃ ।
સ ચ ભૂમિબુધ્નો ભૂમિર્બુધ્નો મૂલં યસ્ય સ ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ ન વિનશ્યતિ ત્રૈલોક્યાત્મકત્વાત્ ।
સહસ્રયુગકાલાવસ્થાયી હિ સઃ ।
દિશો હ્યસ્ય સર્વાઃ સ્રક્તયઃ કોણાઃ ।
દ્યૌરસ્ય કોશસ્યોત્તરમૂર્ધ્વં બિલં સ એષ યથોક્તગુણઃ કોશો વસુધાનો વસુ ધીયતેઽસ્મિન્પ્રાણિનાં કર્મફલાખ્યમતો વસુધાનઃ ।
યસ્મિન્નન્તર્વિશ્વં સમસ્તં પ્રાણિકર્મફલં સહ તત્સાધનૈરિદં યદ્ગૃહ્યતે પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈઃ શ્રિતમાશ્રિતં સ્થિતમિત્યર્થઃ

૩,૧૫.૨
તસ્ય પ્રાચી દિગ્જુહૂર્નામ ।
સહમાના નામ દક્ષિણા ।
રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી ।
સુભૂતા નામોદીચી ।
તાસાં વાયુર્વત્સઃ ।
સ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદં રોદિતિ ।
સોઽહમેતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ।
મા પુત્રરોદં રુદમ્

ભાષ્ય ૩,૧૫.૨ તસ્યાસ્ય પ્રાચી દિગ્પ્રાગ્ગતો ભાગો જુહૂર્નામ જુહ્વત્યસ્યાં દિશિ કર્મિણઃ પ્રાઙ્મુખાઃ સન્ત ઇતિ જુહૂનમિ ।
સહમાના માન સહન્તેઽસ્યાં પાપકર્મફલાનિ યમપુર્યાં પ્રાણિન ઇતિ સહમાના નામ દક્ષિણાદિક્ ।
તથા રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી પશ્ચિમા દિગ્રાજ્ઞી રાજ્ઞા વરુણેનાધિષ્ઠિતા સન્ધ્યારાગયોગાદ્વા ।
સુભૂતા નામ ભૂતિમદ્ભિરીશ્વરકુબેરાદિભિરધિષ્ઠિતત્વાત્સુભૂતા નામોદીચી ।
તાસાં દિશાં વાયુર્વત્સો દિગ્જત્વાદ્વાયોઃ ।
"પુરોવાત"ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
સ યઃ કશ્ચિત્પુત્રદીર્ઘજીવિતર્થ્યેવં યથોક્તગુણં વાયું દિશાં વત્સમમૃતં વેદ સ ન પુત્રરોદં પુત્રનિમિત્તં રોદનં ન રોદિતિ પુત્રો ન મ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
યત એવં વિશિષ્ટં કોશદિગ્વત્સવિષયં વિજ્ઞાનમતઃ સોઽહં પુત્રજીવિતાર્થ્યેવમેતં વાયું દિશાં વત્સં વેદ જાને ।
અતો મા પુત્રરોદં રુદં મા રુદં પુત્રમરણનિમિત્તમ્ ।
પુત્રોરોદો મમ મા ભૂદિત્યર્થઃ

૩,૧૫.૩
અરિષ્ટં કોશં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ।
પ્રાણં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ।
ભૂઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ।
ભુવઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ।
સ્વઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના

ભાષ્ય ૩,૧૫.૩ અરિષ્ટમવિનાશિનં કોશં યથોક્તં પ્રપદ્યે પ્રપન્નોઽસ્મિ પુત્રાયુષે ।
અમુનામુનામુનેતિ ત્રિર્નામ ગૃહ્ણાતિ પુત્રસ્ય ।
તથા પ્રાણં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના, ભૂઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભુવઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના સ્વઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના, સર્વત્ર પ્રપદ્ય ઇતિ ત્રિનમિ ગૃહ્ણાતિ પુનઃ પુનઃ

૩,૧૫.૪
સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ ।
પ્રાનો વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિંચ ।
તમેવ તત્પ્રાપત્સિ

ભાષ્ય ૩,૧૫.૪ સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનાર્થમુપન્યાસઃ ।
પ્રાણો વા ઇદંસર્વં ભૂતં યદિદં જગત્ ।
"યથા વારાનાભાવ્" ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
અતસ્તમેવ સર્વં તત્તેન પ્રાણપ્રપદનેન પ્રાપત્સિ પ્રપન્નોઽભવમ્

૩.૧૫.૫ અથ યદવીચં ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ પૃથિવીં પ્રપદ્યેઽન્તરિક્ષં પ્રપદ્યે દિવં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્

ભાષ્ય ૩,૧૫.૫
તથા ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ ત્રીંલ્લોકાન્ભૂરાદીન્પ્રપદ્ય ઇતિ તદવોચમ્

૩,૧૫.૬
અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્નિં પ્રપદ્યે વાયું પ્રપદ્ય આદિત્યં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્

ભાષ્ય ૩,૧૫.૬ અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્ન્યાદીન્પ્રપદ્ય ઇતિ તદવોચમ્

૩,૧૫.૭
અથ યદવોચં સ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદં પ્રપદ્યે યજુર્વેદં પ્રપદ્યે સામવેદં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્

ભાષ્ય ૩,૧૫.૭ અથ યદવોચં સ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદાદીન્પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમિતિ ।
ઉપરિષ્ટાન્મન્ત્રાઞ્જપેત્તતઃ પૂર્વોક્તમજરં કોશં સદિગ્વત્સં યથાવદ્ધ્યાત્વા દ્વિર્વચનમાદરાર્થમ્

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૬.૧
પુરુષો વાવ યજ્ઞઃ ।
તસ્ય યાનિ ચતુર્વિંશતિવર્ષાણિ તત્પ્રાતઃસવનમ્ ।
ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી ।
ગાયત્રં પ્રાતઃસવનમ્ ।
તદસ્ય વસવોઽન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવ વસવઃ ।
એતે હીદં સર્વં વાસયન્તિ

ભાષ્ય ૩,૧૬.૧ પુત્રાયુષ ઉપાસનમુક્તં જપશ્ચ ।
અથેદાનીમાત્મનો દીર્ઘજીવનાયેદમુપાસનં જપં ચ વિદધદાહ ।
જીવન્હિ સ્વયં પુત્રાદિફલેન યુજ્યતે નાન્યથા ઇત્યત આત્માનં યજ્ઞં સમ્પાદયતિપુરષઃ પુરુષો જીવનવિશિષ્ટઃ કાર્યકરણસઙ્ઘાતો યથાપ્રસિદ્ધ એવ ।
વાવશબ્દોઽવધારણાર્થઃ ।
પુરષ એવ યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
તથા હિ સામાન્યૈઃ સમ્પાદયતિ યજ્ઞત્વમ્ ।
કથમ્ ।
તસ્ય પુરુષસ્ય યાનિ ચતુર્વિંશતિવર્ષાણ્યાયુષસ્તત્પ્રાતઃસવનં યજ્ઞસ્ય ।
કેન સામાન્યેનેત્યાહચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રો છન્દો ગાયત્રં ગાયત્રીછન્દસ્કં હિ વિધિયજ્ઞસ્ય પ્રાતઃસવનમ્ ।
અતઃ પ્રાતઃસવનસમ્પન્નેન ચતુર્વિંશતિવર્ષાયુષા યુક્તઃ પુરુષઃ ।
અતો વિધિયજ્ઞસાદૃશ્યાદ્યજ્ઞઃ ।
તથોત્તરયોરપ્યાયુષોઃ સવનદ્વયસમ્પત્તિસ્રિષ્ટુબ્જગત્યક્ષરસંખ્યાસામાન્યતો વાચ્યા ।
કિઞ્ચ તદસ્ય પુરુષયજ્ઞસ્ય પ્રાતઃસવનં વિધિયજ્ઞસ્યેવ વસવો દેવા અન્વાયત્તા અનુગતાઃ ।
સવનદેવતાત્વેન સ્વામિન ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષયજ્ઞેઽપિ વિધિયજ્ઞ ઇવાગ્ન્યાદયો વસવો દેવાઃ પ્રાપ્તા ઇત્યતો વિશિનષ્ટિપ્રાણા વાવ વસવો વાગાદયો વાયવશ્ચ ।
તેહિ યસ્માદિદં પુરુષાદિપ્રાણિજાતમેતે વાસયન્તિ ।
પ્રાણેષુ હિ દેહે વત્સતુ સર્વમિદ વસતિ નાન્યથા ।
ઇત્યતો વસનાદ્વાસનાચ્ચ વસવઃ

૩,૧૬.૨
તં ચેદેતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા વસવ ઇદં મે પ્રાતઃસવનં માધ્યંદિનં સવનમનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં વસૂનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ

ભાષ્ય ૩,૧૬.૨ તં ચેદ્યજ્ઞસમ્પાદિતમેતસ્મિન્પ્રાતઃ સવનસમ્પન્ને વયસિ કિઞ્ચિદ્વ્યાધ્યાદિ મરણશઙ્કારણમુપતપેદ્દુઃખમુત્પાદયેત્સ તદા યજ્ઞસમ્પાદી પુરુષ આત્માનં યજ્ઞં મન્યમાનો બ્રૂયાજ્જપેદિત્યર્થઃ ઇમં મન્ત્રં હે પ્રાણા વસવ અદં મે પ્રાતઃ સવનં મમ યજ્ઞસ્ય વર્તતે તન્માધ્યન્દિનં સવનમનુસન્તનુતેતિ માધ્યન્દિનેન સવનેનાઽયુષા સહિતમેકીભૂતં સન્તતં કુરુતેત્યર્થઃ ।
માહં યજ્ઞો યુષ્માકં પ્રાણાનાં વસૂનાં પ્રાતઃસવનેશાનાં મધ્યે વિલોપ્સીય વિલુપ્યેય વિચ્છિદ્યેયેત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સ તેન જપેન ધ્યાનેન ચ તતસ્તસ્માદુપતાપાદુદેત્યુદ્ગચ્છતિ ।
ઉદ્ગમ્ય વિમુક્તઃ સન્નગદો હાનુપતાપો ભવત્યેવ

૩,૧૬.૩
અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ ।
ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનમ્ ।
તદસ્ય રુદ્રા અન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવ રુદ્રાઃ ।
એતે હીદં સર્વં રોદયન્તિ

ભાષ્ય ૩,૧૬.૩ અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણીત્યાદિ સમાનમ્ ।
રુદન્તિ રોદયન્તીતિ પ્રાણા રુદ્રાઃ ।
ક્રૂરા હિ તે મધ્યમેવયસ્યતો રુદ્રાઃ

૩,૧૬.૪૬
તં ચેદેતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા રુદ્રા ઇદં મે માધ્યંદિનં સવનં તૃતીયસવનમનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં રુદ્રાણાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ

અથ યાન્યષ્ટાચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તત્તૃતીયસવનમ્ ।
અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતી ।
જાગતં તૃતીયસવનમ્ ।
તદસ્યાદિત્યા અન્વાયત્તાઃ ।
પ્રાણા વાવાદિત્યાઃ ।
એતે હીદં સર્વમાદદતે

તં ચેદેતસ્મિન્ વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્ ।
પ્રાણા આદિત્યા ઇદં મે તૃતીયસવનમાયુરનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનામાદિત્યાનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેતિ ।
ઉદ્ધૈવ તત એત્યગદો હૈવ ભવતિ

ભાષ્ય ૩,૧૬.૪૬ તથાઽદિત્યાઃ પ્રાણાઃ ।
તે હીદં શબ્દાદિજાતમાદદતેઽત આદિત્યાસ્તૃતીયસવનમાયુઃ ષોડશોત્તરવર્ષશતં સમાપયતાનુસન્તનુત યજ્ઞં સમાપયતેત્યર્થઃ ।
સમાનમન્યત્

૩,૧૬.૭
એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનાહ મહિદાસ ઐતરેયઃ ।
સ કિં મ એતદુપતપસિ યોઽહમનેન ન પ્રેષ્યામિતિ ।
સ હ ષોડશં વર્ષશતમજીવત્ ।
પ્ર હ ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૬.૭ નિશ્ચિતા હિ વિદ્યા ફલાયેત્યેતદ્દર્શયન્નુદાહરતિએતદ્યજ્ઞદર્શનં હ સ્મ વૈ કિલ તદ્વિદ્વાનાહ મહિદાસો નામતઃ ।
ઇતરાયા અપત્યમૈતરેયઃ ।
કિં કસ્માન્મે મમૈતદુપતપનમુપતપસિ સ ત્વં હે રોગ યોઽહં યજ્ઞોઽનેન ત્વત્કૃતેનોપતાપેન ન પ્રેષ્યામિ ન મરિષ્યામ્યતો વૃથા તવ શ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવમાહ સ્મેતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
સ એવંનિશ્ચયઃ સન્ષોડશં વર્ષશતમજીવત્ ।
અન્યોઽપ્યેવંનિશ્ચઃ ષોડશં વર્ષશતં પ્રજીવતિ ય એવં યથોક્તં યજ્ઞસમ્પાદનં વેદ જાનાતિ સ ઇત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૭.૧
સ યદશિશિષતિ યત્પિપાસતિ યન્ન રમતે તા અસ્ય દીક્ષાઃ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૧ સ યદશિશિષતોત્યાદિયજ્ઞસામાન્યનિર્દેશઃ પુરુષસ્ય પૂર્વેણૈવ સમ્બધ્યતે ।
યદશિશિષત્યશિતુમિચ્છતિ ।
તથા પિપાસતિ પાતુમિચ્છતિ ।
યન્ન રમત ઇષ્ટાદ્યપ્રાપ્તિનિમિત્તં યદૈવઞ્જાતીયકં દુઃખમનુભવતિ તા અસ્ય દીક્ષાઃ ।
દુઃખસામાન્યાદ્વિધિયજ્ઞસ્યેવ

૩,૧૭.૨
અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે તદુપસદૈરેતિ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૨ અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે રતિં ચાનુભવતીષ્ટાદિસંયોગાત્તદુપસદૈઃ સમાનતામેતિ ।
ઉપસદાં ચ પયોવ્રતત્વનિમિત્તં સુખમસ્તિ ।
અલ્પભોજનીયાનિ ચાહાન્યાશ્વાસન્નાનીતિ પ્રશ્વાસોઽતોઽશનાદીનામુપસદાં ચ સામાન્યમ્

૩,૧૭.૩
અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ યન્મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્ત્રૈરેવ તદેતિ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૩ અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ ભક્ષયતિ યન્મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્રૈરેવ તત્સમાનતામેતિ ।
શબ્દવત્ત્વસામાન્યાત્

૩,૧૭.૪
અથ યત્તપો દાનમાર્જવમહિંસા સત્યવચનમિતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૪ અથ યત્તપો દાનમાર્જવમહિંસા સત્યવચનમિતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ ।
ધર્મપુષ્ટિકરત્વસામાન્યાત્

૩,૧૭.૫
તસ્માદાહુઃ સોષ્યત્યસોષ્ટેતિ ।
પુનરુત્પાદનમેવાસ્ય તત્ ।
મરણમેવાવભૃથઃ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૫ યસ્માચ્ચ યજ્ઞઃ પુરષસ્તસ્માત્તં જનયિષ્યતિ માતા યદા તદાઽહુરન્યે સોષ્યતીતિ તસ્ય માતરં યદા ચ પ્રસૂતા ભવતિ તદાસોષ્ટ પૂર્ણિકેતિ વિધિયજ્ઞ ઇવ સોષ્યતિ સોમં દેવદત્તોઽસોષ્ટ સોમં યજ્ઞદત્ત ઇતિ, અતઃ શબ્દસામાન્યાદ્વા પુરુષો યજ્ઞઃ ।
પુનરુત્પાદનમેવાસ્ય તત્પુરુષાખ્યસ્ય યજ્ઞસ્ય યત્સોષ્યત્યસોષ્ટેતિ શબ્દસમ્બન્ધિત્વં વિધિયજ્ઞસ્યેવ ।
કિઞ્ચ તન્મરણમેવાસ્ય પુરુષયજ્ઞસ્યાવભૃથઃ સમાપ્તિસામાન્યાત્

૩,૧૭.૬
તદ્ધૈતદ્ઘોર આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાયોક્ત્વોવાચ ।
અપિપાસ એવ સ બભૂવ ।
સોઽન્તવેલાયામેતત્ત્રયં પ્રતિપદ્યેતાક્ષિતમસ્યચ્યુતમસિ પ્રાણસંશિતમસીતિ ।
તત્રૈતે દ્વે ઋચૌ ભવતઃ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૬ તદ્ધૈતદ્યજ્ઞદર્શનં ઘોરો નામત આઙ્ગિરસો ગોત્રતઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાય શિષ્યાયોકત્વોવાચ તદેતત્ત્રયમિત્યાદિવ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
સ ચૈતદ્દર્શનં શ્રુત્વાપિપાસ એવામ્યાભ્યો વિદ્યાભ્યો બભૂવ ।
ઇત્થં ચ વિશિષ્ટેયં વિદ્યા યત્કૃષ્ણસ્ય દેવકીપુત્રસ્યાન્યાં વિદ્યાં પ્રતિ તૃડ્વિચ્છેદકરીતિ પુરુષયજ્ઞવિદ્યાં સ્તૌતિ ।
ઘોર આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાયોક્ત્વેમાં વિદ્યાં કિમુવાચેતિ તદાહસ એવં યથોક્તયજ્ઞવિદન્તવેલાયાં મરણકાલ એતન્મન્ત્રત્રયં પ્રતિપદ્યેત જપેદિત્યર્થઃ ।
કિં તદક્ષિતમક્ષીણમક્ષતં વાસીત્યેકં યજુઃ સામર્થ્યાદાદિત્યસ્થં પ્રાણં ચૈકીકૃત્યાઽહ ।
તથા તમેવાઽહાચ્યુતં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતમસીતિ દ્વિતીયં યજુઃ ।
પ્રાણસંશિતં પ્રાણશ્ચ સ સંશિતં સમ્યક્તનૂકૃતં ચ સૂક્ષ્મં તત્ત્વમસીતિ તૃતીયં યજુઃ ।
તત્રૈતસ્મિન્નર્થે વિદ્યાસ્તુતિપરે દ્વે ઋચૌ મન્ત્રૌ ભવતો ન જપાર્થે ।
ત્રયં પ્રતિપદ્યેતેતિ ત્રિત્વસંખ્યાબાધનાત્ ।
પઞ્ચસંખ્યા હિ તદા સ્યાત્

૩,૧૭.૭
આદિત્પ્રત્નસ્ય રેતસઃ ।
ઉદ્વયં તમસસ્પરિ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ ।
સ્વઃ પશ્યન્ત ઉત્તરમ્ ।
દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમિતિ જ્યોતિરુત્તમમિતિ

ભાષ્ય ૩,૧૭.૭ આદિદિત્યત્રાઽકારસ્યાનુબન્ધસ્તકારોઽનર્થક ઇચ્છબ્દશ્ચ ।
પ્રત્નસ્ય ચિરન્તનસ્ય પુરાણસ્યેત્યર્થઃ ।
રેતસઃ કારણસ્ય બીજભૂતસ્ય જગતઃ સદાખ્યસ્ય જ્યોતિઃ પ્રકાશં પશ્યન્તિ ।
આશબ્દ ઉત્સૃષ્ટાનુબન્ધઃ પશ્યન્તીત્યનેન સમ્બધ્યતે ।
કિં તજ્જયોતિઃ પશ્યન્તિ ।
વાસરમહરહરિવ તત્સર્વતો વ્યાપ્તં બ્રહ્મણો જ્યોતિઃ ।
નિવૃત્તચક્ષુષો બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મચર્યાદિનિવૃત્તિસાધનૈઃ શુદ્ધાન્તઃકરણા આ સમન્તતો જ્યોતિઃ પશ્યન્તીત્યર્થઃ ।
પરઃ પરમિતિ લિઙ્ગવ્યત્યયેન, જ્યોતિષ્પરત્વાત્ ।
યદિધ્યતે દીપ્યતે દિવિ દ્યોતનવતિ પસ્મિન્બ્રહ્મણિ વર્તમાનમ્ ।
યેન જ્યોતિષેદ્ધઃ સવિતા તપતિ ચન્દ્રમા ભાતિ વિદ્યુદ્વિદ્યોતતે ગ્રહતારાગણા વિભાસન્તે ।
કિઞ્ચાન્યો મન્ત્રદૃગાહ યથોક્તં જ્યોતિઃ પશ્યન્ ।
ઉદ્વયં તમસોઽજ્ઞાનલક્ષણાત્પરિ પરસ્તાદિતિ શેષઃ ।
તમસો વાપનેતૃ યજ્જયોતિરુત્તરમાદિત્યસ્થં પરિપશ્યન્તો વયમુદગન્મેતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
તજ્જ્યોતિઃ સ્વઃ સ્વમાત્મીયમસ્મદ્ધૃદિ સ્થિતમ્ ।
આદિત્યસ્થં ચ તદેકં જ્યોતિઃ ।
યદુત્તરમુત્કૃષ્ટતરમૂર્ધ્વતરં વાપરં જ્યોતિરપેક્ષ્ય પશ્યન્ત ઉદગન્મ વયમ્ ।
કમુદગન્મેત્યાહ ।
દેવં દ્યોતનવન્તં દેવત્રા દેવેષુ સર્વેષુ સૂર્યં રસાનાં રશ્મીનાં પ્રાણાનાં ચ જગત ઈરણાત્સૂર્યસ્તમુદગન્મ ગતવન્તો જ્યોતિરુત્તમં સર્વજ્યોતિર્ભ્ય ઉત્કૃષ્ટતમમહો પ્રાપ્તા વયમિત્યર્થઃ ।
ઇદં તજ્જ્યોતિર્યદૃગ્ભ્યાં સ્તુતં યદ્યજુસ્ત્રયેણ પ્રકાશિતમ્ ।
દ્વિરભ્યાસો યજ્ઞકલ્પનાપરિસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૮.૧
મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીત ।
ઇત્યધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમ્ ।
આકાશો બ્રહ્મ ।
ઇત્યુભયમાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ

ભાષ્ય ૩,૧૮.૧ મનોમય ઈશ્વર ઉક્ત આકાશાત્મેતિ ચ બ્રહ્મણો ગુણૈકદેશત્વેન ।
અથેદાનીં મન આકાશયોઃ સમસ્તબ્રહ્મદૃષ્ટિવિધાનાર્થ આરમ્ભો મનો બ્રહ્મેત્યાદિ ।
મનો મનુતેઽનેનેત્યન્તઃકરણં તદ્બ્રહ્મ પરમિત્યુપાસીતેતિ એતદાત્મવિષયં દર્શનમધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતં દેવતાવિષયમિદં વક્ષ્યામઃ ।
આકાશો બ્રહ્મેત્યુપાસીત ।
એવમભુયમધ્યાત્મમધિદૈવતં ચોભયં બ્રહ્મદૃષ્ટિવિષયમાદિષ્ટમુપદિષ્ટં ભવતિ ।
આકાશમનસોઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ ।
મનસોપલભ્યત્વાચ્ચ બ્રહ્મણો યોગ્યં મનો બ્રહ્મદૃષ્ટેઃ ।
આકાશશ્ચ સર્વગતત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદુપાધિહીનત્વાચ્ચ

૩,૧૮.૨
તદેતચ્ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ ।
વાક્પાદઃ પ્રાણઃ પાદશ્ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદઃ ।
ઇત્યધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમ્ ।
અગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદ આદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદઃ ।
ઇત્યુભયમેવાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ

ભાષ્ય ૩,૧૮.૨ તદેતન્મન આખ્યં ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ, ચત્વારઃ પાદા અસ્યેતિ ।
કથં ચતુષ્પાત્ત્વં મનસો બ્રહ્મણ ઇત્યાહવાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમિત્યેતે પાદા ઇત્યધ્યાત્મમ્ ।
અથાધિદૈવતમાકાશસ્ય બ્રહ્મણોઽગ્નિર્વાયુરાદિત્યો દિશ ઇત્યેતે ।
એવમુભયમેવ ચતુષ્પાદ્બ્રહ્માઽદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચ

૩,૧૮.૩
વાગેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સોઽગ્નિના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૮.૩ તત્ર વાગેવ મનસો બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદ ઇતરપાદત્રયાપેક્ષયા ।
વાચા હિ પાદેનેવ ગવાદિ વક્તવ્યવિષયં પ્રતિ પ્રતિષ્ઠતિ ।
અતો મનસઃ પાદ ઇવ વાક્ ।
તથા પ્રાણો ઘ્રાણઃ પાદઃ ।
તેનાપિ ગન્ધવિષયં પ્રતિ ચઙ્ક્રમતિ ।
તથા ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદ ઇત્યેવમધ્યાત્મં ચતુષ્પાત્તવં મનસો બ્રહ્મણઃ ।
અથાધિદૈવતમગ્નિવાય્વાદિત્યદિશ આકાશસ્ય બ્રહ્મણ ઉદાર ઇવ ગોઃ પાદા વિલગ્ના ઉપલભ્યન્તે ।
તેન તસ્યાઽકાશસ્યાગ્ન્યાદયઃ પાદા ઉચ્યન્તે ।
એવમુભયમધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચતુષ્પાદાદિષ્ટં ભવતિ ।
તત્ર વાગેવ મનસો બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સોઽગ્નિનાધિદૈવતેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ દીપ્યતે તપતિ ચ સન્તાપં ચૌષ્ણ્યં કરોતિ ।
અથવા તૈલઘૃતાદ્યાગ્નેયાશનેનેદ્ધા વાગ્ભાતિ ચ તપતિ ચ વદનાયોત્સાહવતી સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિદ્વત્ફલં ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં યથોક્તં વેદઃ

૩,૧૮.૪૬
પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ વાયુના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

ચક્ષુરેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ આદિત્યેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ

શ્રોત્રમેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ દિગ્ભિર્જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૩,૧૮.૪,૫,૬ તથા પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ વાયુના ગન્ધાય ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
તતા ચક્ષુરાદિત્યેન રૂપગ્રહણાય શ્રોત્રં દિગ્ભિઃ શબ્દગ્રહણાય ।
વિદ્યાફલં સમાનં સર્વત્ર બ્રહ્મસમ્પત્તિરદૃષ્ટં ફલં ય એવં વેદ ।
દ્વિરુક્તિર્દર્શનસમાપ્ત્યર્થા

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
૩,૧૯.૧
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ ।
અસદેવેદમગ્ર આસીત્ ।
તત્સદાસીત્ ।
તત્સમભવત્ ।
તદાણ્ડં નિરવર્તત ।
તત્સંવત્સરસ્ય માત્રામશયત ।
તન્નિરભિદ્યત ।
તે આણ્ડકપાલે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતામ્

ભાષ્ય ૩,૧૯.૧ આદિત્યો બ્રહ્મણઃ પાદ ઉક્ત ઇતિ તસ્મિન્સકલબ્રહ્મદૃષ્ટ્યર્થમિદમારભ્યતેઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશ ઉપદેશસ્તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ક્રિયતે સ્તુત્યર્થમ્ ।
અસદવ્યકૃતનામરૂપમિદં જગદશેષમગ્રે પ્રાગવસ્થાયામુત્પત્તેરાસીન્ન ત્વસદેવ ।
કથમસતઃ સજ્જાયેતેત્યસત્કાર્યત્વસ્ય પ્રતિષેધાત્ ।
નન્વિહાસદેવેતિ વિધાનાદ્વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
ન, ક્રિયાસ્વિવ વસ્તુનિ વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
કથં તર્હીદમસદેવેતિ ।
નન્વવોચામાવ્યાકૃતનામરૂપત્વાદસદિવાસદિતિ ।
નન્વેવશબ્દોઽવધારણાર્થઃ ।
સત્યમેવં, ન તુ સત્ત્વાભાવમવધારયતિ ।
કિં તર્હિ?વ્યાકૃતનામરૂપાભાવમવધારયતિ નામરૂપવ્યાકૃતવિષયે સચ્છબ્દપ્રયોગો દૃષ્ટઃ ।
તચ્ચ નામરૂપવ્યાકરણમાદિત્યાયત્તં પ્રાયશો જગતઃ તદભાવે હ્યન્ધં તમ ઇદં ન પ્રજ્ઞાયેત કિઞ્ચનેત્યતસ્તત્સ્તુતિપરે વાક્યે સદપીદં રાજ્ઞઃ કુલં સર્વગુણસમ્પન્ને પૂર્ણવર્મણિ રાજન્યસતીતિ તદ્વત્ ।
ન ચ સત્ત્વમસત્ત્વં વેહ જગતઃ પ્રતિપિપાદયિષિતમાદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશપરત્વાત્ ।
ઉપસંહરિષ્યત્યન્ત આદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત ઇતિ ।
તત્સદાસીત્તદસચ્છબ્દવાચ્યં પ્રાગુત્પત્તેઃ સ્તિમિતમનિસ્પન્દમસદિવ સત્કાર્યાભિમુખમીષદુપજાતપ્રવૃત્તિ સદાસીત્તતો લબ્ધપરિસ્પન્દં તત્સમભવદલ્પતરનામરૂપવ્યાકરણેનાઙ્કુરીભૂતમિ વ બીજમ્ ।
તતોઽપિ ક્રમેણ સ્થૂલીભવત્તદદ્ભ્ય આણ્ડં સમવર્તત સંવૃત્તમ્ ।
આણ્ડમિતિ દૈર્ધ્યં છાન્દસમ્ ।
તદણ્ડં સંવત્સરસ્ય કાલસ્ય પ્રસિદ્ધસ્ય માત્રાં પરિમાણમભિન્નસ્વરૂપમેવાશયત સ્થિતં બભૂવ ।
તત્તતઃ સંવત્સરપરિમાણાત્કાલાદૂર્ધ્વં નિરભિદ્યત નિર્ભિન્નં વયસામિવાણ્ડમ્ ।
તસ્ય નિર્ભિન્નસ્યાણ્ડસ્ય કપાલે દ્વે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતાં સંવૃત્તે

૩,૧૯.૨
તદ્યદ્રજતં સેયં પૃથિવી ।
યત્સુવર્ણં સા દ્યૌઃ ।
યજ્જરાયુ તે પર્વતાઃ ।
યદુલ્બં (સ) સમેઘો નીહારઃ ।
યા ધમનયસ્તા નદ્યઃ ।
યદ્વાસ્તેયમુદકં સ સમુદ્રઃ

ભાષ્ય ૩,૧૯.૨ તત્તયોઃ કપાલયોર્યદ્રજતં કપાલમાસીત્સેયં પૃથિવી પૃથિવ્યુપલક્ષિતમધોઽણ્ડકપાલમિત્યર્થઃ ।
યત્સુવર્ણં કપાલં સા દ્યૌર્દ્યુલોકોપલક્ષિતમૂર્ધ્વં કપાલમિત્યર્થઃ ।
યજ્જરાયુ ગર્ભપરિવેષ્ટનં સ્થૂલમણ્ડસ્ય દ્વિશકલીભાવકાલ આસીત્તે પર્વતા બભૂવુઃ ।
યદુલ્વં સૂક્ષ્મં ગર્ભપરિવેષ્ટનં તત્સહ મેદ્યૈઃ સમેઘો નીહારોઽવશ્યાયો બભૂવેત્યર્થઃ ।
યા ગર્ભસ્ય જાતસ્ય દેહે ધમનયઃ શિરાસ્તા નદ્યો બભૂવુઃ ।
યત્તસ્ય બસ્તૌ ભવં વાસ્તેયમુદકં સ સમુદ્રઃ

૩,૧૯.૩
અથ યત્તદજાયત સોઽસાવાદિત્યઃ ।
તં જાયમાનં ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂદતિષ્ઠન્ત્સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ ।
તસ્માત્તસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રતિ ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂત્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ

ભાષ્ય ૩,૧૯.૩ અથ યત્તદજાયત ગર્ભરૂપં તસ્મિન્નણ્ડે સોઽસાવાદિત્યસ્તમાદિત્યં જાયમાનં ઘોષાઃ શબ્દા ઉલૂલવ ઉરૂરવો વિસ્તીર્ણરવા ઉદતિષ્ઠન્નુત્થિતવન્ત ઈશ્વરસ્યેવેહ પ્રથમપુત્રજન્મનિ સર્વાણિ ચ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાનિ સર્વે ચ તેષાં ભૂતાનાં કામાઃ કામ્યન્ત ઇતિ વિષયાઃ સ્ત્રીવસ્રાન્નાદયઃ ।
યસ્માદાદિત્યજન્મનિમિત્તા ભૂતકામોત્પત્તિસ્તસ્માદદ્યત્વેઽપિ તસ્યાઽદિત્યસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રત્યસ્તગમનં ચ પ્રત્યથવા પુનઃ પુનઃ પ્રત્યાગમનં પ્રત્યાયનં તત્પ્રતિ તન્નિમિત્તીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામા ઘોષા ઉલૂલવશ્ચાનૂત્તિષ્ઠન્તિ ।
પ્રસિદ્ધં હ્યેતદુદયાદૌ સવિતુઃ

૩,૧૯.૪
સ ય એતમેવં વિદ્વાનાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
અભ્યાશો હ યદેનં સાધવો ઘોષા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નિમ્રેડેરન્નિમ્રેડેરન્

ભાષ્ય ૩,૧૯.૪ સ યઃ કશ્ચિદેતમેવં યથોક્તમહિમાનં વિદ્વાન્સન્નાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે સ તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ દૃષ્ટં ફલમભ્યાશઃ ક્ષિપ્રં તદ્વિદો યદિતિ ક્રિયાવિશેષણમેનમેવંવિદં સાધવઃ ।
શોભના ઘોષાઃ ।
સાધુત્વં ઘોષાદીનાં યદુપભોગે પાપાનુબન્ધાભાવઃ ।
આ ચ ગચ્છેયુરાગચ્છેયુશ્ચોપ ચ નિમ્રેડેરન્નુપનિમ્રેડેરંશ્ચ ન કેવલમાગમનમાત્રં ઘોષાણામુપસુખયેયુશ્ચોપસુખં ચ કુર્યરિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ આદરાર્થશ્ચ

ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યૈકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
૪,૧.૧
જાનશ્રુતિર્હ પૌત્રાયણઃ શ્રદ્ધાદેયો બહુદાયી બહુપાક્ય આસ ।
સ હ સર્વત આવસથાન્માપયાં ચક્રે સર્વત એવ મેઽન્નમત્સ્યન્તીતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૧ વાયુપ્રાણયોર્બ્રહ્મણઃ પાદદૃષ્ટ્યધ્યાસઃ પુરસ્તાદ્વર્ણિતઃ ।
અથેદાનીં તયોઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મત્વેનોપાસ્યત્વાયોત્તરમારભ્યતે ।
સુખાવબોધાર્થાઽખ્યાયિકા, વિદ્યાદાનગ્રહણવિધિપ્રદર્શનાર્થા ચ શ્રદ્ધાન્નદાનાનુદ્ધતત્વાદીનાં ચ વિદ્યાપ્રાપ્તિ સાધનત્વં પ્રદર્શ્યત આખ્યાયિકયા ।
જાનશ્રુતિર્જનશ્રુતસ્યાપત્યમ્ ।
હઃ ઐતિહ્યાર્થઃ ।
પુત્રસ્ય પૌત્રઃ પૌત્રાયણઃ સ એવ શ્રદ્ધાદેયઃ શ્રદ્ધાપુરઃસરમેવ બ્રાહ્મણાદિભ્યો દેયમસ્યેતિ શ્રદ્ધાદેયઃ ।
બહુદાયી પ્રભૂતં દાતું શીલમસ્યેતિ બહુદાયી ।
બહુપાક્યો બહુ પક્તવ્યમહન્યહનિ ગૃહે યસ્યાસૌબહુપાક્યઃ ।
ભોજનાર્થિભ્યો બહ્વસ્ય ગૃહેઽન્નં પચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવઙ્ગુણસમ્પન્નોઽસૌ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણો વિશિષ્ટે દેશે કાલે ચ કસ્મિંશ્ચિદાસ બભૂવ ।
સ હ સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચાઽવસથાનેત્ય વસન્તિ યેષ્વિત્યાવસથાસ્તાન્માપયાઞ્ચક્રે કારિતવાનિત્યર્થઃ ।
સર્વત એવ મે મમાન્નં તેષ્વાવસથેષુ વસન્તોઽત્સ્યન્તિ ભોક્ષ્યન્ત ઇત્યેવમભિપ્રાયઃ

૪,૧.૨
અથ હ હંસા નિશાયામતિપેતુઃ ।
તદ્ધૈવં હંસો હંસમભ્યુવાદ ।
હો હોઽયિ ભલ્લાક્ષ ભલ્લાક્ષ જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં દિવા જ્યોતિરાતતં તન્મા પ્રસાઙ્ક્ષીસ્તત્ત્વાં મા પ્રધાક્ષીરિતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૨ તત્રૈવં સતિ રાજનિ તસ્મિન્ધર્મકાલે હર્મ્યતલસ્થેઽથ હ હંસા નિશાયાં રાત્રાવતિપેતુઃ ।
ઋષયો દેવતા વા રાજ્ઞોઽન્નદાનગુણૈસ્તોષિતાઃ સન્તો હંસારૂપા ભૂત્વા રાજ્ઞો દર્શનગોચરેઽતિપેતુઃ ।
તત્તસ્મિન્કાલે તેષાં પતતાં હંસાનામેકઃ પૃષ્ઠતઃ પતન્નગ્રતઃ પતન્તં હંસમભ્યુવાદાભ્યુક્તવાન્હો હોઽયીતિ ભો ભો ઇતિ સમ્બોધ્ય ભલ્લાક્ષ ભલ્લાક્ષેત્યાદરં દર્શયન્ યથા પશ્ય પશ્યાઽશ્ચર્યમિતિ તદ્વત્ ।
ભલ્લાક્ષેતિ મન્દદૃષ્ટિત્વં સૂચયન્નાહ ।
અથવા સમ્યગ્બ્રહ્મદર્શનાભિમાનવત્ત્વાત્તસ્યાસકૃદુપાલબ્ધસ્તેન પીડ્યમાનોઽમર્ષિતયા તત્સૂચયતિ ભલ્લાક્ષેતિ ।
જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં તુલ્યં દિવા દ્યુલોકેન જ્યોતિઃ પ્રભાસ્વરમન્નદાનાદિજનિતપ્રભાવજમાતતં વ્યાપ્તં દ્યુલોકસ્પૃગિત્યર્થઃ ।
દિવાહ્ના વા સમં જ્યોતિરિત્યેતત્ ।
તન્મા પ્રસાઙ્ક્ષીઃ સઞ્જનં સક્તિં તેન જ્યોતિષા સમ્બન્ધં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રસઞ્જનેન તજ્જ્યોતિસ્ત્વા ત્વાં મા પ્રધાક્ષીર્મા દહત્વિત્યર્થઃ પુરુષવ્યત્યનેન મા પ્રધાક્ષીદિતિ

૪,૧.૩
તમુ હ પરઃ પ્રત્યુવાચ કં વર એનમેતત્સન્તં સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થ ઇતિ ।
યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૩ તમેવમુક્તવન્તં પર ઇતરોઽગ્રગામી પ્રત્યુવાચારે નિકૃષ્ટોઽયં રાજા વરાકસ્તં કમુ એનં સન્તં કેન માહાત્મ્યેન યુક્તં સન્તમિતિ કુત્સયત્યેનમેવં સબહુમાનમેતદ્વચનમાત્થ રૈક્વમિવ, સયુગ્વાનં સહ યુગ્વના ગન્ત્ર્યા વર્તત ઇતિ સયુગ્વા રૈક્વઃ ।
તમિવાઽત્થૈનમ્ ।
અનનુરૂપમસ્મિન્નયુક્તમીદૃશં વક્તું રૈક્વ ઇવેત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતરશ્ચાઽહયો નુ કથં ત્વયોચ્યતે સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યુક્તવન્તં ભલ્લાક્ષ આહ શૃણુ યથા સ રૈક્વઃ

૪,૧.૪
યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમેતિ યત્કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ ।
યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્ત ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૪ યથા લોકે કૃતાયઃ કૃતો નામાયો દ્યૂતસમયે પ્રસિદ્ધશ્ચતુરઙ્કઃ સ યદા જયતિ દ્યૂતે પ્રવૃત્તાનાં તસ્મૈ વિજિતાય તદર્થમિતરે ત્રિદ્વ્યેકાઙ્કા અધરેઽયાસ્ત્રેતાદ્વાપરકલિનામાનઃ સંયન્તિ સંગચ્છન્તેઽન્તર્ભવન્તિ ।
ચતુરઙ્કે કૃતાયે ત્રિદ્વ્યેકાઙ્કાનાં વિદ્યમાનત્વાત્તદન્તર્ભવન્તીત્યર્થઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેનં રૈક્વં કૃતાયસ્થાનીયં ત્રેતાદ્યાયસ્થાનીયં સર્વં તદભિસમેત્યન્તર્ભવતિ રૈક્વે ।
કિં તદ્યત્કિઞ્ચ લોકે સર્વાઃ પ્રજાઃ સાધુ શોભનં ધર્મજાતં કુર્વન્તિ તત્સર્વં રૈક્વસ્ય ધર્મેઽન્તર્ભવતિ ।
તસ્ય ચ ફલે સર્વપ્રાણિધર્મફલમન્તર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાન્યોઽપિ કશ્ચિદ્યસ્તદ્વેદ્યં વેદ ।
કિં તદ્યદ્વેદ્યં સ રૈક્વો વેદ ।
તદ્વેદ્યમન્યોઽપિ યો વેદ તમપિ સર્વપ્રાણિધર્મજાતં તત્ફલં ચ રૈક્વમિવાભિસમેતીત્યનુવર્તતે ।
સ એવંભૂતો મયા વિદ્વાનેતદિક્ત એવમુક્તો રૈક્વવત્સ એવ કૃતાયસ્થાનીયો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ

૪,૧.૫૬
તદુ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણ ઉપશુશ્રાવ ।
સ હ સંજિહાન એવ ક્ષત્તારમુવાચાઙ્ગારે હ સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થેતિ ।
યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ

યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમેતિ યત્કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ ।
યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્ત ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૫,૬ તદુ હ તદેતદીદૃશં હંસવાક્યમાત્મનઃ કુત્સારૂપમન્યસ્ય વિદુષો રૈક્વાદેઃ પ્રશંસારૂપમુપશુશ્રાવ શ્રુતવાન્હર્મ્યતલસ્થો રાજા જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ।
તચ્ચ હંસવાક્યં સ્મરન્નેવ પૌનઃ પુન્યેન રાત્રિશેષમતિવાહયામાસ ।
તતઃ સ બન્દિભી રાજા સ્તુતિયુક્તાભિર્વાગ્ભિઃ પ્રતિબોધ્યમાન ઉવાચ ક્ષત્તારં સંજિહાન એવ શયનં નિદ્રાં વા પરિત્યજન્નેવ હેઽઙ્ગ વત્સારે સ સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થ કિં મામ્ ।
સ એવ સ્તુત્યર્હે નાહમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અથવા સયુગ્વાનં રૈક્વમાત્થ ગત્વા મમ તદ્દિદૃક્ષા૑તદેવશબ્દોઽવધારણાર્થોઽનર્થકો વા વાચ્યઃ ।
સ ચ ક્ષત્તા પ્રત્યુવાચ રૈક્વાનયનકામો રાજ્ઞોઽભિપ્રાયજ્ઞો યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ, રાજ્ઞૈવં ચોક્ત આનેતું તચ્ચિહ્નં જ્ઞતુમિચ્છન્યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યવોચત્ ।
સ ચ ભલ્લાક્ષવચનમેવાવોચત્

૪,૧.૭
સ હ ક્ષત્તાન્વિષ્ય નાવિદમિતિ પ્રત્યેયાય ।
તં હોવાચ યત્રારે બ્રાહ્મણસ્યાન્વેષણા તદેનમર્ચ્છેતિ

ભાષ્ય ૪,૧.૭ તસ્ય સ્મરન્સ હ ક્ષત્તા નગરં ગ્રામં વા ગત્વાન્વિષ્ય રૈક્વં નાવિદં ન વ્યજ્ઞાસિષમિતિ પ્રત્યેયાય પ્રત્યાગતવાન્ ।
તં હોવાચ ક્ષત્તરમરે યત્ર બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મવિદ એકાન્તેઽરણ્યે નદીપુલિનાદૌ વિવિક્તે દેશેઽન્વેષણાનુમાર્ગણં ભવતિ તત્તત્રૈનં રૈક્વમર્છ ઋચ્છ ગચ્છ તત્ર માર્ગણં કુર્વિત્યર્થઃ

૪,૧.૮
સોઽધસ્તાચ્છકટસ્ય પામાનં કષમાણમુપોપવિવેશ ।
તં હાભ્યુવાદ ત્વં નુ ભગવઃ સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ।
અહં હ્યરા ૩ ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ।
સ હ ક્ષત્તાવિદમિતિ પ્રત્યેયાય

ભાષ્ય ૪,૧.૮ ઇત્યુક્તઃ ક્ષત્તાન્વિષ્ય તં વિજને દેશેઽધસ્તાચ્છકટસ્ય ગન્ત્ર્યાઃ પામાનં ખર્જૂં કષમાણં કણ્ડૂયમાનં દૃષ્ટ્વાયં નૂનં સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યુપ સમીપ ઉપવિવેશ વિનયેનોપવિષ્ટવાન્ ।
તં ચ રૈક્વં હાભ્યુવાદોક્તવાન્ ।
ત્વમસિ હે ભગવો ભગવન્સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ।
એવં પૃષ્ટોઽહમસ્મિ હ્યરા ૩ અર ઇતિ હાનાદર એવ પ્રતિજજ્ઞેઽભ્યુપગતવાન્ ।
સ તં વિજ્ઞાયાવિદં વિજ્ઞાતવાનસ્મીતિ પ્રત્યેયાય પ્રત્યાગત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૨.૧
તદુ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ષટ્શતાનિ ગવાં નિષ્કમશ્વતરીરથં તદાદાય પ્રતિચક્રમે ।
તં હાભ્યુવાદ

ભાષ્ય ૪,૨.૧ તત્તત્ર ઋષેર્ગાર્હસ્થ્યં પ્રત્યભિપ્રયં બુદ્ધ્વા ધનાર્થિતાં ચો હ, એવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ષટ્શતાનિ ગવાં નિષ્કં કણ્ઠહારમશ્વતરીરથમશ્વતરીભ્યાં યુક્તં રથં તદાદાય ધનં ગૃહીત્વા પ્રતિચક્રમે રૈક્વં પ્રતિ ગતવાન્ ।
તં ચ ગત્વાભ્યુવાદ હાભ્યુક્તવાન્

૪,૨.૨
રૈક્વેમાનિ ષટ્શતાનિ ગવામયં નિષ્કોઽયમશ્વતરીરથઃ ।
અનુ મ એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ યાં દેવતામુપાસ્સ ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૨.૨ હે રૈક્વ ગવાં ષટ્શતાનીમાનિ તુભ્યં મયાઽનીતાન્યયં નિષ્કોઽશ્વતરીરથશ્ચાયમેતદ્ધનમાદત્સ્વ ભગવોઽનુશાધિ ચ મે મામેતાં યાં ચ દેવતાં ત્વમુપાઃસે તદ્દેવતોપદેશેન મામનુશાધીત્યર્થઃ

૪,૨.૩
તમુ હ પરઃ પ્રત્યુવાચાહ હારેત્વા શૂદ્ર તવૈવ સહ ગોભિરસ્ત્વિતિ ।
તદુ હ પુનરેવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ સહસ્રં ગવાં નિષ્કમશ્વતરીરથં દુહિતરં તદાદાય પ્રતિચક્રમે

ભાષ્ય ૪,૨.૩ તમેવમુક્તવન્તં રાજાનં પ્રત્યુવાચ પરો રૈક્વઃ ।
અહેત્યયં નિપાતો વિનિગ્રહાર્થીયોઽન્યત્રેહ ત્વનર્થકઃ ।
એવશબ્દસ્ય પૃથક્પ્રયોગાત્ ।
હારેત્વા હારેણ યુક્તેત્વા ગન્ત્રી સેયં હારેત્વા ગોભિઃ સહ તવૈવાસ્તુ તિષ્ઠતુ ન મમાપર્યાપ્તેન કર્માર્થમનેન પ્રયોજનમિત્યભિપ્રાયો હે શૂદ્રેતિ ।
નનુ રાજાસૌ ક્ષત્તૃસમ્બન્ધાત્સ હ ક્ષત્તારમુવાચેત્યુક્તમ્ ।
વિદ્યાગ્રહણાય ચ બ્રાહ્મણસમીપોપગમાચ્છૂદ્રસ્ય ચાનધિકારાત્કથમિદમનનુરૂપં રૈક્વેણોચ્યતે હે શૂદ્રેતિ ।
તત્રાઽહુરાચાર્યાઃહંસવચનશ્રવણાચ્છુગેનમાવિવેશ ।
તેનાસૌ શુચા શ્રુત્વા રૈક્વસ્ય મહિમાનં વા આદ્રવતીતિ ઋષિરાત્મનઃ પરોક્ષજ્ઞતાં દર્શયઞ્શૂદ્રેત્યાહેતિ ।
શૂદ્રવદ્વા ધનેનૈવૈનં વિદ્યાગ્રહણાયોપજગામ ન ચ શુશ્રૂષયા ।
ન તુ જાત્યૈવ શૂદ્ર ઇતિ ।
અપરે પુનરાહુરલ્પં ધનમાહૃતમિતિ રુષૈવૈનમુક્તવાઞ્છૂદ્રેતિ ।
લિઙ્ગં ચ બહ્વાહરણ ઉપાદાનં ધનસ્યેતિ ।
તદુહર્ષેર્મતં જ્ઞાત્વા પુનરેવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણો ગવાં સહસ્રમધિકં જાયાં ચર્ષેરભિમતાં દુહિતરમાત્મનસ્તદાદાય પ્રતિચક્રમે ક્રાન્તવાન્

૪,૨.૪૫
તં હાભ્યુવાદ ।
રૈક્વેદં સહસ્રં ગવામયં નિષ્કોઽયમશ્વતરીરથ ઇયં જાયાયં ગ્રામો યસ્મિન્નાસ્સેઽન્વેવ મા ભગવઃ શાધીતિ

તસ્યા હ મુખમુપોદ્ગૃહ્ણન્નુવાચાજહારેમાઃ શૂદ્રાનેનૈવ મુખેનાલાપયિષ્યથા ઇતિ ।
તે હૈતે રૈક્વપર્ણા નામ મહાવૃષેષુ યત્રાસ્મા ઉવાસ ।
તસ્મૈ હોવાચ

ભાષ્ય ૪,૨.૪,૫ રૈક્વેદં ગવાં સહસ્રમયં નિષ્કોઽયમશ્વતરીરથ ઇયં જાયાર્થં મમ દુહિતાઽનીતાયં ચ ગ્રામો યસ્મિન્નાઃસે તિષ્ઠસિ સ ચ ત્વદર્થે મયા કલ્પિતઃ તદેતત્સર્વમાદાયાનુશાધ્યેવ મા માં હે ભગવ ઇત્યુક્તસ્તસ્યા જાયાર્થમાનીતાયા રાજ્ઞો દુહિતુર્હૈવ મુખં દ્વારં વિદ્યાયા દાને તીર્થમુપોદ્ગૃહ્ણઞ્જાનન્નિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મચારી ધનદાયી મેધાવી શ્રોત્રિયઃ પ્રિયઃ ।
વિદ્યયા વા વિદ્યા પ્રાહ તાનિ તીર્થાનિ ષણ્મમ ॥
ઇતિ વિદ્યાયા વચનં વિજ્ઞાયતે હિ ।
એવં જાનન્નુપોદ્ગૃહ્ણન્નુવાચોક્તવાન્ ।
આજહારાઽહૃતવાન્ભવાન્યદિમા ગા યચ્ચાન્યદ્ધનં તત્સાધ્વિતિ વાક્યશેષઃ ।
શૂદ્રેતિ પૂર્વોક્તાનુકૃતિમાત્રં ન તુ કારણાન્તરાપેક્ષયા પૂર્વવત્ ।
અનેનૈવ મુખેન વિદ્યાગ્રહણતીર્થેનાઽલાપયિષ્યથા આલાપયસીતિ માં ભાષયસીત્યર્થઃ ।
તે હૈતે ગ્રામા રૈક્વપર્ણા નામ વિખ્યાતા મહાવૃષેષુ દેશેષુ યત્ર યેષુ ગ્રામેષૂવાસોષિતવાન્ રૈક્વસ્તાનસૌ ગ્રામાનદાદસ્મૈ રૈક્વાય રાજા ।
તસ્મૈ રાજ્ઞે ધનં દત્તવતે હ કિલોવાચ વિદ્યાં સ રૈક્વઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૩.૧
વાયુર્વાવ સંવર્ગઃ ।
યદા વા અગ્નિરુદ્વાયતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
યદા સૂર્યોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
યદા ચન્દ્રોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ

ભાષ્ય ૪,૩.૧ વાયુર્વાવ સંવર્ગો વાયુર્બાહ્યો વાવેત્યવધારણાર્થઃ ।
સંવર્ગઃ સંવર્જનાત્સંગ્રહણાત્સંગ્રસનાદ્વા સંવર્ગઃ ।
વક્ષ્યમાણા અગ્ન્યાદ્યા દેવતા આત્મભાવમાપાદયતીત્યતઃ સંવર્ગઃ ।
સવર્જવાખ્યો ગુણો ધ્યેયો વાયુવત્ ।
કૃતાયાન્તભર્વદૃષ્ટાન્તાત્ ।
કથં સંવર્ગત્ત્વં વાયોરિત્યાહ ।
યદા યસ્મિન્કાલે વા અગ્નિરુદ્વાયત્યુદ્વાસનં પ્રાપ્નોત્યુપશામ્યતિ તદાસાવગ્નિર્વાયુમેવાપ્યેતિ વાયુસ્વાભાવ્યમપિગચ્છતિ ।
તથા યદા સૂર્યોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
યદા ચન્દ્રોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
નનુ કથં સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્વરૂપાવસ્થિતયોર્વાયાવપિગમનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અસ્તમનેઽદર્શનપ્રાપ્તેર્વાયુનિમિત્તત્વાત્ ।
વાયુના હ્યસ્તં નીયતે સૂર્યઃ ચલનસ્ય વાયુકાર્યત્વાત્ ।
અથવા પ્રલયે સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્વરૂપભ્રંશે તેજોરૂપયોર્વાયાવેવાપિગમનં સ્યાત્

૪,૩.૨
યદાપ ઉચ્છુષ્યન્તિ વાયુમેવાપિયન્તિ ।
વાયુર્હ્યેવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્તે ।
ઇત્યધિદૈવતમ્

ભાષ્ય ૪,૩.૨ તથા યદાઽપ ઉચ્છુષ્યન્ત્યુચ્છોષમાપ્નુવન્તિ તદા વાયુમેવાપિયન્તિ ।
વાયુર્હિ યસ્માદેવૈતાનગ્ન્યાદ્યાન્મહાબલાન્સંવૃઙ્ક્તે ।
અતો વાયુઃ સંવર્ગગુણ ઉપાસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યધિદૈવતં દેવતાસુ સંવર્ગદર્શનમુક્તમ્

૪,૩.૩
અથાધ્યાત્મમ્ ।
પ્રાણો વાવ સમ્વર્ગઃ ।
સ યદા સ્વપિતિ પ્રાણમેવ વાગપ્યેતિ ।
પ્રાણં ચક્ષુઃ ।
પ્રાણં શ્રોત્રમ્ ।
પ્રાણં મનઃ ।
પ્રાણો હ્યેવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્ત ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૩.૩ અથાનન્તરમધ્યાત્મમાત્મનિ સંવર્ગદર્શનમિદમુચ્યતે ।
પ્રાણો મુખ્યોવાવ સંવર્ગઃ ।
સ પુરુષો યદા યસ્મિન્કાલે સ્વપિતિ પ્રાણમેવ વાગપ્યેતિ વાયુમિવાગ્નિઃ પ્રાણં ચક્ષુઃ પ્રાણં શ્રોત્રં પ્રાણં મનઃ પ્રાણો હિ યસ્માદેવૈતાન્વાગાદીન્સર્વાન્સંવૃઙ્ક્ત ઇતિ

૪,૩.૪
તૌ વા એતૌ દ્વૌ સમ્વર્ગૌ ।
વાયુરેવ દેવેષુ પ્રાણઃ પ્રાણેષુ

ભાષ્ય ૪,૩.૪ તૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌ સંવર્જનગુણો વાયુરેવ દેવેષુ સંવર્ગઃ પ્રાણઃ પ્રાણેષુ વાગાદિષુ મુખ્યઃ

૪,૩.૫
અથ હ શૌનકં ચ કાપેયમભિપ્રતારિણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી બિભિક્ષે ।
તસ્મા ઉ હ ન દદતુઃ

ભાષ્ય ૪,૩.૫ અથૈતયોઃ સ્તુત્યર્થમિયમાખ્યાયિકાઽરભ્યતે ।
હેત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
શૌનકં ચ શુનકસ્યાપત્યં શોનકં કાપેયં કપિગોત્રમભિપ્રતારિણં ચ નામતઃ કક્ષસેનસ્યાપત્યં કાક્ષસેનિં ભોજનાયોપવિષ્ટૌ પરિવિષ્યમાણૌ સૂપકારૈર્બ્રહ્મચારી બ્રહ્મવિચ્છણ્ડો બિભિક્ષે ભિક્ષિતવાન્ ।
બ્રહ્મચારિણો બ્રહ્મવિન્માનિતાં બુદ્ધ્વા તં જિજ્ઞાસમાનૌ તસ્મા ઉ ભિક્ષાં ન જજતુર્ન દત્તવન્તૌ હ કિમયં બક્ષ્યતીતિ

૪,૩.૬
સ હોવાચ ।
મહાત્મનશ્ચતુરો દેવ એકઃ કઃ સ જગાર ભુવનસ્ય ગોપાઃ ।
તં કાપેય નાભિપશ્યન્તિ મર્ત્યા અભિપ્રતારિન્ બહુધા વસન્તમ્ ।
યસ્મૈ વા એતદન્નં તસ્મા એતન્ન દત્તમિતિ

ભાષ્ય ૪,૩.૬ સ હોવાચ બ્રહ્મચારી મહાત્મનશ્ચતુર ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
દેવ એકોઽગ્ન્યાદીન્વાયુર્વાગાદીન્પ્રાણઃ ।
કઃ સ પ્રજાપતિર્જગાર ગ્રસિતવાન્ ।
કઃ સ જગારેતિ પ્રશ્નમેકે ।
ભુવનસ્ય ભવન્ત્યસ્મિન્ભૂતાનીતિ ભુવનં ભૂરાદિઃ સર્વો લોકસ્તસ્ય ગોપા ગોપાયિતા રક્ષિતા ગોપ્તેત્યર્થઃ ।
તં કં પ્રજાપતિં હે કાપેય નાભિપશ્યન્તિ ન જાનન્તિ મર્ત્યા મરણધર્માણોઽવિવેકિનો વા હેઽભિપ્રતારિન્બહુધાધ્યાત્માધિદૈવતાધિભૂતપ્રકારૈર્વસન્તમ્ ।
યસ્મૈ વા એતદહન્યહન્યન્નમદનાયાઽહ્રિયતે સંસ્ક્રિયતે ચ તસ્મૈ પ્રજાપતય એતદન્નં ન દત્તમિતિ

૪,૩.૭
તદુ હ શૌનકઃ કાપેયઃ પ્રતિમન્વાનઃ પ્રત્યેયાય ।
આત્મા દેવાનાં જનિતા પ્રજાનાં હિરઙ્યદંષ્ટ્રો બભસોઽનસૂરિઃ ।
મહાન્તમસ્ય મહિમાનમાહુરનદ્યમાનો યદનન્નમત્તિ ।
ઇતિ વૈ વયં બ્રહ્મચારિન્નેદમુપાસ્મહે દત્તાસ્મૈ ભિક્ષામિતિ

ભાષ્ય ૪,૩.૭ તદુ હ બ્રહ્મચારિણો વચનં શૌનકઃ કાપેયઃ પ્રતિમન્વાનો મનસાઽલોચયન્બ્રહ્મચારિણં પ્રત્યેયાયાઽજગામ ।
ગત્વા ચાઽહયં ત્વમવોચો ન પશ્યન્તિ મર્ત્યા ઇતિ તં વયં પશ્યામઃ ।
કથમ્?આત્મા સર્વસ્ય સ્થાવરજઙ્ગમસ્ય ।
કિઞ્ચ દેવાનામગ્ન્યાદીનામાત્મનિ સંહૃત્ય ગ્રસિત્વા પુનર્જનિતોત્પાદયિતા વાયુરૂપેણાધિદૈવતમગ્ન્યાદીનામ્ ।
અધ્યાત્મં ચ પ્રાણરૂપેણ વાગાદીનાં પ્રજાનાં ચ દનિતા ।
અથ વાઽત્મા દેવાનામગ્નિવાગાદીનાં જનિતા પ્રજાનાં સ્થાવરજઙ્ગમાનામ્ ।
હિરણ્યદંષ્ટ્રોઽભગ્નદંષ્ટ્ર ઇતિ યાવત્ ।
બભસો ભક્ષણશીલઃ ।
અનસૂરિઃ સૂરિર્મેધાવી ન સૂરિરસૂરિસ્તત્પ્રતિષેધોઽનસૂરિઃ સૂરિરેવેત્યર્થઃ ।
મહાન્તમતિપ્રમાણમપ્રમેયમસ્ય પ્રજાપતેર્મહિમાનં વિભૂતિમાહુર્બ્રહ્મવિદઃ ।
યસ્માત્સ્વયમન્યૈરનદ્યમાનોઽભક્ષ્યમાણો યદનન્નમગ્નિવાગાદિદેવતારૂપમત્તિ ભક્ષયતીતિ ।
વા ઇતિ નિરર્થકઃ ।
વયં હે બ્રહ્મચારિન્, આ, ઇદમેવં યથોક્તલક્ષણં બ્રહ્મ વયમા ઉપાસ્મહે ।
વયમિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
અન્યે ન વયમિદમુપાસ્મહે ।
કિં તર્હિ પરમેવ બ્રહ્મોપાસ્મહ ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
દત્તાસ્મૈ ભિક્ષામિત્યવોચદ્ભૃત્યાન્

૪,૩.૮
તસ્મૈ ઉ હ દદુઃ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમ્ ।
તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષ્વન્નમેવ દશ કૃતમ્ ।
સૈષા વિરાડન્નાદી ।
તયેદં સર્વં દૃષ્ટમ્ ।
સર્વમસ્ય ઇદં દૃષ્ટં ભવત્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ

તસ્મા ઉ હ દદુસ્તે હિ ભિક્ષામ્ ।
તે વૈ યે ગ્રસ્યન્તેઽગ્ન્યાદયો યશ્ચ તેષાં ગ્રસિતા વાયુઃ પઞ્ચાન્યે વાગાદિભ્યઃ, તથાન્યે તેભ્યઃ પઞ્ચાધ્યાત્મં વાગાદયઃ પ્રાણશ્ચ, તે સર્વે દશ સન્તસ્તત્કૃતં ભવતિ, તે ચતુરઙ્ક એકાય એવં ચત્વારઃ ત્ર્યઙ્કાયઃ એવં ત્રયોઽપરે દ્વ્યઙ્કાયઃ એવં દ્વાવન્યાવેકાઙ્કાય એવમેકોઽન્ય, ઇત્યેવં દેશ સન્તસ્તત્કૃતં ભવતિ ।
યત એવં તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ દશસ્વપ્યગ્ન્યાદ્યા વાગાદ્યાશ્ચ દશસંખ્યાસામાન્યાદન્નમેવ"દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડન્નમ્" ઇતિ હિ શ્રુતિઃ ।
અતોઽન્નમેવ દશસંખ્યત્વાત્ ।
તત એવ દશ કૃતં કૃતેઽન્તર્ભાવાચ્ચતુરાયત્વેનેત્યવોચામ ।
સૈષા વિરાડ્દશસંખ્યા સત્યન્નં ચાન્નાદ્યન્નાદિની ચ કૃતત્વેન દશસંખ્યયાન્નં કૃતસંખ્યયાન્નાદી તયા અન્નાન્નાદિન્યા ઇદં સર્વં જગદ્દશદિક્સંસ્થં દૃષ્ટં કૃતસંખ્યાભૂતયોપલબ્ધમ્ ।
એવંવિદોઽસ્ય સર્વં કૃતસંખ્યાભૂતસ્ય દશદિક્સંબદ્ધં દૃષ્ટમુપલબ્ધં ભવતિ ।
કિઞ્ચાન્નાદશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ યથોક્તદર્શી ।
દ્વિરભ્યાસ ઉપાસનમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૪.૧
સત્યકામો હ જાબાલો જબાલાં માતરમામન્ત્રયાં ચક્રે ।
બ્રહ્મચર્યં ભવતિ વિવત્સ્યામિ કિંગોત્રો ન્વહમસ્મીતિ

ભાષ્ય ૪,૪.૧ સર્વં વાગાદ્યગ્ન્યાદિ ચાન્નાન્નાદત્વસંસ્તુતં જગદેકીકૃત્ય ષોડશધા પ્રવિભજ્ય તસ્મિન્બ્રહ્મદૃષ્ટિર્વિધાતવ્યેત્યારભ્યતે ।
શ્રદ્ધાતપસોર્બ્રહ્મોપાસનાઙ્ગત્વપ્રદર્શનાયાઽખ્યાયિકા ।
સત્યકામો હ નામતો હશબ્દ ઐતિહ્યાર્થો જબાલાયા અપત્યં જાબાલો જબલાં સ્વાં માતરમામન્ત્રયાઞ્ચક્ર આમન્ત્રિતવાન્ ।
બ્રહ્મચર્યં સ્વાધ્યાયગ્રહણાય હે ભવતિ વિવત્સ્યામ્યાચાર્યકુલે, કિઙ્ગોત્રોઽહં કિમસ્ય મમ ગોત્રં સોઽહં ન્વહમસ્મીતિ

૪,૪.૨
સા હૈનમુવાચ ।
નાહમેતદ્વેદ તાત યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ ।
બહ્વહં ચરન્તી પરિચારિણી યૌવને ત્વામલભે ।
સાહમેતન્ન વેદ યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ ।
જબાલા તુ નામાહમસ્મિ ।
સત્યકામો નામ ત્વમસિ ।
સ સત્યકામ એવ જાબાલો બ્રુવીથા ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૪.૨ એવં પૃષ્ટા જબાલા સા હૈનં પુત્રમુવાચનાહમેતત્તવ ગોત્રં વેદ હે તાત યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ ।
કસ્માન્ન વેત્સીત્યુક્તાઽહબહુ ભર્તૃગૃહે પરિચર્યાજાતમતિથ્યભ્યાગતાદિ ચરન્ત્યહં પરિચારિણી પરિચરન્તીતિ પરિચરણશીલૈવાહં પરિચરણચિત્તતયા ગોત્રાદિસ્મરણે મમ મનો નાભૂત્ ।
યૌવને ચ તત્કાલે ત્વામલભે લબ્ધવત્યસ્મિ ।
તદૈવ તે પિતોપરતઃ ।
અતોઽનાથાહં સાહમેતન્ન વેદ યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ ।
જબાલા તુ નામાહમસ્મિ સત્યકામો નામ ત્વમસિ સ ત્વં સત્યકામ એવાહં જાબાલોઽસ્મીત્યાચાર્યાય બ્રુવીથાઃ યદ્યાચાર્યેણ પૃષ્ટ ઇત્યભિપ્રાયઃ

૪,૪.૩૪
સ હ હારિદ્રુમતં ગૌતમમેત્યોવાચ ।
બ્રહ્મચર્યં ભગવતિ વત્સ્યામિ ।
ઉપેયાં ભગવન્તમિતિ

તં હોવાચ કિંગોત્રો નુ સોમ્યાસીતિ ।
સ હોવાચ ।
નાહમેતદ્વેદ ભો યદ્ગોત્રોઽહમસ્મિ ।
અપૃચ્છં માતરમ્ ।
સા મા પ્રત્યબ્રવીદ્બહ્વહં ચરન્તી પરિચરિણી યૌવને ત્વામલભે ।
સાહમેતન્ન વેદ યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ ।
જબાલા તુ નામાહમસ્મિ ।
સત્યકામો નામ ત્વમસીતિ ।
સોઽહં સત્યકામો જાબાલોઽસ્મિ ભો ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૪.૪ સ હ સત્યકામો હારિદ્રુમતં હરિદ્રુમતોઽપત્યં હારિદ્રુમતં ગૌતમં ગોત્રત એત્ય ગત્વોવાચ બ્રહ્મચર્યં ભગવતિ પૂજાવતિ ત્વયિ વત્સ્યામ્યત ઉપેયામુપગચ્છેયં શિષ્યતયા ભગવન્તમિત્યુક્તવન્તં તં હોવાચ ગૌતમઃ ।
કિઙ્ગોત્રો નુ સોમ્યાસીતિ વિજ્ઞાતકુલગોત્રઃ શિષ્ય ઉપનેતવ્ય ઇતિ પૃષ્ટઃ પ્રત્યાહ સત્યકામઃ ।
સ હોવાચ નાહમેતદ્વેદ ભો યદ્ગોત્રોઽહમસ્મિ ।
કિં ત્વપૃચ્છં પૃષ્ટવાનસ્મિ માતરમ્ ।
સા મયા પૃષ્ટા માં પ્રત્યબ્રવીન્માતા ।
બહ્વહં ચરન્તીત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તસ્યા અહં વચઃ સ્મરામિ સોઽહં સત્યકામો જાબાલોઽસ્મિ ભો ઇતિ

૪,૪.૫
તં હોવાચ ।
નૈતદબ્રહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ ।
સમિધં સોમ્યાહર ।
ઉપ ત્વા નેષ્યે ન સત્યાદગા ઇતિ ।
તમુપનીય કૃશાનામબલાનાં ચતુઃશતા ગા નિરાકૃત્ય ઉવાચેમાઃ સોમ્યાનુસંવ્રજેતિ ।
તા અભિપ્રસ્થાપયન્નુવાચ ।
નાસહસ્રેણાવર્તેયેતિ ।
સ હ વર્ષગણં પ્રોવાસ ।
તા યદા સહસ્રં સમ્પેદુઃ

ભાષ્ય ૪,૪.૫ તં હોવાચ ગૌતમો નૈતદ્વચોઽબ્રાહ્મણો વિશેષેણ વક્તુમર્હત્યાર્જવાર્થસંયુક્તમ્ ।
ઋજવો હિ બ્રહ્મણા નેતરે સ્વભાવતઃ ।
યસ્માન્ન સત્યાદ્બ્રાહ્મણજાતિધર્માદગા નાપેતવાનસિ ।
અતો બ્રાહ્મણં ત્વામુપનેષ્યેઽતઃ સંસ્કારાર્થં હોમાય સમિધં સોમ્યાઽહરેત્યુક્ત્વા તમુપનીય કૃશાનામબલાનાં ગોયૂથાન્નિરાકૃત્યાપકૃષ્ય ચતુઃશતા ચત્વારિ શતાનિ ગવામુવાચેમા ગાઃ સોમ્યાનુસંવ્રજાનુગચ્છ ।
ઇત્યુક્તસ્તા અરણ્યં પ્રત્યભિપ્રસ્થાપયન્નુવાચનાસહસ્રેણાપૂર્ણેન સહસ્રેણ નાઽવર્તેય ન પ્રત્યાગચ્છેયમ્ ।
સ એવમુક્ત્વા ગા અરણ્યં તૃણોદકબહુલં દ્વન્દ્વંરહિતં પ્રવેશ્ય સ હ વર્ષગણં દીર્ઘં પ્રોવાસ પ્રોષિતવાન્ ।
તાઃ સમ્યગ્ગાવો રક્ષિતા યદા યસ્મિન્કાલે સહસ્રં સંપેદુઃ સંપન્ના બભૂવુઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૫.૧
અથ હૈનમૃષભોઽભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ।
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ।
પ્રાપ્તાઃ સોમ્ય સહસ્રં સ્મઃ ।
પ્રાપય ન આચાર્યકુલમ્

ભાષ્ય ૪,૫.૧ તમેતં શ્રદ્ધાતપોભ્યાં સિદ્ધં વાયુદેવતા દિક્સંબન્ધિની તુષ્ટા સત્યૃષભમનુપ્રવિશ્યર્ષભાપન્નાનુગ્રહાયાથ હૈનમૃષભોઽભ્યુવાદાભ્યુક્તવાન્સત્યકામ ૩ ઇતિ સંબોધ્ય, તમસૌ સત્યકામો ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ પ્રતિવચનં દદૌ ।
પ્રપ્તાઃ સોમ્ય સહસ્રં સ્મઃ પૂર્ણા તવ પ્રતિજ્ઞાતઃ પ્રાપય નોઽસ્માનાચાર્યકુલમ્

૪,૫.૨
બ્રહ્મણશ્ચ તે પાદં બ્રવાણિ ઇતિ ।
બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ ।
પ્રાચી દિક્કલા ।
પ્રતિચી દિક્કલા ।
દક્ષિણા દિક્કલા ।
ઉદીચી દિક્કલા ।
એષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાન્નામ

ભાષ્ય ૪,૫.૨ કિઞ્ચાહં બ્રઙ્મણઃ પરસ્ય તે તુભ્યં પાદં બ્રવાણિ કથયાનિ ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચબ્રવીતુ કથયતુ મે મહ્યં ભગવાન્ ।
ઇત્યુક્ત ઋષભસ્તસ્મૈ સત્યકામાય હોવાચ ।
પ્રાચી દિક્કલા બ્રહ્મણઃ પાદસ્ય ચતુર્થો ભાગઃ ।
તથા પ્રતીચી દિક્કલા દક્ષિણા દિક્કલોદીચી દિક્કલૈષ વૈ સૈમ્ય બ્રહ્મણઃ પાદશ્ચતુશષ્કલશ્ચતસ્રઃ કલા અવયવા યસ્ય સોઽયં ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાન્નામ પ્રકાશવાનિત્યવં નામાભિધાનં યસ્ય ।
તથોત્તરેઽપિ પાદાસ્ત્રયશ્ચતુષ્કલા બ્રહ્મણઃ

૪,૫.૩
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાનિત્યુપાસ્તે પ્રકાશવાનસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
પ્રકાશવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાનિત્યુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૫.૩ સ યઃ કશ્ચિદેવં યથોક્તમેતં બ્રહ્મણશ્ચતુષ્કલં પાદં વિદ્વાન્પ્રકાશવાનિત્યનેન ગુણેન વિશિષ્ટમુપાસ્તે તસ્યેદં ફલં પ્રકાશવાનસ્મિન્ લોકે ભવતિ પ્રખ્યાતો ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાદૃષ્ટં ફલં પ્રકાશવતો હ લોકાન્દેવાદિસંબન્ધિનો મૃતઃ સઞ્જયતિ પ્રાપ્નોતિ ।
ય એતમેવ વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાનિત્યુપાસ્તે

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૪,૬.૧
અગ્નિષ્ટે પાદં વક્તેતિ ।
સ હ શ્વો ભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાં ચકાર ।
તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ

ભાષ્ય ૪,૬.૧ સોઽગ્નિસ્તે પાદં વક્તેત્યુપરરામર્ષભઃ ।
સ સત્યાકામો હ શ્વોભૂતે પરેદ્યુર્નૈત્યકં નિત્યં કર્મ કૃત્વા ગા અભિપ્રસ્થાપયાઞ્ચકારાઽચાર્યકુલં પ્રતિ ।
તાઃ શનૈશ્ચરન્ત્ય આચાર્યકુલાભિમુખ્યઃ પ્રસ્થિતા યત્ર યસ્મિન્કાલે દેશેઽભિ સાયં નિશાયામભિસંબભૂવુરેકત્રાભિમુખ્યઃ સંભૂતાઃ, તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રઙુપોપવિવેશ ઋષભવચો ધ્યાયન્

૪,૬.૨
તમગ્નિરભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ।
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ

ભાષ્ય ૪,૬.૨ તમગ્નિરભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ સંબોધ્ય, તમસૌ સત્યકામો ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ પ્રતિવચનં દદૌ

૪,૬.૩
બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ ।
બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ ।
તસ્મૈ હ ઉવાચ ।
પૃથિવી કલા ।
અન્તરિક્ષં કલા ।
દ્યૌઃ કલા ।
સમુદ્રઃ કલા ।
એષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણોઽનન્તવાન્નામ

ભાષ્ય ૪,૬.૩ બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનીતિ તસ્મૈ હોવાચ પૃથિવી કલાન્તરિક્ષં કલા દ્યૌઃ કલા સમુદ્રઃ કલેત્યાત્મગોચરમેવ દર્શનમગ્નિરબ્રવીત્ ।
એષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણોઽનન્તવાન્નામ

૪,૬.૪
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તેઽનન્તવાનસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
અનન્તવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૬.૪ સ યઃ કશ્ચિદ્યથોક્તં પાદમનન્તવત્ત્વેન ગુણેનોપાસ્તે સ તથૈવ તદ્ગુણો ભવત્યસ્મિંલ્લોકે ।
મૃતશ્ચાનન્તવતો હ લોકાન્સ જયતિ ય એતમેવમિત્યાદિ પૂર્વવત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠ ખણ્ડઃ
૪.૭.૧૨
હંસસ્તે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાઞ્ચકાર તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાયા ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ

તં હંસ ઉપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ

ભાષ્ય ૪,૭.૧,૨ સોઽગ્નિર્હંસસ્તે પાદં વક્તેત્યુક્તવોપરરામ ।
હંસ આદિત્યઃ ।
શૌક્લ્યાત્પતનસામાન્યાચ્ચ ।
સ હ શ્વોભૂત ઇત્યાદિ સમાનમ્

૪,૭.૩૪
બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ ।
બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ ।
અગ્નિઃ કલા ।
સૂર્યઃ કલા ।
ચન્દ્રઃ કલા ।
વિદ્યુત્કલા ।
એષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માન્નામ

સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે જ્યોતિષ્માનસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
જ્યોતિષ્મતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૭.૩,૪ અગ્નિઃકલા સૂર્યઃ કલા ચન્દ્રઃ કલા વિદ્યુત્કલૈષ વૈ સોમ્યેતિ જ્યોતિર્વિષયમેવ ચ દર્શનં પ્રોવાચાતો હંસસ્યાઽદિત્યત્વં પ્રતીયતે ।
વિદ્વત્ફલંજ્યોતિષ્માન્દીપ્તિયુક્તોઽસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
ચન્દ્રાદિત્યાદીનાં જ્યોતિષ્મત એવ ચ મૃત્વા લોકાઞ્જયતિ ।
સમાનમુત્તરમ્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૮.૧
મદ્ગુષ્ટે પાદં વક્તેતિ ।
સ હ શ્વો ભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાં ચકાર ।
તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ

ભાષ્ય ૪,૮.૧ હંસોઽપિ મદ્ગુષ્ટે પાદં વક્તેત્યુપરરામ ।
મદ્ગુરુદકચરઃ પક્ષી સ ચાપ્સમ્બન્ધાત્પ્રાણઃ સ હ શ્વોભૂત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

૪,૮.૨૩
તં મદ્ગુરુપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ।
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ

બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ ।
બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ ।
પ્રાણઃ કલા ।
ચક્ષુઃ કલા ।
શ્રોત્રં કલા ।
મનઃ કલા ।
એષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણ આયતનવાન્નામ

ભાષ્ય ૪,૮.૨,૩ સ ચ મદ્ગુઃ પ્રાણઃ સ્વવિષયમેવ ચ દર્શનમુવાચ પ્રાણઃ કલેત્યાદિ, આયતનવાનિત્યેવં નામ ।
આયતનં નામ મનઃ સર્વકરણોપહૃતાનાં ભોગાનાં તદ્યસ્મિન્પાદે વિદ્યત ઇત્યાયતનવાન્નામ પાદઃ

૪,૮.૪
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્ત આયતનવાનસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
આયતનવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૮.૪ તં પાદં તથૈવોપાસ્તે યઃ સ આયતનવાનાશ્રયવાનસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ।
તથાઽયતનવત એવ સાવકાશાંલ્લોકાન્મૃતો જયતિ ।
ય એતમેવમિત્યાદિ પૂર્વવત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૪,૯.૧
પ્રાપ હાચર્યકુલમ્ ।
તમાચર્યોઽભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ।
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ

ભાષ્ય ૪,૯.૧ સ એવં બ્રહ્મવિત્સન્પ્રાપ હ પ્રાપ્તવાનાચાર્યકુલમ્ ।
તમાચાર્યોઽભ્યુવાદ સત્યકામ ૩ ઇતિ ।
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ

૪,૯.૨
બ્રહ્મવિદિવ વૈ સોમ્ય ભાસિ ।
કો નુ ત્વાનુશશાસેતિ ।
અન્યે મનુષ્યેભ્ય ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ।
ભગવાંસ્ત્વેવ મે કામે બ્રૂયાત્

ભાષ્ય ૪,૯.૨ બ્રહ્મવિદિવ વૈ સોમ્ય ભાસિ ।
પ્રસન્નેન્દ્રિયઃ પ્રહસિતવદનશ્ચ નિશ્ચિન્તઃ કૃતાર્થો બ્રહ્મવિદ્ભવતિ ।
અત આચાર્યો બ્રહ્મવિદિવ ભાસોતિ ।
કો ન્વિતિ વિતર્કયન્નુવાચ કસ્ત્વામનુશશાસેતિ ।
સ ચાઽહ સત્યકામોઽન્યે મનુષ્યેભ્યઃ ।
દેવતા મામનુશિષ્ટવત્યઃ ।
કોઽન્યો ભગવચ્છિષ્યં માં મનુષ્યઃ સન્નનુશાસિતુમુત્સહેતેત્યભિપ્રાયઃ ।
અતોઽન્યે મનુષ્યેભ્ય ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે પ્રતિજ્ઞાતવાન્ ।
ભગવાંસ્ત્વેવ મે કામે મમેચ્છાયાં બ્રૂયાત્કિમન્યૈરુક્તેન નાહં તદ્ગણયામીત્યભિપ્રાયઃ

૪,૯.૩
શ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્ય આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં પ્રાપતીતિ ।
તસ્મૈ હ એતદેવ ઉવાચ ।
અત્ર હ ન કિંચન વીયાયેતિ વીયાયેતિ

ભાષ્ય ૪,૯.૩ કિઞ્ચ શ્રુતં હિ યસ્માન્મમ વિદ્યત એવાસ્મિન્નર્થે ભગવત્સમેભ્ય ૠષિભ્યઃ ।
આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં સાધુતમત્વં પ્રાપદિતિ પ્રાપ્નોતીત્યતો ભગવાનેબ બ્રૂયાદિત્યુક્ત આચાર્યોઽબ્રવીત્તસ્મૈ તામેવ દૈવતૈરુક્તાં વિદ્યામ્ ।
અત્ર હ ન કિઞ્ચન ષોડશકલવિદ્યાયાઃ કિઞ્ચિદેકદેશમાત્રમપિ ન વીયાય ન વિગતમિત્યર્થઃ ।
દ્વિરભ્યાસો વિદ્યાપરિસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૦.૧
ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચાર્યમુવાસ ।
તસ્ય હ દ્વાદશ વાર્ષાન્યગ્નીન્ પરિચચાર ।
સ હ સ્માન્યાનન્તેવાસિનઃ સમાવર્તયંસ્તં હ સ્મૈવ ન સમાવર્તયતિ

ભાષ્ય ૪,૧૦.૧ પુનર્બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રકારાન્તરેણ વક્ષ્યામીત્યારભેત ગતિં ચ તદ્વિદોઽગ્નિવિદ્યાં ચ ।
આખ્યાયિકા પૂર્વવચ્છ્રદ્ધાતપસોર્બ્રહ્મવિદ્યાસાધનત્વપ્રદશ્રનાર્થાઉપકોસલો હ વૈ નામતઃ કમલસ્યાપત્યં કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચર્યમુવાસ તસ્ય, હઃ એતિહ્યાર્થઃ ।
તસ્યાઽચાર્યસ્ય દ્વાદશ વર્ષાણ્યગ્નીન્પરિચચારાગ્નીનાં પરિચરણં કૃતવાન્ ।
સ હ સ્માઽચાર્યોઽન્યાન્બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાધ્યાયં ગ્રાહયિત્વા સમાવર્તયંસ્તમેવોપકોસલમેકં ન સમાવર્તયતિ સ્મ હ

૪,૧૦.૨
તં જાયોવાચ તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલમગ્નીન્ પરિચચારીત્ ।
મા ત્વા અગ્નયઃ પરિપ્રવોચન્ ।
પ્રબ્રૂહ્યસ્મા ઇતિ ।
તસ્મૈ હાપ્રોચ્યૈવ પ્રવાસાં ચક્રે

ભાષ્ય ૪,૧૦.૨ તમાચાર્યજાયોવાચ તપ્તોબ્રહ્મચારી કુશલં સમ્યગગ્નીન્પરિચચારીત્પરિચરિતવાન્ ।
ભગવાંશ્ચાગ્નિષુ ભક્તં ન સમાવર્તયતિ ।
અતોઽસ્મદ્ભક્તં ન સમાવર્તયતીતિ જ્ઞાત્વા ત્વામગ્નયો મા પરિપ્રવોચન્ગર્હાં તવ મા કુર્યુઃ ।
અતઃ પ્રબ્રૂહ્યસ્મૈ વિદ્યામિષ્ટામુપકોસલાયેતિ ।
તસ્મા એવં જાયયોક્તોઽપિ હાપ્રોચ્યૈવાનુક્ત્વૈવ કિઞ્ચિત્પ્રવાસાંચક્રે પ્રવસિતવાન્

૪,૧૦.૩
સ હ વ્યાધિના અનશિતું દધ્રે ।
તમાચાર્યજાયા ઉવાચ બ્રહ્મચારિન્નશાન ।
કિં નુ ન અશ્નાસિ ઇતિ ।
સ હ ઉવાચ બહવ ઇમેઽસ્મિન્ પુરુષે કામા નાનાત્યાયાઃ ।
વ્યાધીભીઃ પ્રતિપૂર્ણોઽસ્મિ ।
ન અસ્।ઇષ્યામિ ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧૦.૩ સ હોપકોસલો વ્યાધિના માનસેન દુઃખેનાનશિતુમનશનં કર્તું દધ્રે ધૃતવાન્મનઃ ।
તં તૂષ્ણીમગ્ન્યગારેઽવસ્થિતમાચાર્યજાયોવાચ હે બ્રહ્મચારિન્નશાન ભુઙ્ક્ષ્વ કિં નુ કસ્માન્નુ કારણાન્નાશ્નાસીતિ ।
સ હોવાચ બહવોઽનેકેઽસ્મિન્પુરુષેઽકૃતાર્થે પ્રાકૃતે કામા ઇચ્છાઃ કર્તવ્યં પ્રતિ નાનાત્યયોઽતિગમનં યેષાં વ્યાધીનાં કર્તવ્યચિન્તાનાં તે નાનાત્યયા વ્યાધયઃ કર્તવ્યતાપ્રાપ્તિનિમિત્તાનિ ચિત્તદુઃખાનીત્યર્થઃ ।
તૈઃ પ્રતિપૂર્ણોઽસ્મિ ।
અતો નાશિષ્યામીતિ

૪,૧૦.૪
અથ હાગ્નયઃ સમૂદિરે ।
તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલં નઃ પર્યચારીત્ ।
હન્તાસ્મૈ પ્રબ્રવામેતિ તસ્મૈ હોચુઃ ।
પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ

ભાષ્ય ૪,૧૦.૪ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીંભૂતે બ્રહ્મચારિણ્યથ હાગ્નયઃ શુશ્રૂષયાઽવર્જિતાઃ કારુણ્યાવિષ્ટાઃ સન્તસ્રયોઽપિ સમૂદિરે સંભૂયોક્તવન્તઃ ।
હન્તેદાનીમસ્મૈ બ્રહ્મચારિણેઽસ્મદ્ભક્તાય દુઃખિતાય તપસ્વિને શ્રદ્દધાનાય સર્વેઽનુશાસ્મોઽનુપ્રબ્રવામ બ્રહ્મવિદ્યામિતિ ।
એવં સંપ્રધાર્ય તસ્મૈ હોચુરુક્તવન્તઃ પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ

૪,૧૦.૫
સ હોવાચ ।
વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ ।
કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામીતિ ।
તે હોચુઃ ।
યદ્વાવ કં તદેવ ખમ્ ।
યદેવ ખં તદેવ કમિતિ ।
પ્રાણં ચ હાસ્મૈ તદાકાશં ચોચુઃ

ભાષ્ય ૪,૧૦.૫ સ હોવાચ બ્રહ્મચારી વિજાનામ્યહં યદ્ભવદ્ભિરુક્તં પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વાત્પ્રાણો બ્રહ્મેતિ ।
યસ્મિન્સતિ જીવનં યદપગમે ચ ન ભવતીતિ તસ્મિન્વાયુવિશેષે લોકે રૂઢોઽતો યુક્તં બ્રહ્મત્વં તસ્ય ।
તેન પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વાદ્વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મેતિ ।
કં ચ તુ ખં ન વિજાનામીતિ ।
નનુ કઙ્ખંશબ્દયોરપિ સુખાકાશવિષયત્વેન પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વમેવ, કસ્માદ્બ્રહ્મચારિણોઽજ્ઞાનમ્?નૃનં સુખસ્ય કંશબ્દવાચ્યસ્ય ક્ષણપ્રધ્વંસિત્વાત્ખંશબ્દવાચ્યસ્ય ચાઽકાશસ્યાચેતનસ્ય કથં બ્રહ્મત્વમિતિ મન્યતે ।
કથં ચ ભવતાં વાક્યમપ્રમાણં સ્યાદિતિ ।
અતો ન વિજાનામીત્યાહ ।
તમેવમુક્તન્તં બ્રહ્મચારિણં તે હાગ્નયઃ ઊચુઃ યદ્વાવ યદેવ વયં કમવોચામ તદેવ ખમાકાશમિત્યેવં ખેન વિશેષ્યમાણં કં વિષયેન્દ્રિસંયોગજાત્સુખાન્નિવર્તિતં સ્યાન્નીલેનેવ વિશેષ્યમાણમુત્પલં રક્તાદિભ્યઃ ।
યદેવ ખમિત્યાકાશમવોચામ તદેવ ચ કં સુખમિતિ જાનીહિ ।
એવં ચ સુખેન વિશેષ્યમાણં ખં ભૌતિકાદચેતનાત્ખાન્નિવર્તિતં સ્યાન્નીલોત્પલવદેવ ।
સુખમાકાશસ્થં નેતરલ્લૌકિકમ્ ।
આકાશં ચ સુખાશ્રયં નેતરદ્ભૌતિકમિત્યર્થઃ ।
નન્વાકાશં ચેત્સુખેન વિશેષયિતુમિષ્ટમસ્ત્વન્યતરદેવ વિશેષણં યદ્વાવ કં તદેવ ખમિત્યતિરિક્તમિતરત્ ।
યદેવ ખં તદેવ કમિતિ પૂર્વવિશેષેણં વા ।
નનુ સુખાકાશયોરુભયોરપિ લૌકિકસુખાકાશાભ્યાં વ્યાવૃત્તિરિષ્ટેત્યવોચામ ।
સુખેનાઽકાશે વિશેષિતે વ્યાવૃત્તિરુભયોરર્થપ્રાપ્તૈવેતિ ચેત્સત્યમેવં કિન્તુ સુખેન વિશેષિતસ્યૈવાઽકાશસ્ય ધ્યેયત્વં વિહિતં ન ત્વાકાશગુણસ્ય વિશેષણસ્ય સુખસ્ય ધ્યેયત્વં વિહિતં સ્યાત્ ।
વિશેષણોપાદાનસ્ય વિશેષ્યનિયન્તૃત્વેનૈવોપક્ષયાત્ ।
અતઃ ખેન સુખમપિ વિશેષ્યતે ધ્યેયત્વાય ।
કુતશ્ચૈતન્નિશ્ચીયતે ।
કંશબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મશબ્દસમ્બન્ધાત્કં બ્રહ્મેતિ ।
યદિ હિ સુખગુણવિશિષ્ટસ્ય ખસ્ય ધ્યેયત્વં વિવક્ષિતં સ્યાત્કં ખં બ્રહ્મેતિ બ્રૂયુરગ્નયઃ પ્રથમમ્ ।
ન ચૈવમુક્તવન્તઃ ।
કિં તર્હિ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ ।
અતો બ્રહ્મચારિણો મોહાપનયનાય કઙ્ખંશબ્દયોરિતરેતરવિશેષણવિશેષ્યત્વ નિર્દેશો યુક્ત એવ યદ્વાવ કમિત્યાદિઃ ।
તદેતદગ્નિભિરુક્તં વાક્યાર્થમસ્મદ્બોધાય શ્રુતિરાહપ્રાણં ચ હાસ્મૈ બ્રહ્મચારિણે ।
તસ્યાઽકાશસ્તદાકાશઃ ।
પ્રાણસ્ય સમ્બન્ધ્યાશ્રયત્વેન હાર્દ આકાશ ઇત્યર્થઃ ।
સુખગુણવત્ત્વનિર્દેશાત્તં ચાઽકાશં સુખગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ તત્સ્થં ચ પ્રાણં બ્રહ્મસમ્પર્કાદેવ બ્રહ્મેત્યુભયં પ્રાણં ચાઽકાશં ચ સમુચ્ચિત્ય બ્રહ્મણી ઊચુરગ્નય ઇતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૧.૧
અથ હૈનં ગાર્હપત્યોઽનુશશાસ પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ ।
ય એષ આદિત્યે પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવ અહમસ્મિ ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧૧.૧ સમ્ભૂયાગ્નયો બ્રહ્મચારિણે બ્રહ્મોક્તવન્તઃ ।
અથાનન્તરં પ્રત્યેકં સ્વસ્વવિષયાં વિદ્યાં વક્તુમારેભિરે ।
તત્રાઽદાવેનં બ્રહ્મચારિણં ગાર્હપત્યોઽગ્નિરનુશશાસ ।
પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ મમૈતાશ્ચસ્રસ્તનવઃ ।
તત્ર ય આદિત્ય એષ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ ગાર્હપત્યોઽગ્નિર્યશ્ચ ગાર્હપત્યોઽગ્નિઃ સ એવાહમાદિત્યો પુરુષોઽસ્મીતિ ।
પુનઃ પરાવૃત્ત્યા સ એવાહમસ્મીતિ વચનમ્ ।
પૃથિવ્યન્નયોરિવ ભોજ્યત્વલક્ષણયોઃ સમ્બન્ધો ન ગાર્હપત્યાદિત્યયોઃ ।
અત્તૃત્વપક્તૃત્વપ્રકાશનધર્મા અવિશિષ્ટા ઇત્યત એકત્વમેવાનયોરત્યન્તમ્ ।
પૃથિવ્યન્નયોસ્તુ ભોજ્યત્વેનાઽભ્યાં સમ્બન્ધઃ

૪,૧૧.૨
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ।
અપહતે પાપકૃત્યામ્ ।
લોકી ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
ન અસ્ય અવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે ।
ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ।
ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૧૧.૨ સ યઃ કશ્ચિદેવં યથોક્તં ગાર્હપત્યમગ્નિમન્નાન્નાદત્વેન ચતુર્ધા પ્રવિભક્તમુપાસ્તે સોઽપહતે વિનાશયતિ પાપકૃત્યાં પાપં કર્મ ।
લોકી લોકવાંશ્ચાસ્મદાયેન લોકેનાઽગ્નેયેન તદ્વાન્ભવતિ યથા વયમિહ ચ લોકે ।
સર્વં વર્ષશતમાયુરેતિ પ્રાપ્નોતિ જ્યોગુજ્જવલં જીવતિ નાપ્રખ્યાત ઇત્યેતત્ ।
ન ચાસ્યાવરાશ્ચ તે પુરુષાશ્ચાસ્ય વિદુષઃ સન્તતિજા ઇત્યર્થઃ ।
ન ક્ષીયન્તે સન્તત્યુચ્છેદો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
કિં ચ તં વયમુપભુઞ્જામઃ પાલયામોઽસ્મિંશ્ચ લોકે જીવન્તમમુષ્મિંશ્ચ પરલોકે ।
ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે યથેક્તં તસ્યૈતત્ફલમિત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૨.૧
અથ હ એનમન્વાહાર્યપચનોઽનુશશાસ આપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇતિ ।
ય એષ ચન્દ્રમસિ પુરુષો દૃષ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવ અહમસ્મિ ઇતિ

સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ।
અપહતે પાપકૃત્યામ્ ।
લોકી ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
ન અસ્ય અવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે ।
ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ।
ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૧૨.૧,૨ અથ હૈનમન્વાહાર્યપચનોઽનુશશાસ દક્ષિણાગ્નિરાપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇત્યેતા મમ ચતસ્રસ્તનવશ્ચતુર્ધાહમન્વાહાર્યપચન આત્માનં પ્રવિભજ્યાવસ્થિતઃ તત્ર ય એષ ચન્દ્રમસિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ પૂર્વવત્ ।
અન્નસમ્બન્ધાજ્જ્યોતિષ્ટ્વસામાન્યાચ્ચાન્વાહાર્યપચનચન્દ્રમસોરેકત્વન્દક્ષિણા(ણ) દિક્સમ્બન્ધાચ્ચ ।
અપાં નક્ષત્રાણાં ચ પૂર્વવદન્નત્વેનૈવ સમ્બન્ધઃ ।
નક્ષત્રાણાં ચન્દ્રમસો ભોગ્યત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
અપાન્નોત્પાદકત્વાદન્નત્વં દક્ષિણાગ્નેઃ પૃથિવીવદ્ગાર્હપત્યસ્ય ।
સમાનમન્યત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૩.૧
અથ હૈનમાહવનીયોઽનુશશાસ પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ ।
ય એષ વિદ્યુતિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ

સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ।
અપહ
તે પાપકૃત્યામ્ ।
લોકી ભવતિ ।
સર્વમયુરેતિ ।
જ્યોગ્જીવતિ ।
નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે ।
ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ।
ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે

ભાષ્ય ૪,૧૩.૧,૨ અથ હૈનમાહવનીયોઽનુશશાસ પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ મમાપ્યેતાશ્ચતસ્રસ્તનવઃ ।
ય એવ વિદ્યુતિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મીત્યાદિ પૂર્વવત્સામાન્યાત્ ।
દિવા(દ્ય્વા) કાશયોસ્ત્વાશ્રયત્વાદ્વિદ્યુદાહવનીયયોર્ભોગ્યત્વેનૈવ સમ્બન્ધઃ ।
સમાનમન્યત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૪.૧
તે હોચુઃ ।
ઉપકોસલૈષા સોમ્ય તેઽસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચ ।
આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેતિ ।
આજગામ હાસ્યાચાર્યઃ ।
તમાચાર્યોઽભ્યુવાદોપકોસલ ૩ ઇતિ

ભાષ્ય ૪,૧૪.૧ તે પુનઃ સમ્ભૂયોચુર્હેપકોસલૈષા સોમ્ય તે તવાસ્મદ્વિદ્યાગ્નિવિદ્યેત્યર્થઃ ।
આત્મવિદ્યા પૂર્વોક્તા પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ ચ ।
આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા વિદ્યાફલપ્રાપ્તય ઇત્યુક્ત્વોપરેમુરગ્નયઃ ।
આજગામ હાસ્યાઽચાર્યઃ કાલેન ।
તં ચ શિષ્યમાચાર્યોઽભ્યુવાદોપકોસલ૩ ઇતિ

૪,૧૪.૨૩
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ।
બ્રહ્મવિદ ઇવ સોમ્ય મુખં ભાતિ ।
કો નુ ત્વાનુશશાસેતિ ।
કો નુ માનુશિશ્યાદ્ભો ઇતીહાપેવ નિહ્નુતે ।
ઇમે નૂનમીદૃશા અન્યાદૃશા ઇતીહાગ્નીનભ્યૂદે ।
કિં નુ સોમ્ય કિલ તેઽવોચન્નિતિ

ઇદમિતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ।
લોકાન્ વાવ કિલ સોમ્ય તેઽવોચન્ ।
અહં તુ તે તદ્વક્ષ્યામિ યથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યત ઇતિ ।
બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ

ભાષ્ય ૪,૧૪.૨,૩ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ।
બ્રહ્મવિદ ઇવ સોમ્ય તે મુખં પ્રસન્નં ભાતિ કો નુ ત્વાનુશશાસેત્યુક્તઃ પ્રત્યાહ ।
કો નુ માનુશિષ્યાદનુશાસનં કુર્યાદ્ભો ભગવંસ્ત્વયિ પ્રોષિત ઇતીહાપેવ નિહ્નુતેઽપનિહ્નુત ઇવેતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધો ન ચાપનિહ્નુતે ન ચ યતાવદગ્નિભિરુક્તં બ્રવીતીત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમિમેઽગ્નયો મયા પરિચરિતા ઉક્તવન્તો નૂનં યતસ્ત્વાં દૃષ્ટ્વા વેપમાના ઇવેદૃશા દૃશ્યન્તે પૂર્વમન્યાદૃશાઃ સન્ત ઇતીહાગ્નીનભ્યૂદેઽભ્યુક્તવાન્કાક્વાગ્નીન્દર્શયન્ ।
કિં નુ સોમ્ય કિલ તે તુભ્યમવોચન્નગ્નય ઇતિ પૃષ્ટ ઇત્યેવમિદમુક્તવન્ત ઇત્યેવં હ પ્રતિજજ્ઞે પ્રતિજ્ઞાતવાન્પ્રતીકમાત્રં કિઞ્ચિન્ન સર્વં યથોક્તમગ્નિભિરુક્તમવોચત્ ।
યત આહાઽચાર્યો લોકાન્વાવ પૃથિવ્યાદીન્હે સોમ્ય કિલ તેઽવોચન્ન બ્રહ્મ સાકલ્યેન ।
અહં તુ તે તુભ્યં તદ્બ્રહ્મ યદિચ્છસિ ત્વં શ્રોતું વક્ષ્યામિ, શૃણુ તસ્ય મયોચ્યમાનસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞાનમાહાત્મ્યં યથા પુષ્કરપલાશે પદ્મપત્ર આપો ન શિલષ્યન્ત એવં યતા વક્ષ્યામિ બ્રહ્મૈવંવિદિ પાપં કર્મ ન શિલષ્યતે ન સમ્બધ્યત ઇત્યેવમુક્તવત્યાચાર્ય આહોપકોસલો બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચાઽચાર્યઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૫.૧
ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચ ।
એતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ ।
તદ્યદ્યપ્યસ્મિન્ સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ

ભાષ્ય ૪,૧૫.૧ ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે નિવૃત્તચક્ષુર્ભિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસમ્પન્નૈઃ શાન્તૈર્વિવેકિભિર્દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા"ચક્ષુષશ્ચક્ષુઃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
નન્વગ્નિભિરુક્તં વિતથં યત આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેતિ ગતિમાત્રસ્ય વક્તેત્યવોચન્ભવિષ્યદ્વિષયાપરિજ્ઞાનં ચાગ્નીનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
સુખાકાશસ્યૈવાક્ષિણિ દૃશ્યત ઇતિ દ્રષ્ટુરનુવાદાત્ ।
એષ આત્મા પ્રાણિનામિતિ હોવાચૈવમુક્તવાનેતદ્યદેવાઽત્મતત્ત્વમવોચામ ।
એતદમૃતમમરણધર્મ્યવિનાશ્યત એવાભયં યસ્ય હિ વિનાશાશઙ્કા તસ્ય ભયોપપત્તિસ્તદભાવાદભયમત એવૈતદ્બ્રહ્મ બૃહદનન્તમિતિ ।
કિઞ્ચાસ્ય બ્રહ્મણોઽક્ષિપુરુષસ્ય માહાત્મ્યં તત્તત્ર પુરુષસ્ય સ્થાનેઽક્ષિણિ યદ્યપ્યસ્મિન્યર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ પક્ષ્માવેવ ગચ્છતિ ન ચક્ષુષા સમ્બન્ધ્યતે પદ્મપત્રેણેવોદકમ્ ।
સ્થાનસ્યાપ્યેતન્માહાત્મ્યં કિં પુનઃ સ્થાનિનોઽક્ષિપુરુષસ્ય નિરઞ્જનત્વં વક્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ

૪,૧૫.૨
એતં સંયદ્વામ ઇત્યાચક્ષતે ।
એતં હિ સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિ ।
સર્વાણ્યેનં વામાન્યભિસંયન્તિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૪,૧૫.૨ એતં યથોક્તં પુરુષં સંયદ્વામ ઇત્યાચક્ષતે ।
કસ્માત્ ।
યસ્માદેતં સર્વાણિ વામાનિ વનનીયાનિ સંભજનીયાનિ શોભનાન્યભિસંયન્ત્યભિસઙ્ગચ્છન્તીત્યતઃ સંયદ્વામઃ ।
તથૈવંવિદમેનં સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિ ય એવં વેદ

૪,૧૫.૩
એષ ઉ એવ વામનીઃ ।
એષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ।
સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૪,૧૫.૩ એષ ઉ એવ વામનીર્યસ્માદેષ હિ સર્વાણિ વામાનિ પુણ્યકર્મફલાનિ પુણ્યાનુરૂપં પ્રાણિભ્યો નયતિ પ્રાપયતિ વહતિ ચાઽત્મધર્મત્વેન ।
વિદુષઃ ફલંસર્વાણિ વામાનિ નયતિ ય એવં વેદ

૪,૧૫.૪
એષ ઉ એવ ભામનીઃ ।
એષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ।
સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૪,૧૫.૪ એષ ઉ એવ ભામનીરેષ હિ યસ્માત્સર્વેષુ લોકેષ્વાદિત્યચન્દ્રાગ્ન્યાદિરૂપૈર્ભાતિ દીપ્યતે ।
"તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ"ઇતિ શ્રુતેરતો ભામાનિ નયતીતિ ભામનીઃ ।
ય એવં વેદાસાવપિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ

૪,૧૫.૫
અથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્છવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમેવાભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિષોઽહઃ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્ ।
માસેભ્યઃ સંવત્સરમ્ ।
સંવત્સરાદાદિત્યમ્ ।
આદિત્યાચ્ચન્દ્રમસમ્ ।
ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ ।
તત્પુરુષોઽમાનવઃ ।
સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ ।
એષ દેવપથો બ્રહ્મપથઃ ।
એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તે નાવર્તન્તે

ભાષ્ય ૪,૧૫.૫ અથેદાનીં યથોક્તબ્રહ્મવિદો ગતિરુચ્યતે ।
યદ્યદિ ઉ ચૈવાસ્મિન્નેવંવિદિ શવ્યં શવકર્મ મૃતે કુર્વન્તિ યદિ ચ ન કુર્વન્તિ ઋત્વિજઃ સર્વથાપ્યેવંવિત્તેન શવકર્મણાકૃતેનાપિ પ્રતિબદ્ધો ન બ્રહ્મ[દ્મટપ્રાપ્નોતિ ।
ન ચ કૃતેન શવકર્મણાસ્ય કશ્ચનાભ્યધિકો લોકઃ ।
"ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
શવકર્મણ્યનાદરં દર્શયન્વિદ્યાં સ્તૌતિ ન પુનઃ શવકર્મૈવંવિદો ન કર્તવ્યમિતિ ।
અક્રિયમાણે હિ શવકર્મણિ કર્મણા ફલારમ્ભે પ્રતિબન્ધઃ કશ્ચિદનુમીયતેઽન્યત્ર ।
યત ઇહ વિદ્યાફલારમ્ભકાલે શવકર્મ સ્યાદ્વા ન વેતિ વિદ્યાવતોઽપ્રતિબન્ધેન ફલારમ્ભં દર્શયતિ ।
યે સુખાકાશમક્ષિસ્થં સંયદ્વામો વામનીર્ભામનીરિત્યેવઙ્ગુણમુપાસતે પ્રાણસહિતામગ્નિવિદ્યાં ચ તેષામન્યત્કર્મ ભવતુ મા વા ભૂત્સર્વથાપિ તેઽર્ચિષમેવાભિસમ્ભવન્ત્યર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અર્ચિષોઽર્ચિર્દેવતાયા અહરહરભિમાનિનીં દેવતામહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષં શુક્લપક્ષદેવતામાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાનુદઙ્ઙુત્તરાં દિશમેતિ સવિતા તાન્માસાનુત્તરાયણદેવતાં તેભ્યો માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરદેવતાં તતઃ સંવત્સરાદાદિદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્તત્રસ્થાંસ્તાન્પુરુષઃ કશ્ચિદ્બ્રહ્મલોકાદેત્યામાનવો માનવ્યાં સૃષ્ટૌ ભવો માનવો ન માનવોઽમાનવઃ સ પુરુષ એનાન્બ્રહ્મ સત્યલોકસ્થં ગમયતિ ગન્તૃગન્તવ્યગમયિતૃત્વવ્યપદેશેભ્યઃ ।
સન્માત્રબ્રહ્મપ્રાપ્તૌ તદનુપપત્તેઃ ।
બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતીતિ હિ તત્ર વક્તું ન્યાય્યમ્ ।
સર્વભેદનિરાસેન સન્માત્રપ્રતિપત્તિં વક્ષ્યતિ ।
ન ચાદૃષ્ટો માર્ગોઽગમનાયોપતિષ્ઠતે ।
"સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
એષ દેવપથઃ દેવૈરર્ચિરાદિભિઃ ગમયિતૃત્વેનાધિકૃતૈઃ ઉપલક્ષિતઃ પન્થા દેવપથ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મ ગન્તવ્યં તેન ચોપલક્ષિત ઇતિ બ્રહ્મપથઃ ।
એતેન પ્રતિપદ્યમાના ગચ્છન્તો બ્રહ્મેમં માનવં મનુસમ્બન્ધિનં મનોઃ સૃષ્ટિલક્ષણમાવત નાઽવર્તન્ત આવર્તન્તેઽસ્મિઞ્જનનમરણપ્રબન્ધચક્રારૂઢા ઘટીયન્ત્રવત્પુનઃ પુનરિત્યાર્વતસ્તં ન પ્રતિપદ્યન્તે ।
નાવર્તન્તે નાઽવર્તન્તે ઇતિ દ્વિરુક્તિઃ સફલાયા વિદ્યાયાઃ પરિસમાપ્તિપ્રદર્શનાર્થા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૬.૧
એષ હ વૈ યજ્ઞો યોઽયં પવતે ।
એષ હ યન્નિદં સર્વં પુનાતિ ।
યદેષ યન્નિદં સર્વં પુનાતિ ।
તસ્માદેષ એવ યજ્ઞઃ ।
તસ્ય મનશ્ચ વાક્ચ વર્તની

ભાષ્ય ૪,૧૬.૧ રહસ્યપ્રકરણે પ્રસઙ્ગાદારણ્યકત્વસામાન્યાચ્ચ યજ્ઞે ક્ષત ઉત્પન્ને વ્યાહૃતયઃ પ્રાયશ્ચિત્તાર્થા વિધાતવ્યાસ્તદભિજ્ઞસ્ય ચર્ત્વિજો બ્રહ્મણો મૌનમિત્યત ઇદમારભ્યતેએષ હ વા એષ વાયુર્યોઽયં પવતેઽયં યજ્ઞઃ ।
હ વા ઇતિ પ્રસિદ્ધાર્થાવદ્યોતકૌ નિપાતૌ ।
વાયુપ્રતિષ્ઠો હિ યજ્ઞઃ પ્રસિદ્ધઃ શ્રુતિષુ ।
"સ્વાહા વાતેધાઃ ।
" "અયં વૈ યજ્ઞો યોઽયં પવતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
વાત એવ હિ ચલનાત્મવત્વાત્ક્રિયાસમવાયી ।
"વાત એવ યજ્ઞસ્યાઽરમ્ભકો વાતઃ પ્રતિષ્ઠા"ઇતિ ચ શ્રવણાત્ ।
એષ હ યન્ગચ્છંશ્ચલન્નિદં સર્વં જગત્પુનાતિ પાવયતિ શોધયતિ ।
ન હ્યચલતઃ શુદ્ધિરસ્તિ ।
દોષનિરસનં ચલતો હિ દૃષ્ટં ન સ્થિરસ્ય ।
યદ્યસ્માચ્ચ યન્નષ ઇદં સર્વં પુનાતિ તસ્માદેષ એવ યજ્ઞો યત્પુનાતીતિ ।
તસ્યાસ્યૈવં વિશિષ્ટસ્ય યજ્ઞસ્ય વાક્ચ મન્ત્રોચ્ચારણે વ્યાપૃતા ।
મનશ્ચ યથાભૂતાર્થજ્ઞાને વ્યાપૃતમ્ ।
તે એતે વાઙ્મનસે વર્તની માર્ગૌ યાભ્યાં યજ્ઞસ્તાયમાનઃ પ્રવર્તતે તે વર્તની ।
પ્રાણાપાનપરિચલનવત્યા હિ"વાચશ્ચિત્તસ્ય ચોત્તરોત્તરક્રમો યદ્યજ્ઞઃ"ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
અતો વાઙ્મનસાભ્યાં યજ્ઞો વર્તત ઇતિ વાઙ્મનસે વર્તની ઉચ્યેતે યજ્ઞસ્ય

૪,૧૬.૨૩
તયોરન્યતરાં મનસા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મા ।
વાચા હોતાધ્વર્યુરુદ્ગાતાન્યતરામ્ ।
સ યત્રોપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવવદતિ

અન્યતરામેવ વર્તનીં સંસ્કરોતિ ।
હીયતેઽન્યતરા ।
સ યથૈકપાદ્વ્રજન્ રથો વૈકેન ચક્રેણ વર્તમાનો રિષ્યત્યેવમસ્ય યજ્ઞો રિષ્યતિ ।
યજ્ઞં રિષ્યન્તં યજમાનોઽનુ રિષ્યતિ ।
સ ઇષ્ટ્વા પાપીયાન્ ભવતિ

ભાષ્ય ૪,૧૬.૩ તયોર્વર્તન્યોરન્યતરાં વર્તનીં મનસા વિવેકજ્ઞાનવતા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મર્ત્વિગ્વાચા વર્તન્યા હોતાધ્વર્યુરુદ્ગાતેત્યેતે ત્રયોઽપ્યૃત્વિજોઽન્યતરાં વાગ્લક્ષણાં વર્તનીં વાચૈવ સંસ્કુર્વન્તિ ।
તત્રૈવં સતિ વાઙ્મનસે વર્તની સંસ્કાર્યે યજ્ઞે ।
અથ સ બ્રહ્મા યત્ર યસ્મિન્કાલ ઉપાકૃતે પ્રારબ્ધે પ્રાતરનુવાકે શસ્રે પુરા પૂર્વં પરિધાનીયાયા ઋચો બ્રહ્મૈતસ્મિન્નન્તરે કાલે વ્યવવદતિ મૌનં પરિત્યજતિ યદિ તદાન્યતરામેવ વા॰ગ્વર્તનીં સંસ્કરોતિ બ્રહ્મણાસંસ્ક્રિયમાણા મનોવર્તની હીયતે વિનશ્યતિ ચ્છિદ્રીભવત્યન્યતરા ।
સ યજ્ઞો વાગ્વર્તન્યૈવાન્યતરયા વર્તિતુમશક્નુવન્રિષ્યતિ ।
કથમિવેત્યાહ ।
સ યથૈકપાત્પુરુષો બ્રજન્ગચ્છન્નધ્વાનં રિષ્યતિ, રથો વૈકેન ચક્રેણ વર્તમાનો ગચ્છન્રિષ્યત્યેવમસ્ય યજમાનસ્ય કુબ્રહ્મણા યજ્ઞો રિષ્યતિ વિનશ્યતિ ।
યજ્ઞં રિષ્યન્તં યજમાનોઽરિષ્યતિ ।
યજ્ઞપ્રાણો હિ યજમાનઃ ।
અતો યુક્તો યજ્ઞરેષે રેષસ્તસ્ય ।
સ તં યજ્ઞમિષ્ટ્વા તાદૃશં પાપીયાન્પાપતરો ભવતિ

૪,૧૬.૪૫
અથ યત્ર ઉપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે ન પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવવદત્યુભે એવ વર્તની સંસ્કુર્વન્તિ ।
ન હીયતેઽન્યતરા

સ યથોભયપાદ્વ્રજન્ રથો વોભાભ્યાં ચક્રાભ્યાં વર્તમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠત્યેવમસ્ય યજ્ઞઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ યજ્ઞં પ્રતિતિષ્ઠન્તં યજમાનોઽનુ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
સ ઇષ્ટ્વા શ્રેયાન્ ભવતિ

ભાષ્ય ૪,૧૬.૪,૫ અથ પુનર્યત્ર બ્રહ્મા વિદ્વાન્મૌનં પરિગૃહ્ય વાગ્વિસર્ગમકુર્વન્વર્તતે યાવત્પરિધાનીયાયા ન વ્યવવદતિ તથૈવ સર્વર્ત્વિજ ઉભે એવ વર્તની સંસ્કુર્વન્તિ ન હીયતેઽન્યતરાપિ ।
કિમિવેત્યાહ ।
પૂર્વોક્તવિપરીતૌ દૃષ્ટાન્તૌ ।
એવમસ્ય યજમાનસ્ય યજ્ઞઃ સ્વવર્તનીભ્યાં વર્તમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ સ્વેનાઽત્મનાવિનશ્યન્વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યજ્ઞં પ્રતિતિષ્ઠન્તં યજમાનોઽનુપ્રતિતિષ્ઠતિ સ યજમાન એવં મૌનવિજ્ઞાનવદ્બ્રહ્મોપેતં યજ્ઞમિષ્ટ્વા શ્રેયાન્ભવતિ શ્રેષ્ઠો ભવતીત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
---------------
૪,૧૭.૧
પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપત્ ।
તેષાં તપ્યમાનાનાં રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
અગ્નિં પૃથિવ્યાઃ ।
વાયુમન્તરિક્ષાત્ ।
આદિત્યં દિવઃ

ભાષ્ય ૪,૧૭.૧ અત્ર બ્રહ્મણો મૌનં વિહિતં તદ્રેષે બ્રહ્મત્વકર્મણિ ચાન્યસ્મિંશ્ચ હોત્રાદિકર્મરેષે વ્યાહૃતિહોમઃ પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ તદર્થં વ્યાહૃતયો વિધાતવ્યા ઇત્યાહપ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપલ્લોકાનુદ્દિશ્ય તત્ર સારજિઘૃક્ષયા ધ્યાનલક્ષણં તપશ્ચચાર ।
તેષાં તપ્યમાનાનાં લોકાનાં રસાન્સારરૂપાન્પ્રાવૃહદુદ્ધૃતવાઞ્જગ્રાહેત્યર્થઃ ।
કાન્ ।
અગ્નિં રસં પૃથિવ્યાઃ ।
વાયુમન્તરિક્ષાત્ ।
આદિત્યં દિવઃ

૪,૧૭.૨
સ એતાસ્તિસ્રો દેવતા અભ્યતપત્ ।
તાસાં તપ્યમાનાનાં રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
અગ્નેરૃચઃ ।
વાયોર્યજૂંષિ ।
સામાન્યાદિત્યાત્

ભાષ્ય ૪,૧૭.૨ પુનરપ્યેવમેવમગ્ન્યાદ્યાઃ સ એતાસ્તિસ્રો દેવતા ઉદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તતોઽપિ સારં રસં ત્રયીવિદ્યાં જગ્રાહ

૪,૧૭.૩૪
સ એતાં ત્રયીં વિદ્યામભ્યતપત્ ।
તસ્યાસ્તપ્યમાનાયા રસાન્ પ્રાવૃહત્ ।
ભૂરિત્યૃગ્ભ્યઃ ।
ભુવરિતિ યજુર્ભ્યઃ ।
સ્વરિતિ સામભ્યઃ

તદ્યદ્યૃક્તો રિષ્યેદ્ભૂઃ સ્વાહેતિ ગાર્હપત્યે જુહુયાત્ ।
ઋચામેવ તદ્રસેનર્ચાં વીર્યેણર્ચાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

ભાષ્ય ૪,૧૭.૩,૪ સ એતાં પુનરભ્યતપત્ત્રયીં વિદ્યામ્ ।
તસ્યાસ્તપ્યમાનાયા રસં ભૂરિતિ વ્યાહૃતિમૃગ્ભ્યો જગ્રાહ ।
ભુવરિતિ વ્યાહૃતિં યજુર્ભ્યઃ ।
સ્વરિતિ વ્યાહૃતિં સામભ્યઃ ।
અત એવ લોકદેવવેદરસા મહાવ્યાહૃતયાઃ ।
અતસ્તત્તત્ર યજ્ઞે યદ્યૃક્ત ઋક્સમ્બન્ધાદૃઙ્નિમિત્તં રિષ્યેદ્યજ્ઞઃ ક્ષતં પ્રાપ્નુયાદ્ભૂઃ સ્વાહેતિ ગાર્હપત્યે જુહુયાત્ ।
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ।
કથમ્, ૠચામેવ તદિતિ ક્રિયાવિશેષણં, રસેનર્ચાં વીર્યેણૌજસર્ચાં યજ્ઞસ્ય ઋક્સમ્બન્ધિનો યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં વિચ્છિન્નં ક્ષતરૂપમુત્પન્નં સન્દધાતિ પ્રતિસન્ધત્તે

૪,૧૭.૫૬
અથ યદિ યજુષ્ટો રિષ્યેદ્ભુવઃ સ્વાહેતિ દક્ષિણાગ્નૌ જુહુયાત્ ।
યજુષામેવ તદ્રસેન યજુષાં વીર્યેણ યજુષાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

અથ યદિ સામતો રિષ્યેત્સ્વઃ સ્વાહેત્યાહવનીયે જુહુયાત્ ।
સામ્નામેવ તદ્રસેન સામ્નાં વીર્યેણ સામ્નાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ

ભાષ્ય ૪,૧૭.૫,૬ અથ યદિ યજુષ્ટો યજુર્નિમિત્તં રિષ્યેદ્ભુવઃ સ્વાહેતિ દક્ષિણાગ્નૌ જુહુયાત્ ।
તથા સામનિમિત્તે રેષે સ્વઃ સ્વાહેત્યાહવનીયે જુહુયાત્ ।
તથા પૂર્વવદ્યજ્ઞં સન્દધાતિ ।
બ્રહ્મનિમિત્તે તુ રેષે ત્રિષ્વગ્નિષુ ।
તિસૃભિર્વ્યાહૃતિભિર્જુહુયાત્ ।
ત્રય્યા હિ વિદ્યાયાઃ સ રેષઃ ।
"અથ કેન બ્રહ્મત્વમિત્યનયૈવ ત્રય્યા વિદ્યયા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન્યાયાન્તરં વા મૃગ્યં બ્રહ્મત્વનિમિત્તે રેષે

૪,૧૭.૭૮
તદ્યથા લવણેન સુવર્ણં સંદધ્યાત્ ।
સુવર્ણેન રજતં રજતેન ત્રપુ ત્રપુણા સીસં સીસેન લોહં લોહેન દારુ દારુ ચર્મણા

એવમેષાં લોકાનામાસાં દેવતાનામસ્યાસ્ત્રય્યા વિદ્યાયા વીર્યેણ યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ।
ભેષજકૃતો હ વા એષ યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવતિ

ભાષ્ય ૪,૧૭.૭,૮ તદ્યથા લવણેન સુવર્ણં સન્દધ્યાત્ ।
ક્ષારેણ ટઙ્કણાદિના ખરે૑મૃદુત્વકરં હિ તત્ ।
સુવર્ણેન રજતમશક્યસન્ધાનં સન્દધ્યાત્ ।
રજતેન તથા ત્રપુ ત્રપુણા સીસં સીસેન લોહ લોહેન દારુ દારુ ચર્મણા ચર્મબન્ધનેન ।
એવમેષાં લોકાનામાસાં દેવતાનામસ્યાસ્રય્યા વિદ્યાયા વીર્યેણ રસાખ્યેનૌજસા યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સન્દધાતિ ।
ભેષજકૃતો હ વા એષ યજ્ઞઃ ।
રોગાર્ત ઇવ પુમાંશ્ચિકિત્સકેન સુશિક્ષિતેનૈષ યજ્ઞો ભવતિ ।
કોઽસૌ ।
યત્ર યસ્મિન્યજ્ઞ એવંવિદ્યથોક્તવ્યાહૃતિહોમપ્રાયશ્ચિત્તવિદ્બ્રહ્મર્ત્વિગ્ભવતિ સ યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ

૪,૧૭.૯
એષ હ વા ઉદક્પ્રવણો યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવતિ ।
એવંવિદં હ વા એષા બ્રહ્માણમનુ ગાથા ।
યતો યત આવર્તતે તત્તદ્ગચ્છતિ

ભાષ્ય ૪,૧૭.૯ કિઞ્ચૈષ હ વા ઉદક્પ્રવણ ઉદઙ્નિમ્નો દક્ષિણોચ્છ્રાયો યજ્ઞો ભવતિ ।
ઉત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિહેતુરિત્યર્થઃ ।
યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવત્યેવંવિદં હ વૈ બ્રહ્માણમૃત્વિજં પ્રત્યેષાનુગાથા બ્રહ્મણઃ સ્તુતિપરા ।
યતો યત આવર્તતે કર્મ પ્રદેશાદૃત્વિજાં યજ્ઞઃ ક્ષતીભવંસ્તત્તદ્યજ્ઞસ્ય ક્ષતરૂપં પ્રતિસન્દધત્પ્રાયશ્ચિત્તેન ગચ્છતિ પરિપાલયતીત્યેતત્

૪,૧૭.૧૦
માનવો બ્રહ્મૈવૈક ઋત્વિક્કુરૂનશ્વાભિરક્ષત્યેવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજોઽભિરક્ષતિ તસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં નાનેવંવિદમ્

માનવઃ ।
બ્રહ્મૈવૈક ઋત્વિક્કુરૂનશ્વાભિરક્ષતિ ।
એવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજોઽભિરક્ષતિ ।
તસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં નાનેવંવિદમ્

ભાષ્ય ૪,૧૭.૧૦ માનવો ભ્રહ્મા મૌનાચરણાન્મનનાદ્વા જ્ઞાવનત્ત્વાત્તતો બ્રહ્મૈવૈકર્ત્વિક્કુરૂન્કર્તૄન્ ।
યોદ્ધૄનારૂઢાનશ્વા વડવા યથાભિરક્ષત્યેવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજોઽભિરક્ષતિ તત્કૃતદોષાપનયનાત્ ।
યત એવંવિશિષ્ટો બ્રહ્મા વિદ્વાંસ્તસ્માદેવંવિદમેવ યથોક્તવ્યાહૃત્યાદિવિદં બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં કદાચનેતિ ।
દ્વિરભ્યાસોઽધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ શ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યપરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્વિવરણે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
૫,૧.૧
યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ચ હ વૈ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ ।
પ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ

ભાષ્ય ૫,૧.૧
સગુણ બ્રહ્મવિદ્યાયા ઉત્તરા ગતિરુક્તા ।
અથેદાનીં પઞ્ચમેઽધ્યાયે પઞ્ચાગ્નિવિદો ગૃહસ્થસ્યોર્ધ્વરેતસાં ચ શ્રદ્ધાલૂનાં વિદ્યાન્તરશીલિનાં તામેવ ગતિમનૂદ્યાન્યા દક્ષિણદિક્સમ્બન્ધિની કેવલકર્મિણાં ધૂમાદિલક્ષણા પુનરાવૃત્તિરૂપા તૃતીયા ચ તતઃ કષ્ટતરા સંસારગતિર્વૈરાગ્યહેતોર્વક્તવ્યેત્યારભ્યતે ।
પ્રાણઃ શ્રેષ્ઠો વાગાદિભ્યઃ પ્રાણો વાવ સંવર્ગ ઇત્યાદિ ચ બહુશોઽતીતે ગ્રન્થે પ્રાણગ્રહણં કૃતમ્ ।
સ કથં શ્રેષ્ઠો વાગાદિષુ સર્વૈઃ સંહત્યકારિત્વાવિશેષે?કથં ચ તસ્યોપાસનમિતિ તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાદિગુણવિધિત્સયેદમનન્તરમારભ્યતેયો હ વૈ કશ્ચિજ્જ્યેષ્ઠં ચ પ્રથમં વયસા વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ વયસા વાગાદિભ્યઃ ।
ગર્ભસ્થે હિ પુરુષે પ્રાણસ્ય વૃત્તિર્વાગાદિભ્યઃ પૂર્વં લબ્ધાત્મિકા ભવતિ યયા ગર્ભો વિવર્ધતે ચક્ષુરાદિસ્થાનાવયવનિષ્પત્તૌ સત્યાં પશ્ચાદ્વાગાદીનાં વૃત્તિલાભ ઇતિ પ્રાણો જ્યેષ્ઠો વયસા ભવતિ ।
શ્રેષ્ઠત્વં તુ પ્રતિપાદયિષ્યતિ સુહય ઇત્યાદિનિદર્શનેન ।
અતઃ પ્રાણ એવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચાસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે

૫,૧.૨
યો હ વૈ વસિષ્ઠં વેદ વસિષ્ઠો હ સ્વાનાં ભવતિ ।
વાગ્વાવ વસિષ્ઠઃ

ભાષ્ય ૫,૧.૨ યો હ વૈ વસિષ્ઠં વસિતૃતમમાચ્છાદયિતૃતમં વસુમત્તમં વા યો વેદ સ તથૈવ વસિષ્ઠો હ ભવતિ સ્વાનાં જ્ઞાતીનામ્ ।
કસ્તર્હિ વસિષ્ઠ ઇત્યાહ ।
વાગ્વાવ વસિષ્ઠો વાગ્મિનો હિ પુરુષા વસન્ત્યભિભવન્ત્યન્યાન્વસુમત્તમાશ્ચાતો વાગ્વસિષ્ઠઃ

૫,૧.૩
યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠત્યસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ।
ચક્ષુર્વાવ પ્રતિષ્ઠા

ભાષ્ય ૫,૧.૩ યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ સ ચાસ્મિંલ્લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ પરે પ્રતિતિષ્ઠતિ હ ।
કા તર્હિ પ્રતિષ્ઠેત્યાહચક્ષુર્વાવ પ્રતિષ્ઠા ।
ચક્ષુષા હિ પશ્યન્સમે ચ દુર્ગે ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ યસ્માદતઃ પ્રતિષ્ઠા ચક્ષુઃ

૫,૧.૪
યો હ વૈ સંપદં વેદ સં હાસ્મૈ કામાઃ પદ્યન્તે દૈવાશ્ચ માનુષાશ્ચ ।
શ્રોત્રં વાવ સંપત્

ભાષ્ય ૫,૧.૪ યો હ વૈ સમ્પદં વેદ તસ્મા અસ્મૈ દૈવાશ્ચ માનુષાશ્ચ કામાઃ સમ્પદ્યન્તે હ ।
કા તર્હિ સમ્પદિત્યાહશ્રોત્રં વાવ સમ્પત્ ।
યસ્માચ્છ્રોત્રેણ વેદા ગૃહ્યન્તે તદર્થવિજ્ઞાનં ચ તતઃ કર્માણિ ક્રિયન્તે તતઃ કામસમ્પદિત્યેવં કામસમ્પદ્ધેતુત્વાચ્છ્રોત્રં વાવ સંપત્

૫,૧.૫
યો હ વા આયતનં વેદાયતનં હ સ્વાનાં ભવતિ ।
મનો હ વા આયતનમ્

ભાષ્ય ૫,૧.૫ યો હ વા આયતનં વેદાઽયતનં હ સ્વાનાં ભવત્યાશ્રયો ભવતીત્યર્થઃ ।
કિં તદાયતનમિત્યાહમનો હ વા આયતનમ્ ।
ઇન્દ્રિયોપહૃતાનાં વિષયાણાં ભોક્ત્રર્થાનાં પ્રત્યયરૂપામાં મન આયતનમાશ્રયઃ ।
અતો મનો હ વા આયતનમિત્યુક્તમ્

૫,૧.૬
અથ હ પ્રાણા અહંશ્રેયસિ વ્યૂદિરે ।
અહં શ્રેયાનસ્મ્યહં શ્રેયાનસ્મીતિ

ભાષ્ય ૫,૧.૬ અથ હ પ્રાણા એવં યથોક્તગુણાઃ સન્તોઽહંશ્રેયસ્યહં શ્રેયાનસ્મ્યહં શ્રેયાનસ્મીત્યેતસ્મિન્પ્રયોજને વ્યૂદિરે નાના વિરુદ્ધં ચોદિર ઉક્તવન્તઃ

૫,૧.૭
તે હ પ્રાણાઃ પ્રજાપતિં પિતરમેત્યોચુઃ ભગવન્ કો નઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ।
તાન્ હોવાચ ।
યસ્મિન્ વ ઉત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ દૃશ્યેત સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧.૭ તે હ તૈ હૈવં વિવદમાના આત્મનઃ શ્રેષ્ઠત્વવિજ્ઞાનાય પ્રજાપતિં પિતરં જનયિતારં કઞ્ચિદેત્યોચુરુક્તવન્તો હે ભગવન્કો નોઽસ્માકં મધ્યે શ્રેષ્ઠોઽભ્યધિકો ગુણૈરિત્યેવં પૃષ્ટવન્તઃ ।
તાન્પિતોવાચ હ યસ્મિન્વો યુષ્માકં મધ્યે ઉત્ક્રાન્તે શરીરમિદં પાપિષ્ઠમિવાતિશયેન જીવતોઽપિ, સમુત્ક્રાન્તપ્રાણં તતોઽપિ પાપિષ્ઠતરમિવાતિશયેન દૃષ્યતે કુણપમસ્પૃશ્યમશુચિ દૃશ્યેત સ વો યુષ્માકં શ્રેષ્ઠ ઇત્યવોચત્કાક્વા તદ્દુઃખં પરિજિહીર્ષુઃ

૫,૧.૮૧૧
સા હ વાગુચ્ચક્રામ ।
સા સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ ।
યથા કલા અવદન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ ।
પ્રવિવેશ હ વાક્

ચક્ષુર્હોચ્ચક્રામ ।
તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ ।
યથાન્ધા અપશ્યન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ ।
પ્રવિવેશ હ ચક્ષુઃ

શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ ।
તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ ।
યથા બધિરા અશૃણ્વન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ ।
પ્રવિવેશ હ શ્રોત્રમ્

મનો હોચ્ચક્રામ ।
તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ ।
કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ ।
યથા બાલા અમનસઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણૈવમિતિ ।
પ્રવિવેશ હ મનઃ

ભાષ્ય ૫,૧.૮,૯,૧૦,૧૧ તથોક્તેષુ પિત્રા પ્રાણેષુ સા હ વાગુચ્ચક્રામોત્ક્રાન્તવતી ।
સા ચોત્ક્રમ્ય સંવત્સરમાત્રં પ્રોષ્ય સ્વવ્યાપારાન્નિવૃત્તા સતી પુનઃ પર્યેત્યેતરાન્પ્રાણાનુવાચ કથં કેન પ્રકારેણાશકત શક્તવન્તો યૂયં મદૃતે માં વિના જીવિતું ધારયિતુમાત્માનમિતિ તે હોચુર્યથાકલા ઇત્યાદિ ।
અકલા મૂકા યથા લોકેઽવદન્તો વાચા જીવન્તિ ।
કથમ્?પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવં સર્વકરણચેષ્ટાં કુર્વન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં વયમજીવિષ્મેત્યર્થઃ ।
આત્મનોઽશ્રેષ્ઠતાં પ્રાણેષુ બુદ્ધ્વા પ્રવિવેશ હ વાક્પુનઃ સ્વવ્યાપારે પ્રવૃત્તા બભૂવેત્યર્થઃ ।
સમાનમન્યચ્ચક્ષુર્હેચ્ચક્રામ શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ મનો હોચ્ચક્રામેત્યાદિ ।
યથા બાલા અમનસોઽપ્રરૂઢમનસ ઇત્યર્થઃ

૫,૧.૧૨
અથ હ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્ સ યથા સુહયઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્ સંખિદેદેવમિતરાન્ પ્રાણાન્ સમખિદત્ ।
તં હાભિસમેત્યોચુઃ ।
ભગવન્નેધિ ।
ત્વં નઃ શ્રેષ્ઠોઽસિ ।
મોત્ક્રમીરિતિ

ભાષ્ય ૫,૧.૧૨ એવં પરીક્ષિતેષુ વાગાદિષ્વથાનન્તરં હ સ મુખ્યઃ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્નુત્ક્રમિતુમિચ્છન્કિમકરોદિત્યુચ્યતે ।
યથા લોકે સુહયઃ શોભનોઽશ્વઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્પાદબન્ધનકીલાન્પરીક્ષણાયાઽરૂઢેન કશ્યાહતઃ સન્સઙ્ખિદેત્સમુત્ખનેત્સમુત્પાટયેત્, એવમિતરાન્વાગાદીન્પ્રાણાન્સમખિદત્સમુદ્ધૃતવાન્ ।
તે પ્રાણાઃ સઞ્ચાલિતાઃ સન્તઃ સ્વસ્થાને સ્થાતુમનુત્સહમાના અભિસમેત્ય મુખ્યં પ્રાણં તમૂચુર્હેં ભગવન્નેધિ ભવ નઃ સ્વામી યસ્માત્ત્વં નોઽસ્માકં શ્રેષ્ઠોઽસિ મા ચાસ્માદ્દેહાદુત્ક્રમીરિતિ

૫,૧.૧૩૧૪
અથ હૈનં વાગુવાચ ।
યદહં વસિષ્ઠોઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિષ્ઠોઽસીતિ ।
અથ હૈનં ચક્ષુરુવાચ ।
યદહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠાસીતિ

અથ હૈનં શ્રોત્રમુવાચ ।
યદહં સંપદસ્મિ ત્વં તત્સંપદસીતિ ।
અથ હૈનં મન ઉવાચ ।
યદહમાયતનમસ્મિ ત્વં તદાયતનમસીતિ

ભાષ્ય ૫,૧.૧૩,૧૪ અથ હૈનં વાગાદયઃ પ્રાણસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં કાર્યેણાઽપાદયન્ત આહુર્બલિમિવ હરન્તો રાજ્ઞે વિશઃ ।
કથં, વાક્તાવદુવાચ યદહં વસિષ્ઠોઽસ્મિ ।
યદિતિ ક્રિયાવિશેષણં યદ્વસિષ્ઠત્વગુણાસ્મીત્યર્થઃ ।
ત્વં તદ્વસિષ્ઠસ્તેન વસિષ્ઠત્વગુણોઽજ્ઞાનાન્મમેતિ મયાભિમત ઇત્યેતત્ ।
તથોત્તરેષુ યોજ્યં ચક્ષુઃશ્રોત્રમનઃસુ

૫,૧.૧૫
ન વૈ વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીત્યાચક્ષતે ।
પ્રાણા ઇત્યેવાચક્ષતે ।
પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૧.૧૫ શ્રુતેરિદં વચો યુક્તમિદં વાગાદિભિર્મુખ્યં પ્રાણં પ્રત્યભિહિતં યસ્માન્ન વૈ લોકે વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીતિ વાગાદીનિ કરણાન્યાચક્ષતે લૌકિકા આગમજ્ઞા વા ।
કિં તર્હિ?પ્રાણા ઇત્યેવાઽચક્ષતે કથયન્તિ યસ્માત્પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ વાગાદીનિ કરણજાતાનિ ભવત્યતો મુખ્યં પ્રામં પ્રત્યનુરૂપમેવ વાગાદિભિરુક્તમિતિ પ્રકરણાર્થમુપસઞ્જિહીર્ષતિ ।
નનુ કથમિદં યુક્તં ચેતનાવન્ત ઇવ પુરુષા અહંશ્રેષ્ઠતાયૈ વિવદન્તોઽન્યોન્યં સ્પર્ધેરન્નિતિ ।
ન હિ ચક્ષુરાદીનાં વાચં પ્રત્યાખ્યાય પ્રત્યેકં વદનં સમ્ભવતિ ।
તથાપગમો દેહાત્પુનઃ પ્રવેશો બ્રહ્મગમનં પ્રાણસ્તુતિર્વોપપદ્યતે ।
તત્રાગ્ન્યાદિચેતનાવદ્દેવતાધિષ્ઠિતત્વાદ્વાગાદીનાં ચેતનાવત્ત્વં તાવત્સિદ્ધમાગમતઃ. તાર્કિકસમયવિરોધ ઇતિ ચેદ્દેહ એકસ્મિન્નનેકચેતનાવત્ત્વે ।
ન ।
ઈશ્વરસ્ય નિમિત્તકારમત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યે તાવદીશ્વરમભ્યુપગચ્છન્તિ તાર્કિકાસ્તે મન આદિકાર્યકરમાનામાધ્યાત્મિકાનાં બાહ્યાનાં ચ પૃથિવ્યાદીનામીશ્વરાધિષ્ઠિતાનામેવ નિયમેન પ્રવૃત્તિમિચ્છન્તિ રથાદિવત્ ।
ન ચાસ્માભિરગ્ન્યાદ્યાશ્ચેતનાવત્યોઽપિ દેવતા અધ્યાત્મં ભોક્ત્ર્યોઽભ્યુપગમ્યન્તે, કિં તર્હિ,કાર્યકરણવતીનાં હિ તાસાં પ્રાણૈકદેવતાભેદાનામધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભેદકોટિવિકલ્પાનામધ્યક્ષતામાત્રેણ નિયન્તેશ્વરોઽભ્યુપગમ્યતે ।
સ હ્યકરણઃ ।
"હિરણ્યગર્ભં જનયામાન પૂર્વમ્"ઇત્યાદિ ચ શ્વેતાશ્વતરીયાઃ પઠન્તિ ।
ભોક્તા કર્મફલસમ્બન્ધી દેહે તદ્વિલક્ષણો જીવ ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
વાગાદીનાં ચેહ સંવાદઃ કલ્પિતો વિદુષોઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રાણશ્રેષ્ઠતાનિર્ધારણાર્થમ્ ।
યથા લોકે પુરુષા અન્યોન્યમાત્મનઃ શ્રેષ્ઠતાયૈ વિવદમાનાઃ કઞ્ચિદ્ગુણવિશેષાભિજ્ઞં પૃચ્છન્તિ કો નઃ શ્રેષ્ઠો ગુણૈરિતિ ।
તેનોક્તા એકૈકશ્યેનાદઃ કાર્યં સાધયિતુમુદ્યચ્છત યેનાદઃ કાર્યં સાધ્યતે સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યુક્તાસ્તથૈવોદ્યચ્છન્ત આત્મનોઽન્યસ્ય વા શ્રેષ્ઠવાં નિર્ધારયન્તિ ।
તતેમં સંવ્યવહારં વાગાદિષુ કલ્પિતવતી શ્રુતિઃ ।
કથં નામ વિદ્વાન્વાગાદીનામેકૈકસ્યાભાવેઽપિ જીવનં દૃષ્ટં ન તુ પ્રાણસ્યેતિ પ્રાણશ્રેષ્ઠતાં પ્રતિપદ્યતેતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ કૌષીતકિનામ્ "જીવતિ વાગપેતો મૂકાન્હિ પસ્યામો જીવતિ ચક્ષુરપેતોઽન્ધાન્હિ પશ્યામો જીવતિ શ્રોત્રાપેતો બધિરાન્હિ પશ્યામો જીવતિ મનોપેતો બાલાન્હિ પશ્યામો જીવતિ બાહુચ્છિન્નો જીવત્યૂરુચ્છિન્નઃ"ઇત્યાદ્યા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
૫,૨.૧
સ હોવાચ કિં મેઽન્નં ભવિષ્યતીતિ ।
યત્કિંચિદિદમા શ્વભ્ય આ શકુનિભ્ય ઇતિ હોચુઃ ।
તદ્વા એતદનસ્યાન્નમ્ ।
અનો હ વૈ નામ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન હ વા એવંવિદિ કિંચનાનન્નં ભવતીતિ

ભાષ્ય ૫,૨.૧ સ હોવાચ મુખ્યઃ પ્રાણઃ કિં મેઽન્નં ભવિષ્યતીતિ ।
મુખ્યં પ્રાણં પ્રષ્ટારમિવ કલ્પયિત્વા વાગાદીન્પ્રતિવક્તૄનિવ કલ્પયન્તી શ્રુતિરાહયદિદં લોકેઽન્નજાતં પ્રસિદ્ધમા શ્વભિઃ સહાઽશકુનિભ્યઃ સહ શકુનિભિઃ સર્વપ્રાણિનાં યદન્નં તત્તવાન્નમિતિ હોચુર્વાગાદય ઇતિ ।
પ્રાણસ્ય સર્વમન્નં પ્રાણોઽત્તા સર્વસ્યાન્નસ્યેત્યેવં પ્રતિપત્તયે કલ્પિતાખ્યાયિકારૂપાદ્વ્યાવૃત્ય સ્વેન શ્રુતિરૂપેણાઽહતદ્વા એતદ્યત્કિઞ્ચિલ્લોકે પ્રાણિભિરન્નમદ્યતેઽનસ્ય પ્રાણસ્ય તદન્નં પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રકારચેષ્ટાવ્યાપ્તિગુણપ્રદર્શનાર્થમન ઇતિ પ્રાણસ્ય પ્રત્યક્ષં નામ ।
પ્રાદ્યુપસર્ગપૂર્વત્વે હિ વિશેષગતિરેવ સ્યાત્ ।
તથાચ સર્વાન્નાનામત્તુર્નામગ્રહણમિતીદં પ્રત્યક્ષં નામાન ઇતિ સર્વાન્નાનામત્તુઃ સાક્ષાદભિધાનમ્ ।
ન હ વા એવંવિદિ યથોક્તપ્રાણવિદિ પ્રાણોઽહમસ્મિ સર્વભૂતસ્થઃ સર્વાન્નાનામત્તેતિ તસ્મિન્નેવંવિદિ હ વૈ કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપિ પ્રાણિભિરાદ્યં સર્વૈરનન્નમન્નાદ્યં ન ભવતિ સર્વમેવંવિદ્યન્નં ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રાણભૂતત્વાદ્વિદુષઃ ।
"પ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ પ્રાણેઽસ્તમેતિ"ઇત્યુપક્રમ્ય"એવંવિદો હ વા ઉદેતિ સૂર્ય એવંવિદ્યસ્તમેતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્

૫,૨.૨
સ હોવાચ કિં મે વાસો ભવિષ્યતીતિ ।
આપ ઇતિ હોચુઃ ।
તસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ ।
લમ્ભુકો હ વાસો ભવતિ ।
અનગ્નો હ ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૨.૨ સ હોવાચ પુનઃ પ્રાણઃ ।
પૂર્વવદેવ કલ્પના ।
કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્યાપ ઇતિ હોચુર્વાગાદયઃ ।
યસ્માત્પ્રાણસ્ય વાસ આપસ્તસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તો ભોક્તવન્તશ્ચ બ્રાહ્મણા વિદ્વાંસ એતત્કુર્વન્તિ ।
કિમ્ ।
અદ્ભિર્વાસસ્થાનીયાભિઃ પુરસ્તાદ્ભોજનાત્પૂર્વમુપરિષ્ટાચ્ચ ભોજનાદૂર્ધ્વં ચ પરિદધતિ પરિધાનં કુર્વન્તિ મુખ્યસ્ય પ્રાણસ્ય લમ્ભુકો સમ્ભનશીલો વાસો હ ભવતિ ।
વાસસો લબ્ધૈવ ભવતીત્યર્થઃ ।
અનગ્નો હ ભવતિ ।
વાસસો લમ્ભુકત્વેનાર્થસિદ્ધૈવાનગ્નતેત્યનગ્નો હ ભવતીત્યુત્તરીયવાન્ભવતીત્યેતત્ ।
ભોક્ષ્યમાણસ્ય ભુક્તવતશ્ચ યદાચમનં શુદ્ધ્યર્થં વિજ્ઞાતં તસ્મિન્પ્રાણસ્ય વાસ ઇતિ દર્શનમાત્રમિહ વિધીયતે ।
અદ્ભિઃ પરિદધતીતિ નાઽચમનાન્તરમ્ ।
યથા લૌકિકૈઃ પ્રામિભિરદ્યમાનમન્નં પ્રાણસ્યેતિ દર્શનમાત્રં તદ્વત્કિં મેઽન્નં કિં મે વાસ ઇત્યાદિપ્રશ્નપ્રતિવચનયોસ્તુલ્યત્વાત્ ।
યદ્યાચમનમપૂર્વં તાદર્થ્યેન ક્રિયતે તદા કૃમ્યાદ્યન્નમપિ પ્રાણસ્ય ભક્ષ્યત્વેન વિહિતં સ્યાત્ ।
તુલ્યયોર્વિજ્ઞાનાર્થયોઃ પ્રસ્નપ્રતિવચનયોઃ પ્રકરણસ્ય વિજ્ઞાનાર્થત્વાદર્ધજરતીયો ન્યાયો ન યુક્તઃ કલ્પયિતુમ્ ।
યત્તુ પ્રસિદ્ધમાચમનં પ્રાયત્યાર્થં પ્રાણસ્યાનગ્નતાર્થં ચ ન ભવતીત્યુચ્યતે ન તથા વયમાચમનમુભયાર્થં બ્રૂમઃ ।
કિં તર્હિ પ્રાયત્યાર્થાચમનસાધનભૂતા આપઃ પ્રાણસ્ય વાસ ઇતિ દર્શનં ચોદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તત્રાઽચમનસ્યોભયાર્થત્વપ્રસઙ્ગદોષચોદનાનુપપન્ના ।
વાસોર્થ એવાઽચમને તદ્દર્શનં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વાસોજ્ઞાનાર્થવાક્યે વાસોર્થાપૂર્વાચમનવિધાને તત્રાનગ્નતાર્થત્વદૃષ્ટિવિધાને ચ વાક્યભેદઃ આચમનસ્ય તદર્થત્વમન્યાર્થત્વં ચેતિ ।
પ્રમાણાભાવાત્

૫,૨.૩
તદ્ધૈતત્સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે વૈયાઘ્રપદ્યાયોક્ત્વોવાચ ।
યદ્યપ્યેનચ્છુષ્કાય સ્થાણવે બ્રૂયાજ્જાયેરન્નેવાસ્મિઞ્છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

ભાષ્ય ૫,૨.૩ તદેતત્પ્રાણદર્શનં સ્તૂયતે ।
કથમ્ ।
તદ્ધૈતત્પ્રાણદર્શનં સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે નામ્ના વૈયાઘ્રપદ્યાય વ્યાઘ્રપદોઽપત્યં વૈયાઘ્રપદ્યસ્તસ્મૈ ગોશ્રુત્યાખ્યાયોક્ત્વોવાચાન્યદપિ વક્ષ્યમાણં વચઃ ।
કિં તદુવાચેત્યાહયદ્યપિ શુષ્કાય સ્થાણવ એતદ્દર્શનં બ્રૂયાત્પ્રાણવિજ્જાયેરન્નુત્પદ્યેરન્નેવાસ્મિન્સ્થાણૌ શાખાઃ પ્રરોહેયુશ્ચ પલાશાનિ પત્રામિ, કિમુ જીવતે પુરુષાય બ્રૂયાદિતિ

૫,૨.૪
અથ યદિ મહજ્જિગમિષેત્, અમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વા પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ સર્વૌષધસ્ય મન્થં દધિમધુનોરુપમથ્ય જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમવનયેત્

ભાષ્ય ૫,૨.૪ અથાનન્તરં યદિ મહન્મહત્ત્વં જિગમિષેદ્ગન્તુમિચ્છેન્મહત્ત્વં પ્રાપ્તું યદિકામયેતેત્યર્થઃ ।
તસ્યેદં કર્મ વિધીયતે ।
મહત્ત્વે હિ સતિ શ્રીરુપનમતે ।
શ્રીમતો હ્યર્થપ્રાપ્તં ધનં તતઃ કર્માનુષ્ઠાનં તતશ્ચ દેવયાનં પિતૃયાણં વા પન્થાનં પ્રતિપત્સ્યત ઇત્યેતત્પ્રયોજનમુરરીકૃત્ય મહત્ત્વપ્રેપ્સોરિદં કર્મ ન વિષયોપભોગકામસ્ય ।
તસ્યાયં કાલાદિવિધિરુચ્યતેઅમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વા દીક્ષિત ઇવ ભૂમિશયનાદિનિયમં કૃત્વા તપોરૂપં સત્યવચનં બ્રહ્મચર્યમિત્યાદિધર્મવાન્ભૂત્વેત્યર્થઃ ।
ન પુનર્દૈક્ષમેવ કર્મજાતં સર્વમુપાદત્તે ।
અતદ્વિકારત્વાન્મન્થાખ્યસ્ય કર્મણઃ ।
"ઉપસદ્વ્રતી"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્પયોમાત્રભક્ષમં ચ શુદ્ધિકારમં તપ ઉપાદત્તે ।
પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ કર્માઽરભતે સર્વૌષધસ્ય ગ્રામ્યારણ્યાનામોષધીનાં યાવચ્છક્ત્યલ્પમલ્પમુપાદાય તદ્વિતુષીકૃત્યાઽમમેવ પિષ્ટં દધિમધુનોરૌદુમ્બરે કંસાકારે ચમસાકારે વા પાત્રે શ્રુત્યન્તરાત્પ્રક્ષિપ્યોપમથ્યાગ્રતઃ સ્થાપયિત્વા જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાવસથ્ય આજ્યસ્યાઽવાપસ્થાને હુત્વા સ્રુવસંલગ્નં મન્થે સંપાતમવનયેત્સંસ્રવમધઃ પાતયેત્

૫,૨.૫
વસિષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમવનયેત્ ।
પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમવનયેત્ ।
સંપદે સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમવનયેત્ ।
આયતનાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સંપાતમવનયેત્

ભાષ્ય ૫,૨.૫ સમાનમન્યત્ ।
વસિષ્ઠાય પ્રતિષ્ઠાયૈ સંપદ આયતનાય સ્વાહેતિ પ્રત્યેકં તથૈવ સંપાતમવનયેદ્ધુત્વા

૫,૨.૬
અથ પ્રતિસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપતિ ।
અમો નામાસિ ।
અમા હિ તે સર્વમિદમ્ ।
સ હિ જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો રાજાધિપતિઃ ।
સ મા જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં રાજ્યમાધિપત્યં ગમયતુ ।
અહમેવેદં સર્વમસાનીતિ

ભાષ્ય ૫,૨.૬ અથ પ્રતિસૃપ્યાગ્નેરીષદપસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપતીમં મન્ત્રમ્ ।
અમો નામાસ્યમા હિ તે ।
અમ ઇતિ પ્રાણસ્ય નામ ।
અન્નેન હિ પ્રાણઃ પ્રાણિતિ દેહ ઇત્યતો મન્થદ્રવ્યં પ્રાણસ્યાન્નત્વાત્પ્રાણત્વેન સ્તૂયતેઽમો નામાસીતિ ।
કુતઃ ।
યતોઽમા સહ હિ યસ્માત્તે તવ પ્રાણભૂતસ્ય સર્વં સમસ્તં જગદિદમતઃ ।
સ હિ પ્રાણભૂતો મન્થો જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ ।
અત એવ ચ રાજા દીપ્તિમાનધિપતિશ્ચાધિષ્ઠાય પાલયિતા સર્વસ્ય ।
સમા મામપિ મન્થઃ પ્રાણો જ્યૈષ્ઠ્યાદિગુણપૂગમાત્મનો ગમયત્વહમેવેદં સર્વં જગદસાનિ ભવનિ પ્રાણવત્ ।
ઇતિશબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ

૫,૨.૭
અથ ખલ્વેતયર્ચા પચ્છ આચામતિ ।
તત્સવિતુર્વૃણીમહ ઇત્યાચામતિ ।
વયં દેવસ્ય ભોજનમિત્યાચામતિ ।
શ્રેષ્ઠં સર્વધાતમમિત્યાચામતિ ।
તુરં ભગસ્ય ધીમહીતિ સર્વં પિબતિ ।
નિર્ણિજ્ય કંસં ચમસં વા પશ્ચાદગ્નેઃ સંવિશતિ ।
ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા વાચંયમોઽપ્રસાહઃ ।
સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્

ભાષ્ય ૫,૨.૭ અથાનન્તરં ખલ્વેતયા વક્ષ્યમાણયર્ચા પચ્છઃ પાદશ આચામતિ ભક્ષયતિ, મન્ત્રસ્યૈકૈકેન પાદેનૈકૈકં ગ્રાસં ભક્ષયતિ ।
તદ્ભોજનં સવિતુઃ સર્વસ્ય પ્રસવિતુઃ ।
પ્રાણમાદિત્યં ચૈકીકૃત્યોચ્યતે ।
આદિત્યસ્ય વૃણીમહે પ્રાર્થયેમહિ મન્થરૂપમ્ ।
યેનાન્નેન સાવિત્રેણ ભોજનેનોપભુક્તેન વયં સવિતૃસ્વરૂપાપન્ના ભવેમેત્યભિપ્રાયઃ ।
દેવસ્ય સવિતુરિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રેષ્ઠં પ્રશસ્યતમં સર્વાન્નેભ્યઃ સર્વધાતમં સર્વસ્ય જગતો ધારયિતૃતમમતિશયેન વિધાતૃતમમિતિ વા ।
સર્વથા ભોજનવિશેષણમ્ ।
તુરં ત્વરં તૂર્ણં શીઘ્રમિત્યતત્ ।
ભગસ્ય દેવસ્ય સવિતુઃ સ્વરૂપમિતિ શેષઃ ।
ધીમહિ ચિન્તયેમહિ વિશિષ્ટભોજનેન સંસ્કૃતાઃ શુદ્ધાત્માનઃ સન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
અથવા ભગસ્ય શ્રિયઃ કારણં મહત્ત્વં પ્રાપ્તું કર્મ કૃતવન્તો વયં તદ્ધોમહિ ચિન્તયેમહીતિ સર્વં ચ મન્થલેપં પિબતિ નિર્ણિજ્ય પ્રક્ષાલ્ય કંસં કંસાકારં ચમસં ચમસાકારં વૌદુમ્બરં પાત્રમ્ ।
પીત્વાઽચમ્ય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાક્શિરાઃ સંવિશતિ ચર્મણિ વાજિને સ્થણ્ડિલે કેવલાયાં વા ભૂમૌ ।
વાચંયમો વાગ્યતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
અપ્રસાહો ન પ્રસહ્યતે નાભિભૂયતે સ્ત્ર્યાદ્યનિષ્ટસ્વપ્નદર્શનેન યથા તથા સંયતચિત્તઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ એવંભૂતો યદિ સ્રિયં પશ્યેત્સ્વપ્નેષુ તદા વિદ્યાત્સમૃદ્ધં મમેદં કર્મેતિ

૫,૨.૮
તદેષ શ્લોકઃ ।
યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ ।
સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્ સ્વપ્નનિદર્શને તસ્મિન્ સ્વપ્નનિદર્શને

ભાષ્ય ૫,૨.૮ તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રોઽપિ ભવતિ ।
યદા કર્મસુ કામ્યેષુ કામાર્થેષુ સ્રિયં સ્વપ્નેષુ સ્વપ્નદર્શનેષુ સ્વપ્નકાલેષુ વા પશ્યતિ સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયીત્ ।
કર્મણાં ફલનિષ્પત્તિર્ભવિષ્યતીતિ જાનીયાદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્સ્ત્ર્યાદિપ્રશસ્તસ્વપ્નદર્શને સતીત્યભિપ્રાયઃ ।
દ્વિરુક્તિઃ કર્મસમાપ્ત્યર્થા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૫,૩.૧
શ્વેતકેતુર્હારુણેયઃ પઞ્ચાલાનાં સમિતિમેયાય ।
તં હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ ।
કુમારાનુ ત્વા અશિષત્પિતેતિ ।
અનુ હિ ભગવ ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૩.૧ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાઃ સંસારગતયો વક્તવ્યા વૈરાગ્યહેતોર્મુમુક્ષૂણામિત્યત આખ્યાયિકાઽરભ્યતેશ્વેતકેતુનમિતો હ, ઇત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
અરુણસ્યાપત્યારુણિસ્તસ્યાપત્યમારુણેયઃ પઞ્ચાલાનાં સમિતિં સભામેયાયાઽજગામ ।
તમાગતવન્તં હ પ્રવાહણો નામતો જીવલસ્યાપત્યં જૈવલિરુવાચોક્તવાન્ ।
હે કુમારાનુ ત્વા ત્વામશિષદન્વસિષત્પિતા ।
કિમનુશિષ્ટસ્ત્વં પિત્રેત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તઃ સ આહાનુ હ્યનુશિષ્ટોઽસ્મિ ભગવ ઇતિ સૂચયન્નાહ

૫,૩.૨
વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ યથા પુનરાવર્તન્ત ૩ ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ પથોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તના ૩ ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૩.૨ તં હોવાચ યદ્યનુશિષ્ટોઽસિ વેત્થ યદિતોઽસ્માલ્લોકાદધ્યૂર્ધ્વં યત્પ્રજાઃ પ્રયન્તિ યદ્ગચ્છન્તિ તત્કિં જાનીષ ઇત્યર્થઃ ।
ન ભગવ ઇત્યાહેતરો ન જાનેઽહં તદ્યત્પૃચ્છસિ ।
એવં તર્હિ વેત્થ જાનીષે યથા યેન પ્રકારેણ પુનરાવર્તન્ત ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ પ્રત્યાહ ।
વેત્થ પથોર્માર્ગયોઃ સહપ્રયાણયોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તનમિતરેતરવિયોગસ્થાનં સહ ગચ્છતામિત્યર્થઃ ।
ન ભગવ ઇતિ

૫,૩.૩
વેત્થ યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યત ૩ ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ ।
વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ ।
નૈવ ભગવ ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૩.૩ વેત્થા યથાસૌ લોકઃ પિતૃસમ્બન્ધી યં પ્રાપ્ય પુનરાવર્તન્તે બહુભિઃ પ્રયદ્ભિરપિ યેન કારમેન ન સમ્પૂર્યત ઇતિ ।
ન ભગવ ઇતિ પ્રત્યાહ ।
વેત્થ યથા યેન ક્રમેણ પઞ્ચમ્યાં પઞ્ચસંખ્યાકાયામાહુતૌ હુતાયામાહુતિનિર્વૃત્તા આહુતિસાધનાશ્ચાઽપઃ પુરુષવચસઃ પુરુષ ઇત્યેવં વચોઽભિધાનં યાસાં હૂયમાનાનાં ક્રમેણ ષષ્ઠાહુતિભૂતાનાં તાઃ પુરુષવચસઃ પુરુષશબ્દવાચ્યા ભવન્તિ પુરુષાખ્યાં લભન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તો નૈવ ભગવ ઇત્યાહ ।
નૈવાહમત્ર કિઞ્ચન જાનામીત્યર્થઃ

૫,૩.૪
અથાનુ કિમનુ શિષ્ઠોઽવોચથા યો હીમાનિ ન વિદ્યાત્ ।
કથં સોઽનુશિષ્ટો બ્રુવીતેતિ ।
સ હાયસ્તઃ પિતુરર્ધમેયાય ।
તં હોવાચાનનુશિષ્ય વાવ કિલ મા ભગવાનબ્રવીદનુ ત્વાશિષમિતિ

ભાષ્ય ૫,૩.૪ અથૈવમજ્ઞઃ સન્કિમનુ કસ્માત્ત્વમનુશિષ્ટોઽસ્મીત્યવોચથા ઉક્તવાનસિ ।
યો હીમાનિ મયા પૃષ્ટાન્યર્થજાતાનિ ન વિદ્યાન્ન વિજાનીત્યાત્કથં સ વિદ્વત્સ્વનુશિષ્ટોઽસ્મીતિ બ્રુવીત ।
ઇત્યેવં સ શ્વેતકેતુઃ રાજ્ઞાઽયસ્ત આયાસિતઃ સન્પિતુરર્ધં સ્થાનમેયાયાઽગતવાંસ્તં ચ પિતુરમુવાચાનનુશિષ્યાનુશાસનમકૃત્વૈવ મા માં કિલ ભગવાન્સમાવર્તનકાલેઽબ્રવીદુક્તવાનનુ ત્વાશિષમન્વશિષં ત્વામિતિ

૫,૩.૫૬
પઞ્ચ મા રાજન્યબન્ધુઃ પ્રશ્નાનપ્રાક્ષીત્ ।
તેષાં નૈકંચનાશકં વિવક્તુમિતિ ।
સ હોવાચ યથા મા ત્વં તદૈતાનવદો યથાહમેષાં નૈકંચન વેદ ।
યદ્યહમિમાનવેદિષ્યં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ

સ હ ગૌતમો રાજ્ઞોઽર્ધમેયાય ।
તસ્મૈ હ પ્રાપ્તાયાર્હાં ચકાર ।
સ હ પ્રાતઃ સભાગ ઉદેયાય ।
તં હોવાચ ।
માનુષસ્ય ભગવન્ ગૌતમ વિત્તસ્ય વરં વૃણીથા ઇતિ ।
સ હોવાચ ।
તવૈવ રાજન્માનુષં વિત્તમ્ ।
યામેવ કુમારસ્યાન્તે વાચમભાષથાસ્તામેવ મે બ્રૂહીતિ ।
સ હ કૃચ્છ્રી બભૂવ

ભાષ્ય ૫,૩.૫,૬ યતઃ પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાકાન્પ્રશ્નાન્રાજન્યબન્ધૂ રાજાન્યા બન્ધવોઽસ્યેતિ રાજન્યબન્ધુઃ સ્વયં દુર્વૃત્ત ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રાક્ષીત્પૃષ્ટવાંસ્તેષાં પ્રશ્નાનાં નૈકઞ્ચનૈકમપિ નાશકં ન શક્તવાનહં વિવક્તું વિશેષેણાર્થતો નિર્ણેતુમિત્યર્થઃ ।
સ હોવાચ પિતા યથા મા માં વત્સ ત્વં તદાઽગતમાત્ર એવૈતાન્પ્રશ્નાનવદ ઉક્તવાનસિ તેષાં નૈકઞ્ચનાશકં વિવક્તુમિતિ તથા માં જાનીહિ, ત્વદીયાજ્ઞાનેન લિઙ્ગેન મમ તદ્વિષયમજ્ઞાનં જાનીહીત્યર્થઃ ।
કથં, યથાહમેષાં પ્રશ્નાનામેકઞ્ચનૈકમપિ ન વેદ ન જાન ઇતિ યથા ત્વમેવાઙ્ગૈતાન્પ્રશ્નાન્ન જાનીષે તથાહમપ્યેતાન્ન જાન ઇત્યર્થઃ ।
અતો મય્યન્યથાભાવો ન કર્તવ્યઃ ।
કુત એતદેવં યતો ન જાને યદ્યહમિમાન્પ્રશ્નાનવેદિષ્યં વિદિતવાનસ્મિ કથં તે તુભ્યં પ્રિયાય પુત્રાય સમાવર્તનકાલે પુરા નાવક્ષ્યં નોક્તવાનસ્મીત્યુક્ત્વા સ હ ગોત્રતો રાજ્ઞો જૈવલેરર્ધં સ્થાનમેયાય ગતવાન્ ।
તસ્મૈ હ ગૌતમાય પ્રાપ્તાયાર્હામર્હૂણાં ચકાર કૃતવાન્ ।
સ ચ ગૌતમઃ કૃતાતિથ્ય ઉષિત્વા પરેદ્યુઃ પ્રાતઃકાલે સભાગે સભાં ગતે રાજ્ઞ્યુદેયાય ।
ભજનં ભાગઃ પૂજા સેવા સહ ભાગેન વર્તમાનો વા સભાગઃ પૂજ્યમાનોઽન્યૈઃ સ્વયં ગૌતમ ઉદેયાય રાજાનમુદ્ગતવાન્ ।
તં હોવાચ ગૌતમં રાજા માનુષસ્ય ભગવન્ગૌતમ મનુષ્યસમ્બન્ધિનો વિત્તસ્ય ગ્રામાદેર્વરં વરણીયં કામં વૃણીથાઃ પ્રાર્થયેથાઃ ।
સ હોવાચ ગૌતમસ્તવૈવ તિષ્ઠતુ રાજન્માનુષં વિત્તમ્ ।
યામેવ કુમારસ્ય મમ પુત્રસ્યાન્તે સમીપે વાચં પઞ્ચપ્રશ્નલક્ષણામભાષથા ઉક્તવાનસિ તામેવ વાચં મે મહ્યં બ્રૂહિ કથયેત્યુક્તો ગૌતમેન રાજા સ હ કૃચ્છ્રી દુઃખી બભૂવ ।
કથં ત્વિદમિતિ

૫,૩.૭
તં હ ચિરં વસેત્યાજ્ઞાપયાં ચકાર ।
તં હોવાચ ।
યથા મા ત્વં ગૌતમાવદઃ ।
યથેયં ન પ્રાક્ત્વત્તઃ પુરા વિદ્યા બ્રાહ્મણાન્ ગચ્છતિ ।
તસ્માદુ સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્રસ્યૈવ પ્રશાસનમભૂદિતિ ।
તસ્મૈ હોવાચ

ભાષ્ય ૫,૩.૭ સ હ કૃચ્છ્રીભૂતોઽપ્રત્યાખ્યેયં બ્રાહ્મણં મન્વાનો ન્યાયેન વિદ્યા વક્તવ્યેતિ મત્વા તં હ ગૌતમં ચિરં દીર્ઘકાલં વસેત્યેવમાજ્ઞાપયાઞ્ચકારાઽજ્ઞપ્તવાન્ ।
યત્પૂર્વં પ્રત્યાખ્યાતવાન્રાજા વિદ્યાં યચ્ચ પશ્ચાચ્ચિરં વસેત્યાજ્ઞપ્તવાન્, તન્નિમિત્તં બ્રાહ્મમં ક્ષમાપયતિ હેતુવચનોક્ત્યાતં હોવાચ રાજા સર્વવિદ્યો બ્રહ્મણોઽપિ સન્યથા યેન પ્રકારેણ મા માં હે ગૌતમાવદસ્ત્વં તામેવ વિદ્યાલક્ષણાં વાચં મે બ્રૂહીત્યજ્ઞાનાત્તેન ત્વં જાનીહિ ।
તત્રાસ્તિ વક્તવ્યં યથા યેન પ્રકારેણેયં વિદ્યા પ્રાક્ત્વત્તો બ્રાહ્મણાન્ન ગચ્છતિ ન ગતવતી, ન ચ બ્રાહ્મણા અનયા વિદ્યયાનુશાસિતવન્તઃ, તથૈતત્પ્રસિદ્ધં લોકે યતસ્તસ્માદુ પુરા પૂર્વં સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્ત્રસ્યૈવ ક્ષત્ત્રજાતેરેવાનયા વિદ્યયા પ્રશાસનં પ્રશાસ્તૃત્વં શિષ્યામામભૂદ્બભૂવ ।
ક્ષત્ત્રિયપરમ્પરયૈવેયં વિદ્યતાવન્તં કાલમાગતા ।
તથાપ્યહમેતાં તુભ્યં વક્ષ્યામિ ચ્વત્સમ્પ્રદાનાદૂર્ધ્વં બ્રાહ્મણાન્ગમિષ્યતિ ।
અતો મયા યદુક્તં તત્ક્ષન્તુમર્હસીત્યુક્ત્વા તસ્મૈ હોવાચ વિદ્યાં રાજા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
૫,૪.૧
અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ ।
રશ્મયો ધૂમઃ ।
અહરર્ચિઃ ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

ભાષ્ય ૫,૪.૧ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપ ઇત્યયં પ્રશ્નઃ પ્રાથમ્યેનાપાક્રિયતે ।
તદપાકરણમન્વિતરેષામપાકરણમનુકૂલં ભવેદિતિ ।
અગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ કાર્યારમ્ભો યઃ સ ઉક્તો વાજસનેયકે ।
તં પ્રતિ પ્રસ્નાઃઉત્ક્રાન્તિરાહુત્યોર્ગતિઃ પ્રતિષ્ઠા તૃપ્તિઃ પુનરાવૃત્તિર્લોકં પ્રત્યુત્થાયી ઇતિ ।
તેષાં ચાપાકરણમુક્તં તત્રૈવ"તે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતસ્તે અન્તરિક્ષમાવિશતસ્તે અન્તરિક્ષમેવાઽહવનીયં કુર્વાતે વાયું સમિધં મરીચીરેવ શુક્લામાહુતિં તે અન્તરિક્ષં તર્પયતસ્તે તત ઉત્ક્રામત ઇત્યાદ્યેવમેવ પૂર્વવદ્દિવં તર્પયતસ્તે તત આવર્તેતે ।
ઇમામાવિશ્ય તર્પયિત્વા પુરુષમાવિશતઃ ।
તતઃ સ્રિયમાવિશ્ય લોકં પ્રત્યુત્થાયા ભવતિ"ઇતિ ।
તત્રાગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ કાર્યારમ્ભમાત્રમેવંપ્રકારં ભવતીત્યુક્તામ ।
ઇહ તુ તં કાર્યારમ્ભમગ્નિ હોત્રાપૂર્વવિપરિણામલક્ષણં પઞ્ચધા પ્રવિભજ્યાગ્નિત્વેનોપાસનમુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિધિત્સન્નાહઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિરિત્યાદિ ।
ઇહ સાયંપ્રાતરગ્નિહોત્રાહુતી હુતે પય આદિસાધને શ્રદ્ધાપુરઃસરે આહવનીયાગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગભાવિતે કર્ત્રાદિકારકભાવિતે ચાન્તરિક્ષક્રમેણોત્ક્રમ્ય દ્યુલોકં પ્રવિશન્ત્યૌ સૂક્ષ્મભૂતે અપ્સમવાયિત્વાદપ્શબ્દવાચ્યે શ્રદ્ધાહેતુત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યે તયોરધિકરણોઽગ્નિરન્યચ્ચ તત્સમ્બન્ધં સમિદાદીત્યુચ્યતે ।
યા ચાસાવગ્ન્યાદિભાવનાઽહુત્યોઃ સાપિ તથૈવ નિર્દિશ્યતે ।
અસૌ વાવ લોકોઽગ્નિર્હે ગૌતમ યથાગ્નિહોત્રાધિકરણમાહવનીય ઇહ ।
તસ્યાગ્નેર્ઘુલોકાખ્યસ્યાઽદિત્ય એવ સમિત્તેન હીદ્ધોઽસૌ લોકો દીપ્યતે ।
અતઃ સમિન્ધનાત્સમિદાદિત્યઃ ।
રશ્મયો ધૂમસ્તદુત્થાનાત્, સમિધો હિ ધૂમ ઉત્તિષ્ઠતિ ।
અહરર્ચિઃ પ્રકાશસામાન્યાત્, આદિત્યકાર્યત્વાચ્ચ ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
અહઃપ્રશમેઽભિવ્યક્તેઃ ।
અર્ચિષા હિ પ્રશમેઽઙ્ગારા અભિવ્યજ્યન્તે ।
નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાશ્ચન્દ્રમસોઽવયવા ઇવ વિપ્રકીર્ણત્વસામાન્યાત્

૫,૪.૨
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિ

ભાષ્ય ૫,૪.૨ તસ્મિન્નેતસ્મિન્યથોક્તલક્ષણેઽગ્નૌ દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્ન્યાદિરૂપા અધિદૈવતમ્ ।
શ્રદ્ધામગ્નિહોત્રાહુતિપરિણામાવસ્થારૂપાઃ સૂક્ષ્મા આપઃ શ્રદ્ધાભાવિતાઃ શ્રદ્ધા ઉચ્યન્તે ।
"પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ"ઇત્યપાં હોમ્યતયા પ્રશ્ને શ્રુતત્વાત્ ।
"શ્રદ્ધા વા આપઃ શ્રદ્ધામેવાઽરભ્ય પ્રણીય પ્રચરતિ"ઇતિ ચ વિજ્ઞાયતે ।
તાં શ્રદ્ધામબ્રૂપાં જુહ્વાતિ ।
તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજાપાં શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યાનાં દ્યુલોકાગ્નૌ હુતાનાં પરિણામઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ ।
યથર્ગ્વેદાદિપુષ્પરસા ઋગાદિમધુકરોપનીતાસ્ત આદિત્યે યશ આદિકાર્યં રોહિતાદિરૂપલક્ષણમારભન્ત ઇત્યુક્તં તથેમા અગ્નિહોત્રાહુતિસમવાયિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા આપો દ્યુલોકમનુપ્રવિશ્ય ચાન્દ્રં કાર્યમારભન્તે ફલરૂપમગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ ।
યજમાનાશ્ચ તત્કર્તાર આહુતિમયા આહુતિભાવનાભાવિતા આહુતિરૂપેણ કર્મણાઽકૃષ્ટાઃ શ્રદ્ધાપ્સમવાયુનો દ્યુલોકમનુપ્રવિશ્ય ભવન્તિ ।
તદર્થં હિ તૈરગ્નિહોત્રં હુતમ્ ।
અત્ર ત્વાહુતિપરિણામ એવ પઞ્ચાગ્નિસમ્બન્ધક્રમેણ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિત ઉપાસનાર્થં ન યજમાનાનાં ગતિઃ ।
તાં ત્વવિદુષાં ધૂમાદિક્રમેણોત્તરત્ર વક્ષ્યતિ વિદુષાં ચોત્તરાં વિદ્યાકૃતામ્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
૫,૫.૧
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્ય વાયુરેવ સમિત્ ।
અભ્રં ધૂમઃ ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ ।
હ્રાદુનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

ભાષ્ય ૫,૫.૧ દ્વિતીયહોમપર્યાયાર્થમાહપર્જન્યો વાવ પર્જન્ય એવ ગૌતમાગ્નિઃ પર્જન્યો નામ વૃષ્ટ્યુપકરણાભિમાની દેવતાવિશેષઃ ।
તસ્ય વાયુરેવ સમિત્ ।
વાયુના હિ પર્જન્યોઽગ્નિઃ સમિધ્યતે ।
પુરોવાતાદિપ્રાબલ્યે વૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
અભ્રં ધૂમો ધૂમકાર્યત્વાદ્ધૂમવચ્ચ લક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ ।
કાઠિન્યાદ્વિદ્યુત્સમ્બન્ધાદ્વા ।
હ્રાદુનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
હ્રાદુનયો ગર્જિતશબ્દાઃ ।
મેઘાનાં વિપ્રકીર્ણત્વસમાન્યાત્

૫,૫.૨
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્વર્ષં સંભવતિ

ભાષ્ય ૫,૫.૨ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ પૂર્વવત્સોમં રાજાનં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્વર્ષં સમ્ભવતિ ।
શ્રદ્ધાખ્યા આપઃ સોમાકારણપરિણતા દ્વિતીયે પર્યાયે પર્જન્યાગ્નિં પ્રાપ્ય વૃષ્ટિત્વેન પરિણમન્તે

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૫,૬.૧
પૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્યાઃ સમ્વત્સર એવ સમિત્ ।
આકાશો ધૂમઃ ।
રાત્રિરર્ચિઃ ।
દિશોઽઙ્ગારાઃ ।
અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

ભાષ્ય ૫,૬.૧ પૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિરિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તસ્યાઃ પૃથિવ્યાખ્યસ્યાગ્નેઃ સંવત્સર એવ સમિત્ ।
સંવત્સરેણ હિ કાલેન સમિદ્ધા પૃથિવી વ્રીહ્યાદિનિષ્પત્તયે ભવતિ ।
આકાશો ધૂમઃ, પૃથિવ્યા ઇવોત્થિત આકાશો દૃશ્યતે ।
યથાગ્નેર્ધૂમઃ ।
રાત્રિરર્ચિઃ પૃથિવ્યા હ્યપ્રકાશાત્મિકાયા અનુરૂપા રાત્રિઃ ।
તમોરૂપત્વાત્ ।
અગ્નેરિવાનુરૂપમર્ચિઃ ।
દિશોઽઙ્ગારા ઉપશાન્તત્વસામાન્યાત્ ।
એવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ક્ષુદ્રત્વસામાન્યાત્

૫,૬.૨
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા વર્ષં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેરન્નં સંભવતિ

ભાષ્ય ૫,૬.૨ તસ્મિન્નિત્યાદિ સમાનમ્ ।
તસ્યા આહુતેરન્નં વ્રીહિયવાદિ સમ્ભવતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
૫,૭.૧
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્ય વાગેવ સમિત્ ।
પ્રાણો ધૂમઃ ।
જિહ્વાર્ચિઃ ।
ચક્ષુરઙ્ગારાઃ ।
શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

ભાષ્ય ૫,૭.૧ પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્ય વાગેવ સમિત્ ।
વાચા હિ મુખેન સમિધ્યતે પુરુષો ન મૂકઃ ।
પ્રાણો ધૂમો ધૂમ ઇવ મુખાન્નિર્ગમનાત્ ।
જિહ્વાર્ચિર્લોહિતત્વાત્ ।
ચક્ષુરઙ્ગારા ભાસ આશ્રયત્વાત્ ।
શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
વિપ્રકીર્ણત્વસામ્યાત્

૫,૭.૨
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્રેતઃ સમ્ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૭.૨ સમાનમન્યત્ ।
અન્નં જુહ્વતિ વ્રીહ્યાદિસંસ્કૃતમ્ ।
તસ્યા આહુતે રેતઃ સમ્ભવતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
૫,૮.૧
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમઃ ।
યોનિરર્ચિઃ ।
યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારાઃ ।
અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

ભાષ્ય ૫,૮.૧ યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ ।
તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
તેન હિ સા પુત્રાદ્યુત્પાદનાય સમિધ્યતે ।
યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમઃ ।
સ્રીસમ્ભવાદુપમન્ત્રણસ્ય ।
યોનિરર્ચિર્લોહિતત્વાત્ ।
યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારા અગ્નિસમ્બન્ધાત્ ।
અભિનન્દાઃ સુખલવા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ક્ષુદ્રત્વાત્

૫,૮.૨
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સંભવતિ

ભાષ્ય ૫,૮.૨ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સમ્ભવતીતિ ।
એવં શ્રદ્ધાસોમવર્ષાન્નરેતોહવનપર્યાયક્રમેણાઽપ એવ ગર્ભીભૂતાસ્તાઃ ।
તત્રાપામાહુતિસમવાયિત્વાત્પ્રાધાન્યવિવક્ષાઽપઃ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ ।
ન ત્વાપ એવ કેવલાઃ સોમાદિકાર્યમારભન્તે ।
ન ચાઽપોઽત્રિવૃત્કૃતાઃ સન્તીતિ ।
ત્રિવૃત્કૃતત્વેઽપિ વિશેષસંજ્ઞાલાભો દૃષ્ટઃ પૃથિવીયમિમા આપોઽયમગ્નિરિત્યન્યતમબાહુલ્યનિમિત્તઃ ।
તસ્માત્સમુદિતાન્યેવ ભૂતાન્યબ્બાહુલ્યાત્કર્મસમવાયીનિ સોમાદિકાર્યારમ્ભકાણ્યાપ ઇત્યુચ્યન્તે ।
દૃશ્યતે ચ દ્રવબાહુલ્યં સોમવૃષ્ટ્યન્નરેતોદેહેષુ ।
બહુદ્રવં ચ શરીરં યદ્યપિ પાર્થિવમ્ ।
તત્ર પઞ્ચમ્યામાહુતૌ હુતાયાં રેતોરૂપા આપો ગર્ભીભૂતાઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૫,૯.૧
ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ ।
સ ઉલ્બાવૃતો ગર્ભો દશ વા નવ વા માસાનન્તઃ શયિત્વા યાવદ્વાથ જાયતે

ભાષ્ય ૫,૯.૧ ઇતિ ત્વેવં તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ વ્યાખ્યાત એકઃ પ્રશ્નઃ ।
યત્તુ દ્યુલોકાદિમાં પ્રત્યાવૃત્તયોરાહુત્યો પૃથિવીં પુરુષં સ્રિયં ક્રમેણાઽવિશ્ય લોકં પ્રત્યુત્થાયી ભવતીતિ વાજસનેયક ઉક્તં તત્પ્રાસઙ્ગિકમિહોચ્યતે ।
ઇહ ચ પ્રથમે પ્રશ્ન ઉક્તં વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ।
તસ્ય ચાયમુપક્રમઃ ।
સ ગર્ભોઽપાં પઞ્ચમઃ પરિણામવિશેષ આહુતિકર્મસમવાયિનીનાં શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યાનામુલ્બાવૃત ઉલ્બેન જરાયુણાઽવૃતો વેષ્ટિતો દશ વા નવ વા માસાનન્તર્માતુઃ કુક્ષૌ શયિત્વા યાવદ્વા યાવતા કાલેન ન્યૂનેનાતિરિક્તેન વાથાનન્તરં જાયતે ।
ઉલ્બાવૃત ઇત્યાદિ વૈરાગ્યહેતોરિદમુચ્યતે ।
કષ્ટં હિ માતુઃ કુક્ષૌ મૂત્રપુરીષવાતપિત્તશ્લેષ્માદિપૂર્ણે તદનુલિપ્તસ્ય ગર્ભસ્યોલ્બાશુચિપટાવૃતસ્ય લોહિતરેતોઽશુચિબીજસ્ય માતુરશિતપીતરસાનુપ્રવેશેન વિવર્ધમાનસ્ય નિરુદ્ધશક્તિબલવીર્યતેજઃપ્રજ્ઞાચેષ્ટસ્ય શયનમ્ ।
તતો યોનિદ્વારેણ પીડ્યમાનસ્ય કષ્ટતરા નિઃસૃતિર્જન્મેતિ વૈરાગ્યં ગ્રાહયતિ ।
મુહૂર્તમપ્યસહ્યં દશ વા નવ વા માસાનતિદીર્ઘકાલમન્તઃ શયિત્વેતિ ચ

૫,૯.૨
સ જાતો યાવદાયુષં જીવતિ ।
તં પ્રેતં દિષ્ટમિતોઽગ્નય એવ હરન્તિ યત એવેતો યતઃ સંભૂતો ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૯.૨ સ એવં જાતો યાવદાયુષં પુનઃ પુનર્ઘટીયન્ત્રવદ્ગમનાગમનાય કર્મ કુર્વન્કુલાલચક્રવદ્વા તિર્યગ્ભ્રમણાય યાવત્કર્મણોપાત્તમાયુસ્તાવજ્જીવતિ ।
તમેનં ક્ષીણાયુષં પ્રેતં મૃતં દિષ્ટં કર્મણા નિર્દિષ્ટં પરલોકં પ્રતિ યદિ ચેજ્જીવન્વૈદિકે કર્મણિ જ્ઞાને વાધિકૃતસ્તમેનં મૃતમિતોઽસ્માદ્ગ્રામાદગ્નયેઽગ્ન્યર્થમૃત્વિજો હરન્તિ પુત્રા વાન્ત્યકર્મણે ।
યત એવેત આગતોઽગ્નેઃ સકાશાચ્છ્રદ્ધાદ્યાહુતિક્રમેણ, યતશ્ચ પઞ્ચભ્યોઽગ્નિભ્યઃ સંભૂત ઉત્પન્નો ભવતિ તસ્મા એવાગ્નયે હરન્તિ સ્વામેવ યોનિમગ્નિમાપાદયન્તીત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૦.૧૨
તદ્ય ઇત્થં વિદુઃ ।
યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે ।
તેઽર્ચિષમભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિષોઽહઃ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્

માસેભ્યઃ સંવત્સરમ્ ।
સંવત્સરાદાદિત્યમ્ ।
આદિત્યાચ્ચન્દ્રમસમ્ ।
ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ ।
તત્પુરુષોઽમાનવઃ ।
સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ ।
એષ દેવયાનઃ પન્થા ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૧,૨ વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીત્યયં પ્રશ્નઃ પ્રત્યુપસ્થિતોઽપાકર્તવ્યતયા ।
તત્તત્ર લોકં પ્રત્યુત્થિતાનામધિકૃતાનાં ગૃહમેધિનાં ય ઇત્થમેવં યથોક્તં પઞ્ચાગ્નિદર્શનં દ્યુલોકાદ્યગ્નિભ્યો વયં ક્રમેણ જાતા અગ્નિસ્વરૂપાઃ પઞ્ચાગ્ન્યાત્માન ઇત્યેવં વિદુર્જાનીયુઃ ।
કથમવગમ્યત ઇત્થં વિદુરિતિ ગૃહસ્થા એવોચ્યન્તે નાન્ય ઇતિ? ગૃહસ્થાનાં યે ત્વનિત્થંવિદઃ કેવલેષ્ટાપૂર્તદત્તપરાસ્તે ધૂમાદિના ચન્દ્રં ગચ્છન્તીતિ વક્ષ્યતિ ।
યે ચારણ્યોપલક્ષિતા વૈખાનસાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચ શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતે તેષાં ચેત્થંવિદ્ભિઃ સહાર્ચિરાદિના ગમનં વક્ષ્યતિ પારિશેષ્યાદગ્નિહોત્રાહુતિસમ્બન્ધાચ્ચ ગૃહસ્થા એવ ગૃહ્યન્ત ઇત્થં વિદુરિતિ ।
નનુ બ્રહ્મચારિણોઽપ્યગૃહીતા ગ્રામશ્રુત્યારણ્યશ્રુત્યા વિદ્યન્તે કથં પારિશેષ્યસિદ્ધિઃ?નૈષ દોષઃ ।
પુરાણસ્મૃતિપ્રામાણ્યાદૂર્ધ્વરેતસાં નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચારિણામુત્તરેણાર્થા ઇતિ ન વિશેષનિર્દેશાર્હાઃ ।
નનૂર્ધ્વરેતસ્ત્વં ચેદુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિકારણં પુરાણસ્મૃતિપ્રામાણ્યાદિષ્યત ઇત્થંવિત્ત્વમનર્થકં પ્રાપ્તમ્ ।
ન ।
ગૃહસ્થાન્પ્રત્યર્થવત્ત્વાત્ ।
યે ગૃહસ્થા અનિત્થંવિદસ્તેષાં સ્વભાવતો દક્ષિણો ધૂમાદિઃ પન્થાઃ પ્રસિદ્ધસ્તેષાં યં ઇત્થં વિદુઃ સગુણં વાન્યદ્બ્રહ્મ વિદુઃ ।
"અથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્શવ્યં કુર્વન્તિ યદિ નાર્ચિષમેવ"ઇતિ લિઙ્ગાદુત્તરેણ તે ગચ્છન્તિ ।
નનૂર્ધ્વરેતસાં ગૃહસ્થાનાં ચ સમાન આશ્રમિત્વ ઊર્ધ્વરેતસામેવોત્તરેણ પથા ગમનં ન ગૃહસ્થાનામિતિ ન યુક્તમગ્નિહોત્રાદિવૈદિકકર્મબાહુલ્યે ચ સતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
અપૂતા હિ તે ।
શત્રુમિત્રસંયોગનિમિત્તં હિ તેષાં રાગદ્વેષૌ ।
તથા ધર્માધર્મૌ હિંસાનુગ્રહનિમિત્તૌ ।
હિંસાનૃતમાયાબ્રહ્મચર્યાદિ ચ બહ્વશુદ્ધિકારણમપરિહાર્યં તેષામ્ ।
અતોઽપૂતાઃ ।
અપૂતત્વાન્નોત્તરેણ પથા ગમનમ્ ।
હિંસાનૃતમાયાબ્રહ્મચર્યાદિપરિહારાચ્ચ શુદ્ધાત્માનો હીતરે શત્રુમિત્રરાગદ્વેષાદિપરિહારાચ્ચ વિરજસસ્તેષાં યુક્ત ઉત્તરઃ પન્થાઃ ।
તથાચ પૌરાણિકાઃ "યે પ્રજામીષિરેઽધીરાસ્તે શ્મશાનાનિ ભેજિરે ।
યે પ્રજાં નેષિરે ધીરાસ્તેઽમૃતત્વં હિ ભેજિરે" ।
ઇત્યાહુઃ ।
ઇત્થંવિદાં ગૃહસ્થાનામરણ્યવાસિનાં ચ સમાનમાર્ગત્વેઽમૃતત્વફલે ચ સત્યરણ્યવાસિનાં વિદ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તથાચ શ્રુતિવિરોધઃ ।
"ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃ"ઇતિ ।
"સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ"ઇતિ ચ વિરુદ્ધમ્ ।
ન ।
આભૂતસંપ્લવસ્થાનસ્યામૃતત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તત્રૈવોક્તં પૌરાણિકૈઃઆભૂતસંપ્તવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતે ઇતિ ।
યચ્ચાઽત્યન્તિકમમૃતત્વં તદપેક્ષયા"ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ" "સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તી"ત્યાદ્યાઃ શ્રુતય ઇત્યતો ન વિરોધઃ ।
"ન ચ પુનરાવર્તન્ત"ઇતિ"મં માનવમાવર્તં નાઽવર્તન્ત"ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇમં માનવમિતિ વિશેષણાત્તેષામિહ ન પુનરાવૃત્તિરસ્તીતિ ચ ।
યદિ હ્યેકાન્તેનૈવ નાઽવર્તેરન્નિમં માનવમિહેતિ ચ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ ।
ઇમમિહેત્યાકૃતિમાત્રમુચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનાવૃત્તિશબ્દેનૈવ નિત્યાનાવૃત્ત્યર્થસ્ય પ્રતીતત્વાદાકૃતિકલ્પનાનર્થિકા ।
અત ઇમમિહેતિ ચ વિશેષણાર્થવત્ત્વાયાન્યત્રાઽવૃત્તિઃ કલ્પનીયા ।
ન ચ સદેકમેવાદ્વિતીયમિત્યેવંપ્રત્યયવતાં મૂર્ધન્યયા નાડ્યાર્ચિરાદિમાર્ગેણ ગમનમ્ ।
"બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યતિ" ।
"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્" ।
"ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ।
અત્રૈવ સમવનીયન્તે"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
નનુ તસ્માજ્જીવાદુચ્ચિક્રમિષોઃ પ્રાણા નોત્ક્રામન્તિ સહૈવ ગચ્છન્તીત્યયમર્થઃ કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અત્રૈવ સમવનીયન્ત ઇતિ વિશેષણાનર્થક્યાત્ ।
સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તીતિ ચ પ્રાણૈર્ગમનસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તસ્માદુત્ક્રામન્તીત્યનાશઙ્કૈવૈષા ।
યદાપિ મોક્ષસ્ય સંસારગતિવૈલક્ષણ્યાત્પ્રાણાનાં જીવેન સહાગમાશ્ઙ્ક્ય તસ્માન્નોત્ક્રામન્તીત્યુચ્યતે તદાપ્યત્રૈવ સમવનીયન્ત ઇતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રાણૈર્વિયુક્તસ્ય ગતિરુપપદ્યતે જીવત્વં વા ।
સર્વગતત્વાત્સદાત્મનો નિરવયવત્વાત્પ્રાણસમ્બન્ધમાત્રમેવ હ્યગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવજ્જીવત્વભેદકારણમિત્યતસ્તદ્વિયોગે જીવત્વં ગતિર્વા ન શક્યા પરિકલ્પયિતું શ્રુતયશ્ચેત્પ્રમાણમ્ ।
ન સતોઽણુરવયવઃ સ્ફુટિતો જીવાખ્યઃ સદ્રૂપં છિદ્રીકુર્વન્ગચ્છતીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
તસ્માત્"તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ"ઇતિ સગુણબ્રહ્મોપાકસ્ય પ્રાણૈઃ સહ નાડ્યા ગમનં સાપેક્ષમેવ ચામૃતત્વં ન સાક્ષાન્મોક્ષ ઇતિ ગમ્યતે ।
"તદપરાજિતા પૂસ્તદૈરં મદીયં સરઃ"ઇત્યાદ્યુક્ત્વા"તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકઃ"ઇતિ વિશેષમાત્ ।
અતઃ પઞ્ચાગ્નિવિદો ગૃહસ્થા યે ચેમેઽરણ્યે વાનપ્રસ્થાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચ સહ નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચારિભિઃ શ્રદ્ધા તપ ઇત્યેવમાદ્યુપાસતે શ્રદ્દધાનાસ્તપસ્વિનશ્ચેત્યર્થઃ ।
ઉપાસનશબ્દસ્તાત્પર્યાર્થઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસત ઇતિ યદ્વત્ ।
શ્રુત્યન્તરાદ્યે ચ સત્યં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાખ્યમુપાસતે તે સર્વેઽર્ચિષમર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
સમાનમન્યચ્ચતુર્થગતિવ્યાખ્યાનેન ।
એષ દેવયાનઃ પન્થા વ્યાખ્યાતઃ સત્યલોકાવસાનો નાણ્ડાદ્બહિઃ ।
"યદન્તરા પિતરં માતરં ચ"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્

૫,૧૦.૩
અથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે ।
તે ધૂમમભિસંભવન્તિ ।
ધૂમાદ્રાત્રિમ્ ।
રાત્રેરપરપક્ષમ્ ।
અપરપક્ષાદ્યાન્ ષડ્દક્ષિણૈતિ માસાંસ્તાન્ ।
નૈતે સંવત્સરમભિપ્રાપ્નુવન્તિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૩ અથેત્યર્થાન્તરપ્રસ્તાવનાર્થો ય ઇમે ગૃહસ્થા ગ્રામે ।
ગ્રામ ઇતિ ગૃહસ્થાનામસાધારણં વિશેષણમરણ્યવાસિભ્યો વ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ।
યથા વાનપ્રસ્થપરિવ્રાજકાનામરણ્યં વિશેષણં ગૃહસ્થેભ્યો વ્યાવૃત્ત્યર્થં તદ્વત્ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે ઇષ્ટમગ્નિહોત્રાદિ વૈદિકં કર્મ પૂર્તં વાપીકૂપતડાગારામાદિકરણમ્ ।
દત્તં બહિર્વેદિ યથાશક્ત્યર્હેભ્યો દ્રવ્યસંવિભાગો દત્તમ્ ।
ઇત્યેવંવિધં પરિચરણપરિત્રાણાદ્યુપાસતે ।
ઇતિશબ્દસ્ય પ્રકારદર્શનાર્થત્વાત્ ।
તે દર્શનવર્જિતત્વાદ્ધૂમં ધૂમાભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
તયાતિવાહિતા ધૂમાદ્રાત્રિં રાત્રિદેવતાં રાત્રેદેવતાં રાત્રેરપરપક્ષદેવતામેવ કૃષ્ણપક્ષાભિમાનિનીમપરપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાન્દક્ષિણા દક્ષિણાં દશમેતિ સવિતા ।
તાન્માસાન્દક્ષિણાયનષણ્માસાભિમાનિનીર્દેવતાઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્ઘચારિણ્યો હિ ષણ્માસદેવતા ઇતિ માસાનિતિ બહુવચનપ્રયોગસ્તાસુ નૈતે કર્મિણઃ પ્રકૃતાઃ સંવત્સરં સંવત્સરસ્ય હ્યેકસ્યાવયવભૂતે દક્ષિણોત્તરાયણે તત્રાર્ચિરાદિમાર્ગપ્રવૃત્તાનામુદગયનમાસેભ્યોઽવયવિનઃ સંવત્સરસ્ય પ્રાપ્તિરુક્તા ।
અત ઇહાપિ તદવયવભૂતાનાં દક્ષિણાયનમાસાનાં પ્રપ્તિં શ્રુત્વા તદવયવિનઃ સંવત્સરસ્યાપિ પૂર્વવત્પ્રપ્તિરાપન્નેત્યતસ્તત્પ્રાપ્તિઃ પ્રતિષિધ્યતે નૈતે સંવત્સરમભિપ્રાપ્નુવન્તીતિ

૫,૧૦.૪
માસેભ્યઃ પિતૃલોકમ્ ।
પિતૃલોકાદાકાશમ્ ।
આકાસાચ્ચન્દ્રમસમ્ ।
એષ સોમો રાજા ।
તદ્દેવાનામન્નમ્ ।
તં દેવા ભક્ષયન્તિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૪ માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમ્ ।
કોઽસૌ યસ્તૈઃ પ્રાપ્યતે ચન્દ્રમા ય એષ દૃશ્યતેઽન્તરિક્ષે સોમો રાજા બ્રાહ્મણાનાં, તદન્નં દેવાનાં તં ચન્દ્રમસમન્નં દેવા ઇન્દ્રાદયો ભક્ષયન્તિ ।
અતસ્તે ધૂમાદિના ગત્વા ચન્દ્રભૂતાઃ કર્મિણો દેવૈર્ભક્ષ્યન્તે ।
નન્વનર્થાયેષ્ટાદિકરણં યદ્યન્નભૂતા દેવૈર્ભક્ષ્યેરન્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અન્નમિત્યુપકરણમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ન હિ તે કવલોત્ક્ષેપેણ દેવૈર્ભક્ષ્યન્તે ।
કિં તર્હ્યુપકરણમાત્રં દેવાનાં ભવન્તિ તે સ્ત્રીપશુભૃત્યાદિવત્ ।
દૃષ્ટશ્ચાન્નશબ્દ ઉપકરણેષુ"સ્ત્રિયોઽન્નં પશવોઽન્નં વિશાં વિશોઽન્નં રાજ્ઞામ્" ઇત્યાદિ ।
ન ચ તેષાં સ્ત્ર્યાદીનાં પુરુષોપભોગ્યત્વેઽપ્યુપભોગો નાસ્તિ ।
તસ્માત્કર્મિણો દેવાનામુપભોગ્યા અપિ સન્તઃ સુખિનો દેવૈઃ ક્રીડન્તિ ।
શરીરં ચ તેષાં સુખોપભોગયોગ્યં ચન્દ્રમણ્ડલ આપ્યમારભ્યતે ।
તદુક્તં પુરસ્તાચ્છ્રદ્ધાશબ્દા આપો દ્યુલોકાગ્નૌ હુતાઃ સોમો રાજા સમ્ભવતીતિ ।
તા આપઃ કર્મસમવાયિન્ય ઇતરૈશ્ચ ભૂતૈરનુગતા દ્યુલોકં પ્રાપ્ય ચન્દ્રત્વમાપન્નાઃ શરીરાદ્યારમ્ભિકા ઇષ્ટાદ્યુપાસકાનાં ભવન્તિ ।
અન્ત્યાયાં ચ શરીરાહુતાવગ્નૌ હુતાયામગ્નિના દહ્યમાને શરીરે તદુત્થા આપો ધૂમેન સહોર્ધ્વં યજમાનમાવેષ્ટ્ય ચન્દ્રમણ્ડલં પ્રાપ્ય કુશમૃત્તિકાસ્થાનીયા બાહ્યશરીરારમ્ભિકા ભવન્તિ ।
તદારબ્ધેન ચ શરીરેણેષ્ટાદિફલમુપભુઞ્જાના આસતે

૫,૧૦.૫
તસ્મિન્ યવાત્સંપાતમુષિત્વાથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે ।
આકાશમ્ ।
આકાશાદ્વાયુમ્ ।
વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ।
ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૫ યાવત્તદુપભોગનિમિત્તસ્ય કર્મણઃ ક્ષયઃ સમ્પતન્તિ યેનેતિ સમ્પાતઃ કર્મણઃ ક્ષયો યાવત્સમ્પાતં યાવત્કર્મણઃ ક્ષય ઇત્યર્થઃ ।
તાવત્તસ્મિંશ્ચન્દ્રમણ્ડલ ઉષિત્વાથાનન્તરમેતમેવ વક્ષ્યમાણમધ્વાનં માર્ગં પુનર્નિવર્ત્નતે ।
પુનર્નિવર્તન્ત ઇતિ પ્રયોગાત્પૂર્વમપ્યસકૃચ્ચન્દ્રમણ્ડલં ગતા નિવૃત્તાશ્ચાઽસન્નિતિ ગમ્યતે ।
તસ્માદિહ લોક ઇષ્ટાદિકર્મોપચિત્ય ચન્દ્રં ગચ્છન્તિ ।
તત્ક્ષયે ચાઽવર્તન્તે ।
ક્ષણમાત્રમપિ તત્ર સ્થાતું ન લભ્યતે ।
સ્થિતિનિમિત્તકર્મક્ષયાત્ ।
સ્નેહક્ષયાદિવ પ્રદીપસ્ય ।
તત્ર કિં યેન કર્મણા ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢસ્તસ્ય સર્વસ્ય ક્ષયે તસ્માદવરોહણં કિં વા સાવશેષ ઇતિ ।
કિં તતઃ ।
યદિ સર્વસ્યૈવ ક્ષયઃ કર્મણશ્ચન્દ્રમણ્ડલસ્થસ્યૈવ મોક્ષઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તિષ્ઠતુ તાવત્તત્રૈવ મોક્ષઃ સ્યાન્ન વેતિ ।
તત આગતસ્યેહ શરીરોપભોગાદિ ન સમ્ભવતિ ।
"તતઃ શેષેણે"ત્યાદિસ્મૃતિવિરોધશ્ચ સ્યાત્ ।
નન્વિષ્ટાપૂર્તદત્તવ્યતિરેકેણાપિ મનુષ્યલોકે શરીરોપભોગનિમિત્તાનિ કર્માણ્યનેકાનિ સમ્ભવન્તિ ।
ન ચ તેષાં ચન્દ્રમણ્ડલ ઉપભોગઃ ।
અતોઽક્ષીણાનિ તાનિ ।
યન્નિમિતં ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢસ્તાન્યેવ ક્ષીણાનીત્યવિરોધઃ ।
શેષશબ્દશ્ચ સર્વેષાં કર્મત્વસામાન્યાદવિરુદ્ધઃ ।
અત એવ ચ તત્રૈવ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ દોષાભાવઃ ।
વિરુદ્ધાનેકયોન્યુપભોગફલાનાં ચ કર્મણામેકૈકસ્ય જન્તોરારમ્ભકત્વસમ્ભવાત્ ।
ન ચૈકસ્મિઞ્જન્મનિ સર્વકર્મણાં ક્ષય ઉપપદ્યતે ।
બ્રહ્મહત્યાદેશ્ચૈકૈકસ્ય કર્મણોઽનેકજન્મારમ્ભકત્વસ્મરણાત્ ।
સ્થાવરાદિપ્રાપ્તાનાં ચાત્યન્તમૂઢાનામુત્કર્મષહેતોઃ કર્મણ આરમ્ભકત્વાસમ્ભવાત્ ।
ગર્ભભૂતાનાં ચ સ્રંસમાનાનાં કર્માસમ્ભવે સંસારાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માન્નૈકસ્મિઞ્જન્મનિ સર્વેષાં કર્મણામુપભોગઃ ।
યત્તુ કૈશ્ચિદુચ્યતે સર્વકર્મશ્રિયોપમર્દેન પ્રાયણે કર્મણાં જન્મારમ્ભકત્વમ્ ।
તત્ર કાનિચિત્કર્માણ્યનારમ્ભકત્વેનૈવ તિષ્ઠન્તિ કાનિચિજ્જન્માઽરભન્ત ઇતિ નોપપદ્યતે ।
મરણસ્ય સર્વકર્માભિવ્યઞ્જકત્વાત્સ્વગોચરાભિવ્યઞ્જકપ્રદીપવદિતિ ।
તદસત્ ।
સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ન હિ સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વે દેશકાલનિમિત્તાવરુદ્ધત્વાત્સર્વાત્મનોપમર્દઃ કસ્યચિત્ક્વચિદભિવ્યક્તિર્વા સર્વાત્મનોપપદ્યતે ।
તથા કર્મણામપિ સાશ્રયાણાં ભવેત્ ।
યથા ચ પૂર્વાનુભૂતમનુષ્યમયૂરમર્કટાદિજન્માભિસંસ્કૃતા વિરુદ્ધાનેકવાસના મર્કટત્વપ્રાપકેન કર્મણા મર્કટજન્માઽરભમાણેન નોપમૃદ્યન્તે તથા કર્માણ્યપ્યન્યજન્મપ્રાપ્તિનિમિત્તાનિ નોપમૃદ્યન્ત ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદિ હિ સર્વાઃ પૂર્વજન્માનુભવવાસના ઉપમૃદ્યેરન્મર્કટજન્મનિમિત્તેન કર્મણા મર્કટજન્મન્યારબ્ધે મર્કટસ્ય જાતમાત્રસ્ય માતુઃ શાખાયાઃ શાખાન્તરગમને માતુરુદરસંલગ્નત્વાદિકૌશલં ન પ્રાપ્નોતિ ।
ઇહ જન્મન્યનભ્યસ્તત્વાત્ ।
ન ચાતીતાનન્તરજન્મનિ મર્કટત્વમેવાઽસીત્તસ્યેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
"તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માદ્વાસનાવન્નાશેષકર્મોપમર્દ ઇતિ શેષકર્મસમ્ભવઃ ।
યત એવં તસ્માચ્છેષેણોપભુક્તાત્કર્મણઃ સંસાર ઉપપદ્યત ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
કોઽસાવધ્વા યં પ્રતિ નિવર્તન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
યથેતં યથાગતં નિવર્તન્તે ।
નનુ માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમિતિ ગમનક્રમ ઉક્તો ન તથા નિવૃત્તિઃ ।
કિં તર્હ્યકાશાદ્વાયુમિત્યાદિ, કથં યથેતમિત્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
આકાશપ્રાપ્તેસ્તુલ્યત્વાત્પૃથિવીપ્રાપ્તેશ્ચ ન ચાત્ર યથેતમેવેતિ નિયમોઽનેવંવિધમપિ નિવર્તન્તે પુનર્નિવર્તન્તે ઇતિ તુ નિયમઃ ।
અત ઉપલક્ષણાર્થમેતદ્યથેતમિતિ ।
અતો ભૌતિકમાકાશં તાવત્પ્રતિપદ્યન્તે ।
યાસ્તેષાં ચન્દ્રમણ્ડલે શરીરારમ્ભિકા આપ આસંસ્તાસ્તેષાં તત્રોપભોગનિમિત્તાનાં કર્મણાં ક્ષયે વિલીયન્તે ।
ઘૃતસંસ્થાનમિવાગ્નિસંયોગે ।
તા વિલીના અન્તરિક્ષસ્થા આકાશભૂતા ઇવ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ તા અન્તરિક્ષાદ્વાયુર્ભવન્તિ ।
વાયુપ્રતિષ્ઠા વાયુભૂતા ઇતશ્ચામુતશ્ચોહ્યમાનાસ્તાભિઃ સહ ક્ષીણકર્મા વાયુભૂતો ભવતિ ।
વાયુર્ભૂત્વા તાભિઃ સહૈવ ધૂમો ભવતિ ।
ધૂમો ભૂત્વાભ્રમબ્ભરણમાત્રરૂપો ભવતિ

૫,૧૦.૬
અભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ ।
મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ।
ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાસા ઇતિ જાયન્તેઽતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરમ્ ।
યો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૬ અભ્રં ભૂત્વા તતઃ સેચનસમર્થો મેઘો ભવતિ મેઘો ભૂત્વોન્નતેષુ પ્રદેશેષ્વથ પ્રવર્ષતિ ।
વર્ષધારારૂપેણ શેષકર્મા પતતીત્યર્થઃ ।
ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇત્યેવંપ્રકારા જાયન્તે ।
ક્ષીણકર્મણામનેકત્વાદ્બહુવચનનિર્દેશઃ ।
મેઘાદિષુ પૂર્વેષ્વેકરૂપત્વાદેકવચનનિર્દેશઃ ।
યસ્માદ્ગિરિતટદુર્ગનદીસમુદ્રારણ્યમરુદેશાદિસન્નિવેશસહસ્રાણિ વર્ષધારાભિઃ પતિતાનામ્ ।
અતસ્તસ્માદ્ધેતોર્વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં દુર્નિષ્ક્રમણં દુર્નિઃસરણમ્ ।
યતો ગિરિતટાદુદકસ્રોતસોહ્યમાના નદીઃ પ્રાપ્નુવન્તિ તતઃ સમુદ્રં તતો મકારાદિભિર્ભક્ષ્યન્તે ।
તેઽપ્યન્યેન ।
તત્રૈવ ચ સહ મકરેણ સમુદ્રે વિલીનાઃ સમુદ્રામ્ભોભિર્જલધરૈરાકૃષ્ટાઃ પુનર્વર્ષધારાભિર્મરુદેશે શિલાતટે વાગમ્યે પતિતાસ્તિષ્ઠન્તિ કદાચિદ્વ્યાલમગાદિપીતા ભક્ષિતાશ્ચાન્યૈઃ ।
તેઽપ્યન્યૈરિત્યેવંપ્રકારાઃ પરિવર્તેરન્ ।
કદાચિદભક્ષ્યેષુ સ્થાવરેષુ જાતાસ્તત્રૈવ શુષ્યેરન્ ।
ભક્ષ્યેષ્વપિ સ્થાવરેષુ જાતાનાં રેતઃસિગ્દેહસમ્બન્ધો દુર્લભ એવ બહુત્વાત્સ્થાવરાણામિત્યતો દુર્નિષ્ક્રમણત્વમ્ ।
અથવાતોઽસ્માદ્વ્રીહિયવાદિભાવાદ્દુર્નિષ્પ્રપતરં દુર્નિર્ગમતરમ્ ।
દુર્નિષ્પ્રપતરમિતિ તકાર એકો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
વ્રીહિયવાદિભાવો દુર્નિષ્પ્રપતસ્તસ્માદપિ દુર્નિષ્પ્રપતાદ્રેતઃસિગ્દેહસમ્બન્ધો દુર્નિષ્પ્રપતતર ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માદૂર્ધ્વરેતોભિર્બાલૈઃ પુંસ્ત્વરહિતૈઃ સ્થવિરૈર્વા ભક્ષિતા અન્તરાલે શીર્યન્તે ।
અનેકત્વાદન્નાદાનામ્ ।
કદાચિત્કાકતાલીયવૃત્ત્યા રેતઃસિગ્ભિર્ભક્ષ્યન્તે યદા તદા રેતઃ સિગ્ભાવં ગતાનાં કર્મણો વૃત્તિલાભઃ ।
કથમ્ ।
યો યો હ્યન્નમત્ત્યનુશયિભિઃ સંશ્લિષ્ટં રેતઃ સિઞ્ચત્યૃતુકાલે યોષિતિ તદ્ભૂય એવ તદાકૃતિરેવ ભવતિ ।
તદવયવાકૃતિભૂયસ્ત્વં ભૂય ઇત્યુચ્યતે રેતોરૂપેણ યોષિતો ગર્ભશયેઽન્તઃ પ્રવિષ્ટોઽનુશયી ।
રેતસો રેતઃસિગાકૃતિભાવિતત્વાત્ ।
"સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સંભૂતમ્"ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતો રેતઃસિગાકૃતિરેવ ભવતીત્યર્થઃ ।
તથા હિ ।
પુરુષાત્પુરુષો જાયતે ગોર્ગવાકૃતિરેવ ન જાત્યન્તરાકૃતિસ્તસ્માદ્યુક્તં તદ્ભૂય એવ ભવતીતિ ।
યે ત્વન્યેઽનુશયિભ્યશ્ચન્દ્રમણ્ડલમનારુહ્યેહૈવ પાપકર્મભિર્ઘોરૈવ્રીહિયવાદિભાવં પ્રતિપદ્યન્તે પુનર્મનુષ્યાદિભાવં તેષાં નાનુશયિનામિવ દુર્નિષ્પ્રતરમ્ ।
કસ્માત્ ।
કર્મણા હિ તૈર્વ્રીહિયવાદિદેહ ઉપાત્ત ઇતિ તદુપભોગનિમિત્તક્ષયે વ્રીહ્યાદિસ્તમ્બદેહવિનાશે યથાકર્માર્જિતં દેહાન્તરં નવં નવં જલૂકાવત્સંક્રમન્તે સવિજ્ઞાના એવ"સવિજ્ઞાનો ભવતિ સવિજ્ઞાનમેવાન્વવક્રામતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યદ્યપ્યુસંહૃતકરણાઃ સન્તો દેહાન્તરં ગચ્છન્તિ તથાપિ સ્વપ્નવદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિનિમિત્તકર્મોદ્ભાવિતવાસનાજ્ઞાનેન સવિજ્ઞાના એવ દેહાન્તરં ગચ્છન્તિ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
તથાર્ચિરાદિના ધૂમાદિના ચ ગમનં સ્વપ્ત ઇવોદ્ભૂતવિજ્ઞાનેન ।
લબ્ધવૃત્તિકર્મનિમિત્તત્વાદ્ગમનસ્ય ।
ન તથાનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિભાવેન જાતાનાં સવિજ્ઞાનમેવ રેતઃસિગ્યોષિદ્દેહસમ્બન્ધ ઉપપદ્યતે ।
ન હિ વ્રીહ્યાદિલવનકણ્ડનપેષણાદૌ ચ સવિજ્ઞાનાનાં સ્થિતિરસ્તિ ।
નનુ ચન્દ્રમણ્ડલાદપ્યવરોહતાં દેહાન્તરગમનસ્ય તુલ્યત્વાજ્જલૂકાવત્સવિજ્ઞાનતૈવ યુક્તા ।
તથા સતિ ઘોરો નરકાનુભવ ઇષ્ટાપૂર્તાદિકારિણાં ચન્દ્રમણ્ડલાદારભ્ય પ્રાપ્તો યાવદ્બ્રાહ્મણાદિજન્મ ।
તથા ચ સત્યનર્થાયૈવેષ્ટાપૂર્તાદ્યુપાસનં વિહિતં સ્યાત્ ।
શ્રુતેશ્ચાપ્રામાણ્યં પ્રાપ્તં વૈદિકાનાં કર્મણામનર્થાનુબન્ધિત્વાત્ ।
ન, વૃક્ષારોહણપતનવદ્વિશેષસમ્ભવાત્ ।
દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિપિત્સોઃ કર્મણો લબ્ધવૃત્તિત્વાકર્મણોદ્ભાવિતેન વિજ્ઞાનેન સવિજ્ઞાનત્વં યુક્તમ્ ।
વૃક્ષાગ્રમારોહત ઇવ ફલં જિઘૃક્ષોઃ ।
તથાર્ચિરાદિના ગચ્છતાં સવિજ્ઞાનત્વં ભવેત્ ।
ધૂમાદિના ચ ચન્દ્રમણ્ડલમારુરુક્ષતામ્ ।
ન તથા ચન્દ્રમણ્ડલાદવરુરુક્ષતાં વૃક્ષાગ્રાદિવ પતતાં સચેતનત્વમ્ ।
યથા ચ મુદ્ગરાદ્યભિહતાનાં તદભિઘાતવેદનાનિમિત્તસંમૂર્છિતપ્રતિબદ્ધકરણાનાં સ્વદેહેનૈવ દેશાદ્દેશાન્તરં નીયમાનાનાં વિજ્ઞાનશૂન્યતા દૃષ્ટા તથા ચન્દ્રમણ્ડલાન્માનુષાદિદેહાન્તરં પ્રત્યવરુરુક્ષતાં સ્વર્ગભોગનિમિત્તકર્મક્ષયાન્મૃદિતાબ્દેહાનાં પ્રતિબદ્ધકરણાનામ્ ।
અતસ્તેઽપરિત્યક્તદેહબીજભૂતાભિરદ્ભિર્મૂર્છિતા ઇવાઽકાશાદિક્રમેણેમામવરુહ્ય કર્મનિમિત્તજાતિસ્થાવરદેહૈઃ સંશ્લિષ્યન્તે પ્રતિબદ્ધકરણતયાનુદ્ભૂતવિજ્ઞાના એવ ।
તથા લવનકણ્ડનપેષણસંસ્કારભક્ષણરસાદિપરિણામરેતઃસેકકાલેષુ મૂર્છિતવદેવ ।
દેહાન્તરારમ્ભકસ્ય કર્મણોઽલબ્ધવૃત્તિત્વાત્ ।
દેહબીજભૂતાપ્સમ્બન્ધાપરિત્યાગેનૈવ સર્વાસ્વવસ્થાસુ વર્તન્ત ઇતિ જલૂકાવચ્ચેતનાવત્ત્વં ન વિરુધ્યતે ।
અન્તરાલે ત્વવિજ્ઞાનં મૂર્છિતવદેવેત્યદોષઃ ।
ન ચ વૈદિકાનાં કર્મણાં હિંસાયુક્તત્વેનોભયહેતુત્વં શક્યમનુમાતુમ્ ।
હિંસાયાઃ શાસ્ત્રચોદિતત્વાત્ ।
"અહિંસન્સર્વભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્યઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ શાસ્ત્રચોદિતાયા હિંસાયા નાધર્મહેતુત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
અભ્યુપગતેઽપ્યધર્મહેતુત્વે મન્ત્રૈર્વિષાદિવત્તદપનયોપપત્તેર્ન દુઃખકાર્યારમ્ભકત્વોપપત્તિર્વૈદિકાનાં કર્મણાં મન્ત્રેણેવ વિષભક્ષણસ્યેતિ

૫,૧૦.૭
તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્ બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વા ।
અથ ય ઇહ કપૂયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરઞ્શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વા

ભાષ્ય ૫,૧૦.૭ તત્તત્ર તેષ્વનુશયિનાં ય ઇહ લોકે રમણીયં શોભનં ચરણં શીલં યેષાં તે રમણીયચરણાઃ રમણીયચરણેનોપલક્ષિતઃ શોભનોઽનુશયઃ પુણ્યં કર્મ યેષાં તે રમણીયચરણા ઉચ્યન્તે ।
ક્રૌર્યાનૃતમાયાવર્જિતાનાં હિ શક્ય ઉપલક્ષયિતું શુભાનુશયસદ્ભાવઃ ।
તેનાનુશયેન પુણ્યેન કર્મણા ચન્દ્રમણ્ડલે ભુક્તશેષેણાભ્યાશો હ ક્ષિપ્રમેવ ।
યદિતિ ક્રિયાવિશેષણં તે રમણીયાં ક્રૌર્યાદિવર્જિતાં યોનિમાપદ્યેરન્પ્રાપ્નુયુર્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્ત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વા સ્વકર્માનુરૂપેણ ।
અથ પુનર્યે તદ્વિપરીતાઃ કપૂયચરણોપલક્ષિતકર્માણોઽશુભાનુશયા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યથાકર્મ યોનિમાપદ્યેરન્કપૂયામેવ ધર્મસમ્બન્ધવર્જિતાં જુગુપ્સિતાં યોનિમાપદ્યેરન્ શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા સ્વકર્માનુરૂપેણૈવ ।
યે તુ રમણીયચરણા દ્વિજાતયસ્તે સ્વકર્મસ્થાશ્ચેદિષ્ટાદિકારિણસ્તે ધૂમાદિગત્યા ગચ્છન્ત્યાગચ્છન્તિ ચ પુનઃ પુનર્ઘટીયન્ત્રવત્ ।
વિદ્યાં ચેત્પ્રાપ્નુયુસ્તદાર્ચિરાદિના ગચ્છન્તિ

૫,૧૦.૮
અથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચન તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાયસ્વ મ્રિયસ્વેતિ ।
એતત્તૃતીયં સ્થાનમ્ ।
તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
તસ્માજ્જુગુપ્સેત ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૮ યદા તુ ન વિદ્યાસેવિનો નાપીષ્ટાદિકર્મ સેવન્તે તદાથૈતયોઃ પથોર્યથોક્તયોરર્ચિર્ધૂમાદિલક્ષણયોર્ન કતરેણાન્યતરેણચનાપિ યન્તિ તાનીમાનિ ભૂતાનિ ક્ષૂદ્રાણિ દંશમસકકીટાદીન્યસકૃદાવર્તીનિ ભવન્તિ ।
અત ઉભયમાર્ગપરિભ્રષ્ટા હ્યસકૃજ્જાયન્તે મ્રિયન્તે ચેત્યર્થઃ ।
તેષાં જનનમરણસન્તતેરનુકરણમિદમુચ્યતે ।
જાયસ્વ મ્રિયસ્વેતીશ્વરનિમિત્તચેષ્ટોચ્યતે ।
જનનમરણલક્ષણેનૈવ કાલયાપના ભવતિ ।
ન તુ ક્રિયાસુ ભોગેષુ વા કાલોઽસ્તીત્યર્થઃ ।
એતત્ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણં તૃતીયં પૂર્વોક્તૌ પન્થાનાવપેક્ષ્ય સ્થાનં સંસરતામ્ ।
યેનૈવં દક્ષિણમાર્ગગા અપિ પુનરાગચ્છન્ત્યનધિકૃતાનાં જ્ઞાનકર્મણોરગમનમેવ દક્ષિણેન પથેતિ ।
તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
પઞ્ચમસ્તુ પ્રશ્નઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા વ્યાખ્યાતઃ ।
પ્રથમો દક્ષિણોત્તરમાર્ગાભ્યામપાકૃતો દક્ષિણોત્તરયોઃ પથોર્વ્યાવર્તનાપિ મૃતાનામગ્નૌ પ્રક્ષેપઃ સમાનસ્તતો વ્યાવર્તનાન્યેઽર્ચિરાદિના યન્ત્યન્યે ધૂમાદિના ।
પુનરુત્તરદક્ષિણાયને ષણ્માસાન્પ્રપ્નુવન્તઃ સંયુજ્ય પુનર્વ્યાવર્તન્તે ।
અન્યે સંવત્સરમન્યે માસેભ્યઃ પિતૃલોકમિતિ વ્યાખ્યાતા ।
પુનરાવૃત્તિરપિ ક્ષીણાનુશયાનાં ચન્દ્રમણ્ડલાદાકાશાદિક્રમેણોક્તા ।
અમુષ્ય લોકસ્યાપૂરણં સ્વશબ્દેનૈવોક્તમ્તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યત ઇતિ ।
યસ્માદેવં કષ્ટા સંસારગતિસ્તસ્માજ્જુગુપ્સેત ।
યસ્માચ્ચ જન્મમરણજનિતવેદનાનુભવકૃતક્ષણાઃ ક્ષુદ્રજન્તવો ધ્વાન્તે ચ ઘોરે દુસ્તરે પ્રવેશિતાઃ સાગર ઇવાગાધેઽપ્લવે નિરાશાશ્ચોત્તરણં પ્રતિ તસ્માચ્ચૈવંવિધાં સંસારગતિં જુગુપ્સેત બીભત્સેત ઘૃણી ભવેન્મા ભૂદેવંવિધે સંસારમહોદધૌ ઘોરે પાત ઇતિ ।
તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાસ્તુતતયે

૫,૧૦.૯
સ્તેનો હિરણ્યસ્ય સુરાં પિબંશ્ચ ।
ગુરોસ્તલ્પમાવસન્ બ્રહ્મહા ચ ।
એતે પતન્તિ ચત્વારઃ પઞ્ચમશ્ચાચરંસ્તૈરિતિ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૯ સ્તેનો હિરણ્યસ્ય બ્રાહ્મણસુવર્ણસ્ય હર્તા ।
સુરાં પિબન્બ્રાહ્મણઃ સન્ ।
ગુરોશ્ચ તલ્પં દારાનાવસન્ ।
બ્રહ્મહા બ્રાહ્મણસ્ય હન્તા ચેત્યેતે પતન્તિ ચત્વારઃ ।
પઞ્ચમશ્ચ તૈઃ સહાઽચરન્નિતિ

૫,૧૦.૧૦
અથ હ ય એતાનેવં પઞ્ચાગ્નીન્ વેદ ન સહ તૈરપ્યાચરન્ પાપ્મના લિપ્યતે ।
શુદ્ધઃ પૂતઃ પુણ્યલોકો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૫,૧૦.૧૦ અથ હ પુનર્યો યથોક્તાન્પઞ્ચાગ્નીન્વેદ સ તૈરપ્યાચરન્મહાપાતકિભિઃ સહ ન પાપ્મના લિપ્યતે શુદ્ધ એવ ।
તેન પઞ્ચાગ્નિદર્શનેન પાવિતો યસ્માત્પૂતઃ પુણ્યો લોકઃ પ્રાજાપત્યાદિર્યસ્ય સોઽયં પુણ્યલોકો ભવતિ ય એવં વેદ યથોક્તં સમસ્તં પઞ્ચભિઃ પ્રશ્નૈઃ પૃષ્ટમર્થજાતં વેદ ।
દ્વિરુક્તિઃ સમસ્તપ્રશ્નનિર્ણયપ્રદર્શનાર્થા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૧.૧
પ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃ સત્યયજ્ઞઃ પૌલુષિરિન્દ્રદ્યુમ્નો ભાલ્લવેયો જનઃ શાર્કરાક્ષ્યો બુડિલ આશ્વતરાશ્વિસ્તે હૈતે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ સમેત્ય મીમાંસાં ચક્રુઃ ।
કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેતિ

ભાષ્ય ૫,૧૧.૧ દક્ષિણેન પથા ગચ્છતામન્નભાવ ઉત્કસ્તદ્દેવાનામન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તીતિ ।
ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણા ચ કષ્ટા સંસારગતિરુક્તા ।
તદુભયદોષપરિજિર્હીર્ષયા વૈશ્વાનરાત્તૃભાવપ્રતિપત્ત્યર્થમુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમિત્યાદિલિઙ્ગાત્ ।
આખ્યાયિકા તુ સુખાવબોધાર્થા વિદ્યાસમ્પ્રદાનન્યાયાપ્રદર્શનાર્થા ચપ્રાચીનશાલ ઇતિ નામત ઉપમન્યોરપત્યમૌપમન્યવઃ ।
સત્યયજ્ઞો નામતઃ પુલુષસ્યાપત્યં પૌલુષિઃ ।
તથેન્દ્રદ્યુમ્નો નામતો ભલ્લવેરપત્યં ભાલ્લવિસ્તસ્યાપત્યં ભાલ્લવેયઃ ।
જન ઇતિ નામતઃ શર્કરાક્ષસ્યાપત્યં શાર્કરાક્ષ્યઃ ।
બુડિલો નામતોઽશ્વતરાશ્વસ્યાપત્યમાશ્વતરાશ્વિઃ ।
પઞ્ચાપિ તે હૈતે મહાશાલા મહાગૃહસ્થા વિસ્તીર્ણાભિઃ શાલાભિર્યુક્તાઃ સમ્પન્ના ઇત્યર્થઃ ।
મહાશ્રોત્રિયાઃ શ્રુતાધ્યયનવૃત્તસમ્પન્ના ઇત્યર્થઃ ।
ત એવંભૂતાઃ સન્તઃ સમેત્ય સંભૂય ક્વચિન્મીમાંસા વિચારણાં ચક્રુઃ કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કથમ્ ।
કો નોઽસ્માકમાત્મા કિં બ્રહ્મેત્યાત્મબ્રહ્મશબ્દયોરિતરેતરવિશેષણવિશેષ્યત્વમ્ ।
બ્રહ્મેત્યધ્યાત્મપરિચ્છિન્નમાત્માનં નિવર્તયત્યાત્મેતિ ચાઽત્મવ્યતિરિક્તસ્યાઽદિત્યાદિબ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં નિવર્તયતિ ।
અભેદેનાઽત્મૈવ બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવાઽત્મેત્યેવં સર્વાત્મા વૈશ્વાનરો બ્રહ્મ સ આત્મેત્યેતત્સિદ્ધં ભવતિ ।
મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યદન્ધોઽભવિષ્યદિત્યાદિલિઙ્ગાત્

૫,૧૧.૨
તે હ સંપાદયાં ચક્રુઃ ।
ઉદ્દાલકો વૈ ભગવન્તોઽયમારુણિઃ સંપ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ ।
તં હન્તાભ્યાગચ્છામેતિ ।
તં હાભ્યાજગ્મુઃ

ભાષ્ય ૫,૧૧.૨ તે હ મીમાંસન્તોઽપિ નિશ્ચયમલભમાનાઃ સમ્પાદયાઞ્ચક્રુઃ સમ્પાદિતવન્તઃ આત્મન ઉપદેષ્ટારમ્ ।
ઉદ્દાલકો વૈ પ્રસિદ્ધો નામતો ભગવન્તઃ પૂજાવન્તોઽયમારુણિરરુણસ્યાપત્યં સમ્પ્રતિ સમ્યગિમમાત્માનં વૈશ્વાનરમસ્મદભિપ્રેતમધ્યેતિ ।
તં હન્તેદાનીમભ્યાગચ્છામેત્યેવં નિશ્ચિત્યં તં હાભ્યાજગ્મુર્ગતવન્તસ્તમારુણિમ્

૫,૧૧.૩
સ હ સંપાદયાં ચકાર ।
પ્રક્ષ્યન્તિ મામિમે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ ।
તેભ્યો ન સર્વમિવ પ્રતિપત્સ્યે ।
હન્તાહમન્યમભ્યનુશાસાનીતિ

ભાષ્ય ૫,૧૧.૩ સ હ તાન્દૃષ્ટ્વૈવ તેષામાગમનપ્રયોજનં બુદ્ધ્વા સમ્પાદયાઞ્ચકાર ।
કથમ્ ।
પ્રક્ષ્યન્તિ માં વૈશ્વાનરમિમે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાસ્તેભ્યોઽહં ન સર્વમિવ પૃષ્ટં પ્રતિપત્સ્યે વક્તું નોત્સહે ।
અતો હન્તાહમિદાનીમન્યમેષામભ્યનુશાસાનિ વક્ષ્યામ્યુપદેષ્ટારમિતિ

૫,૧૧.૪
તાન્ હોવાચ ।
અશ્વપતિર્વૈ ભગવન્તોઽયં કૈકેયઃ સંપ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ ।
તં હન્તાભ્યાગચ્છામેતિ ।
તં હાભ્યાજગ્મુઃ

ભાષ્ય ૫,૧૧.૪ એવં સમ્પાદ્ય તાન્હોવાચ ।
અશ્વપતિર્વૈ નામતો ભગવન્તોઽયં કેકયસ્યાપત્યં કૈકેયઃ સમ્પ્રતિ સમ્યગિમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતીત્યાદિ સમાનમ્

૫,૧૧.૫૭
તેભ્યો હ પ્રાપ્તેભ્યઃ પૃથગર્હાણિ કારયાં ચકાર ।
સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચ ।
ન મે સ્તેનો જનપદે ન કદર્યો ન મદ્યપઃ ।
નાનાહિતાગ્નિર્નાવિદ્વાન્ન સ્વૈરી સ્વૈરિણી કુતઃ ।
યક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તોઽહમસ્મિ ।
યાવદેકૈકસ્મા ઋત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવદ્ભગવદ્ભ્યો દાસ્યામિ ।
વસન્તુ ભગવન્ત ઇતિ

તે હોચુઃ ।
યેન હૈવાર્થેન પુરુષશ્ચરેત્તં હૈવ વદેત્ ।
આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ ।
તમેવ નો બ્રૂહીતિ

તાન્ હોવાચ ।
પ્રાતર્વઃ પ્રતિવક્તાસ્મીતિ ।
તે હ સમિત્પાણયઃ પૂર્વાહ્ણે પ્રતિચક્રમિરે ।
તાન્ હાનુપનીયૈવૈતદુવાચ

ભાષ્ય ૫,૧૧.૫,૬,૭ તેભ્યો હ રાજા પ્રાપ્તેભ્યઃ પૃથક્પૃથગર્હાણ્યર્હણાનિ પુરોહિતૈર્ભૃત્યૈશ્ચ કારયાઞ્ચકાર કારિતવાન્ ।
સ હાન્યેદ્યૂ રાજા પ્રાતઃ સઞ્જિહાન ઉવાચ વિનયેનોપગમ્યૈતદ્ધનં મત્ત ઉપાદદ્ધ્વમિતિ ।
તૈઃ પ્રત્યાખ્યાતો મયિ દોષં પશ્યન્તિ નૂનં યતો ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ મત્તો ધનમિતિ મન્વાન આત્મનઃ સદ્વૃત્તતાં પ્રતિપિપાદયિષન્નાહ ।
ન મે મમ જનપદે સ્તેનઃ પરસ્વહર્તા વિદ્યતે ।
ન કદર્યોઽદાતા સતિ વિભવે ।
ન મદ્યપો દ્વિજોત્તમઃ સન્ ।
નાનાહિતાગ્નિઃ શતગુઃ ।
નાવિદ્વાનધિકારાનુરૂપમ્ ।
ન સ્વૈરી પરદારેષુ ગન્તા ।
અત એવ સ્વૈરિણી કુતો દુષ્ટચારિણી ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
તૈશ્ચ ન વયં ધનેનાર્ધિન ઇત્યુક્ત આહઅલ્પં મત્વૈતે ધનં ન ગૃહ્ણન્તીતિ ।
યક્ષ્યમાણો વૈ કતિભિરહોભિરહં હે ભગવન્તોઽસ્મિ ।
તદર્થં કૢપ્તં ધનં મયા યાવદેકૈકસ્મૈ યથોક્તમૃત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવત્પ્રત્યેકં ભગવદ્ભ્યોઽપિ દાસ્યામિ ।
વસન્તુ ભગવન્તઃ પશ્યન્તુ ચ મમ યાગમિત્યુક્તાસ્તે હોચુઃ ।
યેન હૈવાર્થેન પ્રયોજનેન યં પ્રતિ ચરેદ્ગચ્છેત્પુરુષસ્તં હૈવાર્થં વદેત્ ।
ઇદમેવ પ્રયોજનમાગમનસ્યેત્યયં ન્યાયઃ સતામ્ ।
વયં વૈશ્વાનરજ્ઞાનાર્થિનઃ ।
આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ સમ્યગ્જાનાસિ ।
અતસ્તમેવ નોઽસ્મભ્યં બ્રૂહીત્યુક્તસ્તાન્હોવાચ ।
પ્રાતર્વો યુષ્મભ્યં પ્રતિવક્તાસ્મિ પ્રતિવાક્યં દાતાસ્મીત્યુક્તાસ્તે હ રાજ્ઞોઽભિપ્રાયજ્ઞાઃ સમિત્પાણયઃ સમિદ્ભારહસ્તા અપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ને રાજાનં પ્રતિચક્રમિરે ગતવન્તઃ ।
યત એવં મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયા બ્રાહ્મણાઃ સન્તો મહાશાલત્વાદ્યભિમાનં હિત્વા સમિદ્ભારહસ્તા જાતિતો હીનં રાજાનં વિદ્યાર્થિનો વિનયેનોપજગ્મુઃ ।
તથાન્યૈર્વિદ્યોપાદિત્સુભિર્ભવિતવ્યમ્ ।
તેભ્યશ્ચાદાદ્વિદ્યામનુપનીયૈવોપનયનમકૃત્વૈવ તાન્ ।
યથા યોગ્યેભ્યો વિદ્યામદાત્તથાન્યેનાપિ વિદ્યા દાતવ્યેત્યાખ્યાયિકાર્થઃ ।
એતદ્વૈશ્વાનરવિજ્ઞાનમુવાચેતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૨.૧
ઔપમન્યવ કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ ।
દિવમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે ।
તસ્માત્તવ સુતં પ્રસુતમાસુતં કુલે દૃશ્યતે

ભાષ્ય ૫,૧૨.૧ સ કથમુવાચેત્યાહઔપમન્યવ હે કમાત્માનં વૈશ્વાનરં ત્વમુપાઃસ ઇતિ પપ્રચ્છ ।
નન્વયમપન્યાયઃ આચાર્યઃ સઞ્શિષ્યં પૃચ્છતીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
"યદ્વેત્થ તેન મોપસીદ તતસ્ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામી"તિ ન્યાયદર્શનાત્ ।
અન્યત્રાપ્યાચાર્યસ્ય અપ્રતિભાનવતિ શિષ્યે પ્રતિભોત્પાદનાર્થઃ પ્રશ્નો દૃષ્ટોઽજાતશત્રોઃ"ક્વૈષ તદાભૂત્કુત એતદાગાદ્" ઇતિ ।
દિવમેવ દ્યુલોકમેવ વૈશ્વાનરમુપાસે ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ સુતેજાઃ શોભનં તેજો યસ્ય સોઽયં સુતેજા ઇતિ પ્રસિદ્ધો વૈશ્વાનર આત્માઽત્મનોઽવયવભૂતત્વાદ્યં ત્વમાત્માનમાત્મૈકદેશમુપાઃસે તસ્માત્સુતેજસો વૈશેવાનરસ્યોપાસનાત્તવ સુતમભિષુતં સોમરૂપં કર્મણિ પ્રસુતં પ્રકર્ષેણ ચ સુતમાસુતં ચાહર્ગણાદિષુ તવ કુલે દૃશ્યતેઽતીવ કર્મિણસ્ત્વત્કુલીના ઇત્યર્થઃ

૫,૧૨.૨
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે યે એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
મૂધા ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ ।
મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૨.૨ અત્સ્યન્નં દીપ્તાગ્નિઃ સન્પશ્યસિ ચ પુત્રપૌત્રાદિ પ્રિયમિષ્ટમ્ ।
અન્યોઽપ્યત્ત્યન્નં પશ્યતિ ચ પ્રિયં ભવત્યસ્ય સુતં પ્રસુતમાસુતમિત્યાદિકર્મિત્વં૑બ્રહ્મવર્ચસં કુલે યઃ કશ્ચિદેતં યથોક્તમેવં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
મૂર્ધા ત્વાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યૈષ ન સમસ્તો વૈશ્વાનરઃ ।
અતઃ સમસ્તબુદ્ધ્યા વૈશ્વાનરસ્યોપાસનાન્મૂર્ધા શિરસ્તે વિપરીતગ્રાહિમો વ્યપતિષ્યદ્વિપતિતમભવિષ્યત્ ।
યદ્યદિ માં નાઽગમિષ્યો નાઽગતોઽભવિષ્યઃ ।
સાધ્વકાર્ષીર્યન્મામાગતોઽસીત્યભિપ્રાયઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૩.૧
અથ હોવાચ સત્યયજ્ઞં પૌલુષિમ્ ।
પ્રાચીનયોગ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ ।
આદિત્યમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ વિશ્વરૂપ આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્તે ।
તસ્માત્તવ બહુ વિશ્વરૂપં કુલે દૃશ્યતે

ભાષ્ય ૫,૧૩.૧ અથ હોવાચ સત્યયજ્ઞં પૌલુષિં હે પ્રાચીનયોગ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્ત ઇત્યાદિત્યમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
શુક્લનીલાદિરૂપત્વાદ્વિશ્વરૂપત્વમાદિત્યસ્ય સર્વરૂપત્વાદ્વા ।
સર્વાણિ રૂપાણિ હિ ત્વાષ્ટ્રાણિ યતોઽતો વા વિશ્વરૂપ આદિત્યસ્તદુપાસનાત્તવ બહુ વિશ્વરૂપમિહામુત્રાર્થમુપકરણં દૃશ્યતે કુલે

૫,૧૩.૨
પ્રવૃત્તોઽશ્વતરીરથો દાસી નિષ્કઃ ।
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
ચક્ષુષ્ટ્વેતદાત્મન ઇતિ હોવાચ ।
અન્ધોઽભવિષ્યો યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૩.૨ કિઞ્ચ ત્વામનુ પ્રવૃત્તોઽશ્વતરીભ્યાં યુક્તો રથોઽશ્વતરીરથો દાસીનિષ્કો દાસીભિર્યુક્તો નિષ્કો હારો દાસીનિષ્કઃ ।
અત્સ્યન્નમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
ચક્ષુર્વૈશ્વાનરસ્ય તુ સવિતા ।
તસ્ય સમસ્તબુદ્ધ્યોપાસનાદન્ધોઽભવિષ્યશ્ચક્ષુર્હીનોઽભવિ ષ્યો યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ પૂર્વવત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૪.૧
અથ હોવાચેન્દ્રદ્યુમ્નં ભાલ્લવેયમ્ ।
વૈયાઘ્રપદ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ ।
વાયુમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ પૃથગ્વર્ત્માત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે ।
તસ્માત્ત્વાં પૃથગ્બલય આયન્તિ પૃથગ્રથશ્રેણયોઽનુયન્તિ

ભાષ્ય ૫,૧૪.૧ અથ હોવાચેન્દ્રદ્યુમ્નં ભાલ્લવેયં વૈયાઘ્રપદ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાઃસ ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
પૃથગ્વર્ત્મા નાના વર્ત્માનિ યસ્ય વાયોરાવહોદ્વહાદિભિર્ભેદૈર્વર્તમાનસ્ય સોઽયં પૃથગ્વર્ત્મા વાયુઃ ।
તસ્માત્પૃથગ્વર્ત્માત્મનો વૈશ્વાનરસ્યોપાસનાત્પૃથઙ્નાનાદિક્કાસ્ત્વાં બલયો વસ્રાન્નાદિલક્ષણા બલય આયન્ત્યાગચ્છન્તિ ।
પૃથગ્રથશ્રેણયો રથપઙ્ક્તયોઽપિ ત્વામનુયન્તિ

૫,૧૪.૨
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
પ્રાણસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ ।
પ્રાણસ્ત ઉદક્રમિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૪.૨ અત્સ્યન્નમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
પ્રણસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ પ્રાણસ્તે તવોદક્રમિષ્યદુત્ક્રાન્તોઽભવિષ્યદ્યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૫.૧
અથ હોવાચ જનં શાર્કરાક્ષ્યમ્ ।
શાર્કરાક્ષ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ ।
આકાશમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ બહુલ આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપસ્સે ।
તસ્માત્ત્વં બહુલોઽસિ પ્રજયા ચ ધનેન ચ

ભાષ્ય ૫,૧૫.૧ અથ હોવાચ જનમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
એષ વૈ બહુલ આત્મા વૈશ્વાનરઃ ।
બહુલત્વમાકાશસ્ય સર્વગતત્વાત્ ।
બહુલગુણોપાસનાચ્ચ ત્વં બહુલોઽસિ પ્રજયા ચ પુત્રપૌત્રાદિલક્ષણયા ધનેન ચ હિરણ્યાદિના

૫,૧૫.૨
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
સંદેહસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ ।
સંદેહસ્તે વ્યશીર્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૫.૨ સન્દેહસ્ત્વેષ સન્દેહો મધ્યમં શરીરં વૈશ્વાનરસ્ય ।
દિહેરુપચયાર્થત્વાન્માંસરુધિરાસ્થ્યાદિભિશ્ચ બહુલં શરીરં તત્સન્દેહસ્તે તવ શરીરં વ્યશીર્યચ્છીર્ણમભવિષ્યદ્યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૬.૧
અથ હોવાચ બુડિલમાશ્વતરાશ્વિમ્ ।
વૈયાઘ્રપદ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ ।
અપ એવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ રયિરાત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે ।
તસ્માત્ત્વં રયિમાન્ પુષ્ટિમાનસિ

ભાષ્ય ૫,૧૬.૧ અથ હોવાચ બુડિલમાશ્વતરાશ્વિમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
એષ વૈ રયિરાત્મા વૈશ્વાનરો ધનરૂપઃ ।
અદ્ભ્યોઽન્નં તતો ધનમિતિ ।
તસ્માદ્રયિમાન્ધનવાંસ્ત્વં પુષ્ટિમાંશ્ચ શરીરેણ૑પુષ્ટેશ્ચાન્નનિમિત્તત્વાત્

૫,૧૬.૨
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
બસ્તિસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ ।
બસ્તિસ્તે વ્યભેત્સ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૬.૨ બસ્તિસ્ત્વેષ આત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય બસ્તિર્મૂત્રસંગ્રહસ્થાનં બસ્તિર્મૂત્રસંગ્રહસ્થાનં બસ્તિસ્તે વ્યભેત્સ્યદ્ભિન્નોઽભવિષ્યદ્યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૭.૧૨
અથ હોવાચોદ્દાલકમારુણિમ્ ।
ગૌતમ કં ત્વમાત્માનમુપસ્સ ઇતિ ।
પૃથિવીમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ પ્રતિષ્ઠાત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે ।
તસ્માત્ત્વં પ્રતિષ્ઠિતોઽસિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ

અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમ્ ।
અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
પાદૌ ત્વેતાવાત્મન ઇતિ હોવાચ ।
પાદૌ તે વ્યમ્લાસ્યેતાં યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૫,૧૭.૧,૨ અથ હોવાચોદ્દાલકમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
પૃથિવીમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ પ્રતિષ્ઠા પાદૌ વૈશ્વાનરસ્ય ।
પાદૌ તે વ્યમ્લાસ્યેતાં વિમ્લાનાવભવિષ્યતાં શ્લથીભૂતૌ યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૮.૧
તાન્ હોવાચ ।
એતે વૈ ખલુ યૂયં પૃથગિવેમમાત્માનં વૈશ્વાનરં વિદ્વાંસોઽન્નમત્થ ।
યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ।
સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ

ભાષ્ય ૫,૧૮.૧ તાન્યથોક્તવૈશ્વાનરદર્શનવતો હોવાચ ।
એતે યૂયં વૈ ખલ્વિત્યનર્થકૌ ।
યૂયં પૃથગિવાપૃથક્સન્તમિમમેકં વૈશ્વાનરમાત્માનં વિદ્વાંસોઽન્નમત્થ પરિચ્છિન્નાત્મબુદ્ધ્યેત્યેતદ્ધસ્તિદર્શન ઇવ જાત્યન્ધાઃ ।
યસ્ત્વેતમેવં યથોક્તાવયવૈર્દ્યુમૂર્ધાદિભિઃ પૃથિવીપાદાન્તૈર્વિશિષ્ટમેકં પ્રાદેશમાત્રં પ્રાદેશૈર્દ્યુમૂર્ધાદિભિઃ પૃથિવીપાદાન્તૈરધ્યાત્મં મીયતે જ્ઞાયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રામ્ ।
મુખાદિષુ વા કરણેષ્વત્તૃત્વેન મીયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
દ્યુલોકાદિપૃથિવ્યન્તપ્રદેશપરિમાણો વા પ્રાદેશમાત્રઃ ।
પ્રકર્ષેણ શાસ્રેણાઽદિશ્યન્ત ઇતિ પ્રાદેશા દ્યુલોકાદય એતાવત્પરિમાણઃ ।
શાખાન્તરે તુ મૂર્ધાદિઃ ચિબુકપ્રતિષ્ઠ ઇતિ પ્રાદેશમાત્રં કલ્પયન્તિ ।
ઇહ તુ ન તથાભિપ્રેતઃ ।
તસ્ય હ વા એતસ્યાઽત્મન ઇત્યાદ્યુપસંહારાત્ ।
પ્રત્યગાત્મતયાભિવિમીયતેઽહમિતિ જ્ઞાયત ઇત્યભિવિમાનસ્તમેતમાત્માનં વૈશ્વાનરં વિશ્વાન્નરાન્નયતિ પુણ્યપાપાનુરૂપાં ગતિં સર્વાત્મૈષ ઈશ્વરો વૈશ્વાનરો વિશ્વો નર એવ વા સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વૈર્વા નરૈઃ પ્રત્યગાત્મતયા પ્રવિભજ્ય નીયત ઇતિ વૈશ્વાનરસ્તમેવમુપાસ્તે યઃ સોઽદન્નન્નાદી સર્વેષુ લોકેષુ દ્યુલોકાદિષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ ચરાચરેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિષુ તેષુ હ્યાત્મકલ્પનાવ્યપદેશઃ પ્રાણિનામન્નમત્તિ વૈશ્વાનરવિત્સર્વાત્મા સન્નન્નમત્તિ ।
ન યથાજ્ઞઃ પિણ્ડમાત્રાભિમાનઃ સન્નિત્યર્થઃ

૫,૧૮.૨
તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદાવુર એવ વેદિર્લોમાણિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનોઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃ

ભાષ્ય ૫,૧૮.૨ કસ્માદેવમ્ ।
યસ્માત્તસ્ય હ વૈ પ્રકૃતસ્યૈવૈતસ્યાઽત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માઽત્મા સન્દેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદૌ ।
અથવા વિધ્યર્થમેતદ્વચનમેવમુપાસ્ય ઇતિ ।
અથેદાનીં વૈશ્વાનરવિદો ભોજનેઽગ્નિહોત્રં સંપિપાદયિષન્નાહએતસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય ભોક્તુરુર એવ વેદિરાકારસામાવન્યાત્ ।
લોમાનિ બર્હિર્વેદ્યામિવોરસિ લોમાન્યાસ્તીર્ણાનિ (ન) દૃશ્યન્તે ।
હૃદયં ગાર્હપત્યો હૃદયાદ્ધિ મનઃ પ્રણીતમિવાનન્તરી ભવત્યતોઽન્વાહાર્યપચનોઽગ્નિર્મનઃ ।
આસ્યં મુખમાહવનીય ઇવાઽહવનીયો હૂયતેઽસ્મિન્નન્નમિતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યાષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
૫,૧૯.૧
તદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયમ્ ।
સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્પ્રાણાય સ્વાહેતિ ।
પ્રાણસ્તૃપ્યતિ

ભાષ્ય ૫,૧૯.૧ તત્તત્રૈવં સતિ યદ્ભક્તં ભોજનકાલ આગચ્છેદ્ભોજનાર્થં તદ્ધોતવ્યમ્ ।
અગ્નિહોત્રસમ્પન્માત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્નાગ્નિહોત્રાઙ્ગેતિકર્તવ્યતાપ્રાપ્તિરિહ ।
સ ભોક્તા યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં કથં જુહુતાદિત્યાહપ્રાણાય સ્વાહેત્યનેન મન્ત્રેણાઽહુતિશબ્દાદવદાનપ્રમાણમન્નં પ્રક્ષિપેદિત્યર્થઃ ।
તેન પ્રાણસ્તૃપ્યતિ

૫,૧૯.૨
પ્રાણે તૃપ્યતિ ચક્ષુસ્તૃપ્યતિ ।
ચક્ષુષિ તૃપ્યત્યાદિત્યસ્તૃપ્યતિ ।
આદિત્યે તૃપ્યતિ દ્યૌસ્તૃપ્યતિ ।
દિવિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિંચ દ્યૌશ્ચાદિત્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ ।
તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ

ભાષ્ય ૫,૧૯.૨ પ્રાણે તૃપ્યતિ ચક્ષુરાદિત્યો દ્યૌશ્ચેત્યાદિ તૃપ્યતિ યચ્ચાન્યદ્દ્યૌશ્ચાઽદિત્યશ્ચ સ્વામિત્વેનાધિતિષ્ઠતસ્તચ્ચ તૃપ્યતિ તસ્ય તૃપ્તિમનુ સ્વયં ભુઞ્જાનસ્તૃપ્યત્યેવં પ્રત્યક્ષમ્ ।
કિં ચ પ્રજાદિભિશ્ચ ।
તેજઃ શરીરસ્થા દીપ્તિરુજ્જ્વલત્વં પ્રાગલ્ભ્યં વા, બ્રહ્મવર્ચસં વૃત્તસ્વાધ્યાયનિમિત્તં તેજઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યૈકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
૫,૨૦.૧
અથ યાં દ્વિતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદ્વ્યાનાય સ્વાહેતિ ।
વ્યાનસ્તૃપ્યતિ

વ્યાને તૃપ્યતિ શ્રોત્રં તૃપ્યતિ ।
શ્રોત્રે તૃપ્યતિ ચન્દ્રમાસ્તૃપ્યતિ ।
ચન્દ્રમસિ તૃપ્યતિ દિશસ્તૃપ્યન્તિ ।
દિક્ષુ તૃપ્યન્તીષુ યત્કિંચ દિશશ્ચન્દ્રમાશ્ચાધિતિષ્ઠન્તિ તત્તૃપ્યતિ ।
તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ

ભાષ્ય ૫,૨૦.૧,૨ અથ યાં દ્વિતીયાં ચતુર્થીં પઞ્ચમીમિતિ સમાનમ્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય વિંશઃ ખણ્ડઃ
૫,૨૧.૧૨
અથ યાં તૃતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદપાનાય સ્વાહેતિ ।
અપાનસ્તૃપ્યતિ

અપાને તૃપ્યતિ વાક્તૃપ્યતિ ।
વાચિ તૃપ્યન્ત્યામગ્નિસ્તૃપ્યતિ ।
અગ્નૌ તૃપ્યતિ પૃથિવી તૃપ્યતિ ।
પૃથિવ્યાં તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિં ચ પૃથિવી ચાગ્નિશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ ।
તસ્યાનુતૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્યૈકવિંશઃ ખણ્ડઃ
૫,૨૨.૧૨
અથ યાં ચતુર્થીં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્સમાનાય સ્વાહેતિ ।
સમાનસ્તૃપ્યતિ

સમાને તૃપ્યતિ મનસ્તૃપ્યતિ ।
મનસિ તૃપ્યતિ પર્જન્યસ્તૃપ્યતિ ।
પર્જન્યે તૃપ્યતિ વિદ્યુત્તૃપ્યતિ ।
વિદ્યુતિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિં ચ વિદ્યુચ્ચ પર્જન્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ ।
તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ
૫,૨૩.૧૨
અથ યાં પઞ્ચમીં જુહુયાત્તાં જુહુયાતુદાનાય સ્વાહેતિ ।
ઉદાનસ્તૃપ્યતિ

ઉદાને તૃપ્યતિ ત્વક્તૃપ્યતિ ત્વચિ તૃપ્યન્ત્યાં વાયુસ્તૃપ્યતિ ।
વાયૌ તૃપ્યત્યાકાશસ્તૃપ્યતિ ।
આકાશે તૃપ્યતિ યત્કિંચ વાયુશ્ચાકાશશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ ।
તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ
૫,૨૪.૧
સ ય ઇદમવિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ યથાઙ્ગારાનપોહ્ય ભસ્મનિ જુહુયાત્તાદૃક્તત્સ્યાત્

ભાષ્ય ૫,૨૪.૧ સ યઃ કશ્ચિદિદં વૈશ્વાનરદર્શનં યથોક્તમવિદ્વાન્સન્નગ્નિહોત્રં પ્રસિદ્ધં જુહોતિ યથાઙ્ગારાનાહુતિયોગ્યાનપોહ્યાનાહુતિસ્થાને ભસ્મનિ જુહુયાત્તાદૃક્તત્તુલ્યં તસ્ય તદગ્નિહોત્રહવનં સ્યાદ્વૈશ્વાનરવિદોઽગ્નિહોત્રમપેક્ષ્યેતિ પ્રસિદ્ધાગ્નિહોત્રનિન્દયા વૈશ્વાનરવિદોઽગ્નિહોત્રં સ્તૂયતે

૫,૨૪.૨
અથ ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ હુતં ભવતિ

ભાષ્ય ૫,૨૪.૨ અતશ્ચૈતદ્વિશિષ્ટમગ્નિહોત્રમ્ ।
કથમ્ ।
અથ ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્ય યથોક્તવૈશ્વાનરવિજ્ઞાનવતઃ સર્વેષુ લોકેષ્વિત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
હુતમન્નમત્તીત્યનયોરેકાર્થત્વાત્

૫,૨૪.૩
તદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તે ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ

ભાષ્ય ૫,૨૪.૩ કિઞ્ચ તદ્યથેષીકાયાસ્તૂલમગ્રમગ્નૌ પ્રોતં પ્રક્ષિપ્તં પ્રદૂયેત પ્રદહ્યેત ક્ષિપ્રમેવં હાસ્ય વિદુષઃ સર્વાત્મભૂતસ્ય સર્વાન્નાનામત્તુઃ સર્વે નિરવશિષ્ટાઃ પાપ્માનો ધર્માધર્માખ્યા અનેકજન્મસઞ્ચિતા ઇહ ચ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેર્જ્ઞાનસહભાવિનશ્ચ પ્રદૂયન્તે પ્રદહ્યેરન્વર્તમાનશરીરારમ્ભકપાપ્મવર્જં, લક્ષ્યં પ્રતિ મુક્તેષુવત્પ્રવૃત્તફલત્વાત્તસ્ય ન દાહઃ ।
ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ ભુઙ્ક્તે

૫,૨૪.૪
તસ્માદુ હૈવંવિદ્યદ્યપિ ચણ્ડાલાય ઉચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છેત્ ।
આત્મનિ હૈવાસ્ય તદ્વૈશ્વાનરે હુતં સ્યાદિતિ ।
તદેષ શ્લોકઃ

ભાષ્ય ૫,૨૪.૪ સ યદ્યપિ ચણ્ડાલાયોચ્છિષ્ટાનર્હાયોચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છેદુચ્છિષ્ટં દદ્યાત્પ્રતિષિદ્ધમુચ્છિષ્ટદાનં યદ્યપિ કુર્યાદાત્મનિ હૈવાસ્ય ચણ્ડાલહેહસ્થે વૈશ્વાનરે તદ્ધુતં સ્યાન્નાધર્મનિમિત્તમિતિ વિદ્યામેવ સ્તૌતિ ।
તદેતસ્મિન્સ્તુત્યર્થે શ્લોકો મન્ત્રોઽપ્યેષ ભવતિ

૫,૨૪.૫
યથેહ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસત

ભાષ્ય ૫,૨૪.૫ યથેહ લોકે ક્ષુધિતા બુભુક્ષિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે કદા નો માતાન્નં પ્રયચ્છતીત્યેવં સર્વાણિ ભૂતાન્યન્નાદાન્યેવંવિદોઽગ્નિહોત્રં ભોજનમુપાસતે કદા ત્વસૌ ભોક્ષ્યત ઇતિ, જગત્સર્વં વિદ્વદ્ભોજનેન તૃપ્તં ભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થા

॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે પઞ્ચમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ ષષ્ઠોધ્યાયઃ
૬,૧.૧
શ્વેતકેતુર્હારુણેય આસ ।
તં હ પિતોવાચ શ્વેતકેતો વસ બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ન વૈ સોમ્યાસ્મત્કુલીનોઽનનૂચ્ય બ્રહ્મબન્ધુરિવ ભવતીતિ

ભાષ્ય ૬,૧.૧
શ્વેતકેતુર્હાઽરુણેય આસેત્યાદ્યધ્યાયસમ્બન્ધઃ ।
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિત્યુક્તં કથં તસ્માજ્જગદિદં જાયતે તસ્મિન્નેવ ચ લીયતેઽનિતિ ચ તેનૈવેત્યેતદ્વક્તવ્યમ્ ।
અનન્તરં ચૈકસ્મિન્ભુક્તે વિદુષિ સર્વં જગત્તૃપ્તં ભવતીત્યુક્તં તદેકત્વે સત્યાત્મનઃ સર્વભૂતસ્થસ્યોપપદ્યતે નાઽત્મભેદે ।
કથં ચ તદેકત્વમિતિ તદર્થોઽયં ષષ્ઠોઽધ્યાય આરભ્યતે ।
પિતાપુત્રાખ્યાયિકા વિદ્યાયાઃ સારિષ્ઠત્વપ્રદર્શનાર્થા ।
શ્વેતકેતુરિતિ નામતો હેત્યૈતિહ્યાર્થઃ આરુણેયોઽરુણસ્ય પૌત્ર આસ બભૂવ ।
તં પુત્રં હાઽરુણિઃ પિતા યોગ્યં વિદ્યાભાજનં મન્વાનસ્તસ્યોપનયનકાલાત્યયં ચ પશ્યન્નુવાચ હે શ્વેતકેતોઽનુરૂપં ગુરું કુલસ્ય નો ગત્વા વસ બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ન ચૈતદ્યુક્તં યદસ્મત્કુલીનો હે સોમ્યાનનૂચ્યાનધીત્ય બ્રહ્મબન્ધુરિવ ભવતીતિ બ્રાહ્મણાન્બન્ધૂન્વ્યપદિશતિ ન સ્વયં બ્રાહ્મણવૃત્ત ઇતિ

૬,૧.૨
સ હ દ્વાદશવર્ષ ઉપેત્ય ચતુર્વિંશતિવર્ષઃ સર્વાન્ વેદાનધીત્ય મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધ એયાય ।
તં હ પિતોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧.૨ તસ્યાતઃ પ્રવાસોઽનુમીયતે પિતુઃ ।
યેન સ્વયં ગુણવાન્સન્પુત્રં નોપનેષ્યતિ ।
સ પિત્રોક્તઃ શ્વેતકેતુર્હ દ્વાદશવર્ષઃ સન્નુપેત્યાઽચાર્યં યાવચ્ચતુવિંશતિવર્ષો બભૂવ તાવત્સર્વાન્વેદાંશ્ચતુરોઽપ્યધીત્ય તદર્થં ચ બુદ્ધ્વા મહામના મહદ્ગમ્ભીરં મનો યસ્યાસમમાત્માનમન્યૈર્મન્યમાનં મનો યસ્ય સોઽયં મહામનાઃ અનૂચાનમાન્યનૂચાનમાત્માનં મન્યત ઇત્યેવંશીલો યઃ સોઽનૂચાનમાની સ્તબ્ધોઽપ્રણતસ્વભાવ એયાય ગૃહમ્ ।
તમેવંભૂતં હાઽત્મનોઽનનુરૂપશીલં સ્તબ્ધં માનિનં પુત્રં દૃષ્ટ્વા પિતોવાચ સદ્ધર્માવતારચિકીર્ષયા ।
શ્વેતકેતો યન્નિવદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધશ્ચાસિ કસ્તેઽતિશયઃ પ્રાપ્ત ઉપાધ્યાયાત્?ઉતાપિ તમાદેશમાદિશ્યત ઇત્યાદેશઃ કેવલશાસ્રાચાર્યોપદેશગમ્યમિત્યેતદ્યેન વા પરં બ્રહ્માઽદિશ્યતે સ આદેશસ્તમપ્રાક્ષ્યઃ પૃષ્ટવાનસ્યાચાર્યમ્

૬,૧.૩
શ્વેતકેતો યન્નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધોઽસિ ।
ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમિતિ ।
કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ

ભાષ્ય ૬,૧.૩ તમાદેશં વિશિનષ્ટિયેનાઽદેશેન શ્રુતેનાશ્રુતમપ્યન્યચ્છતં ભવત્યમતં મતમતર્કિતં તર્કિતં ભવત્યવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતમનિશ્ચિતં નિશ્ચિતં ભવતીતિ ।
સર્વાનપિ વેદાનધાત્ય સર્વં ચાન્યદ્વેદ્યમધિગમ્યાપ્યકૃતાર્થ એવ ભવતિ યાવદાત્મતત્ત્વં ન જાનાતીત્યાખ્યાયિકાતોઽવગમ્યતે ।
તદેતદદ્ભુતં શ્રુત્વાઽહકથં ન્વેતદપ્રસિદ્ધમન્યવિજ્ઞાનેનાન્યદ્વિજ્ઞાતં ભવતીત્યેવં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ કથં નુ કેન પ્રકારેણ હે ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ

૬,૧.૪
યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્

ભાષ્ય ૬,૧.૪ યથા સ આદેશો ભવતિ તચ્છૃણુ હે સોમ્ય ।
યથા લોક એકેન મૃત્પિણ્ડેન ઘટશરાવાદિકારણભૂતેન વિજ્ઞાતેન સર્વમન્યદ્વિકારજાતં મૃન્મયં મૃદ્વિકારજાતં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
કથં મૃત્પિણ્ડે કારણે વિજ્ઞાતે કાર્યમન્યદ્વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કારણેનાનન્યત્વાત્કાર્યસ્ય ।
યન્મન્યસેઽન્યસ્મિન્વિજ્ઞાતેઽન્યન્ન જ્ઞાયત ઇતિ ।
સત્યમેવં સ્યાત્ ।
યદ્યન્યત્કારણાત્કાર્યં સ્યાન્ન ત્વેવમન્યત્કારણાત્કાર્યમ્ ।
કથં તર્હિદં લોક ઇદં કારણમયસ્ય વિકાર ઇતિ ।
શૃણુ ।
વાચાઽરમ્ભણં વાગારમ્ભણં વાગાલમ્બનમિત્યેતત્ ।
કોઽસૌ વિકારો નામધેયં નામૈવ નામધેયં સ્વાર્થે ધેયપ્રત્યયઃ ।
વાગાલમ્બનમાત્રં નામૈવ કેવલં ન વિકારો નામ વસ્ત્વસ્તિ પરમાર્થતો મૃત્તિકેત્યેવ તુ મૃત્તિકેત્યેવ તુ મૃત્તિકૈવ સત્યં વસ્ત્વસ્તિ

૬,૧.૫
યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં લોહમિત્યેવ સત્યમ્

ભાષ્ય ૬,૧.૫ યથા સૌમ્યૈકેન લોહમણિના સુવર્ણપિણ્ડેન સર્વમન્યદ્વિકારજાતં કટકમુકુટકેયૂરાદિ વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચાઽરમ્ભણમિત્યાદિ સમાનમ્

૬,૧.૬૭
યથા સોમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં કૃષ્ણાયસમિત્યેવ સત્યમ્ ।
એવં સોમ્ય સ આદેશો ભવતીતિ

ન વૈ નૂનં ભગવન્તસ્ત એતદવેદિષુઃ ।
યદ્ધ્યેતદવેદિષ્યન્ કથં મે નાવક્ષ્યન્ ।
ઇતિ ભગવાંસ્ત્વેવ મે બ્રવીત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧.૬,૭ યથા સૌમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેનોપલક્ષિતેન કૃષ્ણાયસપિણ્ડેનેત્યર્થઃ ।
સર્વં કાર્ષ્ણાયસં કૃષ્ણાયસવિકારજાતં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
સમાનમન્યત્ ।
અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં દાર્ષ્ટાન્તિકારેકભેદાનુગમાર્થં દૃઢપ્રતીત્યર્થં ચ ।
એવં સોમ્ય સ આદેશો યો મયોક્તો ભવતીત્યુક્તવતિ પિતર્યાહેતરો ન વૈ નૂનં ભગવન્તઃ પૂજાવન્તો ગુરવો મમ યે ત એતદ્યદ્ભવદુક્તં વસ્તુ નાવેદિષુર્ન વિજ્ઞાતવન્તો નૂનમ્ ।
યદ્યદિ હ્યવેદિષ્યન્ વિદિતવન્ત એતદ્વસ્તુ કથં મે ગુણવતે ભક્તાયાનુગતાય નાવક્ષ્યન્નોક્તવન્તસ્તેનાહં મન્યે ન વિદિતવન્ત ઇતિ ।
અવાચ્યમપિ ગુરોર્ન્યગ્ભાવમવાદીત્પુનર્ગુરુકુલં પ્રતિ પ્રેષણભયાત્ ।
અતો ભગવાંસ્ત્વેવ મે મહ્યં તદ્વસ્તુ યેન સર્વજ્ઞત્વં જ્ઞાતેન મે સ્યાત્તદ્બ્રવીતુ કથયત્વિત્યુક્તઃ પિતોવાચ તથાસ્તુ સૌમ્યેતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
૬,૨.૧
સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ ।
તદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ ।
તસ્માદસતઃ સજ્જાયત

ભાષ્ય ૬,૨.૧ સદેવ સદિત્યસ્તિતામાત્રં વસ્તુ સૂક્ષ્મં નિર્વિશેષં સર્વગતમેકં નિરઞ્જનં નિરવયવં વિજ્ઞાનં યદવગમ્યતે સર્વવેદાન્તેભ્યઃ ।
એવશબ્દોઽવધારણાર્થઃ ।
કિં તદવધ્રિયત ઇત્યાહ ।
ઇદં જગન્નામરૂપક્રિયાવદ્વિકૃતમુપલભ્યતે યત્તત્સદેવાઽસીદિત્યાસીચ્છબ્દેન સમ્બધ્યતે ।
કદા સદેવેદમાસીદિત્યુચ્તે ।
અગ્રે જગતઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ ।
કિં નેદાનીમિદં યદ્યેનાગ્ર આસીદિતિ વિશેષ્યતે ।
ન, કથં તર્હિ વિશેષણમ્ ।
ઇદાનીમપીદં સદેવ કિન્તુ નામરૂપવિશેષણવદિદંશબ્દબુદ્ધિવિષયં ચેતીદં ચ ભવતિ ।
પ્રાગુત્પત્તેસ્ત્વગ્રે કેવલસચ્છબ્દબુદ્ધિમાત્રગમ્યમેવેતિ સદેવેદમગ્ર આસીદિત્યવધાર્યતે ।
ન હિ પ્રાગુત્પત્તેર્નામવદ્રૂપવદ્વેદમિતિ ગ્રહીતું શક્યં વસ્તુ સુષુપ્તકાલ ઇવ ।
યથા સુષુપ્તાદુત્થિતઃ સત્ત્વમાત્રમવગચ્છતિ સુષુપ્તે સન્માત્રમેવ કેવલં વસ્ત્વિતિ તથા પ્રાગુત્પત્તેરિત્યભિપ્રાયઃ ।
યથેદમુચ્યતે લોકે પૂર્વાહ્ને ઘટાદિ સિસૃક્ષુણા કુલાલેન મૃત્પિણ્ડં પ્રસારિતમુપલભ્ય ગ્રામાન્તરં ગત્વા પ્રત્યાગતોઽપરાહ્ને તત્રૈવ ઘટશરાવાદ્યનેકભેદભિન્નં કાર્યમુપલભ્ય મૃદેવેદં ઘટશરાવાદિ કેવલં પૂર્વાહ્ને આસીદિતિ તથેહાપ્યુચ્યતે સદેવેદમગ્ર આસીદિતિ ।
એકમેવેતિ ।
સ્વકાર્યપતિતમન્યન્નાસ્તીત્યેકમેવેત્યુચ્યતે ।
અદ્વિતીયમિતિ ।
મૃદ્વ્યતિરેકેણ મૃદો યથાન્યદ્ઘટાદ્યાકારેણ પરિણમયિતૃકુલાલાદિનિમિત્તકારણં દૃષ્ટં તથા સદ્વ્યતિરેકેણ સતઃ સહકારિકારણં દ્વિતીયં વસ્ત્વન્તરં પ્રાપ્તં પ્રતિષિધ્યતેઽદ્વિતીયમિતિ ।
નાસ્ય દ્વિતીયં વસ્ત્વન્તરં વિદ્યત ઇત્યદ્વિતીયમ્ ।
નનુ વેશેષિકપક્ષેઽપિ સત્સામાનાધિકરમ્યં સર્વસ્યોપપદ્યતે ।
દ્રવ્યગુણાદિષુ સચ્છબ્દબુદ્ધ્યનુવૃત્તેઃ ।
સદ્દ્રવ્યં સન્ગુણઃ સત્કર્મેત્યાદિદર્શનાત્ ।
સત્યમેવં સ્યાદિદાનીં પ્રાગુત્પત્તેસ્તુ નૈવેદં કાર્યં સદેવાઽસીદિત્યભ્યુપગમ્યતે વૈશેષિકૈઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ન ચૈકમેવ સદદ્વિતીયં પ્રગુત્પત્તેરિચ્છન્તિ ।
તસ્માદ્વૈશેષિકપરિકલ્પિતાત્સતોઽન્યત્કારણમિદં સદુચ્યતે મૃદાદિદૃષ્ટાન્તેભ્યઃ ।
તત્તત્ર હૈતસ્મિન્પ્રાગુત્પત્તેર્વસ્તુનિરૂપણ એકે વૈનાશિકા આહુર્વસ્તુ નિરૂપયન્તોઽસત્સદભાવમાત્રં પ્રાગુત્પત્તેરિદં જગદેકમેવાગ્રેઽદ્વિતીયમાસીદિતિ ।
સદભાવમાત્રં હિ પ્રાગુત્પત્તેસ્તત્ત્વં કલ્પયન્તિ બૌદ્ધાઃ ।
ન તુ સત્પ્રતિદ્વન્દ્વિ વસ્ત્વન્તરમિચ્છન્તિ ।
યથા સચ્ચાસદિતિ ગૃહ્યમામં યથાભૂતં તદ્વિપરીતં તત્ત્વં ભવતીતિ નૈયાયિકાઃ ।
નનુ સદભાવમાત્રં પ્રાગુત્પત્તેશ્ચેદભિપ્રેતં વૈનાશિકૈઃ કથં પ્રાગુત્પત્તેરિદમાસીદસદેકમેવાદ્વિતીયં ચેતિ કાલસમ્બન્ધઃ સંખ્યાસમ્બન્ધોઽદ્વિતીયત્વં ચોચ્યતે તૈઃ ।
બાઢં ન યુક્તં તેષાં ભાવાભાવમાત્રમભ્યુપગચ્છતામ્ ।
અસત્તવમાત્રાભ્યુપગમોઽપ્યયુક્ત એવાભ્યુપગન્તુરનભ્યુપગમાનુપપત્તેઃ ।
ઇદાનીમભ્યુપગન્તાભ્યુપગમ્યતે ન પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાગુત્પત્તેઃ સદભાવસ્ય પ્રમાણાભાવાત્પ્રાગુત્પત્તેરસદેવેતિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
નનુ કથં વસ્ત્વાકૃતેઃ શબ્દાર્થત્વેઽસદેકમેવાદ્વિતીયમિતિપદાર્થવાક્યાર્થોપપત્તિઃ?તદનુપપત્તૌ ચેદં વાક્યમપ્રમાણં પ્રસજ્યેતેતિ ચેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સદ્ગ્રહણનિવૃત્તિપરત્વાદ્વાક્યસ્ય ।
સદિત્યયં તાવચ્છબ્દઃ સદાકૃતિવાચકઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયમિત્યેતૌ ચ સચ્છબ્દેન સમાનાધિકરણૌ ।
તથેદમાસીદિતિ ચ ।
તત્ર નઞ્સદ્વાક્યે પ્રયુક્તઃ સદ્વાક્યમેવાવલમ્બ્ય સદ્વાક્યાર્થવિષયાં બુદ્ધિં સદેકમેવાદ્વિતીયમિદમાસીદિત્યેવંલક્ષણાં તતઃ સદ્વાક્યાર્થાન્નિવર્તયત્યશ્વારૂઢ ઇવાશ્વાલમ્બનોઽશ્વં તદભિમુખવિષયાન્નિવર્તયતિ તદ્વત્ ।
ન તુ પુનઃ સદભાવમેવાભિધત્તેઃ ।
અતઃ પુરુષસ્ય વિપરીતગ્રહણનિવૃત્ત્યર્થપરમિદમસદેવેત્યાદિ વાક્યં પ્રયુજ્યતે ।
દર્શયિત્વા હિ વિપરીતગ્રહણં તતો નિવર્તયિતું શક્યત ઇત્યર્થવત્ત્વાદસદાદિવાક્યસ્ય શ્રૌતત્વં પ્રામાણ્યં ચ સિદ્ધમિત્યદોષઃ ।
તસ્માદસતઃ સર્વાભાવરૂપાત્સદ્વિદ્યમાનમજાયત સમુત્પન્નમ્ ।
અડભાવશ્છાન્દસઃ

૬,૨.૨
કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદિતિ હોવાચ ।
કથમસતઃ સજ્જાયેત ।
સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્

ભાષ્ય ૬,૨.૨ તદેતદ્વિપરીતગ્રહણં મહાવૈનાશિકપક્ષં દર્શયિત્વા પ્રતિષેધતિકુતસ્તુ પ્રમાણાત્ખલુ હે સોમ્યૈવં સ્યાદસતઃ સજ્જાયતેત્યેવં કુતો ભવેન્ન કુતશ્ચિત્પ્રમાણાદેવં સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
યદપિ બીજોપમર્દેઽઙ્કુરો જાયમાનો દૃષ્ટોઽભાવદેવેતિ તદપ્યભ્યુપગમવિરુદ્ધં તેષામ્ ।
કથમ્ ।
યે તાવદ્બીજાવયવા બીજસંસ્થાનવિશિષ્ટાસ્તેઽઙ્કુરેઽપ્યનુવર્તન્ત એવ ન તેષામુપમર્દેઽઙ્કુરજન્મનિ ।
યત્પુનર્બીજાકારસંસ્થાનં તદ્બીજાવયવવ્યતિરેકેણ વસ્તુભૂતં ન વૈનાશિકૈરભ્યુપગમ્યતે યદઙ્કુરજન્મન્યુપમૃદ્યેત ।
અથ તદસ્ત્યવયવવ્યતિરિક્તં વસ્તુભૂતં તથા ચ સત્યભ્યુપગમવિરોધઃ ।
અથ સંવૃત્યાભ્યુપગતં બીજસંસ્થાનરૂપમુપમૃદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કેયં સંવૃતિર્નામ કિમસાવભાવ ઉત ભાવ?ઇતિ ।
યદ્યભાવો દૃષ્ટાન્તાભાવઃ ।
અથ ભાવસ્તથાપિ નાભાવાદઙ્કુરોત્પત્તિર્બીજાવયવેભ્યો હ્યઙ્કુરોત્પત્તિઃ ।
અવયવા અપ્યુપમૃદ્યન્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તદવયવેષુ તુલ્યત્વાત્ ।
યથા વૈનાશિકાનાં બીજસંસ્થાનરૂપોઽવયવી નાસ્તિ તથાવયવા અપીતિ તેષામપ્યુપમર્દાનુપપત્તિઃ ।
બીજાવયવાનામપિ સૂક્ષ્માવયવાસ્તદવયવાનામપ્યન્યે સૂક્ષ્મતરાવયવા ઇત્યેવં પ્રસઙ્ગસ્યાનિવૃત્તેઃ સર્વત્રોપમર્દાનુપપત્તિઃ ।
સદ્બુદ્ધ્યનુવૃત્તેઃ સત્ત્વાનિવૃત્તિશ્ચેતિ સદ્વાદિનાં સત એવ સદુત્પત્તિઃ સેત્સ્યતિ ।
ન ત્વસદ્વાદિનાં દૃષ્ટાન્તોઽસ્ત્યસતઃ સદુત્પત્તેઃ ।
મૃત્પિણ્ડાદ્ઘટોત્પત્તિર્દૃશ્યતે સદ્વાદિનાં તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવે ચાભાવાત્ ।
યદ્યભાવાદેવ ઘટ ઉત્પદ્યેત ઘટાર્થિના મૃત્પિણ્ડો નોપાદીયેત ।
અભાવશબ્દબુદ્ધ્યનુવૃત્તિશ્ચ ઘટાદૌ પ્રસજ્યેત ।
ન ત્વેતદસ્ત્યતો નાસતઃ સદુત્પત્તિઃ ।
યદપ્યાહુર્મૃદ્બુદ્ધિર્ઘટબુદ્ધેર્નિમિત્તમિતિ મૃદ્બુદ્ધિર્ઘટબુદ્ધેઃ કારણમુચ્યતે ન તુ પરમાર્થત એવ મૃદ્ઘટો વાસ્તીતિ તદપિ મૃદ્બુદ્ધિર્વિદ્યમાના વિદ્યમાનાયા એવ ઘટબુદ્ધેઃ કારણમિતિ નાસતઃ સદુત્પત્તિઃ ।
મૃદ્ઘટબુદ્ધ્યોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકતયાઽનન્તર્યમાત્રં ન તુ કાર્યકારણત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
બુદ્ધીનાં નૈરન્તર્યે ગમ્યમાને વૈનાશિકાનાં બહિર્દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
અતઃ કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદિતિ હોવાચ કથં કેન પ્રકારેણાસતઃ સજ્જાયેતેતિ ।
અસતઃ સદુત્પત્તૌ ન કશ્ચિદપિ દૃષ્ટાન્તપ્રકારોઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
એવમસદ્વાદિપક્ષમુન્મધ્યોપસંહરતિ સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદિતિ સ્વપક્ષસિદ્ધિમ્ ।
નનુ સદ્વાદિનોઽપિ સતઃ સદુત્પદ્યત ઇતિ નૈવ દૃષ્ટાન્તોઽસ્તિ ।
ઘટાદ્ઘટાન્તરોત્પત્ત્યદર્શનાત્ ।
સત્યમેવં ન સતઃ સદન્તરમુત્પદ્યતે કિં તર્હિ સદેવ સંસ્થાનાન્તરેણાવતિષ્ઠતે ।
યથા સર્પઃ કુણ્ડલી ભવતિ ।
યથા ચ મૃચ્ચૂર્ણપિણ્ડઘટકપાલાદિપ્રભેદૈઃ ।
યદ્યેવં સદેવ સર્વપ્રકારવસ્થં કતં પ્રાગુત્પત્તેરિદમાસીદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
નનુ ન શ્રુતં ત્વયા સદેવેત્યવ ધારણમિદંશબ્દવાચ્યસ્ય કાર્યસ્ય ।
પ્રાપ્તં તર્હિ પ્રાગુત્પત્તેરસદેવાઽસીન્નેદંશબ્દવાચ્યમિદાનીમિદં જાતમિતિ ।
ન ।
સત એવેદંશબ્દબુદ્ધિવિષયતયાવસ્થાનાદ્યથા મૃદેવ પિણ્ડઘટાદિશબ્દબુદ્ધિવિષયત્વેનાવતિષ્ઠતે તદ્વત્ ।
નનુ યથા મૃદ્વસ્ત્વેવં પિણ્ડઘટાદ્યપિ તદ્વત્સદ્બુદ્ધેરન્યબુદ્ધિવિષયત્વાત્કાર્યસ્ય સતોઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરં સ્યાત્કાર્યજાતં યથાશ્વાદ્ગૌઃ ।
ન ।
પિણ્ડઘટાદીનામિતરેતરવ્યભિચારેઽપિ મૃત્ત્વાવ્યભિચારાત્ ।
યદ્યપિ ઘટઃ પિણ્ડં વ્યભિચરતિ પિણ્ડશ્ચ ઘટં તથાપિ મૃત્તવં ન વ્યભિચરતસ્તસ્માન્મૃન્માત્રં પિણ્ડઘટૌ ।
(વ્યભિચરતિ ત્વશ્વં ગૌરશ્વો વા ગામ્) ।
તસ્માન્મૃદાદિસંસ્થાનમાત્રં ઘટાદયઃ ।
એવં સત્સંસ્થાનમાત્રમિદં સર્વમિતિ યુક્તં પ્રાગુત્પત્તેઃ ।
સદેવેતિ ।
વાચારમ્ભણમાત્રત્વાદ્વિકારસંસ્થાનમાત્રસ્ય ।
નનુ નિરવયવં સત્"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનં" "દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો નિરવયવસ્ય સતઃ કથં વિકારસંસ્થાનમુપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
રજ્જ્વાદ્યવયવેભ્યઃ સર્પાદિસંસ્થાનવદ્બુદ્ધિપારિકલ્પિતેભ્યઃ સદવયવેબ્યો વિકારસંસ્થાનોપપત્તેઃ ।
વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમેવં સદેવ સત્યમિતિ શ્રુતેઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયં પરમાર્થત ઇદંબુદ્ધિકાલેઽપિ

૬,૨.૩
તદૈક્ષત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તત્તેજોઽસૃજત ।
તત્તેજ ઐક્ષત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તદપોઽસૃજત ।
તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ શોચતિ સ્વેદતે વા પુરુષસ્તેજસ એવ તદધ્યાપો જાયન્તે

ભાષ્ય ૬,૨.૩ તત્સદૈક્ષતેક્ષાં દર્શનં કૃતવત્ ।
અતશ્ચ ન પ્રધાનં સાંખ્યપરિકલ્પિતં જગત્કારણમ્ ।
પ્રધાનસ્યાચેતનત્વાભ્યુપદમાત્ ।
ઇદં તુ સચ્ચેતનમીક્ષિતૃત્વાત્ ।
તત્કથમૈક્ષતેત્યાહબહુ પ્રભૂતં સ્યાં ભવેયં પ્રજાયેત પ્રકર્ષેણોત્પદ્યેય ।
યથા મૃદ્ઘટાદ્યાકરેણ યથા વા રજ્જવાદિ સર્પાદ્યાકારેણ બુદ્ધિપરિકલ્પિતેન ।
અસદેવ તર્હિ સર્વં યદ્ગૃહ્યતે રજ્જુરિવ સર્પાદ્યાકારેણ બુદ્ધિપરિકલ્પિતેન ।
અસદેવ તર્હિ સર્વં યદ્ગૃહ્યતે રજ્જુરિવ સર્પાદ્યાકરેણ ।
ન ।
સત એવ દ્વૈતભેદેનાન્યથાગૃહ્યમાણત્વાન્નાસત્ત્વં કસ્યચિત્ક્વચિદિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા સતોઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરં પરિકલ્પ્ય પુનસ્તસ્યૈવ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રધ્વંસાચ્ચોર્ધ્વમસત્ત્વં બ્રુવતે તાર્કિકા ન તથાસ્માભિઃ કદાચિત્ક્વચિદિપિ સતોઽન્યદભિધાનમભિધેયં વા વસ્તુ પરિકલ્પ્યતે ।
સદેવ તુ સર્વમભિધાનમભિધીયતે ચ યદન્યબુદ્ધ્યા ।
તથા રજ્જુરેવ સર્પબુદ્ધ્યા સર્પ ઇત્યભિધીયતે યથા વા પિણ્ડઘટાદિ મૃદોઽન્યબુદ્ધ્યા પિણ્ડઘટાદિશબ્દેનાભિધીયતે લોકે ।
રજ્જુવિવેકદર્શિનાં તુ સર્પાભિધાનબુદ્ધી નિવર્તેતે યથા ચ મૃદ્વિવેકદર્શિનાં ઘટાદિશબ્દબુદ્ધી તદ્વત્સદ્વિવેકદર્શિનામન્યવિકારશબ્દબુદ્ધી નિવર્તેતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે ।
અપ્રાપ્ય મનસા સહે"તિ"અનિરુક્તેઽનિલયન"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
એવમીક્ષિત્વા તત્તેજોઽસૃજત તેજઃ સૃષ્ટવત્ ।
નનુ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂત ઇતિ શ્રુત્યન્તર આકાશાદ્વાયુસ્તતસ્તૃતીયં તેજઃ શ્રુતમિહ તુ કથ પ્રાથમ્યેન તસ્માદેવ તેજઃ સૃજ્યતે તત એવ ચાઽકાશમિતિ વિરુદ્ધમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આકાશવાયુસર્ગાનન્તરં તત્સત્તેજોઽસૃજતેતિકલ્પનોપપત્તેઃ ।
અથ વાવિવક્ષિત ઇહ સૃષ્ટિક્રમઃ સત્કાર્યમિદં સર્વમતઃ સદેકમેવાદ્વિતીયમિત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તાત્ ।
અથવા ત્રિવૃત્કરણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્તેજોબન્નાનામેવ સૃષ્ટિમાચષ્ટે ।
તેજ ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે દગ્ધૃ પક્તૃ પ્રકાશકં રોહિતં ચેતિ ।
તત્સત્સૃષ્ટં તેજ ઐક્ષત તેજોરૂપસંસ્થિતં સદૈક્ષતેત્યર્થઃ ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ પૂર્વવત્ ।
તદપોઽસૃજત ।
આપો દ્રવાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્યન્દિન્યઃ શુક્લાશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધા લોકે ।
યસ્માત્તેજસઃ કાર્યભૂતા આપસ્તસ્માદ્યત્ર ક્વચ દેશે કાલે વા શોચતિ સન્તપ્યતે સ્વેદતે પ્રસ્વિદ્યતે વા પુરુષસ્તેજસ એવ તત્તદાઽપોઽધિજાયન્તે

૬.૨.૪ તા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વયઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્ત તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ઠમન્નં ભવત્યદ્ભ્ય એવ તદધ્યન્નાદ્યં જાયતે

ભાષ્ય ૬,૨.૪ તા આપ ઐક્ષન્ત પૂર્વવદેવાબાકારસંસ્થિતં સદૈક્ષતેત્યર્થઃ ।
બહ્વયઃ પ્રભૂતાઃ સ્યામ ભવેમ પ્રજાયેમહિ ઉત્પદ્યેમહોતિ ।
તા અન્નમસૃજન્ત પૃથિવીલક્ષણમ્ ।
પાર્થિવં હ્યન્નં યસ્માદપ્કાર્યમન્નં તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ દેશે તત્તત્રૈવ ભૂયિષ્ઠં પ્રબૂતમન્નં ભવતિ ।
અતોઽદ્ભ્ય એવ તદન્નાદ્યમધિજાયતે ।
તા અન્નમસૃજન્તેતિ પૃથિવ્યુક્તા પૂર્વમિહ તુ દૃષ્ટાન્તેઽન્નં ચ તદાદ્યં ચેતિ વિશેષણાદ્વ્રીહિયવાદ્યા ઉચ્યન્તે ।
અન્નં ચ ગુરુ સ્થિરં ધારણં કૃષ્ણ
ં ચ રૂપતઃ પ્રસિદ્ધમ્ ।
નનુ તેજઃ પ્રભૃતિષ્વીક્ષણં ન ગમ્યતે હિંસાદિપ્રતિષેધાભાવાત્ત્રાસાદિકાર્યાનુપલમ્ભાચ્ચ તત્ર કથં તત્તેજ ઐક્ષતેત્યાદિ ।
નેષ દોષઃ ।
ઈક્ષિતૃકારણપરિણામત્વાત્તેજઃ પ્રભૃતીનાં સત ઇવેક્ષિતુર્નિયતક્રમવિશિષ્ટકાર્યોત્પાદકત્વાત્તેજઃ પ્રભૃતીક્ષત ઇવેક્ષત ઇત્યુચ્યતે ભૂતમ્ ।
નનુ સતોઽપ્યુપચરિતમેવેક્ષિતૃત્વમ્ ।
ન ।
સદીક્ષણસ્ય કેવલશબ્દગમ્યત્વાન્ન શક્યમુપચરિતં કલ્પયિતુમ્ ।
તેજઃ પ્રભૃતીનાં ત્વનુમીયતે મુખ્યેક્ષણાભાવ ઇતિ યુક્તમુપચરિતં કલ્પયિતુમ્ ।
નનુ સતોઽપિ મૃદ્વત્કારણત્વાદચેતનત્વં શક્યમનુમાતુમ્ ।
અતઃ પ્રધાનસ્યૈવાચેતનસ્ય સતશ્ચેતનાર્થત્વાન્નિયતકાલક્રમવિશિષ્ટકાર્યોત્પાદકત્વાચ્ચૈક્ષતેવૈક્ષતેતિ શક્યમનુમાતુમુપચરિતમેવેક્ષણમ્ ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકેઽચેતને ચેતનવદુપચારઃ ।
યથા કૂલં પિપતિષતીતિ તદ્વત્સતોઽપિ સ્યાત્ ।
ન ।
તત્સત્યં સ આત્મેતિ તસ્મિન્નાત્મોપદેશાત્ ।
આત્મોપદેશોઽપ્યુપચરિત ઇતિ ચેદ્યથા મમાઽત્મા ભદ્રસેન ઇતિ આત્મનઃ સર્વાર્થકારિણ્યનાત્મન્યાત્મોપચારસ્તદ્વત્ ।
ન ।
સદસ્મીતિ સત્સત્યાભિસન્ધસ્ય"તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્" ઇતિ મોક્ષોપદેશાત્ ।
સોઽપ્યુપચાર ઇતિ ચેત્ ।
પ્રધાનાત્માભિસન્ધસ્ય મોક્ષસામીપ્યં વર્તત ઇતિ મોક્ષોપદેશોઽપ્યુપચરિત એવ ।
યથા લોકે ગ્રામં ગન્તું પ્રસ્થિતઃ પ્રાપ્તવાનહં ગ્રામમિતિ બ્રૂયાત્ત્વરાપેક્ષયા તદ્વત્ ।
ન ।
યેન વિજ્ઞાતેનાવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતં ભવતીત્યુપક્રમાત્ ।
સત્યેતસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતિ તદનન્યત્વાત્સર્વસ્યાદ્વિતીયવચનાચ્ચ ।
ન ચાન્યદ્વિજ્ઞાતવ્યમવશિષ્ટં શ્રાવિતં શ્રુત્યાનુમેયં વા લિઙ્ગતોઽસ્તિ યેન મોક્ષોપદેશ ઉપચરિતઃ સ્યાત્ ।
સર્વસ્ય ચ પ્રપાઠકાર્થસ્યોપચરિતત્વપરિકલ્પનાયાં વૃથા શ્રમઃ પરિકલ્પયિતુઃ સ્યાત્પુરુષાર્થસાધનવિજ્ઞાનસ્ય તર્કેણૈવાધિગતત્વાત્તસ્ય ।
તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યાન્ન શ્રુતાર્થપરિત્યાગઃ ।
અતશ્ચેતનાવત્કારણં જગત ઇતિ સિદ્ધમ્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૬,૩.૧
તેષાં ખલ્વેષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્યેવ બીજાનિ ભવન્ત્યાણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમિતિ

ભાષ્ય ૬,૩.૧ તેષાં જીવાવિષ્ટાનાં ખલ્વેષાં પક્ષ્યાદીનાં ભૂતાનામેષામિતિ પ્રત્યક્ષનિર્દેશાન્ન તુ તેજઃપ્રભૃતીનાં તેષાં ત્રિવૃત્કરણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદસતિ ત્રિવૃત્કરમે પ્રત્યક્ષનિર્દેશાનુપપત્તિઃ ।
દેવતાશબ્દપ્રયોગાચ્ચ તેજઃ પ્રભૃતિષ્વિમાસ્તિસ્રો દેવતા ઇતિ ।
તસ્માત્તેષાં ભૂતાનાં પક્ષિપશુસ્થાવરાદીનાં ત્રીણ્યેવ નાતિરિક્તાનિ બીજાનિ કારણાનિ ભવન્તિ ।
કાનિ તાનીત્યુચ્યન્તે ।
આણ્ડજમણ્ડાજ્જાતમણ્ડજમણ્ડજમેવાઽણ્ડજં પક્ષ્યાદિ ।
પક્ષિસર્પાદિભ્યો હિ પક્ષિસર્પાદયો જાયમાના દૃશ્યન્તે ।
તેન પક્ષી પક્ષિણાં બીજં સર્પઃ સર્પાણાં તથાન્યદપ્યણ્ડાજ્જાતં તજ્જાતીયાનાં બીજમિત્યર્થઃ ।
નન્વણ્ડાજ્જાતમણ્ડજમુચ્યતેઽતોઽણ્ડમેવ બીજમિતિ યુક્તં કથમણ્ડજં બીજમુચ્યતે ।
સત્યમેવં સ્યાદ્યદિ ત્વદિચ્છાતન્ત્રા શ્રુતિઃ સ્યાત્સ્તવતન્ત્રા તુ શ્રુતિર્યત આહાઽણ્ડજાદ્યેવ બીજં નાણ્ડાદીતિ ।
દૃશ્યતે ચાણ્ડજાદ્યભાવે તજ્જાતીયસન્તત્યભાવો નાણ્ડાદ્યભાવે ।
અતોઽણ્ડજાદીન્યેવ બીજાન્યણ્ડજાદીનામ્ ।
તથા જીવાજ્જાતં જીવજં જરાયુજમિત્યેતત્પુરુષપશ્વાદિ ।
ઉદ્ભિજ્જમુદ્ભિનત્તીત્યુદ્ભિત્સ્થાવરં તતો જાતમુદ્ભિજ્જં ધાના વોદ્ભિત્તતો જાયત ઇત્યુદ્ભિજ્જં સ્થાવરબીજં સ્થાવરાણાં બીજમિત્યર્થઃ ।
સ્વેદજસંશોકજયોરણ્ડજોદ્ભિજ્જયોરેવ યથાસમ્ભવમન્તર્ભાવઃ ।
એવં હ્યવધારણં ત્રીણ્યેવ બીજાનીત્યુપપન્નં ભવતિ

૬,૩.૨
સેયં દેવતૈક્ષત ।
હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ

ભાષ્ય ૬,૩.૨ સેયં પ્રકૃતા સદાખ્યા તેજોબન્નયોનિર્દેવતોક્તૈક્ષતેક્ષિતવતી યથાપૂર્વં બહુ સ્યામિતિ ।
તદેવ બહુભવનં પ્રયોજનં નાદ્યાપિ નિર્વૃત્તમિત્યત ઈક્ષાં પુનઃ કૃતવતી બહુભવનમેવ પ્રયોજનમુરરીકૃત્ય ।
કથમ્ ।
હન્તેદાનીમહમિમા યથોક્તાસ્તેજ આદ્યાસ્તિસ્રો દેવતા, અનેન જીવેનેતિ, સ્વબુદ્ધિસ્થં પૂર્વસૃષ્ટ્યનુભૂતપ્રાણધારાણમાત્માનમેવ સ્મરન્ત્યાહાનેન જીવેનાઽત્મનેતિ ।
પ્રાણધારણકર્ત્રાઽત્મનેતિ વચનાત્સ્વાત્મનોઽવ્યતિરિક્તેન ચૈતન્યસ્વરૂપતયાવિશિષ્ટેનેત્યેતદ્દર્શયતિ ।
અનુપ્રવિશ્ય, તેજોબન્નભૂતમાત્રાસંસર્ગેણ લબ્ધવિશેષવિજ્ઞાના સતી, નામ ચ રૂપં ચ નામરૂપે વ્યાકરવાણિ વિસ્પષ્ટમાકરવા"ણ્યસૌનામાયમિદંરૂપ"ઇતિ વ્યાકુર્યામિત્યર્થઃ ।
નનુ ન યુક્તમિદમસંસારિણ્યાઃ સર્વજ્ઞાયા દેવતાયા બુદ્ધિપૂર્વકમનેકશતસહસ્રાનર્થાશ્રયં દેહમનુપ્રવિશ્ય દુઃખમનુભવિષ્યામીતિ સઙ્કલ્પનમનુપ્રવેશશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યે સતિ ।
સત્યમેવં ન યુક્તં સ્યાદ્યદિ સ્વેનૈવાવિકૃતેન રૂપેણાનુપ્રવિશેયં દુઃખમનુભવેયમિતિ ચ સઙ્કલ્પિતવતી ન ત્વેવમ્ ।
કથં તર્હિ ।
અનેન જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિશ્યેતિ વચનાત્ ।
જીવો હિ નામ દેવતાયા આભાસમાત્રમ્ ।
બુદ્ધ્યાદિભૂતમાત્રાસંસર્ગજનિત આદર્શ ઇવ પ્રવિષ્ટઃ પુરુષપ્રતિબિમ્બો જલાદિષ્વિવ ચ સૂર્યાદીનામ્ ।
અચિન્ત્યાનન્તશક્તિમત્યા દેવતાયા બુદ્ધ્યાદિસમ્બન્ધશ્ચૈતન્યાભાસો દેવતાસ્વરૂપવિવેકાગ્રહણનિમિત્તઃ સુખી દુઃખી મૂઢ ઇત્યાદ્યનેકવિકલ્પપ્રત્યયહેતુઃ ।
છાયામાત્રેણ જીવરૂપેણાનુપ્રવિષ્ટત્વાદ્દેવતા ન દૈહિકૈઃ સ્વતઃ સુખ દુઃખાદિભિઃ સમ્બધ્યતે ।
યથા પુરુષાદિત્યાદય આદર્શોદકાદિષુ ચ્છાયામાત્રેણાનુપ્રવિષ્ટા આદર્શોદકદિદોષૈનં સમ્બધ્યન્તે તદ્વદ્દેવતાપિ ।
સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્બાહ્યદોષૈઃ ।
એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ ॥
"આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ"ઇતિ ચ વાજસનેયકે ।
નનુ ચ્છાયામાત્રશ્ચેજ્જીવો મૃષૈવ પ્રાપ્તસ્તયા પરલોકેહલોકાદિ ચ તસ્ય ।
નૈષ દોષઃ ।
સદાત્મના સત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સર્વં ચ નામરૂપાદિ સદાત્મનૈવ સત્યં વિકારજાતં સ્વસ્ત્વનૃતમેવ ।
વાચાઽરમ્ભણ વિકારો નામધેયમિત્યુક્કત્વાત્ ।
તથા જીવોઽપીતિ ।
યક્ષાનુરૂપો હિ બલિરિતિ ન્યાયપ્રસિદ્ધિઃ ।
અતઃ સદાત્મના સર્વવ્યવહારાણાં સર્વવિકારામાં ચ સત્યત્વં સતોઽન્યત્વેનાનૃતત્વમિતિ ન કશ્ચિદ્દોષસ્તાર્કિકૈરિહાનુવક્તું શક્યઃ ।
યથેતરેતરવિરુદ્ધદ્વૈતવાદાઃ સ્વબુદ્ધિવિકલ્પમાત્રા અતત્ત્વનિષ્ઠા ઇતિ શક્યં વક્તુમ્

૬,૩.૩
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણીતિ ।
સેયં દેવતેમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેનૈવ જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરોત્

ભાષ્ય ૬,૩.૩ સૈવં તિસ્રો દેવતા અનુપ્રવિશ્ય સ્વાત્માવસ્થે બીજભૂતે અવ્યાકૃતે નામરૂપે વ્યાકરવાણીતીક્ષિત્વા તાસાં ચ તિસૃણાં દેવતાનામેકૈકાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતં કરવાણિ ।
એકૈકસ્યાસ્રિવૃત્કરણ એકૈકસ્યાઃ પ્રાધાન્યં દ્વયોર્દ્વયોર્ગુણભાવોઽન્થથા હિ રજ્જવા ઇવૈકમેવ ત્રિવૃત્કરણં સ્યાત્ન તુ તિસૃણાં પૃથક્પૃથક્ત્રિવૃત્કરણમિતિ ।
એવં હિ તેજોબન્નાનાં પૃથઙ્નામપ્રત્યયલાભઃ સ્યાત્તેજ ઇદમિમા આપોઽન્નમિદમિતિ ચ ।
સતિ ચ પૃથઙ્નામપ્રત્યયલાભે દેવતાનાં સમ્યગ્વ્યવહારસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ પ્રયોજનં સ્યાત્ ।
એવમીક્ષિત્વા સેયં દેવતેમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેનૈવ યથોક્તેનૈવ જીવેન સૂર્યબિમ્બવદન્તઃ પ્રવિશ્ય વૈરાજં પિણ્ડં પ્રથમં દેવાદીનાં ચ પિણ્ડાનનુપ્રવિશ્ય યથાસઙ્કલ્પમેવ નામરૂપે વ્યાકરોદસૌનામાયમિદંરૂપ ઇતિ

૬,૩.૪
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોત્ ।
યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાસ્ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહીતિ

ભાષ્ય ૬,૩.૪ તાસાં ચ દેવતાનાં ગુણપ્રધાનભાવેન ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોત્કૃતવતી દેવતા ।
તિષ્ઠતુ તાવદ્દેવતાદિપિણ્ડાનાં નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતાનાં તેજોબન્નમયત્વેન ત્રિધાત્વં, યથા તુ ખલુ બહુરિમાઃ પિણ્ડેભ્યસ્તિસ્રો દેવતાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે મમ નિગદતો વિજાનીહિ વિષ્ટસ્પમવધારયોદાહરણતઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
૬,૪.૧
યદગ્ને રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપમ્ ।
યચ્છુક્લં તદપામ્ ।
યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્ય ।
અપાગાદગ્નેરગ્નિત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્

ભાષ્ય ૬,૪.૧ યત્તદ્દેવતાનાં ત્રિવૃત્કરણમુક્તં તસ્યૈવોદાહરણમુચ્યતે ।
ઉદાહરણં નામૈકદેશપ્રસિદ્ધ્યર્થમુદાહ્રિયત ઇતિ ।
તદેતદાહ યદગ્નેસ્રિવૃત્કૃતાનાં, યત્કૃષ્ણં તસ્યૈવાગ્ને રૂપં તદન્નસ્ય પૃથિવ્યા અત્રિવૃત્કૃતાયા ઇતિ વિદ્ધિ ।
તત્રૈવં સત રૂપત્રયવ્યતિરેકેણાગ્નિરિતિ યન્મન્યસે ત્વં તસ્યાગ્નેરગ્નિત્વમિદાનીમપાગાદપગતમ્ ।
પ્રાગ્રૂપત્રયવિવેકવિજ્ઞાનાદ્યાગ્નિબુદ્ધિરાસીત્તે સાગ્નિબુદ્ધિરપગતાગ્નિશબ્દશ્ચેત્યર્થઃ ।
યથાદૃષ્યમાનરક્તોપધાનસંયુક્તઃ સ્ફટિકો ગૃહ્યમાણઃ પદ્મરાગોઽયમિતિશબ્દબુદ્ધ્યોઃ પ્રયોજકો ભવતિ પ્રાગુપધાનસ્ફટિકયોર્વિવેકવિજ્ઞાને તુ પદ્મરાગશબ્દબુદ્ધી નિવર્તેતે તદ્વિવેકવિજ્ઞાતુસ્તદ્વત્ ।
નનુ કિમત્ર બુદ્ધિશબ્દકલ્પનયા ક્રિયતે પ્રાગ્રૂપત્રયવિવેકકરણાદગ્નિરેવાઽસીત્તદગ્નેરગ્નિત્વં રોહિતાદિરૂપવિવેકકરણાદપાગાદિતિ યુક્તં યથા તન્ત્વપકર્ષણે પટાભાવઃ ।
નૈવં, બુદ્ધિશબ્દમાત્રમેવ હ્યગ્નિર્યત આહ વાચાઽરમ્ભણમગ્નિર્નામ વિકારો નામધેય નામમાત્રમિત્યર્થઃ ।
અતોઽગ્નિબુદ્ધરપિ મૃષૈવ ।
કિં તર્હિ તત્ર સત્યં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યં નાણુમાત્રમપિ રૂપત્રયવ્યતિરેકેણ સત્યમસ્તીત્યવધારણાર્થઃ

૬,૪.૨
યદાદિત્યસ્ય રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપમ્ ।
યચ્છુક્લં તદપામ્ ।
યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્ય ।
અપાગાદાદિત્યાદાદિત્યત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્

યચ્ચન્દ્રમસો રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપમ્ ।
યચ્છુક્લં તદપામ્ ।
યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્ય ।
અપાગાચ્ચન્દ્રાચ્ચન્દ્રત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્

યદ્વિદ્યુતો રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપમ્ ।
યચ્છુક્લં તદપામ્ ।
યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્ય ।
અપાગાદ્વિદ્યુતો વિદ્યુત્ત્વમ્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્

ભાષ્ય ૬,૪.૨,૩,૪ તથા યદાદિત્યસ્ય યચ્ચન્દ્રમસો યદ્વિદ્યુત ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
નનુ યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહિત્યુક્ત્વા તેજસ એવ ચતુર્ભિરપ્યુદાહરણૈરગ્ન્યાદિભિસ્રિવૃત્કરણં દર્શિતં નાબન્નયોરુદાહરણં દર્શિતં ત્રિવૃત્કરણે ।
નૈષ દોષઃ ।
અબન્નવિષયાણ્યપ્યુદાહરણાન્યેવમેવ ચ દ્રષ્ટવ્યાનીતિ મન્યતે શ્રુતિઃ ।
તેજસ ઉદાહરણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
રૂપવત્ત્વાત્સ્પષ્ટાર્થત્વોપપત્તેશ્ચ ।
ગન્ધરસયોરનુદાહરણં ત્રયાણામસમ્ભવાત્ ।
ન હિ ગન્ધરસૌ તેજસિ સ્તઃ ।
સ્પર્શશબ્દયોરનુદાહરણં વિભાગેન દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
યદિ સર્વં જગત્ત્રિવૃત્કૃતમિત્યગ્ન્યાદિવત્ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમગ્નેરગ્નિત્વવદપાગાજ્જગતો જગત્ત્વમ્ ।
તથાન્નસ્યાપ્યપ્શુઙ્ગત્વાદાપ ઇત્યેવ સત્યં વાચારમ્ભણમાત્રમન્નમ્ ।
તથાપામપિ તેજઃશુઙ્ગત્વાદ્વાચારમ્ભણત્વં તેજ ઇત્યેવ સત્યમ્ ।
તેજસોઽપિ સચ્છુઙ્ગત્વાદ્વાચારમ્ભણત્વં સદિત્યેવ સત્યમિત્યેષોર્ઽથો વિવક્ષિતઃ ।
નનુ વાય્વન્તરિક્ષે ત્વત્રિવૃત્કૃતે તેજઃ પ્રભૃતિષ્વનન્તર્ભૂતત્વાદવશિષ્યેતે ।
એવં ગન્ધરસશબ્દસ્પર્શાશ્ચાવશિષ્ટા ઇતિ કથં સતા વિજ્ઞાતેન સર્વમન્યદ્વિજ્ઞાતં ભવેત્તદ્વિજ્ઞાને વા પ્રકારાન્તરં વાચ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
રૂપવદ્દ્રવ્યે સર્વસ્ય દર્શનાત્ ।
તેજસિ તાવદ્રૂપવતિ શબ્દસ્પર્શયોરપ્યુલભ્ભાદ્વાય્વન્તરિક્ષયોસ્તત્ર સ્પર્શશબ્દગુણવતોઃ સદ્ભાવોઽનુમીયતે ।
તથાબન્નયો રૂપવતો રસગન્ધાન્તભાવ ઇતિ ।
રૂપવતાં ત્રયાણાં તેજોબન્નાનાં ત્રિવૃત્કરણપ્રદર્શનેન સર્વં તદન્તર્ભૂતં સદ્વિકારત્વાત્રૂપત્રયવત્વિજ્ઞાતં મન્યતે શ્રુતિઃ ।
ન હિ મૂર્તં રૂપવદ્દ્રવ્યં પ્રત્યાખ્યાય વાય્વાકાશયોસ્તદ્ગુણયોર્ગન્ધરસયોર્વા ગ્રહણમસ્તિ ।
અથવા રૂપવતામપિ ત્રિવૃત્કરણં પ્રદર્શનાર્થમેવ મન્યતે શ્રુતિઃ ।
યથા તુ ત્રિવૃત્કૃતે ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યં તથા પઞ્ચીકરણેઽપિ સમાનો ન્યાય ઇત્યતઃ સર્વસ્ય સદ્વિકારત્વાત્સતા વિજ્ઞાતેન સર્વમિદં વિજ્ઞાતં સ્યાત્સદેકમેવાદ્વિતીયં સત્યમિતિ સિદ્ધમેવ ભવતિ ।
તદેકસ્મિન્સતિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ સૂક્તમ્

૬,૪.૫
એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુઃ પૂર્વે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ ।
ન નોઽદ્ય કશ્ચનાશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતમુદાહરિષ્યતિ ।
ઇતિ હ્યેભ્યો વિદાં ચક્રુઃ

ભાષ્ય ૬,૪.૫ એતદ્વિદ્વાંસો વિદિતવન્તઃ પૂર્વેઽતિક્રાન્તા મહાશાલા મહાશ્રોણિયા આહુર્હ સ્મ વૈ કિલ ।
કિમુક્તવન્ત ઇત્યાહન નોઽસ્માકં કુલેઽદ્યેદાનીં યથોક્તવિજ્ઞાનવતાં કશ્ન કશ્ચિદપ્યશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતમુદાહરિષ્યતિ નોદાહરિષ્યતિ સર્વં વિજ્ઞાતમેવાસ્મત્કુલીનાનાં સદ્વિજ્ઞાનવત્ત્વાદિત્યાભિપ્રાયઃ ।
તે પુનઃ કથં સર્વં વિજ્ઞાતવન્ત ઇત્યાહએભ્યસ્રિભ્યો રોહિતાદિરૂપેભ્યસ્રિવૃત્કૃતેભ્યો વિજ્ઞાતેભ્યઃ સર્વમપ્યન્યચ્છિષ્ટમેવમેવેતિ વિદાઞ્ચક્રુર્વિજ્ઞાતવન્તો યસ્માત્તસ્માત્સર્વજ્ઞા એવ સદ્વિજ્ઞાનાત્ત આસુરિત્યર્થઃ ।
અથવૈભ્યો વિદાઞ્ચક્રુરિત્યગ્ન્યાદિભ્યો દૃષ્ટાન્તેભ્યો વિજ્ઞાતેભ્યઃ સર્વમન્યદ્વિદાઞ્ચક્રુરિત્યેતત્

૬,૪.૬
યદુ રોહિતમિવાભૂદિતિ તેજસસ્તદ્રૂપમિતિ તદ્વિદાં ચક્રુઃ ।
યદુ શુક્લમિવાભૂદિત્યપાં રૂપમિતિ તદ્વિદાં ચક્રુઃ ।
યદુ કૃષ્ણમિવાભૂદિત્યન્નસ્ય રૂપમિતિ તદ્વિદાં ચક્રુઃ

યદ્વવિજ્ઞાતમિવાભૂદિત્યેતાસામેવ દેવતાનાં સમાસ ઇતિ તદ્વિદાં ચક્રુઃ ।
યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહીતિ

ભાષ્ય ૬,૪.૬,૭ કથમ્ ।
યદન્યદ્રૂપેણ સન્દિહ્યમાને કપોતાદિરૂપે રોહિતમિવ યદ્ગૃહ્યમાણમભૂત્તેષાં પૂર્વેષાં બ્રહ્મવિદાં તત્તેજસો રૂપમિતિ વિદાઞ્ચક્રુઃ તથા યચ્છુક્લમિવાભૂદ્ગૃહ્યમાણં તદાપાં રૂપં યત્કૃષ્ણમિવ ગૃહ્યમાણં તદન્નસ્યેતિ વિદાઞ્ચક્રુરેવમેવાત્યન્તદુર્લક્ષ્યં યદુ અપ્યવિજ્ઞાતમિવ વિશેષતોઽગૃહ્યમાણમભૂત્તદપ્યેતાસામેવ તિસૃણાં દેવતાનાં સમાસઃ સમુદાય ઇતિ વિદાઞ્ચક્રુઃ ।
એવં તાવદ્બાહ્યં વસ્ત્વગ્ન્યાદિવવિજ્ઞાતં તથેદાનીં યથા નુ ખલુ હે સોમ્યેમા યથોક્તાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરષં શિરઃપામ્યાદિલક્ષણં કાર્યકારણસઙ્ઘાતં પ્રાપ્ય પુરુષેણોપયુજ્યમાનાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહિ નિગદત ઇત્યુક્ત્વાઽહ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
૬,૫.૧
અન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયતે ।
તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તત્પુરીષં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્તન્માંસમ્ ।
યોઽણિષ્ઠસ્તન્મનઃ

ભાષ્ય ૬,૫.૧ અન્નમશિતં ભુક્તં ત્રેધા વિધીયતે જાઠરેમાગ્નિના પચ્યમાનં ત્રિધા વિભજ્યતે ।
કથં, તસ્યાન્નસ્ય ત્રિધા વિધીયમાનસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠઃ સ્થૂલતમો ધાતુઃ સ્થૂલતમં વસ્તુ વિભક્તસ્ય સ્થૂલોંઽશસ્તત્પુરીષં ભવતિ ।
યો મધ્યમોંઽશો ધાતુરન્નસ્ય તદ્રસાદિક્રમેણ પરિણમ્ય માંસં ભવતિ યોઽણિષ્ઠોઽણુતમો ધાતુઃ સ ઊર્ધ્વં હૃદયં પ્રાપ્ય સૂક્ષ્માસુ હિતાખ્યાસુ નાડીપ્વનુપ્રવિસ્ય વાગાદિકરણસઙ્ઘાતસ્ય સ્થિતિમુત્પાદયન્મનો ભવતિ મનોરૂપેણ વિપરિણમન્મનસ ઉપચયં કરોતિ ।
તતશ્ચાન્નોપચિતત્વાન્મનસો ભૌતિકત્વમેવ ન વૈશેષિકતન્ત્રોક્તલક્ષણં નિત્યં નિરવયં ચેતિ ગૃહ્યતે ।
યદપિ મનોઽસ્ય દૈવં ચક્ષુરિતિ વક્ષ્યતિ તદપિ ન નિત્યત્વાપેક્ષયા કિં તર્હિ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદિસર્વેન્દ્રિયવિષયવ્યાપકત્વાપેક્ષયા ।
યચ્ચાન્યેન્દ્રિયવિષયાપેક્ષયા નિત્યત્વં તદપ્યાપેક્ષિકમેવેતિ વક્ષ્યામઃ ।
સદેકમેવાદ્વિતીયમિતિ શ્રુતેઃ

૬,૫.૨
આપઃ પીતાસ્ત્રેધા વિધીયન્તે ।
તાસાં યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તન્મૂત્રં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્તલ્લોહિતમ્ ।
યોઽણિષ્ઠઃ સ પ્રાણઃ

ભાષ્ય ૬,૫.૨ તથાઽપઃ પીતાસ્ત્રેધા વિધીયન્તે તાસાં યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તન્મૂત્રં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્તલ્લોહિતં ભવતિ ।
યોઽણિષ્ઠઃ સ પ્રાણો ભવતિ ।
વક્ષ્યતિ હ્યાપોમયઃ પ્રાણો ન પિબતો વિચ્છેત્સ્યત ઇતિ

૬,૫.૩
તેજોઽશિતં ત્રેધા વિધીયતે ।
તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તદસ્થિ ભવતિ ।
યો મધ્યમઃ સ મજ્જા ।
યોઽણિષ્ઠઃ સા વાક્

ભાષ્ય ૬,૫.૩ તથા તેજોઽશિતં તૈલઘૃતાદિ ભક્ષિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તદસ્થિ ભવતિ ।
યો મધ્યમઃસ મજ્જાસ્થ્યન્તર્ગતઃ સ્નેહઃ ।
યોઽણિષ્ઠઃ સા વાક્ ।
તૈલઘૃતાદિભક્ષણાદ્ધિ વાગ્વિશદા ભાષણે સમર્થા ભવતીતિ પ્રસિદ્ધં લોકે

૬,૫.૪
અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ ।
આપોમયઃ પ્રાણઃ ।
તેજોમયી વાગિતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૫.૪ યત એવમન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાક્ ।
નનુ કેવલાન્નભક્ષિણ આખુપ્રભૃતયો વાગ્મિનઃ પ્રાણવન્તશ્ચ તથાંમાત્રભક્ષ્યાઃ સામુદ્રા મીનમકરપ્રભૃતયો મનસ્વિનો વાગ્ગ્મિનશ્ચ તથા સ્નેહપાનામપિ પ્રાણવત્ત્વં ચાનુમેયં યદિ સન્તિ તત્ર કથમન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇત્યાદ્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
સર્વસ્ય ત્રિવૃત્કૃતત્વાત્સર્વત્ર સર્વોપપત્તેઃ ।
ન હ્યત્રિવૃત્કૃતમન્નમશ્નાતિ કશ્ચિદાપો વાત્રિવૃત્કૃતાઃ પીયન્તે તેજો વાત્રિવૃત્કૃતમશ્નાતિ કશ્ચિદિત્યન્નાદાનામાખુપ્રભૃતીનાં વાગ્ગ્મિત્વં પ્રાણવત્ત્વં ચેત્યાદ્યવિરુદ્ધમ્ ।
ઇત્યેવં પ્રત્યાયિતઃ શ્વેકેતુરાહભૂય એવ પુનરેવ મા માં ભગવાનન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇત્યાદિ વિજ્ઞાપયતુ દૃષ્ટાન્તેનાવગમયુ નાદ્યાપિ મમાસ્મિન્નર્થે સમ્યઙ્નિશ્ચયો જાતઃ ।
યસ્માત્તેજોવન્નમયત્વેનાવિશિષ્ટે દેહ એકસ્મિન્નુપયુજ્યમાનાન્યન્નાપ્સ્નેહજાતાન્યણિષ્ઠધાતુરૂપેણ મનઃપ્રાણવાચ ઉપચિન્વન્તિ સ્વજાત્યનતિક્રમેણેતિ દુર્વિજ્ઞેયમિત્યભિપ્રાયોઽતો ભૂય એવેત્યાદ્યાહ ।
તમેવમુક્તવન્તં તથાસ્તુ સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા શૃણ્વત્ર દૃષ્ટાન્તં યથૈતદુપપદ્યતે યત્પૃચ્છસિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
૬,૬.૧
દધ્નઃ સોમ્ય મથ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ ।
તત્સર્પિર્ભવતિ

ભાષ્ય ૬,૬.૧ દધ્નઃ સોમ્ય મથ્યમાનસ્ય યોઽણિમાણુભાવઃ સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ સમ્ભૂયોર્ધ્વં નવનૂતભાવેન ગચ્છતિ તત્સર્પિર્ભવતિ

૬,૬.૨
એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નસ્યાશ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ ।
તન્મનો ભવતિ

ભાષ્ય ૬,૬.૨ યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નસ્યૌદનાદેરશ્યમાનસ્ય ભુજ્યમાનસ્યોદર્યેમાગ્નિના વાયુસહિતેત ખજેનેવ મથ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ તન્મનો ભવતિ મનોઽવયવૈઃ સહ સમ્ભૂય મન ઉપચિનોતીત્યેતત્

૬,૬.૩
અપાં સોમ્ય પીયમાનાનાં યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ ।
સા પ્રાનો ભવતિ

ભાષ્ય ૬,૬.૩ તથાપાં સોમ્ય પીયમાનાનાં યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ સ પ્રાણો ભવતીતિ

૬,૬.૪
તેજસઃ સોમ્યાશ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ ।
સા વાગ્ભવતિ

ભાષ્ય ૬,૬.૪ એવમેવ ખલુ સોમ્ય તેજસોઽશ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઊર્ધ્વઃ સમુદીષતિ સા વાગ્ભવતિ

૬,૬.૫
અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ ।
આપોમયઃ પ્રાણઃ ।
તેજોમયી વાગિતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૬.૫ અન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિતિ યુક્તમેવ મયોક્તમિત્યમિપ્રાયઃ ।
અતોઽપ્તેજસોરસ્ત્વેતત્સર્વમેવમ્ ।
મનસ્ત્વન્નમયમિત્યત્ર નૈકાન્તેન મમ નિશ્ચયો જાતોઽતો ભૂય એવ મા ભગવાન્મનસોઽન્નમયત્વં દૃષ્ટાન્તેન વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
૬,૭.૧
ષોડશકલઃ સોમ્ય પુરુષઃ ।
પઞ્ચદશાહાનિ માશીઃ ।
કામમપઃ પિબ ।
આપોમયઃ પ્રાણો ન પિબતો વિચ્છેત્સ્યત ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૭.૧ અન્નસ્ય ભુક્તસ્ય યોઽણિષ્ઠો ધાતુઃ સ મનસિ શક્તિમધાત્સાન્નોપચિતા મનસઃ શક્તિઃ ષોડશધા પ્રવિભજ્ય પુરુષસ્ય કલાત્વેન નિર્દિદિક્ષિતા ।
તયા મનસ્યન્નોપચિતયા શક્ત્યા ષોડશધા પ્રવિભક્તયા સંયુક્તસ્તદ્વાન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતલક્ષણો જીવવિશિષ્ટઃ પિણ્ડઃ પુરુષઃ ષોડશકલ ઉચ્યતે યસ્યાં સત્યાં દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાતા સર્વક્રિયાસમર્થઃ પુરુષો ભવતિ હીયમાનાયાં ચ યસ્યાં સામર્થ્યહાનિઃ ।
વક્ષ્યતિ"ચાથાન્નસ્યાઽયી દ્રષ્ટે"ત્યાદિ ।
સર્વસ્ય કાર્યકરણસ્ય સામર્થ્યં મનઃકૃતમેવ ।
માનસેન હિ બલેન સમ્પન્ના બલિનો દૃશ્યન્તે લોકે, ધ્યાનાહારાશ્ચ કેચિદન્નસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ ।
અતોઽન્નકૃતં માનસં વીર્યં ષોડશ કલા યસ્ય પુરુષસ્ય સોઽયં ષોડશકલઃ પુરુષઃ એતચ્ચેત્પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છસિ પઞ્ચદશસંખ્યાકાન્યહાનિ માશીરશનં મા કાર્ષીઃ ।
કામમિચ્છાતોઽપઃ પિબ યસ્માન્નપિબતોઽપસ્તે પ્રાણો વિચ્છેત્સ્યતે વિચ્છેદમાપત્સ્યતે યસ્માદાપોમયોઽબ્વિકારઃ પ્રાણ ઇત્યવોચામ ।
ન હિ કાર્યં સ્વકારણોપષ્ટમ્ભમન્તરેણાવિભ્રંશમાનં સ્થાતુમુત્સહતે

૬,૭.૨
સ હ પઞ્ચદશાહાનિ નાશ ।
અથ હૈનમુપસસાદ કિં બ્રવીમિ ભો ઇતિ ।
ઋચઃ સોમ્ય યજૂંષિ સામાનીતિ ।
સ હોવાચ ન વૈ મા પ્રતિભાન્તિ ભો ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૭.૨ સ હૈવં શ્રુત્વા મનસોઽન્નમયત્વં પ્રત્યક્ષીકર્તુંમિચ્છન્પઞ્ચદશાહાનિ નાઽશાશનં ન કૃતવાન્ ।
અથ ષોડશેઽહનિ હૈનં પિતરમુપસસાદોપગતવાનુપગમ્ય ચોવાચ કિં બ્રવીમિ ભો ઇતિ ।
ઇતર આહ ઋચઃ સોમ્ય યજૂંષિ સામાન્યધીષ્વેતિ ।
એવમુક્તઃ પિત્રાઽહન વૈ મા મામૃગાદીનિ મમ મનસિ ન દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થો હે ભો ભગવન્નિતિ

૬,૭.૩
તં હોવાચ યથા સોમ્ય મહતોઽભ્યાહિતસ્યૈકોઽઙ્ગારઃ ખદ્યોતમાત્રઃ પરિશિષ્ટઃ સ્યાત્ ।
તેન તતોઽપિ ન બહુ દહેત્ ।
એવં સોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામેકા કલા અતિશિષ્ટા સ્યાત્ ।
તયૈતર્હિ વેદાન્નાનુભવસિ ।
અશાન ।
અથ મે વિજ્ઞાસ્યસીતિ

ભાષ્ય ૬,૭.૩ એવમુક્તવન્તં પિતાઽહશૃણુ તત્ર કારણં યેન તે તાન્યૃગાદીનિ ન પ્રતિભાન્તીતિ (તં હોવાચ) યથા લોકે હે સોમ્ય મહતો મહત્પરિમાણસ્યાભ્યાહિતસ્યોપચિતસ્યેન્ધનૈરગ્નેરેકોઽઙ્ગારઃ ખદ્યોતપરિમાણઃ શાન્તસ્ય પરિશિષ્ટોઽવશિષ્ટઃ સ્યાદ્ભવેત્તેનોઙ્ગારેણ તતોઽપિ તત્પરિમાણાદીષદપિ ન બહુ દહેદેવમેવ ખલુ સોમ્ય તે તવાન્નોપચિતાનાં ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાવયવોઽતિશિષ્ટાવશિષ્ટા ન બહુ દહેદેવમેવ ખલુ સોમ્ય તે તવાન્નોપચિતાનાં ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાવયવોઽતિશિષ્ટા સ્યાત્તયા ત્વં ખદ્યોતમાત્રાઙ્ગારતુલ્યયૈતર્હીદાનીં વેદાન્નાનુભવસિ ન પ્રતિપદ્યસે, શ્રુત્વા ચ મે મમ વાચમથાશેષં વિજ્ઞાસ્યસ્યશાન ભુઙ્ક્ષ્વ તાવત્

૬,૭.૪
સ હાશ ।
અથ હૈનમુપસસાદ ।
તં હ યત્કિં ચ પપ્રચ્છ સર્વં હ પ્રતિપેદે

ભાષ્ય ૬,૭.૪ સ હ તથૈવાઽશ ભુક્તવાનથાનન્તરં હૈનં પિતરં શુશ્રૂષુરુપસસાદ તં હોપગતં પુત્રં યત્કિઞ્ચર્ગાદિષુ પપ્રચ્છ ગ્રન્થરૂપમર્થજાતં વા પિતા સ શ્વેતકેતુઃ સર્વં હ તત્પ્રતિપેદે ઋગાદ્યર્થતો ગ્રન્થતશ્ચ

૬,૭.૫
તં હોવાચ ।
યથા સોમ્ય મહતોઽભ્યાહિતસ્યૈકમઙ્ગારં ખદ્યોતમાત્રં પરિશિષ્ટં તં તૃનૈરુપસમાધાય પ્રાજ્વલયેત્તેન તતોઽપિ બહુ દહેત્

ભાષ્ય ૬,૭.૫ તં હોવાચ પુનઃ પિતા યથા સોમ્ય મહતોઽભ્યાહિતાસ્યેત્યાદિ સમાનમેકમઙ્ગારં શાન્તસ્યાગ્નેઃ ખદ્યોતમાત્રં પરિશિષ્ટં તં તૃણૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચોપસમાધાય પ્રાજ્વલયેદ્વર્ધયેત્ ।
તેનેદ્ધેનાઙ્ગારેણ તતોઽપિ પૂર્વપરિમાણાદ્બહુ દહેત્

૬,૭.૬
એવં સોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાતિશિષ્ટાભૂત્ ।
સાન્નેનોપસમાહિતા પ્રાજ્વાલી ।
તયૈતર્હિ વેદાનનુભવસિ ।
અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ ।
આપોમયઃ પ્રાણઃ ।
તેજોમયી વાગિતિ ।
તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞાવિતિ વિજજ્ઞાવિતિ

ભાષ્ય ૬,૭.૬ એવં સોમ્ય તે ષોડશાનામન્નકલાનાં સામર્થ્યરૂપાણામેકા કલાતિશિષ્ટાભૂદતિશિષ્ટાઽસીત્પઞ્ચદશાહાન્યભુક્તવત એકૈકેનાહ્નૈકૈકા કલા ચન્દ્રમસ ઇવાપરપક્ષે ક્ષીણા સાતિશિષ્ટા કલા તવાન્નેન ભુક્તેનોપસમાહિતા વર્ધિતોપચિતા પ્રાજ્વાલિ ।
દૈર્ધ્યં છાન્દસં પ્રજ્વલિતા વર્ધિતેત્યર્થઃ ।
પ્રાજ્વાલીદિતિ કલા તવાન્નેન ભુક્તેનોપસમાહિતા વર્ધિતોપચિતા પ્રાજ્વાલિ ।
દૈર્ધ્યં છાન્દસં પ્રજ્વલિતા વર્ધિતેત્યર્થઃ ।
પ્રાજ્વાલીદિતિ પાઠાન્તરં તદા તેનોપસમાહિતા સ્વયં પ્રજ્વલિતવતીર્યર્થઃ ।
તયા વર્ધિતયૈતર્હીદાનીં વેદાનનુભવસ્યુપલભસે ।
એવં વ્યાવૃત્ત્યનુવૃત્તિભ્યામન્નામયત્વં મનસઃ સિદ્ધમિત્યુપસંહરત્યન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇત્યાદિ ।
યથૈતન્મનસોઽન્નમયત્વં તવ સિદ્ધં તથાઽપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિત્યેતદપિ સિદ્ધમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેતદ્ધાસ્ય પિતુરુક્તં મન આદીનામન્નાદિમયત્વં વિજજ્ઞૌ વિજ્ઞાતવાઞ્શ્વેતકેતુઃ ।
દ્વિરભ્યાસસ્ત્રિવૃત્કરણપ્રકરણસમાપ્ત્યર્થઃ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
૬,૮.૧
ઉદ્દાલકો હારુણિઃ શ્વેતકેતું પુત્રમુવાચ સ્વપ્નાન્તં મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ ।
યત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ ।
સ્વમપીતો ભવતિ ।
તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતે ।
સ્વં હ્યપીતો ભવતિ

ભાષ્ય ૬,૮.૧ યસ્મિન્મનસિ જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિષ્ટા પરા દેવતાઽદર્શ ઇવ પુરુષઃ પ્રતિબિમ્બેન જલાદિવિષ્વિવ ચ સૂર્યાદયઃ પ્રતિબિમ્બૈઃ ।
તન્મનોઽન્નમયં તેજોઽંમયાભ્યાં વાક્પ્રાણાભ્યાં સંગતમધિગતમ્ ।
યન્મયો યત્સ્થશ્ચ જીવો મનનદર્શનશ્રવણાદિવ્યાવહારાય કલ્પતે તદુપરમે ચ સ્વં દેવતારૂપમેવ પ્રતિપદ્યતે ।
તદુક્તં શ્રુત્યન્તરે"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ સધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ""સ વા આયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમય"ઇત્યાદિ,"સ્વપ્નેન શારીરમ્" ઇત્યાદિ,"પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતી"ત્યાદિ ચ ।
તસ્યાસ્ય મનઃસ્થસ્ય મન આખ્યાં ગતસ્ય મનૌપશમદ્વારેણેન્દ્રિયવિષયેભ્યો નિવૃત્તસ્ય યસ્યાં પરસ્યાં દેવતાયાં સ્વાત્મભાતાયાં યદવસ્થાનં તત્પુત્રાયાઽચિખ્યાસુરુદ્દાલકો હ કિલાઽરુણિઃ શ્વેતકેતું પુત્રમુવાચોક્તવાન્ ।
સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નમધ્યં સ્વપ્ન ઇતિ દર્શનવૃત્તેઃ સ્વપ્નસ્યાઽખ્યા તસ્ય મધ્યં સ્વપ્નાન્તં સુષુપ્તમિત્યેતત્ ।
અથવા સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નસતત્ત્વમિત્યર્થઃ તત્રાપ્યર્થાત્સુષુપ્તમેવ ભવતિ ।
સ્વમપીતો ભવતીતિ વચનાત્ ।
ન હ્યન્યત્ર સુષુપ્તાત્સ્વમપીતિં જીવસ્યેચ્છન્તિ બ્રહ્મવિદઃ ।
તત્ર હ્યાદર્શાપનયને પુરુષપ્રતિબિમ્બિ આદર્શગતો યથા સ્વમેવ પુરુષમપીતો ભવત્યેવં મન આદ્યુપરમે ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બરૂપેણ જીવેનાઽત્મના મનસિ પ્રવિષ્ટા નામરૂપવ્યાકરણાય પરા દેવતા સા સ્વમેવાઽત્માનં પ્રતિપદ્યતે જીવરૂપતાં મન આખ્યાં હિત્વા ।
અતઃ સુષુપ્ત એવ સ્વપ્નાન્તશબ્દવાચ્ય ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્ર તુ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ તત્સ્વાપ્નં દર્શનં સુખદુઃખસંયુક્તમિતિ પુણ્યાપુણ્યયોર્હિ સુખદુઃખારમ્ભકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પુણ્યાપુણ્યયોશ્ચાવિદ્યાકામોપષ્ટમ્ભેનૈવ સુખદુઃખતદ્દર્શનકાર્યારમ્ભકત્વમુપપદ્યતે નાન્યથેત્યવિદ્યાકામકર્મભિઃ સંસારહેતુભિઃ સંયુક્ત એવ સ્વપ્ન ઇતિ ન સ્વમપીતા ભવતિ ।
"અનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિ" "તદ્વા અસ્યૈતદતિચ્છન્દા" "એષ પરમ આનન્દ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સુષુપ્ત એવ સ્વં દેવતારૂપં જીવત્વવિનિર્મુક્તં દર્શયિષ્યામીત્યાહ ।
સ્વપ્નાન્તં મે મમ નિગદતો હે સોમ્ય વિજાનીહિ વિસ્પષ્ટમવધારયેત્યર્થઃ ।
કદા સ્વપ્નાન્તો ભવતીત્યુચ્યતે ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ ભવતિ પુરુષસ્ય સ્વપ્સ્યતઃ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકે સ્વપિતીતિ ।
ગૌણં ચેદં નામેત્યાહ ।
યદા સ્વપિતીત્યુચ્યતે પુરુષસ્તદા તસ્મિન્કાલે સતા સચ્છબ્દવાચ્યયા પ્રકૃતયા દેવતયા સંપન્નો ભવતિ સંગત એકીભૂતો ભવતિ ।
મનસિ પ્રવિષ્ટં મન આદિસંસર્ગકૃતં જીવરૂપં પરિત્યજ્ય સ્વં સદ્રૂપં યત્પરમાર્થસત્યમપીતોઽપિગતો ભવતિ ।
અતસ્તસ્માત્સ્વપિતીત્યેનમાચક્ષતે લોકિકાઃ ।
સ્વમાત્માનં હિ યસ્માદપીતો ભવતિ ।
તતશ્ચાઽયસ્તાનાં કરણાનામનેકવ્યાપારનિમિત્તગ્લાનાનાં સ્વવ્યાપારેભ્ય ઉપરમો ભવતિ ।
શ્રુતેશ્ચ"શ્રામ્યત્યેવ વાક્શ્રામ્યતિ ચક્ષુર્" ઇત્યેવમાદિ ।
તથા ચ"ગૃહીતા વાગ્ગૃહીતં શ્રોત્રં ગૃહીતં મન"ઇત્યેવમાદીનિ કરણાનિ પ્રાણગ્રસ્તાનિ ।
પ્રાણ એકોઽશ્રાન્તો દેહે કુલાયે યો જાગર્તિ તદા જીવઃ શ્રમાપનુત્તયે સ્વં દેવતારૂપમાત્માનં પ્રતિપદ્યતે ।
નાન્યત્ર સ્વરૂપાવસ્થાનાચ્છ્રમાપનોદઃ સ્યાદિતિ યુક્તા પ્રસિદ્ધિર્લૌકિકાનાં સ્વં હ્યપીતો ભવતીતિ ।
દૃશ્યતે હિ લોકે જ્વરાદિરોગગ્રસ્તાનાં તદ્વિનિર્નોકે સ્વાત્મસ્થાનાં વિશ્રમણં તદ્વદિહાપિ સ્યાદિતિ યુક્તમ્ ।
"તદ્યથા શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્ત"ઇત્યાદિશ્રુતેષ્ચ

૬,૮.૨
સ યથા શકુનિઃ સૂત્રેણ પ્રબદ્ધો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમલબ્ધ્વા બન્ધનમેવોપશ્રયતે ।
એવમેવ ખલુ સોમ્ય તન્મનો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમલબ્ધ્વા પ્રાણમેવોપશ્રયતે ।
પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મન ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૮.૨ તત્રાયં દૃષ્ટાન્તો યથોક્તેર્ઽથેસ યથા શકુનિઃ પક્ષી શકુનિઘાતકસ્ય હસ્તગતેન સૂત્રેણ પ્રબદ્ધઃ પાશિતો દિશં દિશં બન્ધનમોક્ષાર્થી સન્પ્રતિશિદિશં પતિત્વાન્યત્ર બન્ધનાદાયતનમાશ્રયં વિશ્રમણાયાલબ્ધ્વાપ્રાપ્ય બન્ધનમેવોપશ્રયતે ।
એવમેવ યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ ખલુ હે સોભ્ય તન્મનસ્તત્પ્રકૃતં પોડશકલમન્નોપચિતં મનો નિર્ધારિતં તતેપ્રવિષ્ટસ્તત્સ્થસ્તદુપલક્ષિતો જીવસ્તન્મન ઇતિ નિર્દિશ્યતે મઞ્ચાક્રોશનવત્ ।
સ મન આખ્યોપાધિર્જીવોઽવિદ્યાકામકર્મોપદિષ્ટાં દિશં દિશં સુખદુઃખાદિલક્ષણાં જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ પતિત્વા ગત્વાનુભૂયેત્યર્થઃ ।
અન્યત્ર સદાખ્યાત્સ્વાત્મન આયતનં વિશ્રમણસ્થાનમલબ્ધ્વા પ્રાણમેવ પ્રાણેન સર્વકાર્યકરણાશ્રયેણોપલક્ષિતા પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે સદાખ્યા પરા દેવતા ।
"પ્રાણસ્ય પ્રાણં" "પ્રાણશરીરો ભારૂપ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
અતસ્તાં દેવતાં પ્રાણં પ્રાણાખ્યામેવોપશ્રયતે ।
પ્રાણો બન્ધનં યસ્ય મનસસ્તત્પ્રાણબન્ધનં હિ યસ્માત્સોમ્ય મનઃ પ્રાણોપલક્ષિતદેવતાશ્રયં મન ઇતિ તદુપલક્ષિતો જીવ ઇતિ

૬,૮.૩
અશનાપિપાસે મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ ।
યત્રૈતત્પુરુષોઽશિશિષતિ નામાપ એવ તદશિતં નયન્તે ।
તદ્યથા ગોનાયોઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્યેવં તદપ આચક્ષતેઽશનાયેતિ ।
તત્રૈતચ્છુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ ।
નેદમમૂલં ભવિષ્યતીતિ

ભાષ્ય ૬,૮.૩ એવં સ્વપિતિનામપ્રસિદ્ધિદ્વારેણ યજ્જીવસ્ય સત્યસ્વરૂપં જગતો મૂલં તત્પુત્રસ્ય દર્શયિત્વાઽહાન્નાદિકાર્યકારણપરમ્પરયાપિ જગતો મૂલં સદ્દિદર્શયિષુઃ ।
અશનાપિપાસે અશિતુમિચ્છાશના યાલોપેન ।
પાતુમિચ્છા પિપાસા તે અશનાપિપાસે અશનાપિપાસયોઃ સતત્વં વિજાનીહીત્યેતત્ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ પુરુષો ભવતિ ।
કિં તત્?અશિશિષત્યશિતુમિચ્છતીતિ ।
તદા તસ્ય પુરુષસ્ય કિનિમિત્તં નામ ભવતીત્યાહ ।
યત્તત્પુરુષેણાશિતમન્નં કઠિનં પોતા આપો નયન્તે દ્રવીકૃત્ય રસાદિભાવેન વિપરિણમયન્તે તદા ભુક્તમન્નં જીર્યતિ ।
અથ ચ ભવત્યસ્ય નામાશિશિષતીતિ ગૌણમ્ ।
જીર્ણે હ્યન્નેઽશિતુમિચ્છતિ સર્વો હિ જન્તુઃ ।
તત્તત્ર અપામશિતનેતૃત્વાદશનાયા ઇતિ નામ પ્રસિદ્ધમિત્યેતસ્મિન્નર્થે ।
યથા ગોનાયો ગાં નયતીતિ ગોનાય ઇત્યુચ્યતે ગોપાલઃ ।
તથાશ્વાન્નયતીત્યશ્વનાયોઽશ્વપાલ ઇત્યુચ્યતે ।
પુરુષનાયઃ પુરુષાન્નયતીતિ રાજા સેનાપતિર્વા ।
એવં તત્તદાપ આચક્ષતે લૌકિકા અશનાયેતિ વિસર્જનીયલોપેન ।
તત્રૈવં સત્યદ્ભી રસાદિભાવેન નીતેનાશિતેનાન્નેન નિષ્પાદિતમિદં શરીરં વટકણિકાયામિવ શુઙ્ગોઽઙ્કુર ઉત્પતિત ઉદ્ગતસ્તમિમં શુઙ્ગં કાર્યં શરીરાખ્યં વટાદિશુઙ્ગવદુત્પતિતં હે સોભ્ય વિજાનીહિ ।
કિં તત્ર વિજ્ઞેયમિત્યુચ્યતે ।
શુણ્વિદં શુઙ્ગવત્કાર્યત્વાચ્છરીરં નામૂલં મૂલરહિતં ભવિષ્યતીત્યુક્ત આહ શ્વેતકેતુઃ

૬,૮.૪
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાન્નાત્ ।
એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નેન શુઙ્ગેનાપો મૂલમન્વિચ્છ ।
અદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમન્વિચ્છ ।
તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ ।
સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ

ભાષ્ય ૬,૮.૪ યદ્યેવં સમૂલમિદં શરીરં વટાદિશુઙ્ગવત્તસ્યાસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદ્ભવેદિત્યેવં પૃષ્ટ આહ પિતા ।
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાન્નાદન્નં મૂલમિત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્ ।
અશિતં હ્યન્નમદ્ભિર્દ્રવીકૃતં જાઠરેણાગ્નિના પચ્યમાનં રસભાવેન પરિણમતે ।
રસોચ્છોણિતં શોણિતાન્માંસં માંસાન્મેદો મેદસોઽસ્થીન્યસ્થિભ્યો મજ્જા મજ્જાયાઃ શુક્રમ્ ।
તથા યોષિદ્ભુક્તં ચાન્નં રસાદિક્રમેણૈવં પરિણતં લોહિતં ભવતિ ।
તાભ્યાં શુક્રશોણિતાભ્યામન્નકાર્યાભ્યાં સંયુક્તાભ્યામન્નેનૈવ પ્રત્યહં ભુજ્યમાનેનાઽપૂર્યમાણાભ્યાં કુડ્યમિવ મૃત્પિણ્ડૈઃ પ્રત્યુહમુપચીયમાનોઽન્નમૂલો દેહશુઙ્ગઃ પરિનિષ્પન્ન ઇત્યર્થઃ ।
યત્તુ દેહશુઙ્ગોઽન્નમૂલ એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નેન શુહ્ગેન કાર્યભૂતેનાપો મૂલમન્નસ્ય શુઙ્ગસ્યાન્વિચ્છ પ્રતિપદ્યસ્વ ।
અપામપિ વિનાશોત્પત્તિમત્તવાચ્છુઙ્ગત્વમેવેતિ અદ્ભિઃ સીમ્ય શુઙ્ગેન કાર્યેણ કારણં તેજો મૂલમન્વિચ્છ ।
તેજસોઽપિ વિનાશોત્પત્તિમત્તવાચ્છુઙ્ગત્વમિતિ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમેકમેવાદ્વિતીયં પરમાર્થસત્યમ્ ।
યસ્મિન્સર્વમિદં વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમનૃતં રજ્જ્વામિવ સર્પાદિવિકલ્પજાતમધ્યસ્તમવિદ્યયા તદસ્ય જગતો મૂલમતઃ સન્મૂલાઃ સત્કારણા હે સોમ્યેમાઃ સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણાઃ સર્વાઃ પ્રજા ન કેવલં સન્મૂલા એવેદાનીમપિ સ્થિતિકાલે સદાયતનાઃ સદાશ્રયા એવ ।
નહિ મૃદમનાશ્રિત્ય ઘટાદેઃ સત્ત્વં સ્થિતિર્વાસ્તિ ।
અતો મૃદ્વત્સન્મૂત્વાત્પ્રજાનાં સદાયતનં યાસાં તાઃ સદાયતનાઃ પ્રજાઃ ।
અન્તે ચ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ સદેવ પ્રતિષ્ટા લયઃ સમાપ્તિપવસાનં પરિશેષો યાસાં તાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ

૬,૮.૫
અથ યત્રૈતત્પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તેજ એવ તત્પીતં નયતે ।
તદ્યથા ગોનાયોઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્યેવં તત્તેજ આચષ્ટ ઉદન્યેતિ ।
તત્રૈતદેવ શુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ ।
નેદમમૂલં ભવિષ્યતીતિ

ભાષ્ય ૬,૮.૫ અથેદાનીમપ્શુઙ્ગદ્વારેણ સતો મૂલસ્યાનુગમઃ કાર્ય ઇત્યાહ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલ એતન્નામ પિપાસતિ પાતુમિચ્છતીતિ પુરુષો ભવતિ ।
અશિશિષતીતિવદિદમપિ ગૌણમેવ નામ ભવતિ ।
દ્રવીકૃતસ્યાશિતસ્યાન્નસ્ય નેત્ર્ય આપોઽન્નશુઙ્ગં દેહં ક્લેદયન્ત્યઃ શિથિલી કુર્યુરબ્બાહુલ્યાદ્યદિ તેજસા ન શોષ્યન્તે ।
નિતરાં ચ તેજસા શોષ્યમાણા સ્વપ્સુ દેહભાવેન પરિણમમાનાસુ પાતુમિચ્છા પુરુષસ્ય જાયતે તદા પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તદેતદાહ ।
તેજ એવ તત્તદા પીતમબાદિ શોષયદ્દેહગતલોહિતપ્રાણભાવેન નયતે પરિણમયતિ ।
તદ્યથા ગોનાય ઇત્યાદિ સમાનમેવં તત્તેજ આચષ્ટે લોક ઉદન્યેત્યુદકં નયતીત્યુદન્યમ્ ।
ઉદન્યેતીતિ ચ્છાન્દસં તત્રાપિ પૂર્વવત્ ।
અપામપ્યેતદેવ શરીરાખ્યં શુઙ્ગં નાન્યદિત્યેવમાદિ સમાનમન્યત્

૬,૮.૬
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાદ્ભ્યઃ ।
અદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમન્વિચ્છ ।
તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ ।
સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ।
યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તદુક્તં પુરસ્તાદેવ ભવતિ ।
અસ્ય સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્

ભાષ્ય ૬,૮.૬ સામર્થ્યાત્તેજસોઽપ્યેતદેવ શરીરાખ્યં શુઙ્ગમ્ ।
અતોઽપ્શુઙ્ગેન દેહેનાઽપો મૂલં ગમ્યતે ।
અદ્ભિઃ શુઙ્ગેન તેજો મૂલં ગમ્યતે ।
તેજસા શુઙ્ગેન સન્મૂલં ગમ્યતે પૂર્વવત્ ।
એવં હિ તેજોબન્નમયસ્ય દેહશુઙ્ગસ્ય વાચારમ્ભણમાત્રસ્યાન્નાદિપરમ્પરયા પરમાર્થસત્યં સન્મૂલમભયસંત્રાસં નિરાયાસં સન્મૂલમન્વિચ્છેતિ પુત્રં ગમયિત્વાશિશિષતિ પિપાસતીતિ નામપ્રસિદ્ધિદ્વારેણ યદન્યદિહાસ્મિન્પ્રકરણે તેજોબન્નાનાં પુરુષેણોપભુજ્યમાનાનાં કાર્યકરણસંઘાતસ્ય દેહશુઙ્ગસ્ય સ્વજાત્યસાંકર્યેણોપચયકરત્વં વક્તવ્યં પ્રાપ્તં તદિહોક્તમેવ દ્રષ્ટવ્યમિતિ પૂર્વોક્તં વ્યપદિશતિ ।
યથા નુ ખલુ યેન પ્રકારેણેમાસ્તેજોબન્નાખ્યાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તદુક્તં પુરસ્તાદેવ ભવત્યન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયત ઇત્યાદિ ।
તત્રૈવોક્તમન્નાદીનામસિતાનાં યે મવ્યમા ધાતવસ્તે સાપ્તધાતુકં શરીરમુપચિન્વન્તીત્યુક્તમ્ ।
"માંસં ભવતિ લોહિતં ભવતિ મજ્જા ભવત્યસ્થિ ભવતિ યે ત્વણિષ્ઠા ધાતવો મનઃ પ્રાણં વાચં દેહસ્યાન્તઃકરણસંઘાતમુપચિન્વન્તી"તિ ચોક્તં"તન્મનો ભવતિ સ પ્રાણો ભવતિ સા વાગ્ભવતી"તિ ।
સોઽયં પ્રાણકરણસંઘાતો દેહે વિશીર્ણે દેહાન્તરં જીવાધિષ્ઠિતો યેન ક્રમેણ પૂર્વદેહાત્પ્રચ્યુતો ગચ્છતિ તદાહાસ્ય હે સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો મ્રિયમાણસ્ય વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનસ્યુપસંહ્રિયતે ।
અથ તદાઽહુર્જ્ઞાતયો ન વદતીતિ ।
મનઃપૂર્વકો હિ વાગ્વ્યાપારઃ ।
"યદ્વૈ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
વાચ્યુપસંહૃતાયાં મનસિ મનો મનનવ્યાપારેણ કેવલેન વર્તતે ।
મનોઽપિ યદોપસંહ્રિયતે તદા મનઃ પ્રાણે સંપન્નં ભવતિ સુષુપ્તકાલ ઇવ તદા પાર્શ્વસ્થા જ્ઞાતયો ન વિજાનાતીત્યાહુઃ ।
પ્રાણશ્ચ તદોર્ધ્વોચ્છ્વાસી સ્વાત્મન્યુપસંહૃતબાહ્યકરણઃ સંવર્ગવિદ્યાયાં દર્શનાદ્ધસ્તપાદાદીન્વિક્ષિપન્મર્મસ્થાનાનિ નિકૃન્તન્નન ઇવોત્સૃજન્ ક્રમેણોપસંહૃતસ્તેજસિ સમ્પદ્યતે ।
તદાઽહુર્જ્ઞાતયો ન ચલતીતિ મૃતો નેતિ વા વિચિકિત્સન્તો દેહમાલભમાના ઉષ્ણં ચોપલભમાના દેહ ઉષ્ણો જીવતીતિ યદા તદપ્યૌષ્ણ્યલિઙ્ગં તેજ ઉપસંહ્રિયતે તદા તત્તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયાં પ્રશામ્યતિ ।
તદેવઙ્ક્રમેણોપસંહૃતે સ્વમૂલં પ્રાપ્તે ચ મનસિ તત્સ્થો જીવોઽપિ સુષુપ્તકાલવન્નિમિત્તોપસંહારાદુપસંહ્રિયમાણઃ સન્સત્યાભિસંધિપૂર્વકં ચેદુપસંહ્રિયતે સદેવ સંપદ્યતે ન પુનર્દેહાન્તરાય સુષુપ્તાદિવોત્તિષ્ઠતિ ।
યથા લોકે સભયે દેશે વર્તમાનઃ કથઞ્ચિદિવાભયં દેશં પ્રાપ્તસ્તદ્વત્ ।
ઇતરસ્ત્વનાત્મજ્ઞસ્તસ્માદેવ મૂલાત્સુષુપ્તાદિવોત્થાય મૃત્વા પુનર્દેહજાલમાવિશતિ

૬,૮.૭
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૮.૭ યસ્માન્મૂલાદુત્થાય દેહમાવિશતિ જીવઃ સ યઃ સદાખ્ય એષ ઉક્તોઽણિમાણુભાવો જગતો મૂલમૈતદાત્મ્યમેતત્સદાત્મા યસ્ય સર્વસ્ય તદેતદાત્મ તસ્ય ભાવ ઐતદાત્મ્યમ્ ।
એતેન સદાખ્યેનાઽત્મનાઽત્મવત્સર્વમિદં જગત્ ।
નાન્યોઽસ્ત્યસ્યાઽત્મા સંસારી ।
"નાન્યદતોઽતિ શ્રોતૃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
યેન ચાઽત્મનાઽત્મવત્સર્વમિદં જગત્તદેવ સદાખ્યં કારણં સત્યં પરમાર્થસત્ ।
અતઃ સ એવાઽત્મા જગતઃ પ્રત્યક્સ્વરૂપં સતત્ત્વં યાથાત્મ્યમ્ ।
આત્મશબ્દસ્ય નિરુપપદસ્ય પ્રત્યગાત્મનિ ગવાદિશબ્દવન્નિરૂઢત્વાત્ ।
અતસ્તત્સત્ત્વમસીતિ હે શ્વેતકેતો ઇત્યેવં પ્રત્યાયિતઃ પુત્ર આહભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ યદ્ભવદુક્તં તત્સન્દિગ્ધં મમાહન્યહનિ સર્વાઃ પ્રજાઃ સુષુપ્તે સત્સંપદ્યન્ત ઇત્યેતદ્યેન તત્સંપદ્ય ન વિદુઃ સત્સમ્પન્ના વયમિતિ ।
અતો દૃષ્ટોન્તેન માં પ્રત્યાયયત્વિત્યર્થઃ ।
એવમુક્તસ્તથાસ્તુ સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
૬,૯.૧
યથા સોમ્ય મધુ મધુકૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ નાનાત્યયાનાં વૃક્ષાણાં રસાન્ સમવહારમેકતાં રસં ગમયન્તિ

ભાષ્ય ૬,૯.૧ યત્પૃચ્છસ્યહન્યહનિ સત્સંપદ્ય ન વિદુઃ સત્સંપન્નાઃ સ્મ ઇતિ તત્કસ્માદિત્યત્ર શૃણુ દૃષ્ટાન્તમ્ ।
યથા લોકે હે સોમ્ય મધુકૃતો મધુ કુર્વન્તીતિ મધુકૃતો મધુકરમક્ષિકા મધુ નિસ્તિષ્ઠન્તિ મધુ નિષ્પાદયન્તિ તત્પરાઃ સન્તઃ ।
કથમ્?નાનાત્યયાનાં નાનાગતીનાં નાનાદિક્કાનાં વૃક્ષાણાં રસાન્સમવહારં સમાહૃત્યૈકતામેકભાવં મધુત્વેન રસાન્ગમયન્તિ મધુત્વમાપાદયન્તિ

૬,૯.૨
તે યથા તત્ર ન વિવેકં લભન્તેઽમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મ્યમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મીતિ ।
એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યામહ ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૯.૨ તે રસા યથા મધુત્વેનૈકતાં ગતાસ્તત્ર મધુનિ વિવેકં ન લભન્તે ।
કથમ્, અમુષ્યાહમામ્રસ્ય પનસસ્ય વા વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મીતિ ।
યથા હિ લોકે બહૂનાં ચેતનાવતાં સમેતાનાં પ્રાણિનાં વિવેકલાભો ભવત્યમુષ્યાહં પુત્રોઽમુષ્યાહં નપ્તાસ્મીતિ ।
તે ચ લબ્ધવિવેકાઃ સન્તો ન સંકીર્યન્તે ન તથેહાનેકપ્રકારવૃક્ષરસાનામપિ મધુરામ્લતિક્તકટુકાદીનાં મધુત્વેનૈકતાં ગતાનાં મધુરાદિભાવેન વિવેકો ગૃહ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્યેવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહન્યહનિ સતિ સંપદ્ય સુષુપ્તકાલે મરણપ્રલયયોશ્ચ ન વિદુર્ન વિજાનીયુઃ સતિ સંપદ્યામહ ઇતિ સંપન્ના ઇતિ વા

૬,૯.૩
ત ઇહ વ્યઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ

ભાષ્ય ૬,૯.૩ યસ્માચ્ચૈવમાત્મનઃ સદ્રૂપતામજ્ઞાત્વૈવ સત્સંપદ્યન્તે ।
અતસ્ત ઇહ લોકે યત્કર્મનિમિત્તાં યાં યાં જાતિં પ્રતિપન્ના આસુર્વ્યાઘ્રાદીનાં વ્યાઘ્રોઽહં સિંહોઽહમિત્યેવં તે તત્કર્મજ્ઞાનવાસનાઙ્કિતાઃ સન્તઃ સત્પ્રવિષ્ટા અપિ તદ્ભાવેનૈવ પુનરાભવન્તિ પુનઃ સત આગત્ય વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યત્પૂર્વમિહ લોકે ભવન્તિ વભૂવુરિત્યર્થઃ ।
તદેવ પુનરાગત્ય ભવન્તિ યુગસહસ્રકોટ્યન્તરિતાપિ સંસારિણો જન્તોર્યા પુરા ભાવિતા વાસના સા ન નશ્યતીત્યર્થઃ ।
"યથાપ્રજ્ઞં હિ સંભવાઃ"ઇતિ શ્રુત્ત્યન્તરાત્

૬,૯.૪
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૯.૪ તાઃ પ્રજા યસ્મિન્પ્રવિશ્ય પુનરાવિર્ભવન્તિ ।
યે ત્વિતોઽન્યે સત્સત્યાત્માભિસંધા યમણુભાવં સદાત્માનં પ્રવિશ્ય નાઽવર્તન્તે સ ય એષોઽણિમેત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
યથા લોકે સ્વકીયે ગૃહે સુપ્ત ઉત્થાય ગ્રામાન્તરં ગતો જાનાતિ સ્વગૃહાદાગતોઽસ્મીત્યેવં સત આગતોઽસ્મીતિ ચ જન્તૂનાં કસ્માદ્વિજ્ઞાનં ન ભવતીતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિત્યુક્તસ્તથા સોભ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૦.૧
ઇમાઃ સોમ્ય નદ્યઃ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે પશ્ચાત્પ્રતીચ્યઃ ।
તાઃ સમુદ્રાત્સમુદ્રમેવાપિયન્તિ ।
સ સમુદ્ર એવ ભવતિ ।
તા યથા તત્ર ન વિદુરિયમહમસ્મીયમહમસ્મીતિ

ભાષ્ય ૬,૧૦.૧ શૃણુ તત્ર દૃષ્ટાન્તં યથા સોમ્યેમા નદ્યો ગઙ્ગાદ્યાઃ પુરસ્તાત્પૂર્વાં દિશં પ્રતિ પ્રાચ્યઃ પ્રાગઞ્ચનાઃ સ્યન્દન્તે સ્રવન્તિ ।
પશ્ચાત્પ્રતીચીં દિશં પ્રતિ સિન્ધ્વાદ્યાઃ પ્રતીચીમઞ્ચન્તિ ગચ્છન્તીતિ પ્રતીચ્યસ્તાઃ સમુદ્રાદમ્ભોનિધેર્જલધરૈરાક્ષિપ્તાઃ પુનર્વૃષ્ટિરૂપેણ પતિતા ગઙ્ગાદિનદીરૂપિણ્યઃ પુનઃ સમુદ્રમમ્ભોનિધિમેવાપિયન્તિ સ સમુદ્ર એવ ભવતિ તા નદ્યો યથા તત્ર સમુદ્રે સમુદ્રાત્મનૈકતાં ગતા ન વિદુર્ન જાનન્તીયં ગઙ્ગાહમસ્મીયં યમુનાહમસ્મીતીયં મહ્યહમસ્મીતિ ચ

૬,૧૦.૨૩
એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહ ઇતિ ।
ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ

સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૦.૨,૩ એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા યસ્માત્સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુસ્તસ્માત્સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહ આગતા ઇતિ વા ।
ત ઇહ વ્યાઘ્ર ઇત્યાદિ સમાનમન્યત્ ।
દૃષ્ટં લોકે જલે વીચીતરઙ્ગફેનબુદાદય ઉત્થિતાઃ પુનસ્તદ્ભાવં ગતા વિનષ્ટા ઇતિ ।
જીવાસ્તુ તત્કારણમણુભાવં પ્રત્યહં ગચ્છન્તોઽપિ સુષુપ્તે મરણપ્રલયયોશ્ચ ન વિનશ્યન્તીત્યેતત્ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ દૃષ્ટાન્તેન ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૧.૧
અસ્ય સોમ્ય મહતો વૃક્ષસ્ય યો મૂલેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્ સ્રવેદ્યો મધ્યેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્ સ્રવેદ્યોઽગ્રેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્ સ્રવેત્ ।
સ એષ જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્તિષ્ઠતિ

ભાષ્ય ૬,૧૧.૧ શૃણુ દૃષ્ટાન્તમસ્ય હે સોમ્ય મહતોઽનેકશાખાદિયુક્તસ્ય વૃક્ષસ્યાસ્યેત્યગ્રતઃ સ્થિતં વૃક્ષં દર્શયન્નાહ ।
યદિ યઃ કશ્ચિદસ્ય મૂલેઽભ્યાહન્યાત્પરશ્વાદિના સકૃદ્ઘાતમાત્રેણ ન શુષ્યતીતિ જીવન્નેવ ભવતિ તદા તસ્ય રસઃ સ્રવેત્ ।
તથા યો મધ્યેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્તથા યોઽગ્રેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્સ એષ વૃક્ષ ઇદાનીં જીવેનાઽત્મનાનુપ્રભૂતોઽનુવ્યાપ્તઃ પેપીયમાનોઽત્યર્થં પિબન્નુદકં ભૌમાંશ્ચ રસાન્મૂલૈર્ગૃહ્ણન્મોદમાનો હર્ષં પ્રાપ્નુવંસ્તિષ્ઠતિ

૬,૧૧.૨
અસ્ય યદેકાં શાખાં જીવો જહાત્યથ સા શુષ્યતિ ।
દ્વિતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ ।
તૃતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ ।
સર્વં જહાતિ સર્વઃ શુષ્યતિ

ભાષ્ય ૬,૧૧.૨ તસ્યાસ્ય યદેકાં શાખાં રોગગ્રસ્તામાહતાં વા જીવો જહાત્યુપસંહરતિ શાખાયાં વિપ્રસૃતમાત્માંશમ્ ।
અથ સા શુષ્યતિ ।
વાઙ્મનઃપ્રાણકરણગ્રામાનુપ્રવિષ્ટો હિ જીવ ઇતિ તદુપસંહાર ઉપસંહ્રિયતે ।
જીવેન ચ પ્રાણયુક્તેનાશિતં પોતં ચ રસતાં ગતં જીવચ્છરીરં વૃક્ષં વર્ધયદ્રસરૂપેણ જીવસ્ય સદ્ભાવે લિઙ્ગં ભવતિ ।
અશિતપીતાભ્યાં હિ દેહે જીવસ્તિષ્ઠતિ તે ચાશિતપીતે જીવકર્માનુસારિણી ઇતિ ।
તસ્યૈકાઙ્ગવૈકલ્યનિમિત્તં કર્મ યદોપસ્થિતં ભવતિ તદા જીવ એકાં શાખાં જહાતિ શાખાયા આત્માનમુપસંહરતિ ।
અથ તદા સા શાખા શુષ્યતિ ।
જીવસ્થિતિનિમિત્તો રસો જીવકર્માક્ષિપ્તો જીવોપસંહારે ન તિષ્ઠતિ ।
રસાપગમે ચ શાખા શોષમુપૈતિ ।
તથા સર્વં વૃક્ષમેવ યદાયં જહાતિ તદા સર્વોઽપિ વૃક્ષઃ શુષ્યતિ ।
વૃક્ષસ્ય રસસ્રવણશોષણાદિલિઙ્ગાજ્જીવવત્ત્વં દૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ ચેતનાવન્તઃ સ્થાવરા ઇતિ બૌદ્ધકાણાદમતમચેતનાઃ સ્થાવરા ઇત્યેતદસારમિતિ દર્શિતં ભવતિ

૬,૧૧.૩
એવમેવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હ ઉવાચ ।
જીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયત ઇતિ ।
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૧.૩ યથાસ્મિન્વૃક્ષદૃષ્ટાન્તે દર્શિતં જીવેન યુક્તો વૃક્ષોઽશુષ્કો રસપાનાદિયુક્તો જાવતીત્યુચ્યતે તદપેતશ્ચ મ્રિયત ઇત્યુચ્યતે ।
એવમેવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હોવાચજીવાપેતં જીવવિયુક્તં વાવ કિલેદં શરીરં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયત ઇતિ કાર્યશેષે ચ સુપ્તોત્થિતસ્ય મમેદં કાર્યશેષમપરિસમાપ્તમિતિ સ્મૃત્વા સમાપનદર્શનાત્ ।
જાતમાત્રાણાં ચ જન્તૂનાં સ્તન્યાભિલાષયાદિદર્શનાચ્ચાતીતજન્માન્તરાનુભૂતસ્તન (ન્ય) પાનદુઃખાનુભવસ્મૃતિર્ગમ્યતે ।
અગ્નિહોત્રાદીનાં ચ વૈદિકાનાં કર્મણામર્થવત્ત્વાન્ન જીવો મ્રિયત ઇતિ ।
સ ય એષોઽણિમેત્યાદિ સમાનમ્ ।
કથં પુનરિદમત્યન્તસ્થીલં પૃથિવ્યાદિ નામરૂપવજ્જગદત્યન્તસૂક્ષ્માત્સદ્રૂપાન્નામરૂપરહિતાત્સતો જાયત ઇત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તેન ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૨.૧
ન્યગ્રોધફલમત આહરેતિ ।
ઇદં ભગવ ઇતિ ।
ભિન્દ્ધીતિ ।
ભિન્નં ભગવ ઇતિ ।
કિમત્ર પશ્યસીતિ ।
અણ્વ્ય ઇવેમા ધાના ભગવ ઇતિ ।
આસામઙ્ગૈકાં ભિન્દ્ધીતિ ।
ભિન્ના ભગવ ઇતિ ।
કિમત્ર પશ્યસીતિ ।
ન કિંચન ભગવ ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૧૨.૧ યદ્યેતત્પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છસિ, અતોઽસ્માન્મહતો ન્યગ્રોધાત્ફલમેકમાહરેત્યુક્તસ્તથા ચકાર, સ ઇદં ભગવ ઉપહૃતં ફલમિતિ દર્શિતવન્તં પ્રત્યાહ ફલં ભિન્ધીતિ ।
ભિન્નમિત્યાહેતરઃ ।
તમાહ પિતા કિમત્ર પશ્યસીત્યુક્ત આહાણ્વ્યોઽણુતરા ઇવેમા ધાના બીજાનિ પશ્યામિ ભગવ ઇતિ ।
આસાં ધાનાનામેકાં ધાનામઙ્ગ હે વત્સ ભિન્ધીત્યુક્ત આહ ભિન્ના ભગવ ઇતિ ।
યદિ ભિન્ના ધાના તસ્યાં ભિન્નાયાં કિં પશ્યસીત્યુક્ત આહ ન કિઞ્ચન પશ્યામિ ભગવ ઇતિ

૬,૧૨.૨
તં હોવાચ યં વૈ સોમ્યૈતમણિમાનં ન નિભાલયસ એતસ્ય વૈ સોમ્યૈષોઽણિમ્ન એવં મહાન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતિ ।
શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યેતિ

ભાષ્ય ૬,૧૨.૨ તં પુત્રં હોવાચ વટધાનાયાં ભિન્નાયાં યં વટબીજાણિમાનં હે સૌમ્યૈતં ન નિભાલયસે ન પશ્યસિ ।
તથાપ્યેતસ્ય વૈ કિલ સોમ્યૈષ મહાન્ન્યગ્રોધો બીજસ્યાણિમ્નઃ સૂક્ષ્મસ્યાદૃશ્યમાનસ્ય કાર્યભૂતઃ સ્થૂલશાખાસ્કન્ધફલપલાશવાંસ્તિષ્ઠત્યુત્પન્નઃ સન્નુત્તિષ્ઠતીતિ વોચ્છબ્દોઽધ્યાહાર્યોઽતઃ શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્ય સત એવાણિમ્નઃ સ્થૂલં નામરૂપાદિમત્કાર્યં જગદુત્પન્નમિતિ ।
યદ્યપિ ન્યાયાગમાભ્યાં નિર્ધારિતોર્ઽથસ્તથૈવેત્યવગમ્યતે તથાપ્યત્યન્તસૂક્ષ્મેષ્વર્થેષુ બાહ્યવિષયાસક્તમનસઃ સ્વભાવપ્રવૃત્તસ્યાસત્યાં ગુરુતરાયાં શ્રદ્ધાયાં દુરવગમત્વં સ્યાદિત્યાહ શ્રદ્ધત્સ્વેતિ ।
શ્રદ્ધાયાં તુ સત્યાં મનસઃ સમાધાનં બુભુત્સિતેર્ઽથે ભવેત્તતશ્ચ તદર્થાવગતિઃ ।
"અન્યત્રમના અભૂવમ્" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ

૬,૧૨.૩
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૨.૩ સ ય ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
યદિ તત્સજ્જગતો મૂલં કસ્માન્નોપલભ્યત ઇત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તેન મા ભગવાન્ભૂય એવ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૩.૧
લવણમેતદુદકેઽવધાયાથ મા પ્રાતરુપસીદથા ઇતિ ।
સ હ તથા ચકાર ।
તં હોવાચ ।
યદ્દોષા લવણમુદકેઽવાધા અઙ્ગ તદાહરેતિ ।
તદ્ધાવમૃશ્ય ન વિવેદ

ભાષ્ય ૬,૧૩.૧ વિદ્યમાનમપિ વસ્તુ નોપલભ્યતે પ્રકારાન્તરેણ તૂપલભ્યત ઇતિ શૃણ્વત્ર દૃષ્ટાન્તં યદિ ચેમમર્થં પ્રત્યક્ષો સ હ પિત્રોક્તમર્થં પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છંસ્તથા ચકાર ।
તં હોવાચ પરેદ્યુઃ પ્રાતરૂપસીદથા ઉપગચ્છેથા ઇતિ ।
સ હ પિત્રોક્તમર્થં પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છંસ્તથા ચકાર ।
તં હોવાચ પરેદ્યુઃ પ્રાતર્યલ્લવં દોષા રાત્રાવુદકેઽવાધા નિક્ષિપ્તવાનસ્યઙ્ગ હે વત્સ તદાહરેત્યુક્તસ્તલ્લવણમાજિહીર્ષુર્હ કિલાવમૃશ્યોદકે ન વિવેદ ન વિજ્ઞાતવાન્યથા તલ્લવણં, વિદ્યમાનમેવ સદપ્સુ લીનં સંશ્લિષ્ટમભૂતમ્

૬,૧૩.૨
યથા વિલીનમેવ ।
અન્૑ગાસ્યાન્તાદાચામેતિ ।
કથમિતિ ।
લવણમિતિ ।
મધ્યાદાચામેતિ ।
કથમિતિ ।
લવણમિતિ ।
અન્તાદાચામેતિ ।
કથમિતિ ।
લવણમિતિ ।
અભિપ્રાસ્યૈતદથ મોપસીદથા ઇતિ ।
તદ્ધ તથા ચકાર ।
તચ્છશ્વત્સંવર્તતે ।
તં હોવાચાત્ર વાવ કિલ તત્સોમ્ય ન નિભાલયસેઽત્રૈવ કિલેતિ

ભાષ્ય ૬,૧૩.૨ યથા વિલીનં લવણં ન વેત્થ તથાપિ તચ્ચક્ષુષા સ્પર્શનેન ચ પિણ્ડરૂપં લવણમગૃહ્યમાણં વિદ્યત એવાપ્સૂપલભ્યતે ચોપાયાન્તરેણેત્યેતત્પુત્રં પ્રત્યાયયિતુમિચ્છન્નાહઅઙ્ગાસ્યોદકસ્યાન્તાદુપરિ ગૃહીત્વાઽચામેત્યુક્ત્વા પુત્રં તથાકૃતવન્તમુવાચ કથમિતીતર આહ લવણં સ્વાદુતઃ ઇતિ ।
તથા મધ્યાદુદકસ્ય ગૃહીત્વાઽચામેતિ કથમિતિ લવણમિતિ ।
તથાન્તાદધોદેશાદ્ગૃહીત્વાઽચામેતિ કથમિતિ લવણમિતિ ।
યદ્યેવમભિપ્રાસ્ય પરિત્યજ્યૈતદુદકમાચમ્યાથ મોપસીદથા ઇતિ તદ્ધ તથા ચકાર લવણં પરિત્યજ્ય પિતૃસમીપમાજગામેત્યર્થઃ ।
ઇદં વચનં બ્રવંસ્તલ્લવમં તસ્મિન્નેવોદકે યન્મયા રાત્રૌ ક્ષિપ્તં શાશ્વન્નિત્યં સંવર્તતે વિદ્યમાનમેવ સત્સમ્યગ્વર્તતે ।
ઇત્યેવમુક્તવન્તં તં હોવાચ પિતા ।
યથેદં લવણં દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં પૂર્વં ગૃહીતં પુનરુદકે વિલીનં તાભ્યામગૃહ્યમાણમપિ વિદ્યત એવોપાયાન્તરેણ જિહ્વયોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
એવમેવાત્રૈવાસ્મિન્નેવ તેજોબન્નાદિકાર્યે શુઙ્ગેદેહે ।
વાવ કિલેત્યાચાર્યોપદેશસ્મરણપ્રદર્શનાર્થૌ ।
સત્તેજોબન્નાદિશુઙ્ગકારમં વટબીજાણિમવદ્વિદ્યમાનમેવેન્દ્રિયૈર્નોપલભસે ન નિભાલયસે ।
યથાત્રૈવોદકે દર્શનસ્પર્શનાભ્યામનુપલભ્યમાનં લવણં વિદ્યમાનમેવ જિહ્વયોપલબ્ધવાનસિ ।
એવમેવાત્રૈવ કિલ વિદ્યમાનં સજ્જગન્મૂલમુપાયાન્તરેણ લવણાણિમવદુપલપ્સ્યસ ઇતિ વાક્યશેષઃ

૬,૧૩.૩
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૩.૩ સ ય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
યદ્યેવં લવણાણિમવદિન્દ્રિયૈરનુપલભ્યમાનમપિ જગન્મૂલં સદુપાયાન્તરેણોપલબ્ધું શક્યતે યદુપલમ્ભાત્કૃતાર્થઃ સ્યામનુપલમ્ભાચ્ચાકૃતાર્થઃ સ્યામહં તસ્યૈવોપલબ્ધૌ ક ઉપાય ઇત્યેતદ્ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ દૃષ્ટાન્તેન તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૪.૧
યથા સોમ્ય પુરુષં ગન્ધારેભ્યોઽભિનદ્ધાક્ષમાનીય તં તતોઽતિજને વિસૃજેત્ ।
સ યથા તત્ર પ્રાઙ્વોદઙ્વા અધરાઙ્વા પ્રત્યઙ્વા પ્રધ્માયીતાભિનદ્ધાક્ષ આનીતોઽભિનદ્ધાક્ષો વિસૃષ્ટઃ

ભાષ્ય ૬,૧૪.૧ યથા લોકે હે સોમ્ય પુરુષં યં કઞ્ચિદ્ગન્ધારેભ્યો જનપદેભ્યોઽભિનદ્ધાક્ષં બદ્ધચક્ષુષમાનીય દ્રવ્યહર્તા તસ્કરસ્તમભિનદ્ધાક્ષમેવ બદ્ધહસ્તમરણ્યે તતોઽપ્યતિજનેઽતિગતજનેઽત્યન્તવિગતજને દેશે વિસૃજેત્સ તત્ર દિગ્ભ્રમોપેતો યથા પ્રાઙ્વા પ્રાગઞ્ચનઃ પ્રાઙ્મુખો, વેત્યર્થઃ ।
તથોદઙ્વાધરાઙ્વા પ્રત્યઙ્વા પ્રધ્માયીત શબ્દં કુર્યાદ્વિક્રોશેત્ ।
અભિનદ્ધાક્ષોઽહં ગન્ધારેભ્યસ્તસ્કરેણાઽનીતોઽભિનદ્ધાક્ષ એવ વિસૃષ્ટ ઇતિ

૬,૧૪.૨
તસ્ય યથાભિનહનં પ્રમુચ્ય પ્રબ્રૂયાદેતાં દિશં ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ ।
સ ગ્રામાદ્ગ્રામં પૃચ્છન્ પણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાનેવોપસંપદ્યેત ।
એવમેવેહાચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ ।
તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સંપત્સ્ય ઇતિ

ભાષ્ય ૬,૧૪.૨ એવં વિક્રોશતસ્તસ્ય યથાભિનહનં યથાબન્ધનં પ્રમુચ્ય મુક્ત્વા કારુણિકઃ કશ્ચિદેતાં દિશમુત્તરતો ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ પ્રબ્રૂયાત્સ એવં કારુણિકેન બન્ધનાન્મોક્ષિતો ગ્રામાદ્ગ્રામાન્તરં પૃચ્છન્પણ્ડિત ઉપદેશવાન્મેધાવો પરોપદિષ્ટગ્રામપ્રવેશમાર્ગાવધારણસમર્થઃ સન્ગન્ધારાનેવોપસમ્પદ્યેત નેતરો મૂઢમતિર્દેશાન્તરદર્શનતૃડ્વા ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તો વર્ણિતઃ સ્વવિષયેભ્યો ગન્ધારેભ્યઃ પુરુષસ્તસ્કરૈરભિનદ્ધાક્ષોઽવિવેકો દિઙ્મૂઢોઽશનાયાપિપાસાદિમાન્વ્યાઘ્રતસ્કરાદ્યનેકભયાનથર્વ્રાતયુતમરણ્યં પ્રવેશિતો દુઃખાર્તો વિક્રોશન્બન્ધનેભ્યો મુમુક્ષુસ્તિષ્ઠતિ સ કથઞ્ચિદેવ કારુણિકેન કેનચિન્મોક્ષિતઃ સ્વદેશાન્ગન્ધારાનેવાઽપન્નો નિર્વૃતઃ સુખ્યભૂત્ ।
એવમેવ સતો જગદાત્મનઃ સ્વરૂપાત્તેજોવન્નાદિમયં દેહારણ્યં વાતપિત્તકફરુધિરમેદોમાંસાસ્થિમજ્જાશુક્રકૃમિમૂત્રપુરીષવચ્છીતોષ્ણાદ્યનેકદ્વન્દ્વસુખદુઃખવચ્ચેદં મોહપટાભિનદ્ધાક્ષો ભાર્યાપુત્રમિત્રપશુબન્ધ્વાદિદૃષ્ટાદૃષ્ટાનેકવિષયતૃષ્ણાપાશિતઃ પુણ્યાપુણ્યાદિતસ્કરૈઃ પ્રવેશિતો"ઽહમમુષ્ય પુત્રો મમૈતે બાન્ધવાઃ સુખ્યહં દુઃખી મૂઢઃ પણ્ડિતો ધાર્મિકો બન્ધુમાઞ્જાતો મૃતો જીર્ણઃ પાપી પુત્રો મે મૃતો ધનં મે નષ્ટં હા હતોઽસ્મિ કથં જાવિષ્યામિ કા મે ગતિઃ કિં મે ત્રાણમ્" ઇત્યેવમનેકશતસહસ્રાનર્થજાલવાન્વિક્રોશન્કથઞ્ચિદેવ પુણ્યાતિશયાત્પરમકારુણિકં કઞ્ચિત્સદ્બ્રહ્માત્મવિદં વિમુક્તબન્ધનં બ્રહ્મિષ્ઠં યદાઽસાદયતિ તેન ચ બ્રહ્મવિદા કારુણ્યાદ્દર્શિતસંસારવિષયદોષદર્શનમાર્ગો વિરક્તઃ સંસારવિષયેભ્યો નાસિ ત્વં સંસાર્યમુષ્ય પુત્રત્વાદિધર્મવાન્કિં તર્હિ સદ્યત્તત્ત્વમસીત્યવિદ્યામોહપટાભિનહનાન્મોક્ષિતો ગન્ધારપુરુષવચ્ચ સ્વં સદાત્માનમુપસમ્પદ્ય સુખી નિર્વૃતઃ સ્યાદિત્યેતમેવાર્થમાહાઽચાર્યવાન્પુરુષો વેદેતિ તસ્યાસ્યૈવમાચાર્યવતો મુક્તાવિદ્યાભિનહનસ્ય તાવદેવ તાવાનેવ કાલશ્ચિરં ક્ષેપઃ સદાત્મસ્વરૂપસમ્પત્તેરિતિ વાક્યશેષઃ ।
કિયાન્કાલશ્ચિરમિત્યુચ્યતે યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ન વિમોક્ષ્યત ઇત્યેતત્પુરુષવ્યત્યનેન ।
સામર્થ્યાત્ ।
યેન કર્મણા શરીરમારબ્ધં તસ્યોપભોગેન યેનાથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ સ્યાત્ ।
નનુ યથા સદ્વિજ્ઞાનાન્તરમેવ દેહપાતઃ સત્સમ્પત્તિશ્ચ ન ભવતિ કર્મશેષવશાત્તથાપ્રવૃત્તફલાનિ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેર્જન્માન્તરસઞ્ચિતાન્યપિ કર્માણિ સન્તીતિ તત્ફલોપભોગાર્થં પતિતેઽસ્મિઞ્શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યમ્ ।
ઉત્પન્ને ચ જ્ઞાને યાવજ્જીવં વિહિતાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ વા કર્માણિ કરોત્યેવેતિ તત્ફલોપભોગાર્થં ચાવશ્યં શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યં તતશ્ચ કર્માણિ તતઃ શરીરાન્તરમિતિ જ્ઞાનાર્થક્યં કર્મણાં ફલવત્ત્વાત્ ।
અથ જ્ઞાનવતઃ ક્ષીયન્તે કર્માણિ તદા જ્ઞાનપ્રાપ્તિસમકાલમેવ જ્ઞાનસ્ય સત્સમ્પત્તિહેતુત્વાન્મોક્ષઃ સ્યાદિતિ શરીરપાતઃ સ્યાત્ ।
તથાચાઽચાર્યાભાવ "ઇત્યાચાર્યવાન્પુરુષો વેદે"ત્યાચાર્યવત્ત્વાનુપપત્તિર્જ્ઞાનાન્મોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યુપાયજ્ઞાનવદનૈકાન્તિકફલત્વં વા જ્ઞાનસ્ય ।
ન ।
કર્મણાં પ્રવૃત્તાપ્રવૃત્તફલવત્ત્વવિશેષોપપત્તેઃ ।
યદુક્તમપ્રવૃત્તફલાનાં કર્મમાં ધ્રુવફલવત્ત્વાદ્બ્રહ્મવિદઃ શરીરે પતિતે શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યમપ્રવૃત્તકર્મફલોપભોગાથર્મિત્યેતદસત્ ।
વિદુષ"સ્તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્" ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યાત્ ।
નનુ"પુણ્યો વૈ પુમ્યેન કર્મણાભવતિ"ઇત્યાદિશ્રુતેરપિ પ્રામાણ્યમેવ ।
તસ્યમેવમ્ ।
તથાપિ પ્રવૃત્તફલાનામપ્રવૃત્તફલાનાં ચ કર્મણાં વિશેષોઽસ્તિ ।
કથમ્ ।
યાનિ પ્રવૃત્તફલાનિ કર્માણિ યૈર્વિદ્વચ્છરીરમારબ્ધં તેષામુપભોગેનૈવ ક્ષયઃ ।
યથાઽરહ્ધવેગસ્ય લક્ષ્યમુક્તેષ્વાદેર્વેગક્ષયાદેવ સ્થિતિર્ન તુ લક્ષ્યવેધસમકાલમેવ પ્રયોજનં નાસ્તીતિ તદ્વત્ ।
અન્યાનિ ત્વપ્રવૃત્તફલાનીહ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેરૂર્ધ્વં ચ કૃતાનિ વા ક્રિયમાણાનિ વાતીતજન્માન્તરકૃતાનિ વાપ્રવૃત્તફલાનિ જ્ઞાનેન દહ્યન્તે પ્રાયશ્ચિત્તેનેવ ।
"ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ"ઇતિ ચાઽથર્વણે ।
અતો બ્રહ્મવિદો જીવનાદિપ્રયોજનાભાવેઽપિ પ્રવૃત્તફલાનાં કર્મણામવશ્યમેવ ફલોપભોગઃ સ્યાદિતિ મુક્તેષુવત્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ યુક્તમેવોક્તમિતિ યથોક્તદોષચોદનાનુપપત્તિઃ જ્ઞાનોત્પત્તેરૂર્ધ્વં ચ બ્રહ્મવિદઃ કર્માભાવમવોચામ"બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતી"ત્યત્ર ।
તચ્ચ સ્મર્તુમર્હસિ

૬,૧૪.૩
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૪.૩ સ ય ઇત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
આચાર્યવાન્વિદ્વાન્યેન ક્રમેણ સત્સમ્પદ્યતે તં ક્રમં દૃષ્ટાન્તેન ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૫.૧
પુરુષં સોમ્યોતોપતાપિનં જ્ઞાતયઃ પર્યુપાસતે જાનાસિ માં જાનાસિ મામિતિ ।
તસ્ય યાવન્ન વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયાં તાવજ્જાનાતિ

ભાષ્ય ૬,૧૫.૧ પુરુષં હે સોમ્યોતોપતાપિનં જ્વરાદ્યુપતાપવન્તં જ્ઞાતયો બાન્ધવાઃ પરિવાર્યોપાસતે મુમૂર્ષું જાનાસિ માં તવ પિતરં પુત્રં ભ્રાતરં વેતિ પૃચ્છન્તસ્તસ્ય મુમૂર્ષોર્યાવન્ન વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામિત્યેતદુક્તર્થમ્

૬,૧૫.૨
અથ યદાસ્ય વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામથ ન જાનાતિ

ભાષ્ય ૬,૧૫.૨ સંસારિણો યો મરણક્રમઃ સ એવાયં વિદુષોઽપિ સત્સમ્પત્તિક્રમ ઇત્યેતદાહ પરસ્યાં દેવતાયાં તેજસિ સમ્પન્નેઽથ ન જાનાતિ ।
અવિદ્વાંસ્તુ સત ઉત્થાય પ્રાગ્ભાવિતં વ્યાઘ્રાદિભાવં દેવમનુષ્યાદિભાવં વા વિશતિ ।
વિદ્વાંસ્તુ શાસ્રાચાર્યોપદેશજનિતજ્ઞાનદીપપ્રકાશિતં સદ્બ્રહ્માત્માનં પ્રવિશ્ય નાઽવર્તત ઇત્યેષ સત્સમ્પત્તિક્રમઃ ।
અન્યે તુ મૂર્ધન્યયા નાડ્યોત્ક્રમ્યાઽદિત્યાદિદ્વારેણ સદ્ગચ્છન્તીત્યાહુસ્તદસત્ ।
દેશકાલનિમિત્તફલાભિસન્ધાનેન ગમનદર્શનાત્ ।
ન હિ સદાત્મૈકત્વદર્શિનઃ સત્યાભિસન્ધસ્ય દેશકાલનિમિત્તફલાદ્યનૃતાભિસન્ધિરુપપદ્યતે ।
વિરોધાત્ ।
અવિદ્યાકામકર્મણાં ચ ગમનનિમિત્તાનાં સદ્વિજ્ઞાનહુતાશનવિપ્લુષ્ટત્વાદ્ગમનાનુપપત્તિરેવ ।
"પર્યાપ્તકામસ્ય કૃતાત્મનસ્તિવહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ"ઇત્યાદ્યાથર્વણે ।
નદીસમુદ્રદૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ

૬,૧૫.૩
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ભાષ્ય ૬,૧૫.૩ સ ય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
યદિ મરિષ્યતો મુમુક્ષતશ્ચ તુલ્યા સત્સમ્પત્તિસ્તત્ર વિદ્વાન્સત્સમ્પન્નો નાઽવર્તત આવર્તતે ત્વવિદ્વાનિત્યત્ર કારણં દૃષ્ટાન્તેન ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
૬,૧૬.૧
પુરુષં સોમ્યોત હસ્તગૃહીતમાનયન્તિ ।
અપહાર્ષીત્સ્તેયમકાર્ષીત્પરશુમસ્મૈ તપતેતિ ।
સ યદિ તસ્ય કર્તા ભવતિ તત એવાનૃતમાત્માનં કુરુતે ।
સોઽનૃતાભિસંધોઽનૃતેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
સ દહ્યતે ।
અથ હન્યતે

ભાષ્ય ૬,૧૬.૧ શૃણુ યથા સોમ્ય પુરુષં ચૌર્યકર્મણિ સન્દિહ્યમાનં નિગ્રહાય પરીક્ષણાય વોતાપિ હસ્તગૃહીતં બદ્ધહસ્તમાનયન્તિ રાજપુરુષાઃ ।
કિં કૃતવાનયમિતિ પૃષ્ટાશ્ચાઽહુરપહાર્શીદ્ધનમસ્યાયમ્ ।
તે ચાઽહુઃ કિમપહરણમાત્રેમ બન્ધનમર્હતિ ।
અન્યથા દત્તેઽપિ ધને બન્ધનપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તાઃ પુનરાહુઃ સ્તેયમકાર્ષીત્તૌર્યેણ ધનમપહાર્ષીદિતિ ।
તેષ્વેવં વદત્સ્વિતરોઽપહ્નતે નાહં તત્કર્તેતિ ।
(તે ચાઽહુઃ સન્દિહ્યમાનં સ્તેયમકાર્ષીસ્ત્વમસ્ય ધનસ્યેતિ) ।
તસ્મિંશ્ચાપહ્નવાને આહુઃ પરશુમસ્મૈ તપતેતિ શોધયત્વાત્માનમિતિ ।
સ યદિ તસ્ય સ્તૈન્યસ્ય કર્તા બવતિ બહિશ્ચાપહ્નતે સ એવંભૂતસ્તત એવાનૃતમન્યથાભૂતં સન્તમન્યથાઽમાનં કુરુતે સ તથાનૃતાભિસન્ધોઽનૃતેનાઽત્માનમન્તર્ધાય વ્યવહિતં કૃત્વા પરશું તપ્તં મોહાત્પ્રતિગૃહ્રાતિ સ દહ્યતેઽથ હન્યતે રાજપુરુષૈઃ સ્વકૃતેનાનૃતાભિસન્ધિદોષેણ

૬,૧૬.૨
અથ યદિ તસ્યાકર્તા ભવતિ ।
તત એવ સત્યમાત્માનં કુરુતે ।
સ સત્યાભિસન્ધઃ સત્યેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
સ ન દહ્યતે ।
અથ મુચ્યતે

ભાષ્ય ૬,૧૬.૨ અથ યદિ તસ્ય કર્મણોઽકર્તા ભવતિ તત એવ સત્યમાત્માનં કુરુતે સ સત્યેન તયા સ્તૈન્યાકર્તૃતયાઽત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ સત્યાભિસન્ધઃ સન્ન દહ્યતે સત્યવ્યવધાનાદથ મુચ્યતે ચ મૃષાભિયોક્તૃભ્યઃ ।
તપ્તપરશુહસ્તતલસંયોગસ્ય તુલ્યત્વેઽપિ સ્તેયકર્ત્રકર્ત્રોરનૃતાભિસન્ધો દહ્યતે ન તુ સત્યાભિસન્ધઃ

૬,૧૬.૩
સ યથા તત્ર નાદાહ્યેત ।
એતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞાવિતિ વિજજ્ઞાવિતિ

ભાષ્ય ૬,૧૬.૩ સ યથા સત્યાભિસન્ધસ્તપ્તપરશુગ્રહણકર્મણિ સત્યવ્યવહિતહસ્તતલત્વાન્નાદાહ્યેત ન દહ્યેતેત્યેતદેવં સદ્બ્રહ્મસત્યાભિસન્ધીતરયોઃ શરીરપાતકાલે ચ તુલ્યાયાં સત્સમ્પત્તૌ વિદ્વાન્સત્સમ્પદ્ય ન પુનર્વ્યાઘ્રદેવાદિદેહગ્રહણાયાઽવર્તતે ।
અવિદ્વાંસ્તુ વિકારાનૃતાભિસન્ધઃ પુનર્વ્યાઘ્રાદિભાવં દેવતાદિભાવં વા યથાકર્મ યથાશ્રુતં પ્રતિપદ્યતે ।
યદાત્માભિસન્ધ્યનભિસન્ધિકૃતે મોક્ષબન્ધને યચ્ચ મૂલં જગતો યદાયતના યત્પ્રતિષ્ઠાશ્ચ સર્વાઃ પ્રજા યદાત્મકં ચ સર્વં યચ્ચાજમમૃતમભયં શિવમદ્વિતીયં તત્સત્યં સ આત્મા તવાતસ્તત્ત્વમસિ હે શ્વેતકેતો ઇત્યુક્તાર્થમસકૃદ્વાક્યમ્ ।
કઃ પુનરસૌ શ્વેતકેતુસ્ત્વંશબ્દાર્થઃ ।
યોઽહં શ્વેતકેતુરુદ્દાલકસ્ય પુત્ર ઇતિ વેદાઽત્માનમાદેશં શ્રુત્વા મત્વા વિજ્ઞાય ચાશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતું પિતરં પપ્રચ્છ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો બવતીતિ સ એષોઽધિકૃતઃ શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા તેજોબન્નમયં કાર્યકારણસઙ્ઘાતં પ્રવિષ્ટા પરૈવ દેવતા નામસ્વરૂપવ્યાકરણાયાઽદર્શ ઇવ પુરુષઃ સૂર્યાદુરિવ જલાદૌ પ્રતિબોધિતસ્તત્ત્વમસીતિદૃષ્ટાન્તૈર્હેતુભિશ્ચ તત્પિતુરસ્ય હ કિલોક્તં સદેવાહમસ્મીતિ વિજજ્ઞૌ વિજ્ઞાતવાન્ ।
દ્વિર્વચનમધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ ।
કિં પુનરત્ર ષષ્ઠે વાક્યપ્રમાણેન જનિતં ફલમ્?આત્મનિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરધિકૃતત્વવિજ્ઞાનનિવૃત્તિસ્તસ્ય ફલં યં વયમવોચામ ત્વંશબ્દવાચ્યમર્થં શ્રોતું મન્તું ચાધિકૃતમવિજ્ઞાતવિજ્ઞાનફલાર્થમ્ ।
પ્રાક્ચૈતસ્માદ્વિજ્ઞાનાદહમેવં કરિષ્યામ્યગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણ્યહમત્રાધિકૃતઃ ।
એષાં ચ કર્મણાં ફલમિહામુત્ર ચ ભોક્ષ્યે કૃતેષુ વા કર્મસુ કૃતકર્તવ્યઃ સ્યામિત્યેવં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરધિકૃતોઽસ્મીત્યાત્મનિ યદ્વિજ્ઞાનમભૂત્તત્તસ્ય યત્સજ્જગતો મૂલમેકમેવાદ્વિતીયં તત્ત્વમસીત્યનેન વાક્યેન પ્રતિબુદ્ધસ્ય નિવર્તતે ।
વિરોધાત્ ।
ન હ્યેકસ્મિન્નદ્વિતીય આત્મન્યયમહમસ્મીતિ વિજ્ઞાતે મમેદમન્યદનેન કર્તવ્યમિદં કૃત્વાસ્ય ફલં ભોક્ષ્ય ઇતિ વા ભેદવિજ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તસ્માત્સત્સત્યાદ્વિતીયાત્મવિજ્ઞાને વિકારાનૃતજીવાત્મવિજ્ઞાનં નિવર્તત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નનુ તત્ત્વમસીત્યત્ર ત્વંશબ્દવાચ્યેર્ઽથે સદ્બુદ્ધિરાધિત્સ્યતે યથાઽદિત્યમન આદિષુ બ્રહ્માદિબુદ્ધિઃ ।
યથા ચ લોકે પ્રતિમાદિષુ વિષ્ણ્વાદિબુદ્ધિસ્તદ્વન્નતુ સદેવ ત્વમિતિ, યદિ સદેવ શ્વેતકેતુઃ સ્યાત્કથમાત્માનં ન વિજાનીયાદ્યેન તસ્મૈ તત્ત્વમસીત્યુપદિશ્યતે ।
ન ।
આદિત્યાદિવાક્યવૈલક્ષણ્યાત્ ।
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદાવિતિશબ્દવ્યવધાનાન્ન સાક્ષાદ્બ્રહ્મત્વં ગમ્યતે ।
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચાઽદિત્યાદીનામાકાશમનસોશ્ચેતિશબ્દવ્યવધાનાદેવાબ્રહ્મત્વમિહ તુ સત એવેહ પ્રવેશં દર્શયિત્વા તત્ત્વમસીતિ નિરઙ્કુશં સદાત્મભાવમુપદિશતિ ।
નનુ પરાક્રમાદિગુણઃ સિંહોઽસિ ત્વમિતિવત્તત્ત્વમસીતિ સ્યાત્ ।
ન ।
મૃદાદિવત્સદેકમેવાદ્વિતીયં સત્યમિત્યુપદેશાત્ ।
ન ચોપચારવિજ્ઞાનાત્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ સત્સમ્પત્તિરૂપદિશ્યેત ।
મૃષાત્વાદુપચારવિજ્ઞાનસ્ય ।
ત્વમિન્દ્રોઽસિ યમ ઇતિવત્ ।
નાપિ સ્તુતિરનુપાસ્યત્વાચ્છ્વેતકેતોઃ ।
નાપિ સચ્છ્વેતકેતુત્વોપદેશેન સ્તૂયેત ।
ન હિ રાજા દાસસ્ત્વમિતિ સ્તુત્યઃ સ્યાત્ ।
નાપિ સતઃ સર્વાત્મન એકદેશનિરોધો યુક્તસ્તત્ત્વમસીતિ દેશાધિપતેરિવ ગ્રામાધ્યક્ષસ્ત્વમિતિ ।
ન ચાન્યા ગતિરિહ સદાત્મત્વોપદેશાદર્થાન્તરભૂતા સમ્ભવતિ ।
નનુ સદસ્મીતિબુદ્ધિમાત્રમિહ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે ન ત્વજ્ઞાતં સદસીતિ જ્ઞાપ્યત ઇતિ ચેત્ ।
નન્વસ્મિન્પક્ષેઽપ્યશ્રુતં શ્રુતં ભવતીત્યાદ્યનુપપન્નમ્ ।
ન, સદસ્મીતિબુદ્ધિવિધેઃ સ્તુત્યર્થત્વાત્ ।
ન, આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ તસ્ય તાવદેવ ચિરમિત્યુપદેશાત્ ।
યદિ હિ સદસ્મીતિ બુદ્ધિમાત્રં કર્તવ્યતયા વિધીયતે ન તુ ત્વંશબ્દવાચ્યસ્ય સદ્રૂપત્વમેવ તદા નાઽચાર્યવાન્વેદેતિ જ્ઞાનોપાયોપદેશો વાચ્યઃ સ્યાત્ ।
યથાગ્નિહોત્રં જુહુયાદિત્યેવમાદિષ્વર્થપ્રાપ્તમેવાઽચાર્યવત્ત્વમિતિ તદ્વત્ ।
તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ ચ ક્ષેપકરણં ન યુક્તં સ્યાત્ ।
સદાત્મતત્ત્વેઽવિજ્ઞાતેઽપિ સકૃદ્બુદ્ધિમાત્રકરણે મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તત્ત્વમસીત્યુક્તે નાહં સદિતિપ્રમાણવાક્યજનિતા બુદ્ધીર્નિવર્તયિતું શક્યા નોત્પન્નેતિ વા શક્યં વક્તુમ્ ।
સર્વોપનિષદ્વાક્યાનાં તત્પરતયૈવોપક્ષયાત્ ।
યથાગ્નિહોત્રાદિવિધિજનિતાગ્નિહોત્રાદિકર્તવ્યતાબુદ્ધીનામતથાર્થત્વમનુત્પન્નત્વં વા ન શક્યતે વક્તું તદ્વત્ ।
યત્તૂક્તં સદાત્મા સન્નાત્માનં કથં ન જાનીયાદિતિ ।
નાસૌ દોષઃ ।
કાર્યકરણસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તોઽહં જીવઃ કર્તા ભોક્તેત્યપિ સ્વભાવતઃ પ્રાણિનાં વિજ્ઞાનાદર્શનાત્કિસુ તસ્ય સદાત્મવિજ્ઞાનમ્ ।
કથમેવં વ્યતિરિક્તવિજ્ઞાને સતિ તેષાં કર્તૃત્વાદિવિજ્ઞાનં સમ્ભવતિ દૃશ્યતે ચ ।
તદ્વત્તસ્યાપિ દેહાદિષ્વાત્મબુદ્ધિત્વાન્ન સ્યાત્સદાત્મવિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માદ્વિકારાનૃતાધિકૃતજીવાત્મવિજ્ઞાનનિવર્તકમેવેદં વાક્યં તત્ત્વમસીતિ સિદ્ધમિતિ

॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ષોડશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રાહ્મણે ષષ્ઠોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
સપ્તમોઽધ્યાયઃ
૭,૧.૧
અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદ સનત્કુમારં નારદઃ ।
તં હોવાચ યદ્વેત્થ તેન મોપસીદ ।
તતસ્ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામીતિ ।
સ હોવાચ

ભાષ્ય ૭,૧.૧
પરમાર્થન્તત્ત્વોપદેશપ્રધાનપરઃ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સદાત્મૈકત્વનિર્ણયપરતયૈવોપયુક્તઃ ।
ન સતોર્ઽવાગ્વિકારલક્ષણાનિ તત્ત્વાનિ નિર્દિષ્ટાનીત્યતસ્તાનિ નામાદીનિ પ્રાણાન્તાનિ ક્રમેણ નિર્દિશ્ય તદ્દ્વારેણાપિ ભૂમાખ્યં નિરતિશયં તત્ત્વં નિર્દેક્ષ્યામીતિ શાખાચન્દ્રદર્શનવદિતીનં સપ્તમં પ્રપાઠકમારભતે ।
અનિર્દિષ્ટેષુ હિ સતોર્ઽવાક્તત્ત્વેષુ સન્માત્રે ચ નિર્દિષ્ટેઽન્યદપ્યવિજ્ઞાતં સ્યાદિત્યાશઙ્કા કસ્યચિત્સ્યાત્સા મા ભૂદિતિ વા તાનિ નિર્દિદિક્ષતિ ।
અથવા સોપાનારોહણવત્સ્થૂલાદારભ્ય સૂક્ષ્મં સૂક્ષમતં ચ બુદ્ધિવિષયં જ્ઞાપયિત્વા તદતિરિક્તે સ્વારાજ્યેઽભિષેક્ષ્યામીતિ નામાદીનિ નિર્દિદિક્ષતિ ।
અથવા નામાદ્યુત્તરોત્તરવિશિષ્ટાનિ તત્ત્વાન્યતિતરાં ચ તેષામુત્કૃષ્ટતમં ભૂમાખ્યં તત્ત્વમિતિ તત્સ્તુત્યર્થં નામાદીનાં ક્રમેણોપન્યાસઃ ।
આખ્યાયિકા તુ પરવિદ્યાસ્તુત્યર્થા ।
કથમ્ ।
નારદો દેવર્ષિઃ કૃતકર્તવ્યઃ સર્વવિદ્યોઽપિ સન્નનાત્મજ્ઞત્વાચ્છુશોચૈવ કિમુ વક્તવ્યમન્યોઽલ્પવિજ્જન્તુરકૃતપુણ્યાતિશયોઽકૃતાર્થ ઇતિ ।
અથવા નાન્યદાત્મજ્ઞાનાન્નિરતિશયશ્રેયઃ સાધનમસ્તીત્યેતત્પ્રદર્શનાર્થં સનત્કુમારનારદાખ્યાયિકાઽરભ્યતે ।
યેન સર્વવિજ્ઞાનસાધનશક્તિસમ્પન્નસ્યાપિ નારદસ્ય દેવર્ષેઃ શ્રેયો ન બભૂવ યેનોત્તમાભિજનવિદ્યાવૃત્તસાધનશક્તિસમ્પત્તિનિમિત્તાભિ માનં હિત્વા પ્રાકૃતપુરુષવત્સનત્કુમારમુપસસાદ શ્રેયઃસાધનપ્રાપ્તયેઽતઃ પ્રખ્યાપિતં ભવતિ નિરતિશયપ્રાપ્તિસાધનત્વમાત્મવિદ્યાયા ઇતિ ।
અધીહ્યધીષ્વ ભગવા ભ વિન્નિતિ કિલોપસસાદ ।
અધીહિ ભગવ ઇતિ મન્ત્રઃ ।
સનત્કુમારં યોગીશ્વરં બ્રહ્મિષ્ઠં નારદ ઉપસન્નવાન્ ।
તં ન્યાયત ઉપસન્નં હોવાચ યદાત્મવિષયે કિઞ્ચિદ્વેત્થ તેન તત્પ્રખ્યાપનેન મામુપસીદેદમહં જાન ઇતિ તતોઽહં ભવતો વિજ્ઞાનાત્તે તુબ્યમૂર્ધ્વં વક્ષ્યામીત્યુક્તવતિ સ હોવાચ નારદઃ

૭,૧.૨
ઋગ્વેદં ભગવોઽધ્યેમિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યં રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યામેતદ્ભગવોઽધ્યેમિ

ભાષ્ય ૭,૧.૨ ઋગ્વેદં ભગવોઽધ્યેમિ સ્મરામિ યદ્વેત્થેતિ વિજ્ઞાનસ્ય પૃષ્ટત્વાત્ ।
તથા યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થં વેદં વેદશબ્દસ્ય પ્રકૃતત્વાદિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદં વેદાનાં ભારતપઞ્ચમાનાં વેદં વ્યાકરણમિત્યર્થઃ ।
વ્યાકરણેન હિ પદાદિવિભાગશ ઋગ્વેદાદયો જ્ઞાયન્તે ।
પિત્ર્યં શ્રાદ્ધકલ્પમ્ ।
કાશિં ગણિતમ્ ।
દૈવમુત્પાતજ્ઞાનમ્ ।
નિધિં મહાકાલાદિનિધિશાસ્ત્રમ્ ।
વાકોવાક્યં તર્કશાસ્રમ્ ।
એકાયનં નીતિશાસ્રમ્ ।
દેવવિદ્યાં નિરુક્તમ્ ।
બ્રહ્મણ ઋગ્યજુઃસામાખ્યસ્ય વિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં શિક્ષાકલ્પચ્છન્દોવિચિતયઃ ।
ભૂતવિદ્યાં ભૂતતન્ત્રમ્ ।
ક્ષત્ત્રવિદ્યાં ધનુર્વેદમ્ ।
નક્ષત્રવિદ્યાં જ્યૌતિષમ્ ।
સર્પદેવજનવિદ્યાં સર્પવિદ્યાં ગારુડં દેવજનવિદ્યાં ગન્ધયુક્તિનૃત્યગીતવાદ્યિશિલ્પાદિવિજ્ઞાનાનિ ।
એતત્સર્વં હે ભગવોઽધ્યેમિ

૭,૧.૩
સોઽહં ભગવો મન્ત્રવિદેવાસ્મિ નાત્મવિત્ ।
શ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ ।
સોઽહં ભગવઃ શોચામિ ।
તં મા ભગવાઞ્છોકસ્ય પારં તારયત્વિતિ ।
તં હોવાચ યદ્વૈ કિંચૈતદધ્યગીષ્ઠા નામૈવૈતત્

ભાષ્ય ૭,૧.૩ સોઽહં ભગવ એતત્સર્વં જાનન્નપિ મન્ત્રવિદેવાસ્મિ શબ્દાર્થમાત્રવિજ્ઞાનવાનેવાસ્મીત્યર્થઃ ।
સર્વો હિ શબ્દોઽભિધાનમાત્રમભિધાનં ચ સર્વં મન્ત્રેષ્વન્તર્ભવતિ ।
મન્ત્રવિદેવાસ્મિ મન્ત્રવિત્કર્મવિદિત્યર્થઃ ।
ઽમન્ત્રેષુ કર્માણીઽતિ હિ વક્ષ્યતિ નાઽત્મવિન્નાઽત્માનં વેદ્ભિ ।
નન્વાત્માપિ મન્ત્રૈઃ પ્રકાશ્યત એવેતિ કથં મન્ત્રવિચ્ચેન્નાઽત્મવિત્ ।
ન ।
અભિધાનાભિધેયભેદસ્ય વિકારત્વાત્ ।
ન ચ વિકાર આત્મેષ્યતે ।
નન્વાત્માપ્યાત્મશબ્દેનાભિધીયતે ।
ન"યતો વાચો નિવર્તન્તે" ।
"યત્ર નાન્ય પશ્યતિ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
કથં તર્હ્યાઽત્મૈવાધસ્તાત્ઽઽસ આત્મેઽત્યાદિશબ્દા આત્માનં પ્રત્યાયયન્તિ ।
નૈષ દોષઃ ।
દેહવતિ પ્રત્યગાત્મનિ ભેદવિષયે પ્રયુજ્યમાનઃ શબ્દો દેહાદીનામાત્મત્વે પ્રત્યાખ્યાયમાને યત્પરિશિષ્ટં સદવાચ્યમપિ પ્રત્યાયયતિ ।
યથા સરાજિકાયાં દૃશ્યમાનાયાં સેનાયાં છત્રધ્વજપતાકાદિવ્યવહિતેઽદૃશ્યમાનેઽપિ રાજન્યેષ રાજા દૃશ્યત ઇતિ ભવતિ શબ્દપ્રયોગસ્તત્ર કોઽસૌ રાજેતિ રાજવિશેષનિરૂપણાયાં દૃશ્યમાનેતરપ્રત્યાખ્યાનેઽન્યસ્મિન્નદૃશ્યમાનેઽપિ રાજનિ રાજપ્રતીતિર્ભવેત્તદ્વત્ ।
તસ્માત્સોહં મન્ત્રવિત્કર્મવિદેવાસ્મિ કર્મકાર્યં ચ સર્વં વિકાર ઇતિ વિકારજ્ઞ એવાસ્મિ નાઽત્મવિન્નાઽત્મપ્રકૃતિસ્વરૂપજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવોક્ત"માચાર્યવાન્પુરુષો વેદે"તિ ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
શ્રુતમાગમજ્ઞાનમસ્ત્યેવ હિ યસ્માન્મે મમ ભગવદ્દૃશેભ્યો યુષ્મત્સદૃશેભ્યસ્તરત્યતિક્રામતિ શોકં મનસ્તાપમકૃતાર્થબુદ્ધિતામાત્મવિદિત્યતઃ ।
સોઽહમનાત્મવિત્ત્વાદ્ધે ભગવઃ શોચામ્યકૃતાર્થબુદ્ધ્યા સન્તપ્યે સર્વદા તં મા માં શોકસ્ય શોકસાગરસ્ય પારમન્તં ભગવાંસ્તારયત્વાત્મજ્ઞાનોડુપેન કૃતાર્થબુદ્ધિમાપાદયત્વભયં ગમયત્વિત્યર્થઃ ।
તમેવમુક્તવન્તં હોવાચ યદ્વૈ કિઞ્ચૈતદધ્યગીષ્ઠા અધીતવાનસિ ।
અધ્યયનેન તદર્થજ્ઞાનમુપલક્ષ્યતે જ્ઞાતવાનસીત્યેતન્નામૈવૈતત્ ।
"વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ

૭,૧.૪
નામ વા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદ આથર્વણશ્ચતુર્થ ઇતિહાસપુરાણઃ પઞ્ચમો વેદાનાં વેદઃ પિત્ર્યો રાશિર્દૈવો નિધિર્વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ભૂતવિદ્યા ક્ષત્રવિદ્યા નક્ષત્રવિદ્યા સર્પદેવજનવિદ્યા ।
નામૈવૈતત્ ।
નામોપાસ્સ્વેતિ

ભાષ્ય ૭,૧.૪ નામ વા ઋગ્વેદો યજુર્વેદ ઇત્યાદિ નામૈવૈતત્ ।
નામોપાઃસ્વ બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મબુદ્ધ્યા ।
યથા પ્રતિમાં વિષ્ણુબુદ્ધ્યોપાસ્તે તદ્વત્

૭,૧.૫
સ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
યાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂય ઇતિ ।
નામ્નો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ ।
તન્મે ભગવાન્ બ્રવીત્વિતિ

ભાષ્ય ૭,૧.૫ સ યસ્તુ નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે તસ્ય યત્ફલં ભવતિ તચ્છૃણુ યાવન્નામ્નો ગતં નામ્નો ગોચરં તત્ર તસ્મિન્નામવિષયેઽસ્ય યથાકામચારઃ કામચરણં રાજ્ઞ ઇવ સ્વવિષયે ભવતિ ।
યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત ઇત્યુપસંહારઃ ।
કિમસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂયોઽધિકતરં યદ્બ્રહ્મદૃષ્ટ્યર્હમન્યદિત્યભિપ્રાયઃ ।
સનત્કુમાર આહ નામ્નો વાવ ભૂયોઽસ્ત્યેવેત્યુક્ત આહ યદ્યસ્તિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
૭,૨.૧
વાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસી ।
વાગ્વા ઋગ્વેદં વિજ્ઞાપયતિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યં રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યાં દિવં ચ પૃથિવીં ચ વાયું ચાકાશં ચાપશ્ચ તેજશ્ચ દેવાંશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ પશૂંશ્ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતીઞ્શ્વાપદાન્યાકીટપતઙ્ગપિપીલકં ધર્મં ચાધર્મમ્ ।
ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સાધુ ચાસાધુ ચ હૃદયજ્ઞં ચાહૃદયજ્ઞં ચ ।
યદ્વૈ વાઙ્નાભવિષ્યન્ન ધર્મો નાધર્મો વ્યજ્ઞાપયિષ્યન્ન સત્યં નાનૃતં ન સાધુ નાસાધુ ન હૃદયજ્ઞો નાહૃદયજ્ઞઃ ।
વાગેવૈતદ્સર્વં વિજ્ઞાપયતિ વાચમુપાસ્સ્વેતિ

ભાષ્ય ૭,૨.૧ વાગ્વાવ ।
વાગિતીન્દ્રિયં જિહ્વાભૂલાદિષ્વષ્ટસુ સ્થાનેષુ સ્થિતં વર્ણાનામભિવ્યઞ્જકમ્ ।
વર્ણાશ્ચ નામેતિ નામ્નો વાગ્ભૂયસીત્યુચ્યતે ।
કાર્યદ્ધિ કારણં ભૂયો દૃષ્ટં લોકે યથા પુત્રાત્પિતા તદ્વત્ ।
કથં ચ વાઙ્નામ્નો ભૂયસીત્યાહવાગ્વા ઋગ્વેદં વિજ્ઞાપયત્યયમૃગ્વેદ ઇતિ ।
તથા યજુર્વેદમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
હૃદયજ્ઞં હૃદયપ્રિયમ્ ।
તદ્વિપરીતમહૃદયજ્ઞમ્ ।
યદ્યદિ વાઙ્નાભવિષ્યદ્ધર્માદિ ન વ્યજ્ઞાપયિષ્યદ્વાગભાવેઽધ્યયનાભાવે તદર્થશ્રવણાભાવસ્તચ્છ્રવણાભાવે ધર્માદિ ન વ્યજ્ઞાપયિષ્યન્ન વિજ્ઞાતમભવિષ્યદિત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વાગેવૈતચ્છબ્દોચ્ચારણેન સર્વં વિજ્ઞાપયત્યતો ભૂયસી વાઙ્નામ્નસ્તસ્માદ્વાચં બ્રહ્મેત્યુપાઃસ્વ

૭,૨.૨
સ યો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
યાવદ્વાચો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવો વાચો ભૂય ઇતિ ।
વાચો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ ।
તન્મે ભગવાન્ બ્રવીત્વિતિ

ભાષ્ય ૭,૨.૨ સમાનમન્યત્

ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
૭,૩.૧
મનો વાવ વાચો ભૂયઃ ।
યથા વૈ દ્વે વામલકે દ્વે વા કોલે દ્વૌ વાક્ષૌ મુષ્ટિરનુભવત્યેવં વાચં ચ નામ ચ મનોઽનુભવતિ ।
સ યદા મનસા મનસ્યતિ મન્ત્રાનધીયીયેત્યથાધીતે ।
કર્માણિ કુર્વીયેત્યથ કુરુતે ।
પુત્રાંશ્ચ પશૂંશ્ચેચ્છેયેત્યથેચ્છતે ।
ઇમં ચ લોકમમું ચેચ્છેયેત્યથેચ્છતે ।
મનો હ્યાત્મા ।
મનો હિ લોકઃ ।
મનો હિ બ્રહ્મ ।
મન ઉપાસ્સ્વેતિ

ભાષ્ય ૭,૩.૧ મનો મનસ્યનવિશિષ્ટમન્તઃકરણં વાચો ભૂયઃ ।
તદ્ધિ મનસ્યનવ્યાપારવદ્વાચં વક્તવ્યે પ્રેરયતિ ।
તેન વાઙ્મનસ્યન્તર્ભવતિ ।
યચ્ચ યસ્મિન્નન્તર્ભવતિ તત્તસ્ય વ્યાપકત્વાત્તતો ભૂયો ભવતિ ।
યથા વૈ લોકે દ્વે વાઽમલકે ફલે દ્વે વા કોલે બદરફલે દ્વૌ વાક્ષૌ વિભીતકફલે મુષ્ટિરનુભવતિ મુષ્ટિસ્તે ફલે વ્યાપ્નોતિ મુષ્ટૌ હિ તે અન્તર્ભવતઃ ।
એવં વાચં ચ નામ ચાઽમલકાદિવન્મનોઽનુભવતિ ।
સ યદા પુરુષે યસ્મિન્કાલે મનસાન્તઃકરણેન મનસ્યતિ મનસ્યનં વિવક્ષાબુદ્ધિઃ કથં?મન્ત્રાનધીયીયોચ્ચારયેયમિત્યેવં વિવક્ષાં કૃત્વાથાધીતે તથા કર્માણિ કુર્વીયેતિ ચિકીર્ષાબુદ્ધિં કૃત્વાથ કુરુતે પુત્રાંશ્ચ પશૂંશ્ચેચ્છેયેતિ પ્રાપ્તીચ્છાં કૃત્વા તત્પ્રાપ્ત્યુપાયાનુષ્ઠાનેનાથેચ્છતે પુત્રાદીન્પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
તથેમં ચ લોકમમું ચોપાયેનેચ્છેયેતિ તત્પ્રપ્ત્યુપાયાનુષ્ઠાનેનાથેચ્છચે પ્રાપ્નોતિ ।
મનો હ્યાત્માઽત્મનઃ કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ સતિ મનસિ નાન્યથેતિ મનો હ્યાત્મેત્યુચ્યતે ।
મનો હિ લોકઃ સત્યેવ હિ મનસિ લોકો ભવતિ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયાનુષ્ઠાનં ચેતિ મનો હિ લોકો યસ્માત્તસ્માન્મનો હિ બ્રહ્મ ।
યત એવં તસ્માન્મન ઉપાઃસ્વેતિ

૭,૩.૨
સ યો મનો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
યાવન્મનસો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો મનો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવો મનસો ભૂય ઇતિ ।
મનસો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ ।
તન્મે ભગવાન્ બ્રવીત્વિતિ