Language

ENहिગુ
Scripture Library

Chanakya Niti · Chapter p1

p1.1

prathamo 'dhyāyaḥ
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum /
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam

p1.2

adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ /
dharmopadeśaṃ vikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham

p1.3

tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā /
yena vijñānāmātreṇa sarvajñatvaṃ prapadyate

p1.4

mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭāstrībharaṇena ca /
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito 'py avasīdati

p1.5

duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaś cottaradāyakaḥ /
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ

p1.6

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣedhdanairapi /
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

p1.7

āpadārthe dhanaṃ rakṣecchrīmataśca kimāpadaḥ /
kadāciccaletā lakṣmīḥsaṃcito'pivinaśyati

p1.8

yasmin deśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavaḥ /
na ca vidyāgama'pyasti vāsastatra na kārayet

p1.9

dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ /
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaseta

p1.10

lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇāyaṃ tyāgaśīlatā /
pañca yatra na vidyante na kuryyāttatra saḍgatim‍

p1.11

jānīyāt preṣaṇe bhṛtyān bāndhavān vyasanāgame /
mitraṃ cāpattikāle tu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye

p1.12

āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṃkaṭe /
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ

p1.13

yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate /
dhruvāṇi tasya naśyanti adhruvaṃ naṣṭameva hi

p1.14

varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām /
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadrṝśe kule

p1.15

nadīnāṃ śasrapāṇīnāṃ nakhīnāṃ śrṛḍgiṇāṃ tathā /
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣurājakuleṣu ca

p1.16

viṣād apy amṛtaṃ grāhyam amedhyād api kāñcanam /
nīcād apyuttamāṃ vidyā strīratnaṃ duṣkulād api

p1.17

strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturgaṇā /
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

p1.1

dvitīyo 'dhyāyaḥ
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvam atilobhitā /
aśaucatvaṃ nirdayatvaṃ strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ

p1.2

bhojyaṃ bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarāḍganā /
vibhavo dānaśaktiśca nā'lpasya tapasaḥ phalam

p1.3

yasya putro vaśībhūto bhāryā chandānugāminī /
vibhave yaśca santuṣṭastasya svarga ihaiva hi

p1.4

te putrā ye piturbhaktāḥ sa pitā yastu poṣakaḥ /
tanmitraṃyatraviśvāsaḥsā bhāryā yatra nivṛtiḥ

p1.5

parokṣe kāryyahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam//
varjjayettādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhampayomukham

p1.6

na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset /
kadācitkupitaṃ mitraṃ sarvaguhyaṃ prakāśayet

p1.7

manasā cintitaṃ kāryaṃ vacasā na prakāśayet /
maṃtreṇa rakṣayed gūḍhaṃ kāryya cāpi niyojayet

p1.8

kaṣṭañca khalu mūrkhatvaṃ kaṣṭaṃ ca khalu yauvanam /
kaṣṭāt kaṣṭataraṃ caiva paragehe nivāsanam

p1.9

śaile śaile na māṇikyaṃ mauktikaṃ na gaje gaje /
sādhavo nahi sarvatra candanaṃ na vane vane

p1.10

putrāśca vividhaiḥ śīlairniyojyāḥ satataṃ budhaiḥ /
nītijñāḥ śīlasampannā bhavanti kulapūjitāḥ

p1.11

mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ /
na śobhate sabhāmadhye haṃsamadhye vako yathā

p1.12

lālanād bahavo doṣāstāḍanād bahavo guṇāḥ /
tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayennatulālayet

p1.13

ślokena vā tadardhdā'rdhdākṣareṇa vā /
avanghyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ

p1.14

kāntā viyogaḥ svajanāpamāni /
raṇasya śeṣaḥ kunṛpasya sevā //
daridrabhāvo viṣamā sabhā ca /
vināgninā te pradahanti kāyam

p1.15

nadītīre ca ye vṛkṣāḥ parageheṣu kāminī /
maṃtrihīnāśca rājānaḥ śīghraṃ naśyantyasaṃśayam

p1.16

balaṃ vidyā ca viprāṇāṃ rājñāṃ sainyaṃ balaṃ tathā /
balaṃvittañcavaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricaryikā

p1.17

nirdhanaṃ puruṣaṃ veśyā prajā bhagnaṃ nṛpaṃ tyajet /
khagā vītaphalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cābhyāgato gṛham

p1.18

gṛhītvā dakṣiṇāṃ viprāstyajanti yajamānakam /
prāptavidyāguruṃśiṣyodagdhāraṇyaṃmṛgāstathā

p1.19

durācārī durādṛṣṭirdurāvāsī ca durjanaḥ /
yanmaitrīkriyate pumbhirnaraḥśīghraṃ vinaśyati

p1.20

samāne śobhate prītiḥ rājñi sevā ca śobhate /
vāṇijyaṃ vyavahāreṣu strī divyā śobhate gṛhe

p1.1

tṛtīyo 'dhyāyaḥ
kasya doṣaḥ kulenāsti vyādhinā ke na pīḍitaḥ /
vyasanaṃ ke na saṃprāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram

p1.2

ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam /
sambhramaḥ snehamākhyātivapurākhyāti bhojanam

p1.3

satkule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojatet /
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharme niyojayet

p1.4

durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ /
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade

p1.5

edatarthaṃ kulonānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṃgraham /
ādimadhyāvasāneṣu na syajanti ca te nṛpam

p1.6

pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ /
sāgarā bhedamicchānti pralaye'pi na sādhavaḥ

p1.7

mūrkhastu pariharttavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ /
bhidyate vākyaśūlena adṛśyaṃ kaṇṭakaṃ yathā

p1.8

rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ /
vidyāhīnā na śobhante nirgandhā ivakiśukāḥ

p1.9

kokilānāṃ svaro rūpaṃ nārīrūpaṃ pativratam /
vidyārūpaṃ kurūpāṇāṃkṣamā rūpaṃ rapasvinām

p1.10

tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet /
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

p1.11

udyoge nāsti dāridrya japato nāsti pātakam /
maunenakalahonāsti nāsti jāgarito bhayam

p1.12

atirūpeṇa vai sītā atigarveṇaḥ rāvaṇaḥ /
atidānābdalirbadhdo hyati sarvatra varjayet

p1.13

ko'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām/
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām

p1.14

ekenāpi suvṛkṣeṇa dahyamānena gandhinā /
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā

p1.15

ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vanhinā /
dahyate tadvanaṃ sarva kuputreṇa kulaṃ yathā

p1.16

ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā /
ālhāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī

p1.17

kiṃ jārtaibahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ /
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam‍

p1.18

lālayetpañcavarṣāṇi daśa varṣāṇi tāḍayeta /
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putraṃ mitravadācaret

p1.19

upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe /
asādhujanasamparke yaḥ palāyati jīvati

p1.20

dharmārthakāmamokṣeṣu yasyaiko'pi na vidyate /
janmjanmani martyeṣa maraṇaṃ tasya kevalam

p1.21

mūrkhā yatra na pujyante dhānyaṃ yatra susañcitam /
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā

p1.1

caturtho 'dhyāyaḥ
āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca /
pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ

p1.2

sādhubhyaste nivartante putrāmitrāṇi bāndhavāḥ /
ye ca taiḥ saha gantārastadhdarmātsukṛtaṃ kulam

p1.3

darśanādhyānasaṃsparśairmatsī kūrmī ca pakṣiṇī /
śiśupālayate nityaṃ tathā sajjanasaḍgatiḥ

p1.4

yāvatsvastho hyayaṃ deho yāvanmṛtyuśca dūrataḥ /
tāvadātmahitaṃ kuryāt prāṇānte kiṃ kariṣyati

p1.5

kāmadhenuguṇa vidyā hyakāle phaladāyinī /
pravāse mātṛsadṛśī vidyā guptaṃ dhanaṃ smṛtam

p1.6

eko 'pi guṇavān putro nirguṇaiś ca śatair varaḥ /
ekaś candras tamo hanti na ca tārāḥ sahasraśaḥ

p1.7

mūrkhaścirāyurjāto'pi tasmājjātamṛto varaḥ /
mṛtaḥ sa cā'lpaduḥkhāya yāvajjīvaṃ jaḍodahet

p1.8

kugrāmavāsaḥ kulahīnasevā /
kubhojanaṃ krodhamukhī ca bhāryā //
putraśca mūrkho vidhavā ca kanyā /
vināgnimete pradahanti kāyam

p1.9

kiṃ tayā kriyate dhenvā yā na dogdhrī na garbhiṇī /
ko'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvānna bhaktimān

p1.10

saṃsāratāpadagdhānāṃ trayo viśrāntehetavaḥ /
apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saḍgatireva ca

p1.11

sakṛjjalpanti rājānaḥ sakṛjjalpanti paṇḍitāḥ /
sakṛtkanyāḥ pradīyante trīṇyetāni sakṛtsakṛt

p1.12

ekākinā tapo dvābhyāṃ paṭhanaṃ gāyanaṃ tribhiḥ /
caturbhirgamanaṃ kṣetraṃ paṃcabhirbahubhī raṇam

p1.13

sā bhāryā yā śucirdakṣā sā bhāryā yā pativratā /
sā bhāryā yā patiprītā sābhāryā satyavādino

p1.14

aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śunyāstvabāṃdhavāḥ /
mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyā daridratā

p1.15

anabhyāse viṣaṃ śāstramajīrṇe bhojanaṃ viṣam /
daridrasya viṣaṃ goṣṭhī vṛdhdasya taruṇī viṣam

p1.16

tyajedhdarma dayāhīnaṃ vidyāhīnaṃ guruṃ tyajet /
tyajetkrodhamukhīṃ bhāryānniḥ snehānabaṃdhavāṃstyajet

p1.17

adhvā jarā manuṣyāṇāṃ vājināṃ baṃdhanaṃ jarā /
amaithunaṃ jarā strīṇāṃ vastrāṇāmātapaṃ jarā

p1.18

kaḥ kālaḥ kāni mitrāṇi ko deśaḥ kau vyayāgamau /
kaś cāhaṃ kā ca me śaktir iti cintyaṃ muhurmuhuḥ

p1.19

agnirdevo dvijātīnāṃ munīnāṃ hṛdi daivatam /
pratimā tvalpabudhdīnāṃ sarvatra samadarśinām

p1.1

pañcamo 'dhyāyaḥ
gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ /
patir eva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ

p1.2

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate
nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ /
tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate
tyāgena śīlena guṇena karmaṇā

p1.3

tāvadbhayena bhetavyaṃ yāvad bhayamanāgatam /
āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣyaṃ prahartavyamaśaṃkayā

p1.4

ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ /
na bhavanti samāḥ śīlā yathā badarikaṇṭakāḥ

p1.5

niḥspṛho nādhikārī syānnākāmo maṇḍanapriyaḥ /
nā'vidagdhaḥ priyaṃbrūyāt spaṣṭavaktā na vañcakaḥ

p1.6

mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ /
varāṃganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagā

p1.7

ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam /
alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam

p1.8

abhyāsādhdāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate /
guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate

p1.9

vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate /
mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham

p1.10

anyathā vedapāṇḍityaṃ śāstramācāramanyathā /
anyathā vadatā śāṃtaṃlokāḥkliśyanti cā'nyathā

p1.11

dāridryanāśanaṃ dāna śīlaṃ durgatināśanam /
ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī

p1.12

nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ /
nāsti kopasamo vahni rnāsti jñānātparaṃ sukham

p1.13

janmamṛtyuṃ hi yātyeko bhunaktyekaṃ śubhāśubham /
narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim

p1.14

tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam /
jitākṣasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat

p1.15

vidyā mitraṃ pravāseṣu bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca /
vyadhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca

p1.16

vṛthā vṛṣṭissamudreṣu vṛthā tṛpteṣu bhojanam /
vṛthā dānaṃ dhanāḍhyeṣu vṛthā dīpo'dīvā'pi ca

p1.17

nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam /
nāsticakṣuḥ samaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam

p1.18

adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadaḥ /
mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchantidevatāḥ

p1.19

styena dhāryate pṛthvī styena tapate raviḥ /
styena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

p1.20

calā lakṣmīścalāḥ prāṇaścale jīvitamandire /
calā'cale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ

p1.21

narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ /
catuṣpadāṃ śrṛgālastu strīṇāṃ dhurtā ca mālinī

p1.22

janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati /
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ

p1.23

rājapatnī guroḥ patnī mitra patnī tathaiva ca /
patnī mātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtā

p1.1

ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
śrutvā dharmaṃ vijānāti śrutvā tyajati durmatim /
śrutvā jñānamavāpnoti śrutvā mokṣamavāpnuyāt

p1.2

pakṣiṇāṃ kākacāṇḍālaḥ paśūnāṃ caiva kukkuraḥ /
munīnāṃ pāpī cāṇḍālaḥ sarvacāṇḍālanindakaḥ

p1.3

bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ tāmramamlena śudhyati /
rajasā śudhyate nāri nadī vegena śudhyati

p1.4

bhramansaṃpūjyate rājā bhramansaṃpūjyate dvijaḥ /
bhramansaṃpūjyate yogī strī bhramantī vinaśyati

p1.5

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyarthāstasya bāṃdhavāḥ /
yasyāthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ saca paṇḍitaḥ

p1.6

tādṛśī jāyate budhdirvyavasāyo'pi tādṛśaḥ /
sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā

p1.7

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ /
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ

p1.8

naiva paśyati janmādhaḥ kāmāndho naiva paśyati /
madonmattā na paśyanti arthī doṣaṃ na paśyati

p1.9

svayaṃ karma karotyatmā svayaṃ tatphalamaśnute /
svayaṃ bhramati saṃsāre svayaṃ tasmādvimucyate

p1.10

rājā rāṣṭrakṛtaṃ pāpaṃ rājñaḥ pāpaṃ purohitaḥ /
bhartā ca strīkṛtaṃ pāpaṃ śiṣyapāpaṃ gurustathā

p1.11

ṛṇakartā pitā śatrumātā ca vyabhicāriṇī /
bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrurapaṇḍitaḥ

p1.12

lubdhamarthena gṛhiṇīyāt stabdhamañjalikarmaṇā /
mūrkhaṃ chandānuvṛtyā ca yathārthatvena paṇḍitam

p1.13

varaṃ na rājyaṃ na kurājarājyaṃ
varaṃ na mitraṃ na kumitramitram /
varaṃ na śiṣyo na kuśiṣyaśiṣyo
varaṃ na dārā na kudāradārāḥ

p1.14

kurājarājyena kutaḥ prajāsukhaṃ
kumitramitreṇa kuto'bhinirvṛtiḥ /
kudāradāraiśca kuto gṛhe ratiḥ
kuśiṣyamadhyāpayataḥ kuto yaśaḥ

p1.15

siṃhādekaṃ vakādekaṃ śikṣeccatvāri kukkuṭāt /
vāyasātpañca śikṣeccaṣṭ śunastrīṇigardabhāt

p1.16

prabhūtaṃ kāryamapi vā tannaraḥ kartumicchati /
sarvārambheṇa tatkāryaṃ siṃhādekaṃ pracakṣate

p1.17

indriyāṇi ca saṃyamya vakavat paṇḍito naraḥ /
deśakālabalaṃ jñātvā sarvakāryāṇi sādhayet

p1.18

pratyutthānañca yudhdñca saṃvibhāgañca bandhuṣu /
svayamākramyabhuktañcaśikṣeccatvārikukkuṭāt

p1.19

gūḍhamaithunacāritvaṃ kāle kāle ca saṃgraham /
apramattamaviśvāsaṃ pañca śikṣecca vāyasāt

p1.20

bahvāśī svalpasantuṣṭaḥ sanidro laghucetanaḥ /
svāmibhaktaśca śūraśca ṣaḍeto śvānatoguṇāḥ

p1.21

suśrānto'pi vaheta bhāraṃ śītoṣṇaṃ na ca paśyati /
santuṣṭaścarate nityaṃ trīṇi śikṣecca gardabhāt

p1.22

etān viṃśatiguṇānācariṣyati mānavaḥ /
kāryāvasthāsu sarvāsu ajeyaḥ sa bhaviṣyati

p1.1

saptamo 'dhyāyaḥ
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhiṇīcaritāni ca /
nīcavākyaṃ cā'pamānaṃ matimānna prakāśayet

p1.2

dhanadhānmaprayogeṣu vidyāsaṃgrahaṇeṣu ca /
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjā sukhī bhavet

p1.3

sntoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca /
na ca tadhdanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām

p1.4

santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane /
triṣu caiva na karttavyo'dhyayane japadānayoḥ

p1.5

viprayorviprahneśca dampatyaॊḥ svāmibhṛtyayoḥ /
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasma ca

p1.6

pādābhyāṃ na spṛśedagni guruṃ brāhmaṇameva ca /
naiva gāṃ ca kumārīna na vṛdhdaṃ na śiśuṃ tathā

p1.7

hastī hastasahastreṇa śatahastena vājinaḥ /
śrṛḍgiṇī daśahastena deśatyāgena durjanaḥ

p1.8

hastī aṃkuśamātreṇa bājī hastena tāḍyate /
śrṛḍgi lakuṭahaste na khaḍgahastena durjanaḥ

p1.9

tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite /
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu

p1.10

anulomena balinaṃ pratilomena durjanm /
ātmatulyabalaṃ śatruḥ vinayena balena vā

p1.11

bāhuvīrya balaṃ rājño brahmavit balī /
rūpa-yauvana-mādhurya strīṇāṃ balamanuttamam

p1.12

nā'tyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vansthalīm /
chidyante saralāstatra kubjastiṣṭhanti pādapāḥ

p1.13

yatrodakastatra vasanti haṃsā-
stathava śuṣkaṃ parivarjayanti /
nahaṃtulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśra yantaḥ

p1.14

upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam /
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīstra va ivāmbhasām

p1.15

yasyārsthāstasya mitrāṇi yasyārsthāstasya bāndhavāḥ /
yasyārthāḥ sa pumālloke yasyārthāḥ sacajīvati

p1.16

svargasthitānāmahi jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe /
dānaprasaṃgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca

p1.17

atyantakopaḥ kaṭutā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam /
nīcaprasaḍgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām

p1.18

gamyate yadi mṝgandramandiraṃ
labhyate karikapīlamauktikam /
jambukālayagate ca prāpyate
vastupucchakharacarmakhaṇḍanam

p1.19

śvānapucchamica vyartha jīvitaṃ vidyayā vinā /
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe

p1.20

vācā śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ /
sarvabhūte dayā śaucametacchaucaṃ parārthinām

p1.21

puṣpe gandhatile tailaṃ kāṣṭhe vahni payo ghṛtam /
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyā''tmānaṃ vivekataḥ

p1.1

aṣṭamo 'dhyāyaḥ
adhamā dhanamiicchanti dhanaṃ mānaṃ ca madhyamāḥ /
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

p1.2

ikṣurāpaḥ payo mūlaṃ tāmbūlaṃ phalamauṣadham /
bhakṣayitvā'pikartavyāḥsnānadānādikāḥkriyāḥ

p1.3

dīpo bhakṣayate dhvāntaṃ kajjalaṃ ca prasūyate /
yadannaṃ bhakṣyate nityaṃ jāyate tādṛśī prajā

p1.4

vittaṃdehi guṇānviteṣa matimannā'nyatradehi kvacit /
prāptaṃ vārinidherjalaṃ ghanamucāṃ mādhuryayuktaṃ sadā
jīvāḥ sthāvarajaḍgamāśca sakalā saṃjīvya bhūmaṇḍalaṃ /
bhūyaḥ paśyatadevakoṭiguṇitaṃgacchasvamambhonidhim

p1.5

cāṇḍālānāṃ sahastraiśca sūribhistattvadarśibhiḥ /
eko hi yavanaḥ prokto na nīco yavanātparaḥ

p1.6

tailābhyaḍge citādhūme maithune kṣaurakarmaṇi /
tāvad bhavati cāṇḍālo yāvatsnānaṃ na cācaret

p1.7

ajīrṇe bheṣajaṃ vāri jārṇe vāri balapradam /
bhojane cā'mṛtaṃ vāri bhojanānte viṣapradam

p1.8

hataṃ jñānaṃ kriyāhīnaṃ hataścā'jñānato naraḥ /
hataṃ nirnāyakaṃ sainyaṃ striyo naṣṭā hyabhartṛkāḥ

p1.9

vṛdhdkāle mṛtā bhāryā bandhuhaste gataṃ dhanam /
bhājanaṃ ca parādhīnaṃ striḥ pum̐sāṃ viḍambanāḥ

p1.10

agnihotraṃ vinā vedāḥ na ca dānaṃ vinā kriyāḥ /
na bhāvenavinā sidhdistasmādbhāvo hi kāraṇam

p1.11

na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛṇmaye /
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam

p1.12

kāṣṭha-pāṣāṇa-dhātūnāṃ kṛtvā bhāvena sevanam /
śradhdayā ca tayā sidhdistasya viṣṇoḥ prasādataḥ

p1.13

śāntitulyaṃ tapo nāsti na santoṣātparaṃ sukham /
na tṛṣṇayā paro vyādhirna ca dharmo dayā paraḥ

p1.14

krodho vaivasvato rāhā tṛṣṇā vaitaraṇī nadī /
vidyā kāmadudhā dhenuḥ santoṣo nandanaṃvanam

p1.15

guṇo bhūṣayate rūpaṃ śīlaṃ bhūṣayate kulam /
sidhdirbhūṣayate vadyāṃ bhogī bhūṣayate dhanam

p1.16

nirguṇasya hataṃ rūpaṃ duḥśīlasya hataṃ kulam /
asiddhasya hatā vidyā abhogena hataṃ dhanam

p1.17

śuddhaṃ bhūmigataṃ toyaṃ śuddhā nārī pativratā /
śuciḥ kṣemakaro rājā saṃtoṣī brāhmaṇaḥ śuciḥ

p1.18

asaṃtuṣṭā dvijā naṣṭāḥ saṃtuṣṭāś ca mahībhṛtaḥ /
salajjā gaṇikā naṣṭāḥ nirlajjāś ca kulāṅganāḥ

p1.19

kiṃ kulena viśālena vidyāhīnena dehinām /
duṣkulīno 'pi vidvāṃś ca devair api supūjyate

p1.20

vidvān praśasyate loke vidvānsarvatra gauravam /
vidyayā labhate sarva vidyā sarvatra pūjyate

p1.21

rūpayauvanasaṃpannā viśālakulasambhavāḥ /
vidyāhīnā naśobhante nirgandhā ivakiṃśukāḥ

p1.22

māṃsabhakṣaiḥ surāpānaiḥ mūrkhaiścā'kṣaravarjitaiḥ /
paśubhi puruṣākārarbhārākrāntā'sti medinī

p1.23

annahīnā dahedrāṣṭraṃ maṃtrahīnaśca riṣītvijaḥ /
yajamānaṃ dānahīno nāsti yajñasamo ripuḥ

p1.1

navamo 'dhyāyaḥ
muktimicchāsi cettāta ! viṣayān viṣavattyaja /
kṣamā''rjavaṃ dayā śaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba

p1.2

parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ /
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat

p1.3

gandhaḥ suvarṇe phalabhikṣudaṃḍe-
nā'kāri puṣpaṃ khalu candanasya /
vidvān dhanī bhūpatidīrghajīvī
dhātuḥ purā ko'pi na budhdido'bhūt

p1.4

sarvauṣadhīnāmamṛtaṃ pradhānam
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam /
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam/

p1.5

duto na sañcarati khe na calecca vārtā /
purva na jalpitamidaṃ na ca saḍgamo'sti /
vyomni sthitaṃ raviśāśagrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sakathaṃ na vidvān

p1.6

vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ /
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptān prabodhayet

p1.7

ahiṃ nṛpaṃ ca śārdulaṃ baraṭi bālakaṃ tathā /
paraśvānaṃ ca mūrkha ca sapta suptānna bodhayet

p1.8

arthādhītāścayai rvedāstathā śūdrānna bhojinaḥ /
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ

p1.9

yasmina ruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ /
nigrahā'nugrahonāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati

p1.10

niviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā /
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopa bhayaṃkaraḥ

p1.11

prārardyūtaprasaṃgena madhyānhe strīprasaṃgataḥ /
rātrau cauraprasaṃgena kālo gacchati dhīmatām

p1.12

svahastagrathitā mālā svahastāda ghṛṣṭacandanam /
svahastalikhitaṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret

p1.13

ikṣudaṃḍāstilāḥ śudrāḥ kāntā kāṃcanamodinī /
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhdanam

p1.14

daridratā dhīratayā virājate /
kuvastratā śubhratayā virājate //
kadannatā coṣṇatayā virājate /
kurūpatā śīlatayā virājate

p1.1

daśamo 'dhyāyaḥ
atha vṛdhda cāṇakyasyottarārdhdam /
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ /
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu

p1.2

dṛṣṭiputaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam /
śāstrapūtaṃ vadedvākyaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

p1.3

sukhārthī cetyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham /
sukhārthīnaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ

p1.4

kavayaḥ kiṃ na paśyanti ki na kurvanti yoṣitaḥ /
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃna khādanti vāyasāḥ

p1.5

raṃka karoti rājānaṃ rājānaṃ raṃkamevaca /
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ

p1.6

lubdhānāṃ yācakaḥ śatrumūrkhāṇāṃ bodhako ripuḥ /
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ

p1.7

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ /
te mṛtyuloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

p1.8

antaḥ sāravihīnānāmupadeśo na jāyate /
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate

p1.9

yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim /
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati

p1.10

durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo na hi bhūtale /
apānaṃ śatadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet

p1.11

āptadveṣādbhavainmṛtyuḥ paradveṣādhdanakṣayaḥ /
rājadveṣādbhavennaśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ

p1.12

varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ pakvaphalāmbusevanam /
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇabalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam

p1.13

vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedāḥ śākhā dharmakarmāṇi patram /
tasmāt‍ mūlaṃ yatno rakṣaṇīyam
chinne mūle naiva śākhā na patram

p1.14

mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ /
bāndhavā viṣṇu bhaktāśca svadeśe bhuvanatrayam

p1.15

ekavṛkṣe samārūḍhā nānāvarṇā bihaṃgamāḥ /
prabhāte dikṣu daśasu kā tatra parivedanā ?

p1.16

buddhir yasya balaṃ tasya nirbuddheś ca kuto balam /
vane hastī madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ

p1.17

kā cintā mama jīvane yadi harir viśvaṃbharo gīyate /
no ced arbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ niḥsaret //
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalam /
tvatpadāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate

p1.18

gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabudhdi-
stathāpi bhāṣāntaralālupo'ham /
yathā sudhāyāmamariṣu satyāṃ
svargaḍganānāmadharāsave ruciḥ

p1.19

anāddaśaguṇaṃ pisṭaṃ pisṭāddaśaguṇaṃ payaḥ /
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsaṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam

p1.20

śākena rogā vardhdate payaso vardhdate tanuḥ /
ghṛtena vardhdate vīryaṃ māṃsānmāsaṃ pravardhdate

p1.1

ekādaśo 'dhyāyaḥ
dātṛtvaṃ priyavaktṛtvaṃ dhīratvamucitajñatā /
abhyāsena na labhyante catvāraḥ sahajā guṇāḥ

p1.2

ātmavargaṃ parityajya paravargaṃ samāśrayet /
svayameva layaṃ yāti yathā rājyamadharmataḥ

p1.3

hastī sthūlatanuḥ sacāṃkuśavaśaḥ ki hastimātrekuṃśaḥ /
dīpe prajvalite praṇaśyati tamaḥ kiṃ dīpamātraṃ tamaḥ //
vajreṇāpi hatāḥ patanti girayaḥ kiṃ vajramātrannagāḥ /
tejo yasya virājate sa balavānsthūleṣukaḥ pratyayaḥ

p1.4

kalodaśa sahastrāṇi haristyajati medinīm /
tadardhdaṃ jānhavītoyaṃ tadardhdaṃ grāmadevatāḥ

p1.5

gṛhāsaktasya no vidyā na dayā māṃsa bhojinaḥ /
dravyalubdhasya no satyaṃ straiṇasya na pavitratā

p1.6

na durjanaḥ sādhudaśāmupaiti bahuprakārairapi śikṣyamāṇaḥ /
āmūlasiktaḥ payasāghṛtena na nimbavṛkṣaumadhuratvameti

p1.7

antargatamalau duṣṭaḥ tīrthasnānaśatairapi /
na śudhdayati yathā bhāṇḍaṃ suradā dāhitaṃ ca yat

p1.8

na vetti to yasya guṇa prakarṣa
sa taṃ sadā nindati nā'tra citram /
yathā kiratī karikumbhalabdhāṃ
muktāṃ parityajya bibharti guñjām

p1.9

ye tu saṃvatsaraṃ pūrṇa nityaṃ maunena bhuṃjate /
yugakoṭi sahastrantu svargaloke mahīyate

p1.10

kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ svāduśrṛṃgārakautukam /
atinidrā'tisevā ca vidyārthī hyaṣṭa varjayet

p1.11

akṛṣṭaphalamulāni vanavāsaritaḥ sadā /
kurute'harahaḥ śrādhdamṛṣirvipraḥ sa ucyate

p1.12

ekāhāreṇa santuṣṭaḥ ṣaṭkarmanirataḥ sadā /
rītukāle'bhigāmī ca sa vipro dvija ucyate

p1.13

laukike karmaṇi rataḥ paśūnāṃ paripālakaḥ /
vāṇijyakṛṣikartā yaḥ sa vipro vaiśya ucyate

p1.14

lākṣāditailanīlānāṃ kausumbhamadhusarpiṣām /
vikretā madyamāṃsānāṃ sa vipraḥ śudra ucyate

p1.15

parakāryavihantā ca dāmbhikaḥ svārthasādhakaḥ /
chalī dveṣī mṛdukrūro vipro mārjāra ucyate

p1.16

vāpīkūpataḍāgānāmārāmasuraveśyanām /
ucchedane nirāśaṃkaḥ sa vipro mleccha ucyate

p1.17

devadravyaṃ gurudravyaṃ paradārābhimarṣaṇam /
nirvāhaḥ sarvabhūteṣu vipraścāṇḍāla ucyate

p1.18

deyaṃ bhojyadhanaṃ sukṛtibhirno saṃcayastasya va
śrīkarṇasya baleśca vikramapateradyāpi kīrtiḥ sthitā /
asmākaṃ madhudānabhogarahitaṃ naṣṭaṃ cirātsacitaṃ
nirvāṇāditi naṣṭapādayugala gharṣanyaho makṣikāḥ

p1.1

dvādaśo 'dhyāyaḥ
sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sadhiyaḥ kāṃtā priyālāpinī
icchāpūrtidhanaṃ svayoṣitiratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ
ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe
sādhoḥ suḍgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ

p1.2

ārteṣu vipreṣu dayānvitaśce-
cchradhdeṇa yā svalpamupaiti dānam /
anantapāraṃ samupaiti dānam /
yaddīyate tanna labhed dvijebhyaḥ

p1.3

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥsādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam /
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā
itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣve lokasthitiḥ

p1.4

hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau
netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau //
anyāyārjitavitta pūrṇamudaraṃ garveṇa tuḍgaṃ śiro /
re re jaṃbuka muñcamuñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ

p1.5

yeṣāṃ śrīmadyaśodā sutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ
yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā /
yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathā sādaraunaiva karṇau
dhiktāṃdhiktāṃdhigetāṃkatha yati satataṃ kīrtanasthomṝdaṃgaḥ

p1.6

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kiṃ
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇaṃ /
varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ /
yatpūrva vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ

p1.7

satsaṅgāda bhavati hi sādhutā khalānāṃ /
sādhūnāṃ na hi khalasaṃgateḥ khalatvam //
āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte
mṛdagandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti

p1.8

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthībhūtā hi sādhavaḥ /
kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ

p1.9

viprā'sminnagare mahān kathayakastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ
ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛ hītvā niśi /
ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ
kasmājjīvasi he sakhe viṣa kṛminyāyena jīvāmyaham

p1.10

na viprapādodakapaṃkajāni
na vedaśāstradhvanigarjitāni /
svāhāsvadhākāravivarjitāni
śmaśānatulyānigṛhāṇi tāni

p1.11

satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā
śāṃtiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mamabāndhavāḥ

p1.12

anityāni śarirāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ /
nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ

p1.13

nimantraṇotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ /
patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇa ! raṇotsavaḥ

p1.14

mātṛvatparadāreṣu paradravyāṇi loṣṭhavat /
ātmavatsarvabhūtāni yaḥ paśyati sa paṃḍitaḥ

p1.15

dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā
mitre'vaṃcakatā gurau vinayatā citte'tigambhīratā /
ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñātṛtā
rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyastibhī rāghavaḥ

p1.16

kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumeruracalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ
sūryastīvrakaraḥ śaśīkṣayakaraḥ kṣārohi vārāṃ nidhiḥ /
kāmo naṣṭatanurbaliditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagāḥ
naistāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamādīyate

p1.17

vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitra gṛhe ca /
vyādhistasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmā mitraṃ mṛtasya ca

p1.18

vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṃḍitebhyaḥ subhāṣitam /
anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam

p1.19

anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ /
ārtaḥ strīsarvakṣetreṣu naraḥ śīghra vinaśyati

p1.20

nā''hāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet /
āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate

p1.21

dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṃgrahaṇe tathā /
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhībhavet

p1.22

jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ /
sa hetu sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca

p1.23

vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khalaḥ eva saḥ /
sampakvamapi mādhuryaṃ nāpayātīndravāruṇam

p1.1

trayodaśo 'dhyāyaḥ
muhūrttaṃ māpa jīvecca naraḥ śukleṇa karmaṇā /
na kalpamāpi kaṣṭena lokadvayavirodhinā

p1.2

gate śoko na kartavyo bhaviṣyaṃ naiva cintayet /
vartamānena kālena pravarttante vicakṣaṇāḥ

p1.3

svabhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣāḥ pitā /
jñātayaḥ snāna-pānābhyāṃ vākyadānena paṃḍitāḥ

p1.4

āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca /
pañcaitāni ca sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ

p1.5

aho vata ! vicitrāṇi caritāni mahātmanām /
lakṣmī tṛṇāya manyante tadbhāreṇa namanti ca

p1.6

yasya sneho bhayaṃ tasya sneho duḥkhasya bhājanam /
snehamūlāni duḥkhāni tāni tyaktvā vasetsukham

p1.7

anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā /
d vāvetau sukhamedhete yadbhaviṣyo vinaśyati

p1.8

rājñadharmaṇi dharmiṣṭhāḥ pāpe pāpāḥ same samāḥ /
rājānamanuvartante yathā rājā tathā prajāḥ

p1.9

jīvantaṃ mṛtavanmanye dehinaṃ dharmavarjitam /
mṛto dharmeṇa saṃtukto dīrghajīvī na saṃśayaḥ

p1.10

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate /
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam

p1.11

dahyamānāḥ sutībreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā /
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate

p1.12

bandhāya viṣayāsaṅgaṃ muktyai nirviṣayaṃ manaḥ /
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

p1.13

dehābhimānagalite jñānena paramātmanaḥ /
yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ

p1.14

īpsitaṃ manasaḥ sarvaṃ kasya sampadyate sukham /
daivāyattaṃ yataḥ sarvaṃ tasmāt‍ saṃtoṣamāśrayet

p1.15

yathā dhenusahastreṣu vatso gacchati mātaram /
tathā yacca kṛtaṃ karma kartāramanugacchāti

p1.16

anavasthitakāryasya na jane na vane sukham /
jano dahati saṃsargādvanaṃ saṃgavivarjanāt

p1.17

yat khanitvā khanitreṇa bhutale vāri vindati /
tathā gurugatāṃ vidyā śuśruṣuradhigacchati

p1.18

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ budhdiḥ karmānusāriṇī /
tathā'pi sudhiyaścāryā suvicāryaiva kurvate

p1.19

ekākṣarapradātāraṃ yo guruṃ nā'bhivandate /
śvānayoniśataṃ bhuktvā cāṃḍāleṣvabhijāyate

p1.20

yugānte pracalenmeruḥ kalpānte sapta sāgarāḥ /
sādhavaḥ pratipannārthānna calanti kadācana

p1.21

pṛthivyāṃ trīṇi ratnāni annamāpaḥ subhāṣitam /
mūḍhaiḥ pāṣāṇakhaṇḍaॆṣu ratnasaṃkhyā vidhīyate

p1.1

caturdaśo 'dhyāyaḥ
ātmāparādhavṛkṣasya phalānyetāni dehinām /
dāridrya-roga-duḥkhāni bandhanavyasanāni ca

p1.2

punarvittampunarmitraṃ punarbhāryā punarmahī /
etatsarvaṃ punarlabhyaṃ na śarīraṃ punaḥ punaḥ

p1.3

bahunāṃ caiva sattvānāṃ samavāyo ripuñjayaḥ /
varṣandhārādharo meghastṛṇairapi nivāryate

p1.4

jalai tailaṃ khale guhyaṃ pātre dānaṃ manāgapi /
prājñe śāstraṃ svayaṃ yāti vistāre vastuśaktitaḥ

p1.5

dharmākhyāne śmaśāne ca rogiṇāṃ yā matirbhavet /
sā sarvadaiva tiṣṭheccetko na mucyeta bandhanāt

p1.6

utpannapaścāttāpasya budhdirbhavati yādṛśī /
tādṛśī yadi pūrvaṃ syātkasya syānna mahodayaḥ

p1.7

dāne tapasi śauryaṃ vā vijñāne vinaye naye /
vismayo na hi kartavyo bahuratnā vasundharā

p1.8

darastho'pi na dūraśo yo yasya manasi sthitaḥ /
yo yasya hṛdaye nāsti samīpastho'pi dūrataḥ

p1.9

yasmācca priyamicchetu tasya brūyātsadā priyam /
vyādho mṛgavadhaṃ gantuṃ gītaṃ gāyati susvaram

p1.10

atyāsannā vināśāya dūrasthā na phalapradāḥ /
sevyatāṃ madhyabhāgena rājavihnigurustriyaḥ

p1.11

agnirāpaḥ striyo mūrkhāḥ sarpo rājakulāni ca /
nityaṃ yatnena sevyāni sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ

p1.12

sa jīvati guṇā yasya yasya dharmaḥ sa jīvati /
guṇadharmavihīnasya jīvitaṃ niṣprayojanam

p1.13

yadicchasi vaśīkartuṃ jagadekena karmaṇā /
puraḥ pañcadaśāsyebhyo gāṃ carantīṃ nivāraya

p1.14

prastavāsadṛśaṃ vākyaṃ prabhāvasadṛśaṃ priyam /
ātmaśaktisamaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ

p1.15

eka eva padārthastu tridhā bhavati vīkṣitaḥ /
kuṇapaṃkāminī māṃsaṃ yogibhiḥ kāmibhiḥ śvabhiḥ

p1.16

susidhdamauṣadhaṃ dharmaṃ gṛhacchidraṃ ca maithunam /
kubhuktaṃ kuśrutaṃ caiva matimānna prakāśayet

p1.17

tāvanmaunena nīyante kokilaiścaiva vāsarāḥ /
yāvatsarvajanānandadāyinī vāk pravartate

p1.18

dharmaṃ dhanaṃ ca dhānyaṃ ca gurorvacanamauṣadham /
sugṛhītaṃ ca karttavyamanyathā tu na jīvati

p1.19

tyaja durjanasaṃsarga bhaja sādhusamāgamam /
kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityataḥ

p1.1

pañcadaśo 'dhyāyaḥ
yasya citaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu /
tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmalepanaiḥ

p1.2

ekamevākṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet /
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yad dattvā cānṛṇī bhavet

p1.3

khalānāṃ kaṇṭakānāṃ ca dvividhaiva pratikriyā /
upānad mukhabhaṅgo vā dūrataiva visarjanam

p1.4

kucailinaṃ dantamalopadhāriṇāṃ
bahvāśinaṃniṣṭhurabhāṣiṇāṃ ca /
sūryodaye vā'stamite śayānaṃ
vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ

p1.5

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ
dārāśca bhṛtyāśca suhṛjjanāśca /
taṃ cārthavantaṃ punarāśrayante /
hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ

p1.6

anyāyopārjitaṃ dravyaṃ daśa varṣāṇi tiṣṭhati /
prāpte ekādaśe varṣe samūlaṃ ca vinaśyati

p1.7

ayuktaṃ svāmino yuktaṃ yuktaṃ nīcasya dūṣaṇam /
amṛtaṃ rāhave mṛtyurviṣaṃ śaṃkarabhūṣaṇam

p1.8

tadbhojanaṃ yad dvijabhuktaśeṣaṃ
tatsauhṛdaṃ yatkriyate parasmin /
sā prājñatā yā na karoti pāpaṃ
dambhaṃ vinā yaḥ kriyate pāpaṃ
dambhaṃ vinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ

p1.9

maṇirluṇṭhati pādāgre kācaḥ śirasi dhāryate /
kraya vikrayavelāyāṃ kācaḥ kāco maṇirmaṇiḥ

p1.10

anantaṃśāstraṃ bahulāśca vidyāḥ
alpaṃ ca kālo bahuvighnatā ca /
yatsārabhūtaṃ tadupāsanīyaṃ,
haṃso yathā kṣīramivambumadhyāt

p1.11

dūrāgataṃ pathi śrāntaṃ vṛthā ca gṛhamāgatam /
anarcayitvā yo bhuṅkte sa vai cāṇḍāla ucyate

p1.12

paṭhanti caturo vedān dharmaśāstrāṇyanekaśaḥ /
ātmānaṃ naiva jānanti davī pākarasaṃ yathā

p1.13

dhanyā dvijamayi naukā viparītā bhavārṇave /
tarantyadhogatāḥ sarve uparisthāḥ patantyadhaḥ

p1.14

ayamamṛtanidhānaṃ nāyako'pyauṣadhīnāṃ /
amṛtamayaśarīraḥ kāntiyukto'pi candraḥ //
bhavati vigataraśmirmaṇḍalaṃ prāpya bhānoḥ /
parasadananiviṣṭaḥ ko laghutvaṃ na yāti

p1.15

alirayaṃ nalinīdalamadhyagaḥ
kamalinīmakarandamadālasaḥ /
vidhivaśātparadeśamupāgataḥ
kuṭajapuṣparasaṃ bahu manyate

p1.16

pītaḥ krudhdena tātaścaraṇatalahatā vallabho yena roṣā-
dābālyādvipravaryaiḥ svavadanavivare dhāryate vairiṇī meṃ /
gehaṃ me chedayanti pratidivasamumākāntapūjānimittaṃ
tasmātkhinnāsadāthaṃdvijakulanilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi

p1.17

baṃdhanāni khalu santi bahūni premarajjukṛtabandhanamanyat /
dārubhedanipuṇo'piṣaṇḍaghnirniṣkriyobhavati paṃkajakośe

p1.18

chinno'pi caṃdanatarurna jahāti gandhaṃ
vṛdhdo'pi vāraṇapatirna jahāti līlām /
yaṃtrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ
kṣīṇo'pi na tyajati śīlaguṇān kulīnaḥ

p1.19

urvyāṃ ko'pi mahīdharo laghutaro dorbhyāṃ dhṛto līlayā
tena tvāṃdivi bhūtale ca sasataṃ govardhanī gīyase /
tvāṃ trailokyadharaṃ vahāmi kucayoragreṇa tad gaṇyate
kiṃvā keśava bhāṣaṇena bahunāpuṇyairyaśo labhyate

Original text: cāṇakyanītiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc