ચાણક્યનીતિઃ · અધ્યાય p1

પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
પ્રણમ્ય શિરસા વિષ્ણું ત્રૈલોક્યાધિપતિં પ્રભુમ્ ।
નાનાશાસ્ત્રોદ્ધૃતં વક્ષ્યે રાજનીતિસમુચ્ચયમ્

અધીત્યેદં યથાશાસ્ત્રં નરો જાનાતિ સત્તમઃ ।
ધર્મોપદેશં વિખ્યાતં કાર્યાકાર્યં શુભાશુભમ્

તદ્ અહં સંપ્રવક્ષ્યામિ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
યેન વિજ્ઞાનામાત્રેણ સર્વજ્ઞત્વં પ્રપદ્યતે

મૂર્ખશિષ્યોપદેશેન દુષ્ટાસ્ત્રીભરણેન ચ ।
દુઃખિતૈઃ સમ્પ્રયોગેણ પણ્ડિતો ઽપ્ય્ અવસીદતિ

દુષ્ટા ભાર્યા શઠં મિત્રં ભૃત્યશ્ ચોત્તરદાયકઃ ।
સસર્પે ચ ગૃહે વાસો મૃત્યુર્ એવ ન સંશયઃ

આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્ રક્ષેધ્દનૈરપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ

આપદાર્થે ધનં રક્ષેચ્છ્રીમતશ્ચ કિમાપદઃ ।
કદાચિચ્ચલેતા લક્ષ્મીઃસંચિતોઽપિવિનશ્યતિ

યસ્મિન્ દેશે ન સમ્માનો ન વૃત્તિર્ન ચ બાન્ધવઃ ।
ન ચ વિદ્યાગમઽપ્યસ્તિ વાસસ્તત્ર ન કારયેત્

ધનિકઃ શ્રોત્રિયો રાજા નદી વૈદ્યસ્તુ પઞ્ચમઃ ।
પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન તત્ર દિવસં વસેત

લોકયાત્રા ભયં લજ્જા દાક્ષિણાયં ત્યાગશીલતા ।
પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્ય્યાત્તત્ર સડ્ગતિમ્‍

જાનીયાત્ પ્રેષણે ભૃત્યાન્ બાન્ધવાન્ વ્યસનાગમે ।
મિત્રં ચાપત્તિકાલે તુ ભાર્યાં ચ વિભવક્ષયે

આતુરે વ્યસને પ્રાપ્તે દુર્ભિક્ષે શત્રુસંકટે ।
રાજદ્વારે શ્મશાને ચ યસ્તિષ્ઠતિ સ બાન્ધવઃ

યો ધ્રુવાણિ પરિત્યજ્ય અધ્રુવં પરિષેવતે ।
ધ્રુવાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ અધ્રુવં નષ્ટમેવ હિ

વરયેત્કુલજાં પ્રાજ્ઞો વિરૂપામપિ કન્યકામ્ ।
રૂપશીલાં ન નીચસ્ય વિવાહઃ સદ્રૄશે કુલે

નદીનાં શસ્રપાણીનાં નખીનાં શ્રૃડ્ગિણાં તથા ।
વિશ્વાસો નૈવ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુરાજકુલેષુ ચ

વિષાદ્ અપ્ય્ અમૃતં ગ્રાહ્યમ્ અમેધ્યાદ્ અપિ કાઞ્ચનમ્ ।
નીચાદ્ અપ્યુત્તમાં વિદ્યા સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદ્ અપિ

સ્ત્રીણાં દ્વિગુણ આહારો લજ્જા ચાપિ ચતુર્ગણા ।
સાહસં ષડ્ગુણં ચૈવ કામશ્ ચાષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ

દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમ્ અતિલોભિતા ।
અશૌચત્વં નિર્દયત્વં સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ

ભોજ્યં ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરાડ્ગના ।
વિભવો દાનશક્તિશ્ચ નાઽલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્

યસ્ય પુત્રો વશીભૂતો ભાર્યા છન્દાનુગામિની ।
વિભવે યશ્ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય સ્વર્ગ ઇહૈવ હિ

તે પુત્રા યે પિતુર્ભક્તાઃ સ પિતા યસ્તુ પોષકઃ ।
તન્મિત્રંયત્રવિશ્વાસઃસા ભાર્યા યત્ર નિવૃતિઃ

પરોક્ષે કાર્ય્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્॥
વર્જ્જયેત્તાદૃશં મિત્રં વિષકુમ્ભમ્પયોમુખમ્

ન વિશ્વસેત્કુમિત્રે ચ મિત્રે ચાપિ ન વિશ્વસેત્ ।
કદાચિત્કુપિતં મિત્રં સર્વગુહ્યં પ્રકાશયેત્

મનસા ચિન્તિતં કાર્યં વચસા ન પ્રકાશયેત્ ।
મંત્રેણ રક્ષયેદ્ ગૂઢં કાર્ય્ય ચાપિ નિયોજયેત્

કષ્ટઞ્ચ ખલુ મૂર્ખત્વં કષ્ટં ચ ખલુ યૌવનમ્ ।
કષ્ટાત્ કષ્ટતરં ચૈવ પરગેહે નિવાસનમ્

શૈલે શૈલે ન માણિક્યં મૌક્તિકં ન ગજે ગજે ।
સાધવો નહિ સર્વત્ર ચન્દનં ન વને વને

પુત્રાશ્ચ વિવિધૈઃ શીલૈર્નિયોજ્યાઃ સતતં બુધૈઃ ।
નીતિજ્ઞાઃ શીલસમ્પન્ના ભવન્તિ કુલપૂજિતાઃ

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી યેન બાલો ન પાઠિતઃ ।
ન શોભતે સભામધ્યે હંસમધ્યે વકો યથા

લાલનાદ્ બહવો દોષાસ્તાડનાદ્ બહવો ગુણાઃ ।
તસ્માત્પુત્રં ચ શિષ્યં ચ તાડયેન્નતુલાલયેત્

શ્લોકેન વા તદર્ધ્દાઽર્ધ્દાક્ષરેણ વા ।
અવન્ઘ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનાધ્યયનકર્મભિઃ

કાન્તા વિયોગઃ સ્વજનાપમાનિ ।
રણસ્ય શેષઃ કુનૃપસ્ય સેવા ॥
દરિદ્રભાવો વિષમા સભા ચ ।
વિનાગ્નિના તે પ્રદહન્તિ કાયમ્

નદીતીરે ચ યે વૃક્ષાઃ પરગેહેષુ કામિની ।
મંત્રિહીનાશ્ચ રાજાનઃ શીઘ્રં નશ્યન્ત્યસંશયમ્

બલં વિદ્યા ચ વિપ્રાણાં રાજ્ઞાં સૈન્યં બલં તથા ।
બલંવિત્તઞ્ચવૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં પરિચર્યિકા

નિર્ધનં પુરુષં વેશ્યા પ્રજા ભગ્નં નૃપં ત્યજેત્ ।
ખગા વીતફલં વૃક્ષં ભુક્ત્વા ચાભ્યાગતો ગૃહમ્

ગૃહીત્વા દક્ષિણાં વિપ્રાસ્ત્યજન્તિ યજમાનકમ્ ।
પ્રાપ્તવિદ્યાગુરુંશિષ્યોદગ્ધારણ્યંમૃગાસ્તથા

દુરાચારી દુરાદૃષ્ટિર્દુરાવાસી ચ દુર્જનઃ ।
યન્મૈત્રીક્રિયતે પુમ્ભિર્નરઃશીઘ્રં વિનશ્યતિ

સમાને શોભતે પ્રીતિઃ રાજ્ઞિ સેવા ચ શોભતે ।
વાણિજ્યં વ્યવહારેષુ સ્ત્રી દિવ્યા શોભતે ગૃહે

તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
કસ્ય દોષઃ કુલેનાસ્તિ વ્યાધિના કે ન પીડિતઃ ।
વ્યસનં કે ન સંપ્રાપ્તં કસ્ય સૌખ્યં નિરન્તરમ્

આચારઃ કુલમાખ્યાતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષણમ્ ।
સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિવપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્

સત્કુલે યોજયેત્કન્યાં પુત્રં વિદ્યાસુ યોજતેત્ ।
વ્યસને યોજયેચ્છત્રું મિત્રં ધર્મે નિયોજયેત્

દુર્જનસ્ય ચ સર્પસ્ય વરં સર્પો ન દુર્જનઃ ।
સર્પો દંશતિ કાલે તુ દુર્જનસ્તુ પદે પદે

એદતર્થં કુલોનાનાં નૃપાઃ કુર્વન્તિ સંગ્રહમ્ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ ન સ્યજન્તિ ચ તે નૃપમ્

પ્રલયે ભિન્નમર્યાદા ભવન્તિ કિલ સાગરાઃ ।
સાગરા ભેદમિચ્છાન્તિ પ્રલયેઽપિ ન સાધવઃ

મૂર્ખસ્તુ પરિહર્ત્તવ્યઃ પ્રત્યક્ષો દ્વિપદઃ પશુઃ ।
ભિદ્યતે વાક્યશૂલેન અદૃશ્યં કણ્ટકં યથા

રૂપયૌવનસમ્પન્ના વિશાલકુલસમ્ભવાઃ ।
વિદ્યાહીના ન શોભન્તે નિર્ગન્ધા ઇવકિશુકાઃ

કોકિલાનાં સ્વરો રૂપં નારીરૂપં પતિવ્રતમ્ ।
વિદ્યારૂપં કુરૂપાણાંક્ષમા રૂપં રપસ્વિનામ્

ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્

ઉદ્યોગે નાસ્તિ દારિદ્ર્ય જપતો નાસ્તિ પાતકમ્ ।
મૌનેનકલહોનાસ્તિ નાસ્તિ જાગરિતો ભયમ્

અતિરૂપેણ વૈ સીતા અતિગર્વેણઃ રાવણઃ ।
અતિદાનાબ્દલિર્બધ્દો હ્યતિ સર્વત્ર વર્જયેત્

કોઽતિભારઃ સમર્થાનાં કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્।
કો વિદેશઃ સુવિદ્યાનાં કઃ પરઃ પ્રિયવાદિનામ્

એકેનાપિ સુવૃક્ષેણ દહ્યમાનેન ગન્ધિના ।
વાસિતં તદ્વનં સર્વં કુપુત્રેણ કુલં યથા

એકેન શુષ્કવૃક્ષેણ દહ્યમાનેન વન્હિના ।
દહ્યતે તદ્વનં સર્વ કુપુત્રેણ કુલં યથા

એકેનાપિ સુપુત્રેણ વિદ્યાયુક્તેન સાધુના ।
આલ્હાદિતં કુલં સર્વં યથા ચન્દ્રેણ શર્વરી

કિં જાર્તૈબહુભિઃ પુત્રૈઃ શોકસન્તાપકારકૈઃ ।
વરમેકઃ કુલાલમ્બી યત્ર વિશ્રામ્યતે કુલમ્‍

લાલયેત્પઞ્ચવર્ષાણિ દશ વર્ષાણિ તાડયેત ।
પ્રાપ્તે તુ ષોડશે વર્ષે પુત્રં મિત્રવદાચરેત્

ઉપસર્ગેઽન્યચક્રે ચ દુર્ભિક્ષે ચ ભયાવહે ।
અસાધુજનસમ્પર્કે યઃ પલાયતિ જીવતિ

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ યસ્યૈકોઽપિ ન વિદ્યતે ।
જન્મ્જન્મનિ મર્ત્યેષ મરણં તસ્ય કેવલમ્

મૂર્ખા યત્ર ન પુજ્યન્તે ધાન્યં યત્ર સુસઞ્ચિતમ્ ।
દામ્પત્યે કલહો નાસ્તિ તત્ર શ્રીઃ સ્વયમાગતા

ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
આયુઃ કર્મ ચ વિત્તઞ્ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ।
પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

સાધુભ્યસ્તે નિવર્તન્તે પુત્રામિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ।
યે ચ તૈઃ સહ ગન્તારસ્તધ્દર્માત્સુકૃતં કુલમ્

દર્શનાધ્યાનસંસ્પર્શૈર્મત્સી કૂર્મી ચ પક્ષિણી ।
શિશુપાલયતે નિત્યં તથા સજ્જનસડ્ગતિઃ

યાવત્સ્વસ્થો હ્યયં દેહો યાવન્મૃત્યુશ્ચ દૂરતઃ ।
તાવદાત્મહિતં કુર્યાત્ પ્રાણાન્તે કિં કરિષ્યતિ

કામધેનુગુણ વિદ્યા હ્યકાલે ફલદાયિની ।
પ્રવાસે માતૃસદૃશી વિદ્યા ગુપ્તં ધનં સ્મૃતમ્

એકો ઽપિ ગુણવાન્ પુત્રો નિર્ગુણૈશ્ ચ શતૈર્ વરઃ ।
એકશ્ ચન્દ્રસ્ તમો હન્તિ ન ચ તારાઃ સહસ્રશઃ

મૂર્ખશ્ચિરાયુર્જાતોઽપિ તસ્માજ્જાતમૃતો વરઃ ।
મૃતઃ સ ચાઽલ્પદુઃખાય યાવજ્જીવં જડોદહેત્

કુગ્રામવાસઃ કુલહીનસેવા ।
કુભોજનં ક્રોધમુખી ચ ભાર્યા ॥
પુત્રશ્ચ મૂર્ખો વિધવા ચ કન્યા ।
વિનાગ્નિમેતે પ્રદહન્તિ કાયમ્

કિં તયા ક્રિયતે ધેન્વા યા ન દોગ્ધ્રી ન ગર્ભિણી ।
કોઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ન ભક્તિમાન્

સંસારતાપદગ્ધાનાં ત્રયો વિશ્રાન્તેહેતવઃ ।
અપત્યં ચ કલત્રં ચ સતાં સડ્ગતિરેવ ચ

સકૃજ્જલ્પન્તિ રાજાનઃ સકૃજ્જલ્પન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
સકૃત્કન્યાઃ પ્રદીયન્તે ત્રીણ્યેતાનિ સકૃત્સકૃત્

એકાકિના તપો દ્વાભ્યાં પઠનં ગાયનં ત્રિભિઃ ।
ચતુર્ભિર્ગમનં ક્ષેત્રં પંચભિર્બહુભી રણમ્

સા ભાર્યા યા શુચિર્દક્ષા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા ।
સા ભાર્યા યા પતિપ્રીતા સાભાર્યા સત્યવાદિનો

અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં દિશઃ શુન્યાસ્ત્વબાંધવાઃ ।
મૂર્ખસ્ય હૃદયં શૂન્યં સર્વશૂન્યા દરિદ્રતા

અનભ્યાસે વિષં શાસ્ત્રમજીર્ણે ભોજનં વિષમ્ ।
દરિદ્રસ્ય વિષં ગોષ્ઠી વૃધ્દસ્ય તરુણી વિષમ્

ત્યજેધ્દર્મ દયાહીનં વિદ્યાહીનં ગુરું ત્યજેત્ ।
ત્યજેત્ક્રોધમુખીં ભાર્યાન્નિઃ સ્નેહાનબંધવાંસ્ત્યજેત્

અધ્વા જરા મનુષ્યાણાં વાજિનાં બંધનં જરા ।
અમૈથુનં જરા સ્ત્રીણાં વસ્ત્રાણામાતપં જરા

કઃ કાલઃ કાનિ મિત્રાણિ કો દેશઃ કૌ વ્યયાગમૌ ।
કશ્ ચાહં કા ચ મે શક્તિર્ ઇતિ ચિન્ત્યં મુહુર્મુહુઃ

અગ્નિર્દેવો દ્વિજાતીનાં મુનીનાં હૃદિ દૈવતમ્ ।
પ્રતિમા ત્વલ્પબુધ્દીનાં સર્વત્ર સમદર્શિનામ્

પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ।
પતિર્ એવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ

યથા ચતુર્ભિઃ કનકં પરીક્ષ્યતે
નિઘર્ષણચ્છેદનતાપતાડનૈઃ ।
તથા ચતુર્ભિઃ પુરુષઃ પરીક્ષ્યતે
ત્યાગેન શીલેન ગુણેન કર્મણા

તાવદ્ભયેન ભેતવ્યં યાવદ્ ભયમનાગતમ્ ।
આગતં તુ ભયં વીક્ષ્યં પ્રહર્તવ્યમશંકયા

એકોદરસમુદ્ભૂતા એકનક્ષત્રજાતકાઃ ।
ન ભવન્તિ સમાઃ શીલા યથા બદરિકણ્ટકાઃ

નિઃસ્પૃહો નાધિકારી સ્યાન્નાકામો મણ્ડનપ્રિયઃ ।
નાઽવિદગ્ધઃ પ્રિયંબ્રૂયાત્ સ્પષ્ટવક્તા ન વઞ્ચકઃ

મૂર્ખાણાં પણ્ડિતા દ્વેષ્યા અધનાનાં મહાધનાઃ ।
વરાંગના કુલસ્ત્રીણાં સુભગાનાં ચ દુર્ભગા

આલસ્યોપગતા વિદ્યા પરહસ્તગતં ધનમ્ ।
અલ્પબીજં હતં ક્ષેત્રં હતં સૈન્યમનાયકમ્

અભ્યાસાધ્દાર્યતે વિદ્યા કુલં શીલેન ધાર્યતે ।
ગુણેન જ્ઞાયતે ત્વાર્યઃ કોપો નેત્રેણ ગમ્યતે

વિત્તેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે ।
મૃદુના રક્ષ્યતે ભૂપઃ સત્સ્ત્રિયા રક્ષ્યતે ગૃહમ્

અન્યથા વેદપાણ્ડિત્યં શાસ્ત્રમાચારમન્યથા ।
અન્યથા વદતા શાંતંલોકાઃક્લિશ્યન્તિ ચાઽન્યથા

દારિદ્ર્યનાશનં દાન શીલં દુર્ગતિનાશનમ્ ।
અજ્ઞાનનાશિની પ્રજ્ઞા ભાવના ભયનાશિની

નાસ્તિ કામસમો વ્યાધિર્નાસ્તિ મોહસમો રિપુઃ ।
નાસ્તિ કોપસમો વહ્નિ ર્નાસ્તિ જ્ઞાનાત્પરં સુખમ્

જન્મમૃત્યું હિ યાત્યેકો ભુનક્ત્યેકં શુભાશુભમ્ ।
નરકેષુ પતત્યેક એકો યાતિ પરાં ગતિમ્

તૃણં બ્રહ્મવિદઃ સ્વર્ગસ્તૃણં શૂરસ્ય જીવિતમ્ ।
જિતાક્ષસ્ય તૃણં નારી નિઃસ્પૃહસ્ય તૃણં જગત્

વિદ્યા મિત્રં પ્રવાસેષુ ભાર્યા મિત્રં ગૃહેષુ ચ ।
વ્યધિતસ્યૌષધં મિત્રં ધર્મો મિત્રં મૃતસ્ય ચ

વૃથા વૃષ્ટિસ્સમુદ્રેષુ વૃથા તૃપ્તેષુ ભોજનમ્ ।
વૃથા દાનં ધનાઢ્યેષુ વૃથા દીપોઽદીવાઽપિ ચ

નાસ્તિ મેઘસમં તોયં નાસ્તિ ચાત્મસમં બલમ્ ।
નાસ્તિચક્ષુઃ સમં તેજો નાસ્તિ ધાન્યસમં પ્રિયમ્

અધના ધનમિચ્છન્તિ વાચં ચૈવ ચતુષ્પદઃ ।
માનવાઃ સ્વર્ગમિચ્છન્તિ મોક્ષમિચ્છન્તિદેવતાઃ

સ્ત્યેન ધાર્યતે પૃથ્વી સ્ત્યેન તપતે રવિઃ ।
સ્ત્યેન વાતિ વાયુશ્ચ સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ચલા લક્ષ્મીશ્ચલાઃ પ્રાણશ્ચલે જીવિતમન્દિરે ।
ચલાઽચલે ચ સંસારે ધર્મ એકો હિ નિશ્ચલઃ

નરાણાં નાપિતો ધૂર્તઃ પક્ષિણાં ચૈવ વાયસઃ ।
ચતુષ્પદાં શ્રૃગાલસ્તુ સ્ત્રીણાં ધુર્તા ચ માલિની

જનિતા ચોપનેતા ચ યસ્તુ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।
અન્નદાતા ભયત્રાતા પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ

રાજપત્ની ગુરોઃ પત્ની મિત્ર પત્ની તથૈવ ચ ।
પત્ની માતા સ્વમાતા ચ પઞ્ચૈતા માતરઃ સ્મૃતા

ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
શ્રુત્વા ધર્મં વિજાનાતિ શ્રુત્વા ત્યજતિ દુર્મતિમ્ ।
શ્રુત્વા જ્ઞાનમવાપ્નોતિ શ્રુત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્

પક્ષિણાં કાકચાણ્ડાલઃ પશૂનાં ચૈવ કુક્કુરઃ ।
મુનીનાં પાપી ચાણ્ડાલઃ સર્વચાણ્ડાલનિન્દકઃ

ભસ્મના શુધ્યતે કાંસ્યં તામ્રમમ્લેન શુધ્યતિ ।
રજસા શુધ્યતે નારિ નદી વેગેન શુધ્યતિ

ભ્રમન્સંપૂજ્યતે રાજા ભ્રમન્સંપૂજ્યતે દ્વિજઃ ।
ભ્રમન્સંપૂજ્યતે યોગી સ્ત્રી ભ્રમન્તી વિનશ્યતિ

યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યર્થાસ્તસ્ય બાંધવાઃ ।
યસ્યાથાઃ સ પુમાંલ્લોકે યસ્યાર્થાઃ સચ પણ્ડિતઃ

તાદૃશી જાયતે બુધ્દિર્વ્યવસાયોઽપિ તાદૃશઃ ।
સહાયાસ્તાદૃશા એવ યાદૃશી ભવિતવ્યતા

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

નૈવ પશ્યતિ જન્માધઃ કામાન્ધો નૈવ પશ્યતિ ।
મદોન્મત્તા ન પશ્યન્તિ અર્થી દોષં ન પશ્યતિ

સ્વયં કર્મ કરોત્યત્મા સ્વયં તત્ફલમશ્નુતે ।
સ્વયં ભ્રમતિ સંસારે સ્વયં તસ્માદ્વિમુચ્યતે

રાજા રાષ્ટ્રકૃતં પાપં રાજ્ઞઃ પાપં પુરોહિતઃ ।
ભર્તા ચ સ્ત્રીકૃતં પાપં શિષ્યપાપં ગુરુસ્તથા

ઋણકર્તા પિતા શત્રુમાતા ચ વ્યભિચારિણી ।
ભાર્યા રૂપવતી શત્રુઃ પુત્રઃ શત્રુરપણ્ડિતઃ

લુબ્ધમર્થેન ગૃહિણીયાત્ સ્તબ્ધમઞ્જલિકર્મણા ।
મૂર્ખં છન્દાનુવૃત્યા ચ યથાર્થત્વેન પણ્ડિતમ્

વરં ન રાજ્યં ન કુરાજરાજ્યં
વરં ન મિત્રં ન કુમિત્રમિત્રમ્ ।
વરં ન શિષ્યો ન કુશિષ્યશિષ્યો
વરં ન દારા ન કુદારદારાઃ

કુરાજરાજ્યેન કુતઃ પ્રજાસુખં
કુમિત્રમિત્રેણ કુતોઽભિનિર્વૃતિઃ ।
કુદારદારૈશ્ચ કુતો ગૃહે રતિઃ
કુશિષ્યમધ્યાપયતઃ કુતો યશઃ

સિંહાદેકં વકાદેકં શિક્ષેચ્ચત્વારિ કુક્કુટાત્ ।
વાયસાત્પઞ્ચ શિક્ષેચ્ચષ્ટ્ શુનસ્ત્રીણિગર્દભાત્

પ્રભૂતં કાર્યમપિ વા તન્નરઃ કર્તુમિચ્છતિ ।
સર્વારમ્ભેણ તત્કાર્યં સિંહાદેકં પ્રચક્ષતે

ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય વકવત્ પણ્ડિતો નરઃ ।
દેશકાલબલં જ્ઞાત્વા સર્વકાર્યાણિ સાધયેત્

પ્રત્યુત્થાનઞ્ચ યુધ્દ્ઞ્ચ સંવિભાગઞ્ચ બન્ધુષુ ।
સ્વયમાક્રમ્યભુક્તઞ્ચશિક્ષેચ્ચત્વારિકુક્કુટાત્

ગૂઢમૈથુનચારિત્વં કાલે કાલે ચ સંગ્રહમ્ ।
અપ્રમત્તમવિશ્વાસં પઞ્ચ શિક્ષેચ્ચ વાયસાત્

બહ્વાશી સ્વલ્પસન્તુષ્ટઃ સનિદ્રો લઘુચેતનઃ ।
સ્વામિભક્તશ્ચ શૂરશ્ચ ષડેતો શ્વાનતોગુણાઃ

સુશ્રાન્તોઽપિ વહેત ભારં શીતોષ્ણં ન ચ પશ્યતિ ।
સન્તુષ્ટશ્ચરતે નિત્યં ત્રીણિ શિક્ષેચ્ચ ગર્દભાત્

એતાન્ વિંશતિગુણાનાચરિષ્યતિ માનવઃ ।
કાર્યાવસ્થાસુ સર્વાસુ અજેયઃ સ ભવિષ્યતિ

સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
અર્થનાશં મનસ્તાપં ગૃહિણીચરિતાનિ ચ ।
નીચવાક્યં ચાઽપમાનં મતિમાન્ન પ્રકાશયેત્

ધનધાન્મપ્રયોગેષુ વિદ્યાસંગ્રહણેષુ ચ ।
આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જા સુખી ભવેત્

સ્ન્તોષામૃતતૃપ્તાનાં યત્સુખં શાન્તિરેવ ચ ।
ન ચ તધ્દનલુબ્ધાનામિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતામ્

સન્તોષસ્ત્રિષુ કર્તવ્યઃ સ્વદારે ભોજને ધને ।
ત્રિષુ ચૈવ ન કર્ત્તવ્યોઽધ્યયને જપદાનયોઃ

વિપ્રયોર્વિપ્રહ્નેશ્ચ દમ્પત્ય૊ઃ સ્વામિભૃત્યયોઃ ।
અન્તરેણ ન ગન્તવ્યં હલસ્ય વૃષભસ્મ ચ

પાદાભ્યાં ન સ્પૃશેદગ્નિ ગુરું બ્રાહ્મણમેવ ચ ।
નૈવ ગાં ચ કુમારીન ન વૃધ્દં ન શિશું તથા

હસ્તી હસ્તસહસ્ત્રેણ શતહસ્તેન વાજિનઃ ।
શ્રૃડ્ગિણી દશહસ્તેન દેશત્યાગેન દુર્જનઃ

હસ્તી અંકુશમાત્રેણ બાજી હસ્તેન તાડ્યતે ।
શ્રૃડ્ગિ લકુટહસ્તે ન ખડ્ગહસ્તેન દુર્જનઃ

તુષ્યન્તિ ભોજને વિપ્રા મયૂરા ઘનગર્જિતે ।
સાધવઃ પરસમ્પત્તૌ ખલાઃ પરવિપત્તિષુ

અનુલોમેન બલિનં પ્રતિલોમેન દુર્જન્મ્ ।
આત્મતુલ્યબલં શત્રુઃ વિનયેન બલેન વા

બાહુવીર્ય બલં રાજ્ઞો બ્રહ્મવિત્ બલી ।
રૂપ-યૌવન-માધુર્ય સ્ત્રીણાં બલમનુત્તમમ્

નાઽત્યન્તં સરલૈર્ભાવ્યં ગત્વા પશ્ય વન્સ્થલીમ્ ।
છિદ્યન્તે સરલાસ્તત્ર કુબ્જસ્તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ

યત્રોદકસ્તત્ર વસન્તિ હંસા-
સ્તથવ શુષ્કં પરિવર્જયન્તિ ।
નહંતુલ્યેન નરેણ ભાવ્યં
પુનસ્ત્યજન્તઃ પુનરાશ્ર યન્તઃ

ઉપાર્જિતાનાં વિત્તાનાં ત્યાગ એવ હિ રક્ષણમ્ ।
તડાગોદરસંસ્થાનાં પરીસ્ત્ર વ ઇવામ્ભસામ્

યસ્યાર્સ્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્સ્થાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાઃ સ પુમાલ્લોકે યસ્યાર્થાઃ સચજીવતિ

સ્વર્ગસ્થિતાનામહિ જીવલોકે
ચત્વારિ ચિહ્નાનિ વસન્તિ દેહે ।
દાનપ્રસંગો મધુરા ચ વાણી
દેવાર્ચનં બ્રાહ્મણતર્પણં ચ

અત્યન્તકોપઃ કટુતા ચ વાણી
દરિદ્રતા ચ સ્વજનેષુ વૈરમ્ ।
નીચપ્રસડ્ગઃ કુલહીનસેવા
ચિહ્નાનિ દેહે નરકસ્થિતાનામ્

ગમ્યતે યદિ મૄગન્દ્રમન્દિરં
લભ્યતે કરિકપીલમૌક્તિકમ્ ।
જમ્બુકાલયગતે ચ પ્રાપ્યતે
વસ્તુપુચ્છખરચર્મખણ્ડનમ્

શ્વાનપુચ્છમિચ વ્યર્થ જીવિતં વિદ્યયા વિના ।
ન ગુહ્યગોપને શક્તં ન ચ દંશનિવારણે

વાચા શૌચં ચ મનસઃ શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
સર્વભૂતે દયા શૌચમેતચ્છૌચં પરાર્થિનામ્

પુષ્પે ગન્ધતિલે તૈલં કાષ્ઠે વહ્નિ પયો ઘૃતમ્ ।
ઇક્ષૌ ગુડં તથા દેહે પશ્યાઽઽત્માનં વિવેકતઃ

અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
અધમા ધનમિઇચ્છન્તિ ધનં માનં ચ મધ્યમાઃ ।
ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્

ઇક્ષુરાપઃ પયો મૂલં તામ્બૂલં ફલમૌષધમ્ ।
ભક્ષયિત્વાઽપિકર્તવ્યાઃસ્નાનદાનાદિકાઃક્રિયાઃ

દીપો ભક્ષયતે ધ્વાન્તં કજ્જલં ચ પ્રસૂયતે ।
યદન્નં ભક્ષ્યતે નિત્યં જાયતે તાદૃશી પ્રજા

વિત્તંદેહિ ગુણાન્વિતેષ મતિમન્નાઽન્યત્રદેહિ ક્વચિત્ ।
પ્રાપ્તં વારિનિધેર્જલં ઘનમુચાં માધુર્યયુક્તં સદા
જીવાઃ સ્થાવરજડ્ગમાશ્ચ સકલા સંજીવ્ય ભૂમણ્ડલં ।
ભૂયઃ પશ્યતદેવકોટિગુણિતંગચ્છસ્વમમ્ભોનિધિમ્

ચાણ્ડાલાનાં સહસ્ત્રૈશ્ચ સૂરિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
એકો હિ યવનઃ પ્રોક્તો ન નીચો યવનાત્પરઃ

તૈલાભ્યડ્ગે ચિતાધૂમે મૈથુને ક્ષૌરકર્મણિ ।
તાવદ્ ભવતિ ચાણ્ડાલો યાવત્સ્નાનં ન ચાચરેત્

અજીર્ણે ભેષજં વારિ જાર્ણે વારિ બલપ્રદમ્ ।
ભોજને ચાઽમૃતં વારિ ભોજનાન્તે વિષપ્રદમ્

હતં જ્ઞાનં ક્રિયાહીનં હતશ્ચાઽજ્ઞાનતો નરઃ ।
હતં નિર્નાયકં સૈન્યં સ્ત્રિયો નષ્ટા હ્યભર્તૃકાઃ

વૃધ્દ્કાલે મૃતા ભાર્યા બન્ધુહસ્તે ગતં ધનમ્ ।
ભાજનં ચ પરાધીનં સ્ત્રિઃ પુઁસાં વિડમ્બનાઃ

અગ્નિહોત્રં વિના વેદાઃ ન ચ દાનં વિના ક્રિયાઃ ।
ન ભાવેનવિના સિધ્દિસ્તસ્માદ્ભાવો હિ કારણમ્

ન દેવો વિદ્યતે કાષ્ઠે ન પાષાણે ન મૃણ્મયે ।
ભાવે હિ વિદ્યતે દેવસ્તસ્માદ્ભાવો હિ કારણમ્

કાષ્ઠ-પાષાણ-ધાતૂનાં કૃત્વા ભાવેન સેવનમ્ ।
શ્રધ્દયા ચ તયા સિધ્દિસ્તસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રસાદતઃ

શાન્તિતુલ્યં તપો નાસ્તિ ન સન્તોષાત્પરં સુખમ્ ।
ન તૃષ્ણયા પરો વ્યાધિર્ન ચ ધર્મો દયા પરઃ

ક્રોધો વૈવસ્વતો રાહા તૃષ્ણા વૈતરણી નદી ।
વિદ્યા કામદુધા ધેનુઃ સન્તોષો નન્દનંવનમ્

ગુણો ભૂષયતે રૂપં શીલં ભૂષયતે કુલમ્ ।
સિધ્દિર્ભૂષયતે વદ્યાં ભોગી ભૂષયતે ધનમ્

નિર્ગુણસ્ય હતં રૂપં દુઃશીલસ્ય હતં કુલમ્ ।
અસિદ્ધસ્ય હતા વિદ્યા અભોગેન હતં ધનમ્

શુદ્ધં ભૂમિગતં તોયં શુદ્ધા નારી પતિવ્રતા ।
શુચિઃ ક્ષેમકરો રાજા સંતોષી બ્રાહ્મણઃ શુચિઃ

અસંતુષ્ટા દ્વિજા નષ્ટાઃ સંતુષ્ટાશ્ ચ મહીભૃતઃ ।
સલજ્જા ગણિકા નષ્ટાઃ નિર્લજ્જાશ્ ચ કુલાઙ્ગનાઃ

કિં કુલેન વિશાલેન વિદ્યાહીનેન દેહિનામ્ ।
દુષ્કુલીનો ઽપિ વિદ્વાંશ્ ચ દેવૈર્ અપિ સુપૂજ્યતે

વિદ્વાન્ પ્રશસ્યતે લોકે વિદ્વાન્સર્વત્ર ગૌરવમ્ ।
વિદ્યયા લભતે સર્વ વિદ્યા સર્વત્ર પૂજ્યતે

રૂપયૌવનસંપન્ના વિશાલકુલસમ્ભવાઃ ।
વિદ્યાહીના નશોભન્તે નિર્ગન્ધા ઇવકિંશુકાઃ

માંસભક્ષૈઃ સુરાપાનૈઃ મૂર્ખૈશ્ચાઽક્ષરવર્જિતૈઃ ।
પશુભિ પુરુષાકારર્ભારાક્રાન્તાઽસ્તિ મેદિની

અન્નહીના દહેદ્રાષ્ટ્રં મંત્રહીનશ્ચ રિષીત્વિજઃ ।
યજમાનં દાનહીનો નાસ્તિ યજ્ઞસમો રિપુઃ

નવમો ઽધ્યાયઃ
મુક્તિમિચ્છાસિ ચેત્તાત ! વિષયાન્ વિષવત્ત્યજ ।
ક્ષમાઽઽર્જવં દયા શૌચં સત્યં પીયૂષવત્પિબ

પરસ્પરસ્ય મર્માણિ યે ભાષન્તે નરાધમાઃ ।
ત એવ વિલયં યાન્તિ વલ્મીકોદરસર્પવત્

ગન્ધઃ સુવર્ણે ફલભિક્ષુદંડે-
નાઽકારિ પુષ્પં ખલુ ચન્દનસ્ય ।
વિદ્વાન્ ધની ભૂપતિદીર્ઘજીવી
ધાતુઃ પુરા કોઽપિ ન બુધ્દિદોઽભૂત્

સર્વૌષધીનામમૃતં પ્રધાનમ્
સર્વેષુ સૌખ્યેષ્વશનં પ્રધાનમ્ ।
સર્વેન્દ્રિયાણાં નયનં પ્રધાનં
સર્વેષુ ગાત્રેષુ શિરઃ પ્રધાનમ્।

દુતો ન સઞ્ચરતિ ખે ન ચલેચ્ચ વાર્તા ।
પુર્વ ન જલ્પિતમિદં ન ચ સડ્ગમોઽસ્તિ ।
વ્યોમ્નિ સ્થિતં રવિશાશગ્રહણં પ્રશસ્તં
જાનાતિ યો દ્વિજવરઃ સકથં ન વિદ્વાન્

વિદ્યાર્થી સેવકઃ પાન્થઃ ક્ષુધાર્તો ભયકાતરઃ ।
ભાણ્ડારી પ્રતિહારી ચ સપ્ત સુપ્તાન્ પ્રબોધયેત્

અહિં નૃપં ચ શાર્દુલં બરટિ બાલકં તથા ।
પરશ્વાનં ચ મૂર્ખ ચ સપ્ત સુપ્તાન્ન બોધયેત્

અર્થાધીતાશ્ચયૈ ર્વેદાસ્તથા શૂદ્રાન્ન ભોજિનઃ ।
તે દ્વિજાઃ કિં કરિષ્યન્તિ નિર્વિષા ઇવ પન્નગાઃ

યસ્મિન રુષ્ટે ભયં નાસ્તિ તુષ્ટે નૈવ ધનાગમઃ ।
નિગ્રહાઽનુગ્રહોનાસ્તિ સ રુષ્ટઃ કિં કરિષ્યતિ

નિવિષેણાપિ સર્પેણ કર્તવ્યા મહતી ફણા ।
વિષમસ્તુ ન ચાપ્યસ્તુ ઘટાટોપ ભયંકરઃ

પ્રારર્દ્યૂતપ્રસંગેન મધ્યાન્હે સ્ત્રીપ્રસંગતઃ ।
રાત્રૌ ચૌરપ્રસંગેન કાલો ગચ્છતિ ધીમતામ્

સ્વહસ્તગ્રથિતા માલા સ્વહસ્તાદ ઘૃષ્ટચન્દનમ્ ।
સ્વહસ્તલિખિતં શક્રસ્યાપિ શ્રિયં હરેત્

ઇક્ષુદંડાસ્તિલાઃ શુદ્રાઃ કાન્તા કાંચનમોદિની ।
ચન્દનં દધિ તામ્બૂલં મર્દનં ગુણવર્ધ્દનમ્

દરિદ્રતા ધીરતયા વિરાજતે ।
કુવસ્ત્રતા શુભ્રતયા વિરાજતે ॥
કદન્નતા ચોષ્ણતયા વિરાજતે ।
કુરૂપતા શીલતયા વિરાજતે

દશમો ઽધ્યાયઃ
અથ વૃધ્દ ચાણક્યસ્યોત્તરાર્ધ્દમ્ ।
ધનહીનો ન હીનશ્ચ ધનિકઃ સ સુનિશ્ચયઃ ।
વિદ્યારત્નેન હીનો યઃ સ હીનઃ સર્વવસ્તુષુ

દૃષ્ટિપુતં ન્યસેત્પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેજ્જલમ્ ।
શાસ્ત્રપૂતં વદેદ્વાક્યં મનઃપૂતં સમાચરેત્

સુખાર્થી ચેત્યજેદ્વિદ્યાં વિદ્યાર્થી ચેત્ત્યજેત્સુખમ્ ।
સુખાર્થીનઃ કુતો વિદ્યા સુખં વિદ્યાર્થિનઃ કુતઃ

કવયઃ કિં ન પશ્યન્તિ કિ ન કુર્વન્તિ યોષિતઃ ।
મદ્યપાઃ કિં ન જલ્પન્તિ કિંન ખાદન્તિ વાયસાઃ

રંક કરોતિ રાજાનં રાજાનં રંકમેવચ ।
ધનિનં નિર્ધનં ચૈવ નિર્ધનં ધનિનં વિધિઃ

લુબ્ધાનાં યાચકઃ શત્રુમૂર્ખાણાં બોધકો રિપુઃ ।
જારસ્ત્રીણાં પતિઃ શત્રુશ્ચૌરાણાં ચન્દ્રમા રિપુઃ

યેષાં ન વિદ્યા ન તપો ન દાનં
ન ચાપિ શીલં ન ગુણો ન ધર્મઃ ।
તે મૃત્યુલોકે ભુવિ ભારભૂતા
મનુષ્યરૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ

અન્તઃ સારવિહીનાનામુપદેશો ન જાયતે ।
મલયાચલસંસર્ગાન્ન વેણુશ્ચન્દનાયતે

યસ્ય નાસ્તિ સ્વયં પ્રજ્ઞા શાસ્ત્રં તસ્ય કરોતિ કિમ્ ।
લોચનાભ્યાં વિહીનસ્ય દર્પણઃ કિં કરિષ્યતિ

દુર્જનં સજ્જનં કર્તુમુપાયો ન હિ ભૂતલે ।
અપાનં શતધા ધૌતં ન શ્રેષ્ઠમિન્દ્રિયં ભવેત્

આપ્તદ્વેષાદ્ભવૈન્મૃત્યુઃ પરદ્વેષાધ્દનક્ષયઃ ।
રાજદ્વેષાદ્ભવેન્નશો બ્રહ્મદ્વેષાત્કુલક્ષયઃ

વરં વનં વ્યાઘ્રગજેન્દ્રસેવિતં
દ્રુમાલયં પક્વફલામ્બુસેવનમ્ ।
તૃણેષુ શય્યા શતજીર્ણબલ્કલં
ન બન્ધુમધ્યે ધનહીનજીવનમ્

વિપ્રો વૃક્ષસ્તસ્ય મૂલં ચ સન્ધ્યા
વેદાઃ શાખા ધર્મકર્માણિ પત્રમ્ ।
તસ્માત્‍ મૂલં યત્નો રક્ષણીયમ્
છિન્ને મૂલે નૈવ શાખા ન પત્રમ્

માતા ચ કમલા દેવી પિતા દેવો જનાર્દનઃ ।
બાન્ધવા વિષ્ણુ ભક્તાશ્ચ સ્વદેશે ભુવનત્રયમ્

એકવૃક્ષે સમારૂઢા નાનાવર્ણા બિહંગમાઃ ।
પ્રભાતે દિક્ષુ દશસુ કા તત્ર પરિવેદના ?

બુદ્ધિર્ યસ્ય બલં તસ્ય નિર્બુદ્ધેશ્ ચ કુતો બલમ્ ।
વને હસ્તી મદોન્મત્તઃ શશકેન નિપાતિતઃ

કા ચિન્તા મમ જીવને યદિ હરિર્ વિશ્વંભરો ગીયતે ।
નો ચેદ્ અર્ભકજીવનાય જનનીસ્તન્યં કથં નિઃસરેત્ ॥
ઇત્યાલોચ્ય મુહુર્મુહુર્યદુપતે લક્ષ્મીપતે કેવલમ્ ।
ત્વત્પદામ્બુજસેવનેન સતતં કાલો મયા નીયતે

ગીર્વાણવાણીષુ વિશિષ્ટબુધ્દિ-
સ્તથાપિ ભાષાન્તરલાલુપોઽહમ્ ।
યથા સુધાયામમરિષુ સત્યાં
સ્વર્ગડ્ગનાનામધરાસવે રુચિઃ

અનાદ્દશગુણં પિસ્ટં પિસ્ટાદ્દશગુણં પયઃ ।
પયસોઽષ્ટગુણં માંસં માંસાદ્દશગુણં ઘૃતમ્

શાકેન રોગા વર્ધ્દતે પયસો વર્ધ્દતે તનુઃ ।
ઘૃતેન વર્ધ્દતે વીર્યં માંસાન્માસં પ્રવર્ધ્દતે

એકાદશો ઽધ્યાયઃ
દાતૃત્વં પ્રિયવક્તૃત્વં ધીરત્વમુચિતજ્ઞતા ।
અભ્યાસેન ન લભ્યન્તે ચત્વારઃ સહજા ગુણાઃ

આત્મવર્ગં પરિત્યજ્ય પરવર્ગં સમાશ્રયેત્ ।
સ્વયમેવ લયં યાતિ યથા રાજ્યમધર્મતઃ

હસ્તી સ્થૂલતનુઃ સચાંકુશવશઃ કિ હસ્તિમાત્રેકુંશઃ ।
દીપે પ્રજ્વલિતે પ્રણશ્યતિ તમઃ કિં દીપમાત્રં તમઃ ॥
વજ્રેણાપિ હતાઃ પતન્તિ ગિરયઃ કિં વજ્રમાત્રન્નગાઃ ।
તેજો યસ્ય વિરાજતે સ બલવાન્સ્થૂલેષુકઃ પ્રત્યયઃ

કલોદશ સહસ્ત્રાણિ હરિસ્ત્યજતિ મેદિનીમ્ ।
તદર્ધ્દં જાન્હવીતોયં તદર્ધ્દં ગ્રામદેવતાઃ

ગૃહાસક્તસ્ય નો વિદ્યા ન દયા માંસ ભોજિનઃ ।
દ્રવ્યલુબ્ધસ્ય નો સત્યં સ્ત્રૈણસ્ય ન પવિત્રતા

ન દુર્જનઃ સાધુદશામુપૈતિ બહુપ્રકારૈરપિ શિક્ષ્યમાણઃ ।
આમૂલસિક્તઃ પયસાઘૃતેન ન નિમ્બવૃક્ષૌમધુરત્વમેતિ

અન્તર્ગતમલૌ દુષ્ટઃ તીર્થસ્નાનશતૈરપિ ।
ન શુધ્દયતિ યથા ભાણ્ડં સુરદા દાહિતં ચ યત્

ન વેત્તિ તો યસ્ય ગુણ પ્રકર્ષ
સ તં સદા નિન્દતિ નાઽત્ર ચિત્રમ્ ।
યથા કિરતી કરિકુમ્ભલબ્ધાં
મુક્તાં પરિત્યજ્ય બિભર્તિ ગુઞ્જામ્

યે તુ સંવત્સરં પૂર્ણ નિત્યં મૌનેન ભુંજતે ।
યુગકોટિ સહસ્ત્રન્તુ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

કામં ક્રોધં તથા લોભં સ્વાદુશ્રૃંગારકૌતુકમ્ ।
અતિનિદ્રાઽતિસેવા ચ વિદ્યાર્થી હ્યષ્ટ વર્જયેત્

અકૃષ્ટફલમુલાનિ વનવાસરિતઃ સદા ।
કુરુતેઽહરહઃ શ્રાધ્દમૃષિર્વિપ્રઃ સ ઉચ્યતે

એકાહારેણ સન્તુષ્ટઃ ષટ્કર્મનિરતઃ સદા ।
રીતુકાલેઽભિગામી ચ સ વિપ્રો દ્વિજ ઉચ્યતે

લૌકિકે કર્મણિ રતઃ પશૂનાં પરિપાલકઃ ।
વાણિજ્યકૃષિકર્તા યઃ સ વિપ્રો વૈશ્ય ઉચ્યતે

લાક્ષાદિતૈલનીલાનાં કૌસુમ્ભમધુસર્પિષામ્ ।
વિક્રેતા મદ્યમાંસાનાં સ વિપ્રઃ શુદ્ર ઉચ્યતે

પરકાર્યવિહન્તા ચ દામ્ભિકઃ સ્વાર્થસાધકઃ ।
છલી દ્વેષી મૃદુક્રૂરો વિપ્રો માર્જાર ઉચ્યતે

વાપીકૂપતડાગાનામારામસુરવેશ્યનામ્ ।
ઉચ્છેદને નિરાશંકઃ સ વિપ્રો મ્લેચ્છ ઉચ્યતે

દેવદ્રવ્યં ગુરુદ્રવ્યં પરદારાભિમર્ષણમ્ ।
નિર્વાહઃ સર્વભૂતેષુ વિપ્રશ્ચાણ્ડાલ ઉચ્યતે

દેયં ભોજ્યધનં સુકૃતિભિર્નો સંચયસ્તસ્ય વ
શ્રીકર્ણસ્ય બલેશ્ચ વિક્રમપતેરદ્યાપિ કીર્તિઃ સ્થિતા ।
અસ્માકં મધુદાનભોગરહિતં નષ્ટં ચિરાત્સચિતં
નિર્વાણાદિતિ નષ્ટપાદયુગલ ઘર્ષન્યહો મક્ષિકાઃ

દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
સાનન્દં સદનં સુતાસ્તુ સધિયઃ કાંતા પ્રિયાલાપિની
ઇચ્છાપૂર્તિધનં સ્વયોષિતિરતિઃ સ્વાજ્ઞાપરાઃ સેવકાઃ
આતિથ્યં શિવપૂજનં પ્રતિદિનં મિષ્ટાન્નપાનં ગૃહે
સાધોઃ સુડ્ગમુપાસતે ચ સતતં ધન્યો ગૃહસ્થાશ્રમઃ

આર્તેષુ વિપ્રેષુ દયાન્વિતશ્ચે-
ચ્છ્રધ્દેણ યા સ્વલ્પમુપૈતિ દાનમ્ ।
અનન્તપારં સમુપૈતિ દાનમ્ ।
યદ્દીયતે તન્ન લભેદ્ દ્વિજેભ્યઃ

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરજને શાઠ્યં સદા દુર્જને
પ્રીતિઃસાધુજને સ્મયઃ ખલજને વિદ્વજ્જને ચાર્જવમ્ ।
શૌર્યં શત્રુજને ક્ષમા ગુરુજને નારીજને ધૂર્તતા
ઇત્થં યે પુરુષા કલાસુ કુશલાસ્તેષ્વે લોકસ્થિતિઃ

હસ્તૌ દાનવિવર્જિતૌ શ્રુતિપુટૌ સારસ્વતદ્રોહિણૌ
નેત્રે સાધુવિલોકનેન રહિતે પાદૌ ન તીર્થં ગતૌ ॥
અન્યાયાર્જિતવિત્ત પૂર્ણમુદરં ગર્વેણ તુડ્ગં શિરો ।
રે રે જંબુક મુઞ્ચમુઞ્ચ સહસા નીચં સુનિન્દ્યં વપુઃ

યેષાં શ્રીમદ્યશોદા સુતપદકમલે નાસ્તિ ભક્તિર્નરાણાં
યેષામાભીરકન્યાપ્રિયગુણકથને નાનુરક્તા રસજ્ઞા ।
યેષાં શ્રીકૃષ્ણલીલાલલિતરસકથા સાદરૌનૈવ કર્ણૌ
ધિક્તાંધિક્તાંધિગેતાંકથ યતિ સતતં કીર્તનસ્થોમૄદંગઃ

પત્રં નૈવ યદા કરીરવિટપે દોષો વસન્તસ્ય કિં
નોલૂકોઽપ્યવલોકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણં ।
વર્ષા નૈવ પતન્તિ ચાતકમુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણં ।
યત્પૂર્વ વિધિના લલાટલિખિતં તન્માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ

સત્સઙ્ગાદ ભવતિ હિ સાધુતા ખલાનાં ।
સાધૂનાં ન હિ ખલસંગતેઃ ખલત્વમ્ ॥
આમોદં કુસુમભવં મૃદેવ ધત્તે
મૃદગન્ધં નહિ કુસુમાનિ ધારયન્તિ

સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં તીર્થીભૂતા હિ સાધવઃ ।
કાલેન ફલતે તીર્થં સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ

વિપ્રાઽસ્મિન્નગરે મહાન્ કથયકસ્તાલદ્રુમાણાં ગણઃ
કો દાતા રજકો દદાતિ વસનં પ્રાતર્ગૃ હીત્વા નિશિ ।
કો દક્ષઃ પરવિત્તદારહરણે સર્વોઽપિ દક્ષો જનઃ
કસ્માજ્જીવસિ હે સખે વિષ કૃમિન્યાયેન જીવામ્યહમ્

ન વિપ્રપાદોદકપંકજાનિ
ન વેદશાસ્ત્રધ્વનિગર્જિતાનિ ।
સ્વાહાસ્વધાકારવિવર્જિતાનિ
શ્મશાનતુલ્યાનિગૃહાણિ તાનિ

સત્યં માતા પિતા જ્ઞાનં ધર્મો ભ્રાતા દયા સખા
શાંતિઃ પત્ની ક્ષમા પુત્રઃ ષડેતે મમબાન્ધવાઃ

અનિત્યાનિ શરિરાણિ વિભવો નૈવ શાશ્વતઃ ।
નિત્યં સન્નિહિતો મૃત્યુઃ કર્તવ્યો ધર્મસંગ્રહઃ

નિમન્ત્રણોત્સવા વિપ્રા ગાવો નવતૃણોત્સવાઃ ।
પત્યુત્સાહયુતા ભાર્યા અહં કૃષ્ણ ! રણોત્સવઃ

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્ ।
આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યઃ પશ્યતિ સ પંડિતઃ

ધર્મે તત્પરતા મુખે મધુરતા દાને સમુત્સાહતા
મિત્રેઽવંચકતા ગુરૌ વિનયતા ચિત્તેઽતિગમ્ભીરતા ।
આચારે શુચિતા ગુણે રસિકતા શાસ્ત્રેષુ વિજ્ઞાતૃતા
રૂપે સુન્દરતા શિવે ભજનતા ત્વય્યસ્તિભી રાઘવઃ

કાષ્ઠં કલ્પતરુઃ સુમેરુરચલશ્ચિન્તામણિઃ પ્રસ્તરઃ
સૂર્યસ્તીવ્રકરઃ શશીક્ષયકરઃ ક્ષારોહિ વારાં નિધિઃ ।
કામો નષ્ટતનુર્બલિદિતિસુતો નિત્યં પશુઃ કામગાઃ
નૈસ્તાંસ્તે તુલયામિ ભો રઘુપતે કસ્યોપમાદીયતે

વિદ્યા મિત્રં પ્રવાસે ચ ભાર્યા મિત્ર ગૃહે ચ ।
વ્યાધિસ્તસ્યૌષધં મિત્રં ધર્મા મિત્રં મૃતસ્ય ચ

વિનયં રાજપુત્રેભ્યઃ પંડિતેભ્યઃ સુભાષિતમ્ ।
અનૃતં દ્યૂતકારેભ્યઃ સ્ત્રીભ્યઃ શિક્ષેત કૈતવમ્

અનાલોક્ય વ્યયં કર્તા અનાથઃ કલહપ્રિયઃ ।
આર્તઃ સ્ત્રીસર્વક્ષેત્રેષુ નરઃ શીઘ્ર વિનશ્યતિ

નાઽઽહારં ચિન્તયેત્પ્રાજ્ઞો ધર્મમેકં હિ ચિન્તયેત્ ।
આહારો હિ મનુષ્યાણાં જન્મના સહ જાયતે

ધનધાન્યપ્રયોગેષુ વિદ્યાસંગ્રહણે તથા ।
આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સુખીભવેત્

જલબિન્દુનિપાતેન ક્રમશઃ પૂર્યતે ઘટઃ ।
સ હેતુ સર્વવિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ધનસ્ય ચ

વયસઃ પરિણામેઽપિ યઃ ખલઃ ખલઃ એવ સઃ ।
સમ્પક્વમપિ માધુર્યં નાપયાતીન્દ્રવારુણમ્

ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
મુહૂર્ત્તં માપ જીવેચ્ચ નરઃ શુક્લેણ કર્મણા ।
ન કલ્પમાપિ કષ્ટેન લોકદ્વયવિરોધિના

ગતે શોકો ન કર્તવ્યો ભવિષ્યં નૈવ ચિન્તયેત્ ।
વર્તમાનેન કાલેન પ્રવર્ત્તન્તે વિચક્ષણાઃ

સ્વભાવેન હિ તુષ્યન્તિ દેવાઃ સત્પુરુષાઃ પિતા ।
જ્ઞાતયઃ સ્નાન-પાનાભ્યાં વાક્યદાનેન પંડિતાઃ

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તઞ્ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ।
પઞ્ચૈતાનિ ચ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

અહો વત ! વિચિત્રાણિ ચરિતાનિ મહાત્મનામ્ ।
લક્ષ્મી તૃણાય મન્યન્તે તદ્ભારેણ નમન્તિ ચ

યસ્ય સ્નેહો ભયં તસ્ય સ્નેહો દુઃખસ્ય ભાજનમ્ ।
સ્નેહમૂલાનિ દુઃખાનિ તાનિ ત્યક્ત્વા વસેત્સુખમ્

અનાગતવિધાતા ચ પ્રત્યુત્પન્નમતિસ્તથા ।
દ્ વાવેતૌ સુખમેધેતે યદ્ભવિષ્યો વિનશ્યતિ

રાજ્ઞધર્મણિ ધર્મિષ્ઠાઃ પાપે પાપાઃ સમે સમાઃ ।
રાજાનમનુવર્તન્તે યથા રાજા તથા પ્રજાઃ

જીવન્તં મૃતવન્મન્યે દેહિનં ધર્મવર્જિતમ્ ।
મૃતો ધર્મેણ સંતુક્તો દીર્ઘજીવી ન સંશયઃ

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યસ્યૈકોઽપિ ન વિદ્યતે ।
અજાગલસ્તનસ્યેવ તસ્ય જન્મ નિરર્થકમ્

દહ્યમાનાઃ સુતીબ્રેણ નીચાઃ પરયશોઽગ્નિના ।
અશક્તાસ્તત્પદં ગન્તું તતો નિન્દાં પ્રકુર્વતે

બન્ધાય વિષયાસઙ્ગં મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં મનઃ ।
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ

દેહાભિમાનગલિતે જ્ઞાનેન પરમાત્મનઃ ।
યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્ર સમાધયઃ

ઈપ્સિતં મનસઃ સર્વં કસ્ય સમ્પદ્યતે સુખમ્ ।
દૈવાયત્તં યતઃ સર્વં તસ્માત્‍ સંતોષમાશ્રયેત્

યથા ધેનુસહસ્ત્રેષુ વત્સો ગચ્છતિ માતરમ્ ।
તથા યચ્ચ કૃતં કર્મ કર્તારમનુગચ્છાતિ

અનવસ્થિતકાર્યસ્ય ન જને ન વને સુખમ્ ।
જનો દહતિ સંસર્ગાદ્વનં સંગવિવર્જનાત્

યત્ ખનિત્વા ખનિત્રેણ ભુતલે વારિ વિન્દતિ ।
તથા ગુરુગતાં વિદ્યા શુશ્રુષુરધિગચ્છતિ

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં બુધ્દિઃ કર્માનુસારિણી ।
તથાઽપિ સુધિયશ્ચાર્યા સુવિચાર્યૈવ કુર્વતે

એકાક્ષરપ્રદાતારં યો ગુરું નાઽભિવન્દતે ।
શ્વાનયોનિશતં ભુક્ત્વા ચાંડાલેષ્વભિજાયતે

યુગાન્તે પ્રચલેન્મેરુઃ કલ્પાન્તે સપ્ત સાગરાઃ ।
સાધવઃ પ્રતિપન્નાર્થાન્ન ચલન્તિ કદાચન

પૃથિવ્યાં ત્રીણિ રત્નાનિ અન્નમાપઃ સુભાષિતમ્ ।
મૂઢૈઃ પાષાણખણ્ડ૆ષુ રત્નસંખ્યા વિધીયતે

ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
આત્માપરાધવૃક્ષસ્ય ફલાન્યેતાનિ દેહિનામ્ ।
દારિદ્ર્ય-રોગ-દુઃખાનિ બન્ધનવ્યસનાનિ ચ

પુનર્વિત્તમ્પુનર્મિત્રં પુનર્ભાર્યા પુનર્મહી ।
એતત્સર્વં પુનર્લભ્યં ન શરીરં પુનઃ પુનઃ

બહુનાં ચૈવ સત્ત્વાનાં સમવાયો રિપુઞ્જયઃ ।
વર્ષન્ધારાધરો મેઘસ્તૃણૈરપિ નિવાર્યતે

જલૈ તૈલં ખલે ગુહ્યં પાત્રે દાનં મનાગપિ ।
પ્રાજ્ઞે શાસ્ત્રં સ્વયં યાતિ વિસ્તારે વસ્તુશક્તિતઃ

ધર્માખ્યાને શ્મશાને ચ રોગિણાં યા મતિર્ભવેત્ ।
સા સર્વદૈવ તિષ્ઠેચ્ચેત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્

ઉત્પન્નપશ્ચાત્તાપસ્ય બુધ્દિર્ભવતિ યાદૃશી ।
તાદૃશી યદિ પૂર્વં સ્યાત્કસ્ય સ્યાન્ન મહોદયઃ

દાને તપસિ શૌર્યં વા વિજ્ઞાને વિનયે નયે ।
વિસ્મયો ન હિ કર્તવ્યો બહુરત્ના વસુન્ધરા

દરસ્થોઽપિ ન દૂરશો યો યસ્ય મનસિ સ્થિતઃ ।
યો યસ્ય હૃદયે નાસ્તિ સમીપસ્થોઽપિ દૂરતઃ

યસ્માચ્ચ પ્રિયમિચ્છેતુ તસ્ય બ્રૂયાત્સદા પ્રિયમ્ ।
વ્યાધો મૃગવધં ગન્તું ગીતં ગાયતિ સુસ્વરમ્

અત્યાસન્ના વિનાશાય દૂરસ્થા ન ફલપ્રદાઃ ।
સેવ્યતાં મધ્યભાગેન રાજવિહ્નિગુરુસ્ત્રિયઃ

અગ્નિરાપઃ સ્ત્રિયો મૂર્ખાઃ સર્પો રાજકુલાનિ ચ ।
નિત્યં યત્નેન સેવ્યાનિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ષટ્

સ જીવતિ ગુણા યસ્ય યસ્ય ધર્મઃ સ જીવતિ ।
ગુણધર્મવિહીનસ્ય જીવિતં નિષ્પ્રયોજનમ્

યદિચ્છસિ વશીકર્તું જગદેકેન કર્મણા ।
પુરઃ પઞ્ચદશાસ્યેભ્યો ગાં ચરન્તીં નિવારય

પ્રસ્તવાસદૃશં વાક્યં પ્રભાવસદૃશં પ્રિયમ્ ।
આત્મશક્તિસમં કોપં યો જાનાતિ સ પણ્ડિતઃ

એક એવ પદાર્થસ્તુ ત્રિધા ભવતિ વીક્ષિતઃ ।
કુણપંકામિની માંસં યોગિભિઃ કામિભિઃ શ્વભિઃ

સુસિધ્દમૌષધં ધર્મં ગૃહચ્છિદ્રં ચ મૈથુનમ્ ।
કુભુક્તં કુશ્રુતં ચૈવ મતિમાન્ન પ્રકાશયેત્

તાવન્મૌનેન નીયન્તે કોકિલૈશ્ચૈવ વાસરાઃ ।
યાવત્સર્વજનાનન્દદાયિની વાક્ પ્રવર્તતે

ધર્મં ધનં ચ ધાન્યં ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ।
સુગૃહીતં ચ કર્ત્તવ્યમન્યથા તુ ન જીવતિ

ત્યજ દુર્જનસંસર્ગ ભજ સાધુસમાગમમ્ ।
કુરુ પુણ્યમહોરાત્રં સ્મર નિત્યમનિત્યતઃ

પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
યસ્ય ચિતં દ્રવીભૂતં કૃપયા સર્વજન્તુષુ ।
તસ્ય જ્ઞાનેન મોક્ષેણ કિં જટાભસ્મલેપનૈઃ

એકમેવાક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યં પ્રબોધયેત્ ।
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્ દત્ત્વા ચાનૃણી ભવેત્

ખલાનાં કણ્ટકાનાં ચ દ્વિવિધૈવ પ્રતિક્રિયા ।
ઉપાનદ્ મુખભઙ્ગો વા દૂરતૈવ વિસર્જનમ્

કુચૈલિનં દન્તમલોપધારિણાં
બહ્વાશિનંનિષ્ઠુરભાષિણાં ચ ।
સૂર્યોદયે વાઽસ્તમિતે શયાનં
વિમુઞ્ચતિ શ્રીર્યદિ ચક્રપાણિઃ

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં
દારાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ ।
તં ચાર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તે ।
હ્યર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ

અન્યાયોપાર્જિતં દ્રવ્યં દશ વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાપ્તે એકાદશે વર્ષે સમૂલં ચ વિનશ્યતિ

અયુક્તં સ્વામિનો યુક્તં યુક્તં નીચસ્ય દૂષણમ્ ।
અમૃતં રાહવે મૃત્યુર્વિષં શંકરભૂષણમ્

તદ્ભોજનં યદ્ દ્વિજભુક્તશેષં
તત્સૌહૃદં યત્ક્રિયતે પરસ્મિન્ ।
સા પ્રાજ્ઞતા યા ન કરોતિ પાપં
દમ્ભં વિના યઃ ક્રિયતે પાપં
દમ્ભં વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ

મણિર્લુણ્ઠતિ પાદાગ્રે કાચઃ શિરસિ ધાર્યતે ।
ક્રય વિક્રયવેલાયાં કાચઃ કાચો મણિર્મણિઃ

અનન્તંશાસ્ત્રં બહુલાશ્ચ વિદ્યાઃ
અલ્પં ચ કાલો બહુવિઘ્નતા ચ ।
યત્સારભૂતં તદુપાસનીયં,
હંસો યથા ક્ષીરમિવમ્બુમધ્યાત્

દૂરાગતં પથિ શ્રાન્તં વૃથા ચ ગૃહમાગતમ્ ।
અનર્ચયિત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ વૈ ચાણ્ડાલ ઉચ્યતે

પઠન્તિ ચતુરો વેદાન્ ધર્મશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
આત્માનં નૈવ જાનન્તિ દવી પાકરસં યથા

ધન્યા દ્વિજમયિ નૌકા વિપરીતા ભવાર્ણવે ।
તરન્ત્યધોગતાઃ સર્વે ઉપરિસ્થાઃ પતન્ત્યધઃ

અયમમૃતનિધાનં નાયકોઽપ્યૌષધીનાં ।
અમૃતમયશરીરઃ કાન્તિયુક્તોઽપિ ચન્દ્રઃ ॥
ભવતિ વિગતરશ્મિર્મણ્ડલં પ્રાપ્ય ભાનોઃ ।
પરસદનનિવિષ્ટઃ કો લઘુત્વં ન યાતિ

અલિરયં નલિનીદલમધ્યગઃ
કમલિનીમકરન્દમદાલસઃ ।
વિધિવશાત્પરદેશમુપાગતઃ
કુટજપુષ્પરસં બહુ મન્યતે

પીતઃ ક્રુધ્દેન તાતશ્ચરણતલહતા વલ્લભો યેન રોષા-
દાબાલ્યાદ્વિપ્રવર્યૈઃ સ્વવદનવિવરે ધાર્યતે વૈરિણી મેં ।
ગેહં મે છેદયન્તિ પ્રતિદિવસમુમાકાન્તપૂજાનિમિત્તં
તસ્માત્ખિન્નાસદાથંદ્વિજકુલનિલયં નાથ યુક્તં ત્યજામિ

બંધનાનિ ખલુ સન્તિ બહૂનિ પ્રેમરજ્જુકૃતબન્ધનમન્યત્ ।
દારુભેદનિપુણોઽપિષણ્ડઘ્નિર્નિષ્ક્રિયોભવતિ પંકજકોશે

છિન્નોઽપિ ચંદનતરુર્ન જહાતિ ગન્ધં
વૃધ્દોઽપિ વારણપતિર્ન જહાતિ લીલામ્ ।
યંત્રાર્પિતો મધુરતાં ન જહાતિ ચેક્ષુઃ
ક્ષીણોઽપિ ન ત્યજતિ શીલગુણાન્ કુલીનઃ

ઉર્વ્યાં કોઽપિ મહીધરો લઘુતરો દોર્ભ્યાં ધૃતો લીલયા
તેન ત્વાંદિવિ ભૂતલે ચ સસતં ગોવર્ધની ગીયસે ।
ત્વાં ત્રૈલોક્યધરં વહામિ કુચયોરગ્રેણ તદ્ ગણ્યતે
કિંવા કેશવ ભાષણેન બહુનાપુણ્યૈર્યશો લભ્યતે