Chanakya Niti · Chapter p1
prathamo 'dhyāyaḥ
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum /
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ /
dharmopadeśaṃ vikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham
tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā /
yena vijñānāmātreṇa sarvajñatvaṃ prapadyate
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭāstrībharaṇena ca /
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito 'py avasīdati
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaś cottaradāyakaḥ /
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣedhdanairapi /
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi
āpadārthe dhanaṃ rakṣecchrīmataśca kimāpadaḥ /
kadāciccaletā lakṣmīḥsaṃcito'pivinaśyati
yasmin deśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavaḥ /
na ca vidyāgama'pyasti vāsastatra na kārayet
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ /
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaseta
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇāyaṃ tyāgaśīlatā /
pañca yatra na vidyante na kuryyāttatra saḍgatim
jānīyāt preṣaṇe bhṛtyān bāndhavān vyasanāgame /
mitraṃ cāpattikāle tu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṃkaṭe /
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate /
dhruvāṇi tasya naśyanti adhruvaṃ naṣṭameva hi
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām /
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadrṝśe kule
nadīnāṃ śasrapāṇīnāṃ nakhīnāṃ śrṛḍgiṇāṃ tathā /
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣurājakuleṣu ca
viṣād apy amṛtaṃ grāhyam amedhyād api kāñcanam /
nīcād apyuttamāṃ vidyā strīratnaṃ duṣkulād api
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturgaṇā /
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
dvitīyo 'dhyāyaḥ
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvam atilobhitā /
aśaucatvaṃ nirdayatvaṃ strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ
bhojyaṃ bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarāḍganā /
vibhavo dānaśaktiśca nā'lpasya tapasaḥ phalam
yasya putro vaśībhūto bhāryā chandānugāminī /
vibhave yaśca santuṣṭastasya svarga ihaiva hi
te putrā ye piturbhaktāḥ sa pitā yastu poṣakaḥ /
tanmitraṃyatraviśvāsaḥsā bhāryā yatra nivṛtiḥ
parokṣe kāryyahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam//
varjjayettādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhampayomukham
na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset /
kadācitkupitaṃ mitraṃ sarvaguhyaṃ prakāśayet
manasā cintitaṃ kāryaṃ vacasā na prakāśayet /
maṃtreṇa rakṣayed gūḍhaṃ kāryya cāpi niyojayet
kaṣṭañca khalu mūrkhatvaṃ kaṣṭaṃ ca khalu yauvanam /
kaṣṭāt kaṣṭataraṃ caiva paragehe nivāsanam
śaile śaile na māṇikyaṃ mauktikaṃ na gaje gaje /
sādhavo nahi sarvatra candanaṃ na vane vane
putrāśca vividhaiḥ śīlairniyojyāḥ satataṃ budhaiḥ /
nītijñāḥ śīlasampannā bhavanti kulapūjitāḥ
mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ /
na śobhate sabhāmadhye haṃsamadhye vako yathā
lālanād bahavo doṣāstāḍanād bahavo guṇāḥ /
tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayennatulālayet
ślokena vā tadardhdā'rdhdākṣareṇa vā /
avanghyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ
kāntā viyogaḥ svajanāpamāni /
raṇasya śeṣaḥ kunṛpasya sevā //
daridrabhāvo viṣamā sabhā ca /
vināgninā te pradahanti kāyam
nadītīre ca ye vṛkṣāḥ parageheṣu kāminī /
maṃtrihīnāśca rājānaḥ śīghraṃ naśyantyasaṃśayam
balaṃ vidyā ca viprāṇāṃ rājñāṃ sainyaṃ balaṃ tathā /
balaṃvittañcavaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricaryikā
nirdhanaṃ puruṣaṃ veśyā prajā bhagnaṃ nṛpaṃ tyajet /
khagā vītaphalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cābhyāgato gṛham
gṛhītvā dakṣiṇāṃ viprāstyajanti yajamānakam /
prāptavidyāguruṃśiṣyodagdhāraṇyaṃmṛgāstathā
durācārī durādṛṣṭirdurāvāsī ca durjanaḥ /
yanmaitrīkriyate pumbhirnaraḥśīghraṃ vinaśyati
samāne śobhate prītiḥ rājñi sevā ca śobhate /
vāṇijyaṃ vyavahāreṣu strī divyā śobhate gṛhe
tṛtīyo 'dhyāyaḥ
kasya doṣaḥ kulenāsti vyādhinā ke na pīḍitaḥ /
vyasanaṃ ke na saṃprāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam /
sambhramaḥ snehamākhyātivapurākhyāti bhojanam
satkule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojatet /
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharme niyojayet
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ /
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade
edatarthaṃ kulonānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṃgraham /
ādimadhyāvasāneṣu na syajanti ca te nṛpam
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ /
sāgarā bhedamicchānti pralaye'pi na sādhavaḥ
mūrkhastu pariharttavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ /
bhidyate vākyaśūlena adṛśyaṃ kaṇṭakaṃ yathā
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ /
vidyāhīnā na śobhante nirgandhā ivakiśukāḥ
kokilānāṃ svaro rūpaṃ nārīrūpaṃ pativratam /
vidyārūpaṃ kurūpāṇāṃkṣamā rūpaṃ rapasvinām
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet /
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
udyoge nāsti dāridrya japato nāsti pātakam /
maunenakalahonāsti nāsti jāgarito bhayam
atirūpeṇa vai sītā atigarveṇaḥ rāvaṇaḥ /
atidānābdalirbadhdo hyati sarvatra varjayet
ko'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām/
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām
ekenāpi suvṛkṣeṇa dahyamānena gandhinā /
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vanhinā /
dahyate tadvanaṃ sarva kuputreṇa kulaṃ yathā
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā /
ālhāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī
kiṃ jārtaibahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ /
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam
lālayetpañcavarṣāṇi daśa varṣāṇi tāḍayeta /
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putraṃ mitravadācaret
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe /
asādhujanasamparke yaḥ palāyati jīvati
dharmārthakāmamokṣeṣu yasyaiko'pi na vidyate /
janmjanmani martyeṣa maraṇaṃ tasya kevalam
mūrkhā yatra na pujyante dhānyaṃ yatra susañcitam /
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā
caturtho 'dhyāyaḥ
āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca /
pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
sādhubhyaste nivartante putrāmitrāṇi bāndhavāḥ /
ye ca taiḥ saha gantārastadhdarmātsukṛtaṃ kulam
darśanādhyānasaṃsparśairmatsī kūrmī ca pakṣiṇī /
śiśupālayate nityaṃ tathā sajjanasaḍgatiḥ
yāvatsvastho hyayaṃ deho yāvanmṛtyuśca dūrataḥ /
tāvadātmahitaṃ kuryāt prāṇānte kiṃ kariṣyati
kāmadhenuguṇa vidyā hyakāle phaladāyinī /
pravāse mātṛsadṛśī vidyā guptaṃ dhanaṃ smṛtam
eko 'pi guṇavān putro nirguṇaiś ca śatair varaḥ /
ekaś candras tamo hanti na ca tārāḥ sahasraśaḥ
mūrkhaścirāyurjāto'pi tasmājjātamṛto varaḥ /
mṛtaḥ sa cā'lpaduḥkhāya yāvajjīvaṃ jaḍodahet
kugrāmavāsaḥ kulahīnasevā /
kubhojanaṃ krodhamukhī ca bhāryā //
putraśca mūrkho vidhavā ca kanyā /
vināgnimete pradahanti kāyam
kiṃ tayā kriyate dhenvā yā na dogdhrī na garbhiṇī /
ko'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvānna bhaktimān
saṃsāratāpadagdhānāṃ trayo viśrāntehetavaḥ /
apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saḍgatireva ca
sakṛjjalpanti rājānaḥ sakṛjjalpanti paṇḍitāḥ /
sakṛtkanyāḥ pradīyante trīṇyetāni sakṛtsakṛt
ekākinā tapo dvābhyāṃ paṭhanaṃ gāyanaṃ tribhiḥ /
caturbhirgamanaṃ kṣetraṃ paṃcabhirbahubhī raṇam
sā bhāryā yā śucirdakṣā sā bhāryā yā pativratā /
sā bhāryā yā patiprītā sābhāryā satyavādino
aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śunyāstvabāṃdhavāḥ /
mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyā daridratā
anabhyāse viṣaṃ śāstramajīrṇe bhojanaṃ viṣam /
daridrasya viṣaṃ goṣṭhī vṛdhdasya taruṇī viṣam
tyajedhdarma dayāhīnaṃ vidyāhīnaṃ guruṃ tyajet /
tyajetkrodhamukhīṃ bhāryānniḥ snehānabaṃdhavāṃstyajet
adhvā jarā manuṣyāṇāṃ vājināṃ baṃdhanaṃ jarā /
amaithunaṃ jarā strīṇāṃ vastrāṇāmātapaṃ jarā
kaḥ kālaḥ kāni mitrāṇi ko deśaḥ kau vyayāgamau /
kaś cāhaṃ kā ca me śaktir iti cintyaṃ muhurmuhuḥ
agnirdevo dvijātīnāṃ munīnāṃ hṛdi daivatam /
pratimā tvalpabudhdīnāṃ sarvatra samadarśinām
pañcamo 'dhyāyaḥ
gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ /
patir eva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ
yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate
nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ /
tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate
tyāgena śīlena guṇena karmaṇā
tāvadbhayena bhetavyaṃ yāvad bhayamanāgatam /
āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣyaṃ prahartavyamaśaṃkayā
ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ /
na bhavanti samāḥ śīlā yathā badarikaṇṭakāḥ
niḥspṛho nādhikārī syānnākāmo maṇḍanapriyaḥ /
nā'vidagdhaḥ priyaṃbrūyāt spaṣṭavaktā na vañcakaḥ
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ /
varāṃganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagā
ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam /
alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam
abhyāsādhdāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate /
guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate
vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate /
mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham
anyathā vedapāṇḍityaṃ śāstramācāramanyathā /
anyathā vadatā śāṃtaṃlokāḥkliśyanti cā'nyathā
dāridryanāśanaṃ dāna śīlaṃ durgatināśanam /
ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī
nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ /
nāsti kopasamo vahni rnāsti jñānātparaṃ sukham
janmamṛtyuṃ hi yātyeko bhunaktyekaṃ śubhāśubham /
narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim
tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam /
jitākṣasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat
vidyā mitraṃ pravāseṣu bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca /
vyadhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca
vṛthā vṛṣṭissamudreṣu vṛthā tṛpteṣu bhojanam /
vṛthā dānaṃ dhanāḍhyeṣu vṛthā dīpo'dīvā'pi ca
nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam /
nāsticakṣuḥ samaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam
adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadaḥ /
mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchantidevatāḥ
styena dhāryate pṛthvī styena tapate raviḥ /
styena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam
calā lakṣmīścalāḥ prāṇaścale jīvitamandire /
calā'cale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ
narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ /
catuṣpadāṃ śrṛgālastu strīṇāṃ dhurtā ca mālinī
janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati /
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ
rājapatnī guroḥ patnī mitra patnī tathaiva ca /
patnī mātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtā
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
śrutvā dharmaṃ vijānāti śrutvā tyajati durmatim /
śrutvā jñānamavāpnoti śrutvā mokṣamavāpnuyāt
pakṣiṇāṃ kākacāṇḍālaḥ paśūnāṃ caiva kukkuraḥ /
munīnāṃ pāpī cāṇḍālaḥ sarvacāṇḍālanindakaḥ
bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ tāmramamlena śudhyati /
rajasā śudhyate nāri nadī vegena śudhyati
bhramansaṃpūjyate rājā bhramansaṃpūjyate dvijaḥ /
bhramansaṃpūjyate yogī strī bhramantī vinaśyati
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyarthāstasya bāṃdhavāḥ /
yasyāthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ saca paṇḍitaḥ
tādṛśī jāyate budhdirvyavasāyo'pi tādṛśaḥ /
sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā
kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ /
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ
naiva paśyati janmādhaḥ kāmāndho naiva paśyati /
madonmattā na paśyanti arthī doṣaṃ na paśyati
svayaṃ karma karotyatmā svayaṃ tatphalamaśnute /
svayaṃ bhramati saṃsāre svayaṃ tasmādvimucyate
rājā rāṣṭrakṛtaṃ pāpaṃ rājñaḥ pāpaṃ purohitaḥ /
bhartā ca strīkṛtaṃ pāpaṃ śiṣyapāpaṃ gurustathā
ṛṇakartā pitā śatrumātā ca vyabhicāriṇī /
bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrurapaṇḍitaḥ
lubdhamarthena gṛhiṇīyāt stabdhamañjalikarmaṇā /
mūrkhaṃ chandānuvṛtyā ca yathārthatvena paṇḍitam
varaṃ na rājyaṃ na kurājarājyaṃ
varaṃ na mitraṃ na kumitramitram /
varaṃ na śiṣyo na kuśiṣyaśiṣyo
varaṃ na dārā na kudāradārāḥ
kurājarājyena kutaḥ prajāsukhaṃ
kumitramitreṇa kuto'bhinirvṛtiḥ /
kudāradāraiśca kuto gṛhe ratiḥ
kuśiṣyamadhyāpayataḥ kuto yaśaḥ
siṃhādekaṃ vakādekaṃ śikṣeccatvāri kukkuṭāt /
vāyasātpañca śikṣeccaṣṭ śunastrīṇigardabhāt
prabhūtaṃ kāryamapi vā tannaraḥ kartumicchati /
sarvārambheṇa tatkāryaṃ siṃhādekaṃ pracakṣate
indriyāṇi ca saṃyamya vakavat paṇḍito naraḥ /
deśakālabalaṃ jñātvā sarvakāryāṇi sādhayet
pratyutthānañca yudhdñca saṃvibhāgañca bandhuṣu /
svayamākramyabhuktañcaśikṣeccatvārikukkuṭāt
gūḍhamaithunacāritvaṃ kāle kāle ca saṃgraham /
apramattamaviśvāsaṃ pañca śikṣecca vāyasāt
bahvāśī svalpasantuṣṭaḥ sanidro laghucetanaḥ /
svāmibhaktaśca śūraśca ṣaḍeto śvānatoguṇāḥ
suśrānto'pi vaheta bhāraṃ śītoṣṇaṃ na ca paśyati /
santuṣṭaścarate nityaṃ trīṇi śikṣecca gardabhāt
etān viṃśatiguṇānācariṣyati mānavaḥ /
kāryāvasthāsu sarvāsu ajeyaḥ sa bhaviṣyati
saptamo 'dhyāyaḥ
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhiṇīcaritāni ca /
nīcavākyaṃ cā'pamānaṃ matimānna prakāśayet
dhanadhānmaprayogeṣu vidyāsaṃgrahaṇeṣu ca /
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjā sukhī bhavet
sntoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca /
na ca tadhdanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane /
triṣu caiva na karttavyo'dhyayane japadānayoḥ
viprayorviprahneśca dampatyaॊḥ svāmibhṛtyayoḥ /
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasma ca
pādābhyāṃ na spṛśedagni guruṃ brāhmaṇameva ca /
naiva gāṃ ca kumārīna na vṛdhdaṃ na śiśuṃ tathā
hastī hastasahastreṇa śatahastena vājinaḥ /
śrṛḍgiṇī daśahastena deśatyāgena durjanaḥ
hastī aṃkuśamātreṇa bājī hastena tāḍyate /
śrṛḍgi lakuṭahaste na khaḍgahastena durjanaḥ
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite /
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu
anulomena balinaṃ pratilomena durjanm /
ātmatulyabalaṃ śatruḥ vinayena balena vā
bāhuvīrya balaṃ rājño brahmavit balī /
rūpa-yauvana-mādhurya strīṇāṃ balamanuttamam
nā'tyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vansthalīm /
chidyante saralāstatra kubjastiṣṭhanti pādapāḥ
yatrodakastatra vasanti haṃsā-
stathava śuṣkaṃ parivarjayanti /
nahaṃtulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśra yantaḥ
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam /
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīstra va ivāmbhasām
yasyārsthāstasya mitrāṇi yasyārsthāstasya bāndhavāḥ /
yasyārthāḥ sa pumālloke yasyārthāḥ sacajīvati
svargasthitānāmahi jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe /
dānaprasaṃgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca
atyantakopaḥ kaṭutā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam /
nīcaprasaḍgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām
gamyate yadi mṝgandramandiraṃ
labhyate karikapīlamauktikam /
jambukālayagate ca prāpyate
vastupucchakharacarmakhaṇḍanam
śvānapucchamica vyartha jīvitaṃ vidyayā vinā /
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe
vācā śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ /
sarvabhūte dayā śaucametacchaucaṃ parārthinām
puṣpe gandhatile tailaṃ kāṣṭhe vahni payo ghṛtam /
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyā''tmānaṃ vivekataḥ
aṣṭamo 'dhyāyaḥ
adhamā dhanamiicchanti dhanaṃ mānaṃ ca madhyamāḥ /
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam
ikṣurāpaḥ payo mūlaṃ tāmbūlaṃ phalamauṣadham /
bhakṣayitvā'pikartavyāḥsnānadānādikāḥkriyāḥ
dīpo bhakṣayate dhvāntaṃ kajjalaṃ ca prasūyate /
yadannaṃ bhakṣyate nityaṃ jāyate tādṛśī prajā
vittaṃdehi guṇānviteṣa matimannā'nyatradehi kvacit /
prāptaṃ vārinidherjalaṃ ghanamucāṃ mādhuryayuktaṃ sadā
jīvāḥ sthāvarajaḍgamāśca sakalā saṃjīvya bhūmaṇḍalaṃ /
bhūyaḥ paśyatadevakoṭiguṇitaṃgacchasvamambhonidhim
cāṇḍālānāṃ sahastraiśca sūribhistattvadarśibhiḥ /
eko hi yavanaḥ prokto na nīco yavanātparaḥ
tailābhyaḍge citādhūme maithune kṣaurakarmaṇi /
tāvad bhavati cāṇḍālo yāvatsnānaṃ na cācaret
ajīrṇe bheṣajaṃ vāri jārṇe vāri balapradam /
bhojane cā'mṛtaṃ vāri bhojanānte viṣapradam
hataṃ jñānaṃ kriyāhīnaṃ hataścā'jñānato naraḥ /
hataṃ nirnāyakaṃ sainyaṃ striyo naṣṭā hyabhartṛkāḥ
vṛdhdkāle mṛtā bhāryā bandhuhaste gataṃ dhanam /
bhājanaṃ ca parādhīnaṃ striḥ pum̐sāṃ viḍambanāḥ
agnihotraṃ vinā vedāḥ na ca dānaṃ vinā kriyāḥ /
na bhāvenavinā sidhdistasmādbhāvo hi kāraṇam
na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛṇmaye /
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam
kāṣṭha-pāṣāṇa-dhātūnāṃ kṛtvā bhāvena sevanam /
śradhdayā ca tayā sidhdistasya viṣṇoḥ prasādataḥ
śāntitulyaṃ tapo nāsti na santoṣātparaṃ sukham /
na tṛṣṇayā paro vyādhirna ca dharmo dayā paraḥ
krodho vaivasvato rāhā tṛṣṇā vaitaraṇī nadī /
vidyā kāmadudhā dhenuḥ santoṣo nandanaṃvanam
guṇo bhūṣayate rūpaṃ śīlaṃ bhūṣayate kulam /
sidhdirbhūṣayate vadyāṃ bhogī bhūṣayate dhanam
nirguṇasya hataṃ rūpaṃ duḥśīlasya hataṃ kulam /
asiddhasya hatā vidyā abhogena hataṃ dhanam
śuddhaṃ bhūmigataṃ toyaṃ śuddhā nārī pativratā /
śuciḥ kṣemakaro rājā saṃtoṣī brāhmaṇaḥ śuciḥ
asaṃtuṣṭā dvijā naṣṭāḥ saṃtuṣṭāś ca mahībhṛtaḥ /
salajjā gaṇikā naṣṭāḥ nirlajjāś ca kulāṅganāḥ
kiṃ kulena viśālena vidyāhīnena dehinām /
duṣkulīno 'pi vidvāṃś ca devair api supūjyate
vidvān praśasyate loke vidvānsarvatra gauravam /
vidyayā labhate sarva vidyā sarvatra pūjyate
rūpayauvanasaṃpannā viśālakulasambhavāḥ /
vidyāhīnā naśobhante nirgandhā ivakiṃśukāḥ
māṃsabhakṣaiḥ surāpānaiḥ mūrkhaiścā'kṣaravarjitaiḥ /
paśubhi puruṣākārarbhārākrāntā'sti medinī
annahīnā dahedrāṣṭraṃ maṃtrahīnaśca riṣītvijaḥ /
yajamānaṃ dānahīno nāsti yajñasamo ripuḥ
navamo 'dhyāyaḥ
muktimicchāsi cettāta ! viṣayān viṣavattyaja /
kṣamā''rjavaṃ dayā śaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ /
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat
gandhaḥ suvarṇe phalabhikṣudaṃḍe-
nā'kāri puṣpaṃ khalu candanasya /
vidvān dhanī bhūpatidīrghajīvī
dhātuḥ purā ko'pi na budhdido'bhūt
sarvauṣadhīnāmamṛtaṃ pradhānam
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam /
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam/
duto na sañcarati khe na calecca vārtā /
purva na jalpitamidaṃ na ca saḍgamo'sti /
vyomni sthitaṃ raviśāśagrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sakathaṃ na vidvān
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ /
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptān prabodhayet
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdulaṃ baraṭi bālakaṃ tathā /
paraśvānaṃ ca mūrkha ca sapta suptānna bodhayet
arthādhītāścayai rvedāstathā śūdrānna bhojinaḥ /
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ
yasmina ruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ /
nigrahā'nugrahonāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati
niviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā /
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopa bhayaṃkaraḥ
prārardyūtaprasaṃgena madhyānhe strīprasaṃgataḥ /
rātrau cauraprasaṃgena kālo gacchati dhīmatām
svahastagrathitā mālā svahastāda ghṛṣṭacandanam /
svahastalikhitaṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret
ikṣudaṃḍāstilāḥ śudrāḥ kāntā kāṃcanamodinī /
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhdanam
daridratā dhīratayā virājate /
kuvastratā śubhratayā virājate //
kadannatā coṣṇatayā virājate /
kurūpatā śīlatayā virājate
daśamo 'dhyāyaḥ
atha vṛdhda cāṇakyasyottarārdhdam /
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ /
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu
dṛṣṭiputaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam /
śāstrapūtaṃ vadedvākyaṃ manaḥpūtaṃ samācaret
sukhārthī cetyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham /
sukhārthīnaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ
kavayaḥ kiṃ na paśyanti ki na kurvanti yoṣitaḥ /
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃna khādanti vāyasāḥ
raṃka karoti rājānaṃ rājānaṃ raṃkamevaca /
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ
lubdhānāṃ yācakaḥ śatrumūrkhāṇāṃ bodhako ripuḥ /
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ /
te mṛtyuloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti
antaḥ sāravihīnānāmupadeśo na jāyate /
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate
yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim /
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati
durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo na hi bhūtale /
apānaṃ śatadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet
āptadveṣādbhavainmṛtyuḥ paradveṣādhdanakṣayaḥ /
rājadveṣādbhavennaśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ
varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ pakvaphalāmbusevanam /
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇabalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam
vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedāḥ śākhā dharmakarmāṇi patram /
tasmāt mūlaṃ yatno rakṣaṇīyam
chinne mūle naiva śākhā na patram
mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ /
bāndhavā viṣṇu bhaktāśca svadeśe bhuvanatrayam
ekavṛkṣe samārūḍhā nānāvarṇā bihaṃgamāḥ /
prabhāte dikṣu daśasu kā tatra parivedanā ?
buddhir yasya balaṃ tasya nirbuddheś ca kuto balam /
vane hastī madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ
kā cintā mama jīvane yadi harir viśvaṃbharo gīyate /
no ced arbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ niḥsaret //
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalam /
tvatpadāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate
gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabudhdi-
stathāpi bhāṣāntaralālupo'ham /
yathā sudhāyāmamariṣu satyāṃ
svargaḍganānāmadharāsave ruciḥ
anāddaśaguṇaṃ pisṭaṃ pisṭāddaśaguṇaṃ payaḥ /
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsaṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam
śākena rogā vardhdate payaso vardhdate tanuḥ /
ghṛtena vardhdate vīryaṃ māṃsānmāsaṃ pravardhdate
ekādaśo 'dhyāyaḥ
dātṛtvaṃ priyavaktṛtvaṃ dhīratvamucitajñatā /
abhyāsena na labhyante catvāraḥ sahajā guṇāḥ
ātmavargaṃ parityajya paravargaṃ samāśrayet /
svayameva layaṃ yāti yathā rājyamadharmataḥ
hastī sthūlatanuḥ sacāṃkuśavaśaḥ ki hastimātrekuṃśaḥ /
dīpe prajvalite praṇaśyati tamaḥ kiṃ dīpamātraṃ tamaḥ //
vajreṇāpi hatāḥ patanti girayaḥ kiṃ vajramātrannagāḥ /
tejo yasya virājate sa balavānsthūleṣukaḥ pratyayaḥ
kalodaśa sahastrāṇi haristyajati medinīm /
tadardhdaṃ jānhavītoyaṃ tadardhdaṃ grāmadevatāḥ
gṛhāsaktasya no vidyā na dayā māṃsa bhojinaḥ /
dravyalubdhasya no satyaṃ straiṇasya na pavitratā
na durjanaḥ sādhudaśāmupaiti bahuprakārairapi śikṣyamāṇaḥ /
āmūlasiktaḥ payasāghṛtena na nimbavṛkṣaumadhuratvameti
antargatamalau duṣṭaḥ tīrthasnānaśatairapi /
na śudhdayati yathā bhāṇḍaṃ suradā dāhitaṃ ca yat
na vetti to yasya guṇa prakarṣa
sa taṃ sadā nindati nā'tra citram /
yathā kiratī karikumbhalabdhāṃ
muktāṃ parityajya bibharti guñjām
ye tu saṃvatsaraṃ pūrṇa nityaṃ maunena bhuṃjate /
yugakoṭi sahastrantu svargaloke mahīyate
kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ svāduśrṛṃgārakautukam /
atinidrā'tisevā ca vidyārthī hyaṣṭa varjayet
akṛṣṭaphalamulāni vanavāsaritaḥ sadā /
kurute'harahaḥ śrādhdamṛṣirvipraḥ sa ucyate
ekāhāreṇa santuṣṭaḥ ṣaṭkarmanirataḥ sadā /
rītukāle'bhigāmī ca sa vipro dvija ucyate
laukike karmaṇi rataḥ paśūnāṃ paripālakaḥ /
vāṇijyakṛṣikartā yaḥ sa vipro vaiśya ucyate
lākṣāditailanīlānāṃ kausumbhamadhusarpiṣām /
vikretā madyamāṃsānāṃ sa vipraḥ śudra ucyate
parakāryavihantā ca dāmbhikaḥ svārthasādhakaḥ /
chalī dveṣī mṛdukrūro vipro mārjāra ucyate
vāpīkūpataḍāgānāmārāmasuraveśyanām /
ucchedane nirāśaṃkaḥ sa vipro mleccha ucyate
devadravyaṃ gurudravyaṃ paradārābhimarṣaṇam /
nirvāhaḥ sarvabhūteṣu vipraścāṇḍāla ucyate
deyaṃ bhojyadhanaṃ sukṛtibhirno saṃcayastasya va
śrīkarṇasya baleśca vikramapateradyāpi kīrtiḥ sthitā /
asmākaṃ madhudānabhogarahitaṃ naṣṭaṃ cirātsacitaṃ
nirvāṇāditi naṣṭapādayugala gharṣanyaho makṣikāḥ
dvādaśo 'dhyāyaḥ
sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sadhiyaḥ kāṃtā priyālāpinī
icchāpūrtidhanaṃ svayoṣitiratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ
ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe
sādhoḥ suḍgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ
ārteṣu vipreṣu dayānvitaśce-
cchradhdeṇa yā svalpamupaiti dānam /
anantapāraṃ samupaiti dānam /
yaddīyate tanna labhed dvijebhyaḥ
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥsādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam /
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā
itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣve lokasthitiḥ
hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau
netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau //
anyāyārjitavitta pūrṇamudaraṃ garveṇa tuḍgaṃ śiro /
re re jaṃbuka muñcamuñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ
yeṣāṃ śrīmadyaśodā sutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ
yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā /
yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathā sādaraunaiva karṇau
dhiktāṃdhiktāṃdhigetāṃkatha yati satataṃ kīrtanasthomṝdaṃgaḥ
patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kiṃ
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇaṃ /
varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ /
yatpūrva vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ
satsaṅgāda bhavati hi sādhutā khalānāṃ /
sādhūnāṃ na hi khalasaṃgateḥ khalatvam //
āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte
mṛdagandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti
sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthībhūtā hi sādhavaḥ /
kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ
viprā'sminnagare mahān kathayakastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ
ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛ hītvā niśi /
ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ
kasmājjīvasi he sakhe viṣa kṛminyāyena jīvāmyaham
na viprapādodakapaṃkajāni
na vedaśāstradhvanigarjitāni /
svāhāsvadhākāravivarjitāni
śmaśānatulyānigṛhāṇi tāni
satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā
śāṃtiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mamabāndhavāḥ
anityāni śarirāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ /
nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ
nimantraṇotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ /
patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇa ! raṇotsavaḥ
mātṛvatparadāreṣu paradravyāṇi loṣṭhavat /
ātmavatsarvabhūtāni yaḥ paśyati sa paṃḍitaḥ
dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā
mitre'vaṃcakatā gurau vinayatā citte'tigambhīratā /
ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñātṛtā
rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyastibhī rāghavaḥ
kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumeruracalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ
sūryastīvrakaraḥ śaśīkṣayakaraḥ kṣārohi vārāṃ nidhiḥ /
kāmo naṣṭatanurbaliditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagāḥ
naistāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamādīyate
vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitra gṛhe ca /
vyādhistasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmā mitraṃ mṛtasya ca
vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṃḍitebhyaḥ subhāṣitam /
anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam
anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ /
ārtaḥ strīsarvakṣetreṣu naraḥ śīghra vinaśyati
nā''hāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet /
āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṃgrahaṇe tathā /
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhībhavet
jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ /
sa hetu sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca
vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khalaḥ eva saḥ /
sampakvamapi mādhuryaṃ nāpayātīndravāruṇam
trayodaśo 'dhyāyaḥ
muhūrttaṃ māpa jīvecca naraḥ śukleṇa karmaṇā /
na kalpamāpi kaṣṭena lokadvayavirodhinā
gate śoko na kartavyo bhaviṣyaṃ naiva cintayet /
vartamānena kālena pravarttante vicakṣaṇāḥ
svabhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣāḥ pitā /
jñātayaḥ snāna-pānābhyāṃ vākyadānena paṃḍitāḥ
āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca /
pañcaitāni ca sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
aho vata ! vicitrāṇi caritāni mahātmanām /
lakṣmī tṛṇāya manyante tadbhāreṇa namanti ca
yasya sneho bhayaṃ tasya sneho duḥkhasya bhājanam /
snehamūlāni duḥkhāni tāni tyaktvā vasetsukham
anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā /
d vāvetau sukhamedhete yadbhaviṣyo vinaśyati
rājñadharmaṇi dharmiṣṭhāḥ pāpe pāpāḥ same samāḥ /
rājānamanuvartante yathā rājā tathā prajāḥ
jīvantaṃ mṛtavanmanye dehinaṃ dharmavarjitam /
mṛto dharmeṇa saṃtukto dīrghajīvī na saṃśayaḥ
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate /
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam
dahyamānāḥ sutībreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā /
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate
bandhāya viṣayāsaṅgaṃ muktyai nirviṣayaṃ manaḥ /
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
dehābhimānagalite jñānena paramātmanaḥ /
yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ
īpsitaṃ manasaḥ sarvaṃ kasya sampadyate sukham /
daivāyattaṃ yataḥ sarvaṃ tasmāt saṃtoṣamāśrayet
yathā dhenusahastreṣu vatso gacchati mātaram /
tathā yacca kṛtaṃ karma kartāramanugacchāti
anavasthitakāryasya na jane na vane sukham /
jano dahati saṃsargādvanaṃ saṃgavivarjanāt
yat khanitvā khanitreṇa bhutale vāri vindati /
tathā gurugatāṃ vidyā śuśruṣuradhigacchati
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ budhdiḥ karmānusāriṇī /
tathā'pi sudhiyaścāryā suvicāryaiva kurvate
ekākṣarapradātāraṃ yo guruṃ nā'bhivandate /
śvānayoniśataṃ bhuktvā cāṃḍāleṣvabhijāyate
yugānte pracalenmeruḥ kalpānte sapta sāgarāḥ /
sādhavaḥ pratipannārthānna calanti kadācana
pṛthivyāṃ trīṇi ratnāni annamāpaḥ subhāṣitam /
mūḍhaiḥ pāṣāṇakhaṇḍaॆṣu ratnasaṃkhyā vidhīyate
caturdaśo 'dhyāyaḥ
ātmāparādhavṛkṣasya phalānyetāni dehinām /
dāridrya-roga-duḥkhāni bandhanavyasanāni ca
punarvittampunarmitraṃ punarbhāryā punarmahī /
etatsarvaṃ punarlabhyaṃ na śarīraṃ punaḥ punaḥ
bahunāṃ caiva sattvānāṃ samavāyo ripuñjayaḥ /
varṣandhārādharo meghastṛṇairapi nivāryate
jalai tailaṃ khale guhyaṃ pātre dānaṃ manāgapi /
prājñe śāstraṃ svayaṃ yāti vistāre vastuśaktitaḥ
dharmākhyāne śmaśāne ca rogiṇāṃ yā matirbhavet /
sā sarvadaiva tiṣṭheccetko na mucyeta bandhanāt
utpannapaścāttāpasya budhdirbhavati yādṛśī /
tādṛśī yadi pūrvaṃ syātkasya syānna mahodayaḥ
dāne tapasi śauryaṃ vā vijñāne vinaye naye /
vismayo na hi kartavyo bahuratnā vasundharā
darastho'pi na dūraśo yo yasya manasi sthitaḥ /
yo yasya hṛdaye nāsti samīpastho'pi dūrataḥ
yasmācca priyamicchetu tasya brūyātsadā priyam /
vyādho mṛgavadhaṃ gantuṃ gītaṃ gāyati susvaram
atyāsannā vināśāya dūrasthā na phalapradāḥ /
sevyatāṃ madhyabhāgena rājavihnigurustriyaḥ
agnirāpaḥ striyo mūrkhāḥ sarpo rājakulāni ca /
nityaṃ yatnena sevyāni sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ
sa jīvati guṇā yasya yasya dharmaḥ sa jīvati /
guṇadharmavihīnasya jīvitaṃ niṣprayojanam
yadicchasi vaśīkartuṃ jagadekena karmaṇā /
puraḥ pañcadaśāsyebhyo gāṃ carantīṃ nivāraya
prastavāsadṛśaṃ vākyaṃ prabhāvasadṛśaṃ priyam /
ātmaśaktisamaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ
eka eva padārthastu tridhā bhavati vīkṣitaḥ /
kuṇapaṃkāminī māṃsaṃ yogibhiḥ kāmibhiḥ śvabhiḥ
susidhdamauṣadhaṃ dharmaṃ gṛhacchidraṃ ca maithunam /
kubhuktaṃ kuśrutaṃ caiva matimānna prakāśayet
tāvanmaunena nīyante kokilaiścaiva vāsarāḥ /
yāvatsarvajanānandadāyinī vāk pravartate
dharmaṃ dhanaṃ ca dhānyaṃ ca gurorvacanamauṣadham /
sugṛhītaṃ ca karttavyamanyathā tu na jīvati
tyaja durjanasaṃsarga bhaja sādhusamāgamam /
kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityataḥ
pañcadaśo 'dhyāyaḥ
yasya citaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu /
tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmalepanaiḥ
ekamevākṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet /
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yad dattvā cānṛṇī bhavet
khalānāṃ kaṇṭakānāṃ ca dvividhaiva pratikriyā /
upānad mukhabhaṅgo vā dūrataiva visarjanam
kucailinaṃ dantamalopadhāriṇāṃ
bahvāśinaṃniṣṭhurabhāṣiṇāṃ ca /
sūryodaye vā'stamite śayānaṃ
vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ
tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ
dārāśca bhṛtyāśca suhṛjjanāśca /
taṃ cārthavantaṃ punarāśrayante /
hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ
anyāyopārjitaṃ dravyaṃ daśa varṣāṇi tiṣṭhati /
prāpte ekādaśe varṣe samūlaṃ ca vinaśyati
ayuktaṃ svāmino yuktaṃ yuktaṃ nīcasya dūṣaṇam /
amṛtaṃ rāhave mṛtyurviṣaṃ śaṃkarabhūṣaṇam
tadbhojanaṃ yad dvijabhuktaśeṣaṃ
tatsauhṛdaṃ yatkriyate parasmin /
sā prājñatā yā na karoti pāpaṃ
dambhaṃ vinā yaḥ kriyate pāpaṃ
dambhaṃ vinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ
maṇirluṇṭhati pādāgre kācaḥ śirasi dhāryate /
kraya vikrayavelāyāṃ kācaḥ kāco maṇirmaṇiḥ
anantaṃśāstraṃ bahulāśca vidyāḥ
alpaṃ ca kālo bahuvighnatā ca /
yatsārabhūtaṃ tadupāsanīyaṃ,
haṃso yathā kṣīramivambumadhyāt
dūrāgataṃ pathi śrāntaṃ vṛthā ca gṛhamāgatam /
anarcayitvā yo bhuṅkte sa vai cāṇḍāla ucyate
paṭhanti caturo vedān dharmaśāstrāṇyanekaśaḥ /
ātmānaṃ naiva jānanti davī pākarasaṃ yathā
dhanyā dvijamayi naukā viparītā bhavārṇave /
tarantyadhogatāḥ sarve uparisthāḥ patantyadhaḥ
ayamamṛtanidhānaṃ nāyako'pyauṣadhīnāṃ /
amṛtamayaśarīraḥ kāntiyukto'pi candraḥ //
bhavati vigataraśmirmaṇḍalaṃ prāpya bhānoḥ /
parasadananiviṣṭaḥ ko laghutvaṃ na yāti
alirayaṃ nalinīdalamadhyagaḥ
kamalinīmakarandamadālasaḥ /
vidhivaśātparadeśamupāgataḥ
kuṭajapuṣparasaṃ bahu manyate
pītaḥ krudhdena tātaścaraṇatalahatā vallabho yena roṣā-
dābālyādvipravaryaiḥ svavadanavivare dhāryate vairiṇī meṃ /
gehaṃ me chedayanti pratidivasamumākāntapūjānimittaṃ
tasmātkhinnāsadāthaṃdvijakulanilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi
baṃdhanāni khalu santi bahūni premarajjukṛtabandhanamanyat /
dārubhedanipuṇo'piṣaṇḍaghnirniṣkriyobhavati paṃkajakośe
chinno'pi caṃdanatarurna jahāti gandhaṃ
vṛdhdo'pi vāraṇapatirna jahāti līlām /
yaṃtrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ
kṣīṇo'pi na tyajati śīlaguṇān kulīnaḥ
urvyāṃ ko'pi mahīdharo laghutaro dorbhyāṃ dhṛto līlayā
tena tvāṃdivi bhūtale ca sasataṃ govardhanī gīyase /
tvāṃ trailokyadharaṃ vahāmi kucayoragreṇa tad gaṇyate
kiṃvā keśava bhāṣaṇena bahunāpuṇyairyaśo labhyate
Original text: cāṇakyanītiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0