Language

ENहिગુ
Scripture Library

bṛhajjābālopaniṣat · Chapter 1

1

bṛhajjābālopaniṣat
yajjñānāgniḥ svātiriktabhramaṃ bhasma karoti tat /
bṛhajjābālanigamaśirovedyamahaṃ mahaḥ //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ / bhadraṃ
paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ
yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ / svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ / svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ āpo vā idamasatsalilameva / sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe
samabhavat /
tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti /
tasmādyatpuruṣo
manasābhigacchati / tadvācā vadati / tatkarmaṇā karoti /
tadeṣābhyanūktā /
kāmastadagre samavartatādhi / manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt /
sato bandhumasati niravindan / hṛdi pratīṣyā kavayo
manīṣeti /
upainaṃ tadupanamati / yatkāmo bhavati / ya evaṃ veda / sa
tapo'tapyata /
sa tapastaptvā / sa etaṃ bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagamadāgatya bho
vibhūtermāhātmyaṃ brūhīti tatheti pratyavocadbhusuṇḍaṃ
vakṣyamāṇaṃ kimiti
vibhūtirudrākṣayormāhātmyaṃ babhāṇeti ādāveva paippalādena
sahoktamiti
tatphalaśrutiriti tasyordhvaṃ kiṃ vadāmeti /
bṛhajjābālābhidhāṃ muktiśrutiṃ
mamopadeśaṃ kuruṣveti / ॐ tadeti / sadyojātātpṛthivī /
tasyāḥ syānnivṛttiḥ /
tasyāḥ kapilavarṇānandā / tadgomayena vibhūtirjātā /
vāmadevādudakam /
tasmātpratiṣṭhā / tasyāḥ kṛṣṇavarṇābhadrā / tadgomayena
bhasitaṃ jātam /
aghorādvahniḥ / tasmādvidyā / tasyā raktavarṇā surabhiḥ /
tadgomayena bhasma jātam /
tatpuruṣādvāyuḥ / tasmācchāntiḥ / tasyāḥ śvetavarṇā
suśīlā / tasyā
gomayena kṣāraṃ jātam / īśānādākāśam /
tasmācchāntyatītā /
tasyāścitravarṇā sumanāḥ / tadgomayena rakṣā jātā /
vibhūtirbhasitaṃ bhasma
kṣāraṃ rakṣeti bhasmano bhavanti pañca nāmāni /
pañcabhirnāmabhirbhṛśamaiśvaryakāraṇādbhūtiḥ / bhasma
sarvāghabhakṣaṇāt /
bhāsanādbhasitam / kṣāraṇadāpadāṃ kṣāram /
bhūtapretapiśācabrahmarākṣasāpasmārabhavabhītibhyo'bhirakṣaṇa
adrakṣeti //
prathamaṃ brāhmaṇam

1

atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagnīṣomātmakaṃ bhasmasnānavidhiṃ
papraccha /
agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekaṃ bhasma sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo
bahiśca //
agnīṣomātmakaṃ viśvamityagnirācakṣate /
raudrī ghorā yā taijasī tanūḥ / somaḥ śaktyamṛtamayaḥ
śaktikarī tanūḥ /
amṛtaṃ yatpratiṣṭhā sā tejovidyākalā svayam /
sthūlasūkṣmeṣu bhūteṣu sa eva rasatejasī

2

dvividhā tejaso vṛttiḥ sūryātmā cānalātmikā /
tathaiva rasaśaktiśca somātmā cānalātmikā

3

vaidyudādimayaṃ tejo madhurādimayo rasaḥ /
tejorasavibhedaistu vṛttametaccarācaram

4

agneramṛtaniṣpattiramṛtenāgniredhate /
ata eva haviḥ klṛptamagnīṣomātmakaṃ jagat

5

ūrdhvaśaktimayaṃ soma adhośaktimayo'nalaḥ /
tābhyāṃ saṃpuṭitastasmācchaśvadviśvamidaṃ jagat

6

agnerūrdhvaṃ bhavatyeṣā yāvatsaumyaṃ parāmṛtam /
yāvadagnyātmakaṃ saumyamamṛtaṃ visṛtyadhaḥ

7

ata eva hi kālāgniradhastācchaktirūrdhvagā /
yāvadādahanaścordhvamadhastātpāvanaṃ bhavet

8

ādhāraśaktyāvadhṛtaḥ kālāgnirayamūrdhvagaḥ /
tathaiva nimnagaḥ somaḥ śivaśaktipadāspadaḥ

9

śivaścordhvamayaḥ śaktirūrdhvaśaktimayaḥ śivaḥ /
taditthaṃ śivaśaktibhyāṃ nāvyāptamiha kiṃcana

10

asakṛccāgninā dagdhaṃ jagattadbhasmasātkṛtam /
agnervīryamidaṃ prāhustadvīryaṃ bhasma yattataḥ

11

yaścetthaṃ bhasmasadbhāvaṃ jñātvābhisnāti bhasmanā /
agnirityādibhirmantrairdagdhapāpaḥ sa ucyate

12

agnervīryaṃ ca tadbhasma somenāplāvitaṃ punaḥ /
ayogayuktyā prakṛteradhikārāya kalpate

13

yogayuktyā tu tadbhasma plāvyamānaṃ samantataḥ /
śāktenāmṛtavarṣeṇa hyadhikārānnivartate

14

ato mṛtyuñjayāyetthamamṛtaplāvanaṃ satām /
śivaśaktyamṛtasparśe labdha eva kuto mṛtiḥ

15

yo veda gahanaṃ guhyaṃ pāvanaṃ ca tathoditam /
agnīṣomapuṭaṃ kṛtvā na sa bhūyo'bhijāyate

16

śivāgninā tanuṃ dagdhvā śaktisomāmṛtena yaḥ /
plāvayedyogamārgeṇa so'mṛtatvāya kalpate so'mṛtvāya kalpata
iti

2

dvitīyaṃ brāhmaṇam

1

atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ vibhūtiyogamanubrūhīti hovāca
vikaṭāṅgāmunmattāṃ mahākhalāṃ malināmaśivādicihnānvitāṃ
punardhenuṃ kṛśāṅgāṃ vatsahīnāmaśāntāmadughdhadohinīṃ
nirindriyāṃ jagdhatṛṇāṃ keśacelāsthibhakṣiṇīṃ sandhinīṃ
navaprasūtāṃ rogārtāṃ gāṃ vihāya
praśastagomayamāharedgomayaṃ svasthaṃ grāhyaṃ śubhe sthāne vā
patitamaparityajyāta ūrdhvaṃ mardayedgavyena gomayagrahaṇaṃ kapilā
vā dhavalā vā alābhe tadanyā gauḥ syāddoṣavarjitā
kapilāgorbhasmoktaṃ labdhaṃ gobhasma no cedanyagokṣāraṃ yatra
kvāpi sthitaṃ ca yattanna hi dhāryaṃ saṃskārasahitaṃ
dhāryam /
tatraite ślokā bhavanti /
vidyāśaktiḥ samastānāṃ śaktirityabhidhīyate /
guṇatrayāśrayā vidyā sā vidyā ca tadāśrayā

3

guṇatrayamidaṃ dhenurvidyābhūdgomayaṃ śubham /
mūtraṃ copaniṣatproktaṃ kuryādbhasma tataḥ param //
vatsastu smṛtayaścāsya tatsaṃbhūtaṃ tu gomayam /
āgāva iti mantreṇa dhenuṃ tatrābhimantrayet

4

gāvo bhaga gāvo iti prāśayettarpaṇaṃ jalam /
upoṣya ca caturdaśyāṃ śukle kṛṣṇe'thavā vratī

5

paredyuḥ prātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ /
kṛtasnāno dhautavastraḥ payordhaṃ ca sṛjecca gām

6

utthāpya gāṃ prayatnena gāyatryā mūtramāharet /
sauvarṇe rājate tāmre dhārayenmṛṇmaye ghaṭe

7

pauṣkare'tha palāśe vā pātre gośṛṅga eva vā /
ādadhīta hi gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam

8

abhūmipātaṃ gṛhṇīyātpātre pūrvodite gṛhī /
gomayaṃ śodhayedvidvānśrīrme bhajatumantrataḥ

9

alakṣmīrma iti mantreṇa gomayaṃ dhānyavarjitam /
saṃtvāsiṃcāmi mantreṇa gomaye kṣipet

10

[https://sa.wikisource.org/s/1e2r pañcānāṃ tviti] mantreṇa piṇḍānāṃ ca caturdaśa /
kuryātsaṃśodhya kiraṇaiḥ saurakairāharettataḥ

11

nidadhyādatha pūrvoktapātre gomayapiṇḍakān /
svagṛhyoktavidhānena pratiṣṭhāpyāgnimījayet

12

piṇḍāṃśca nikṣipettatra ādyantaṃ praṇavena tu /
ṣaḍakṣarasya sūktasya vyākṛtasya tathākṣaraiḥ

13

svāhānte juhuyāttatra varṇadevāya piṇḍakān /
āghārāvājyabhāgau ca prakṣipedvyāhṛtīḥ sudhīḥ

14

tato nidhanapataye trayoviṃśajjuhoti ca /
hotavyāḥ pañca brahmāṇi namo hiraṇyabāhave

15

iti sarvāhutirhutvā caturthyantaiśca mantrakaiḥ /
ṛtaṃsatyaṃ kadrudrāya yasya vakaṅkatīti ca

16

etaiśca juhuyādvidvānanājñātatrayaṃ tathā /
vyāhṛtīratha hutvā ca tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hunet

17

homaśeṣaṃ tu nirvartya pūrṇapātrodakaṃ tathā /
pūrṇamasīti yajuṣā jalenānyena bṛṃhayet

18

brāhmaṇeṣvamṛtamiti tajjalaṃ śirasi kṣipet /
prācyāmiti diśāṃ liṅgairdikṣu toyaṃ vinikṣipet

19

brahmaṇe dakṣiṇāṃ dattvā śāntyai pulakamāharet /
āhariṣyāmi devānāṃ sarveṣāṃ karmaguptaye

20

jātavedasamenaṃ tvāṃ pulakaiśchādayāmyaham /
mantreṇānena taṃ vahniṃ pulakaiśchādayettataḥ

21

tridinaṃ jvalanasthityai chādanaṃ pulakaiḥ smṛtam /
brāhmaṇānbhojayedbhaktyā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

22

bhasmādhikyamabhīpsustu adhikaṃ gomayaṃ haret /
dinatrayeṇa yadi vā ekasmindivase'thavā

23

tṛtīye vā caturthe vā prātaḥ snātvā sitāmbaraḥ /
śuklayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ

24

śukladanto bhasmadigdho mantreṇānena mantravit /
ॐ tadbrahmeti coccārya paulakaṃ bhasma saṃtyajet

25

tatra cāvāhanamukhānupacārāṃstu ṣoḍaśa /
kuryādvyāhṛtibhistvevaṃ tato'gnimupasaṃharet

26

agnirbhasmeti mantreṇa gṛhṇīyādbhasma cottaram /
agnirityādimantreṇa pramṛjya ca tataḥ param

27

saṃyojya gandhasalilaiḥ kapilāmūtrakeṇa vā /
candrakuṅkumakāśmīramuśiraṃ candanaṃ tathā

28

agarutritayaṃ caiva cūrṇayitvā tu sūkṣmataḥ /
kṣipedbhasmani taccūrṇamomiti brahmamantrataḥ

29

praṇavenāharedvidvānbṛhato vaṭakānatha /
aṇoraṇīyaniti hi mantreṇa ca vicakṣaṇaḥ

30

itthaṃ bhasma susampādya śuṣkamādaya mantravit /
praṇavena vimṛjyātha saptapraṇavamantritam

31

īśāneti śirodeśe mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu /
urudeśamaghoreṇa guhyaṃ vāmena mantrayet

32

sadyojātena vai pādānsarvāṅgaṃ praṇavena tu /
tata uddhūlya sarvāṅgamāpādatalamastakam

33

ācamya vasanaṃ dhautaṃ tataścaitatpradhārayet /
punarācamya karma svaṃ kartumarhasi sattama

34

atha caturvidhaṃ bhasma kalpam /
prathamamanukalpam / dvitīyamupakalpam /
upopakalpaṃ tṛtīyam / akalpaṃ caturtham /
agnihotraṃ samudbhūtaṃ virajānalajamanukalpam /
vane śuṣkaṃ śakṛtsaṃgṛhya kalpoktavidhinā
kalpitamupakalpaṃ syāt /
araṇye śuṣkagomayaṃ cūrṇīkṛtya gomūtraiḥ piṇḍīkṛtya
yathākalpaṃ saṃskṛtamupopakalpam / śivālayasthamakalpaṃ
śatakalpaṃ ca /
itthaṃ caturvidhaṃ bhasma pāpaṃ nikṛntayenmokṣaṃ dadātīti
bhagavānkālāgnirudraḥ

3

iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam

1

atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ bhasmasnānavidhiṃ brūhīti
hovācātha praṇavena vimṛjyātha
saptapraṇavenābhimantritamāgamena tu tenaiva digbandhanaṃ
kārayetpunarapi tenāstramantreṇāṅgāni
mūrdhādīnyuddhūlayenmalasnānamidamīśānādyaiḥ
pañcabhirmantraistanuṃ kramāddhūlayet /
īśāneti śirodeśaṃ mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu / ūrudeśamaghoreṇa
guhyakaṃ vāmadevataḥ /
sadyojātena vai pādo sarvāṅgaṃ praṇavena tu / āpādatalamastakaṃ
sarvāṅgaṃ tata uddhūlācamya
vasanaṃ dhautaṃ śvetaṃ pradhārayedvidhisnānamidam //
tatra ślokā bhavanti /
bhasmamuṣṭiṃ samādāya saṃhitāmantramantritām /
mastakātpādaparyantaṃ malasnānaṃ puroditam

2

tanmantreṇaiva kartavyaṃ vidhisnānaṃ samācaret /
īśāne pañcadhā bhasma vikirenmūrdhni yatrataḥ

3

mukhe caturthavaktreṇa aghoreṇāṣṭadhā hṛdi /
vāmena guhyadeśe tu tridaśasthānabhedataḥ

4

aṣṭāvantena sādhyena pādāvaddhūlya yatrataḥ /
sarvāṅgoddhūlanaṃ kāryaṃ rājanyasya yathāvidhi

5

mukhaṃ vinā ca tatsarvamuddhūlya kramayogataḥ /
sandhyādvaye niśīthe ca tathā pūrvāvasānayoḥ

6

suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam /
striyaṃ napuṃsakaṃ gṛdhraṃ biḍālaṃ bakamūṣikam

7

spṛṣṭvā tathāvidhānanyānbhasmasnānaṃ samācaret /
devāgniguruvṛddhānāṃ samīpe'ntyajadarśane

8

aśuddhabhūtale mārge kuryānoddhūlanaṃ vratī /
śaṅkhatoyena mūlena bhasmanā miśraṇaṃ bhavet

9

yojitaṃ candanenaiva vāriṇā bhasmasaṃyutam /
candanena samālimpejjñānadaṃ cūrṇameva tat

10

madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ toyaṃ tadanuvarjayet //
atha bhusuṇḍo bhagavantaṃ kālāgnirudraṃ tripuṇḍravidhiṃ
papraccha //
tatraite ślokā bhavanti /
tripuṇḍraṃ kārayetpaścādbrahmaviṣṇuśivātmakam /
madhyāṅgulibhirādāya tisṛbhirmūlamantrataḥ

11

anāmāmadhyamāṅguṣṭhairathavā syāttripuṇḍrakam /
uddhūlayenmukhaṃ vipraḥ kṣatriyastacchirodinam

12

dvātriṃśasthānake cārdhaṃ ṣoḍaśasthānake'pi vā /
aṣṭasthāne tathā caiva pañcasthāne'pi yojayet

13

uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā /
nāsāvakre gale caivamaṃsadvayamataḥ param

14

kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ /
nābhau guhyadvaye caivamūrvoḥ sphigbimbajānunī

15

jaṅghādvaye ca pādau ca dvātriṃśatsthānamuttamam /
aṣṭamūrtyaṣṭavidyeśāndikpālānvasubhiḥ saha

16

dharo dhruvaśca somaśca kṛpaścaivānilo'nalaḥ /
pratyūpaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭāvitīritāḥ

17

eteṣāṃ nāmamantreṇa tripuṇḍrāndhārayedbudhaḥ /
vidadhyātṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ

18

śīrṣake ca lalāṭe ca karṇe kaṇṭheṃ'sakadvaye /
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvayoḥ

19

pṛṣṭhe caikaṃ pratisthānaṃ japettatrādhidevatāḥ /
śivaṃ śaktiṃ ca sādākhyamīśaṃ vidyākhyameva ca

20

vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśa devatāḥ /
nāsatyo dasrakaścaiva aśvinau dvau samīritau

21

athavā mūrdhnyalīke ca karṇayoḥ śvasane tathā /
bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūrvoryuge tathā

22

jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa /
śivaścendraśca rudrārkau vighneśo viṣṇureva ca

23

śrīścaiva hṛdayeśaśca tathā nābhau prajāpatiḥ /
nāgaśca nāgakanyāśca ubhe ca ṛṣikanyake

24

pādayośca samudrāśca tīrthāḥ pṛṣṭhe'pi ca sthitāḥ /
evaṃ vā ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamthocyate

25

gurusthānaṃ lalāṭaṃ ca karṇadvayamanantaram /
asayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityaṣṭamaṃ bhavet

26

brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ /
athavā mastakaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca

27

pañcasthānānyamūnyāhurbhasmatattvavido janāḥ /
yathāsambhavataḥ kuryāddeśakalādyapekṣayā

28

uddhūlane'pyaśaktaścettripuṇḍrādīni kārayet /
lalāṭe hṛdaye nābhau gale ca maṇibandhayoḥ

29

bāhumadhye bāhumūle pṛṣṭhe caiva ca śīrṣake //
lalāṭe brahmaṇe namaḥ / hṛdaye havyavāhanāya namaḥ /
nābhau skandāya namaḥ / gale viṣṇave namaḥ /
madhye prabhañjanāya namaḥ / maṇibandhe vasubhyo namaḥ /
pṛṣṭhe haraye namaḥ / kukudi śambhave namaḥ /
śirasi paramātmane namaḥ / ityādisthāneṣu tripuṇḍraṃ
dhārayet //
trinetraṃ triguṇādhāraṃ trayāṇāṃ janakaṃ prabhum /
smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tattripuṇḍrakam

30

kūrparādhaḥ pitṛbhyāṃ tu īśānābhyāṃ tathopari /
īśābhyāṃ nama ityuktvā pārśvayośca tripuṇḍrakam

31

svacchābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettatprakoṣṭhayoḥ /
bhīmāyeti tathā pṛṣṭhe śivāyeti ca pārśvayoḥ

32

nīlakaṇṭhāya śirasi kṣipetsarvātmane namaḥ /
pāpaṃ nāśayate kṛtsnamapi janmāntarārjitam

33

kaṇṭhopari kṛtaṃ pāpaṃ naṣṭaṃ syāttatra dhāraṇāt /
karṇe tu dhāraṇātkarṇarogādikṛtapātakam

34

bāhvobāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣaḥsu manasā kṛtam /
nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ pṛṣṭhe gudakṛtaṃ tathā

35

pārśvayordhāraṇātpāpaṃ parastryāliṅganādikam /
tadbhasmadhāraṇaṃ kuryātsarvatraiva tripuṇḍrakam

36

brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam /
guṇalokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai śrutam

4

iti caturthaṃ brāhmaṇam

1

mānastokena mantreṇa mantritaṃ bhasma dhārayet /
ūrdhvapuṇḍraṃ bhavetsāmaṃ madhyapuṇḍraṃ triyāyuṣam

2

triyāyuṣāṇi kurute lalāṭe ca bhujadvaye /
nābhau śirasi hṛtpārśve brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā

3

traivarṇikānāṃ sarveṣāmagnihotrasamudbhavam /
idaṃ mukhyaṃ gṛhasthānāṃ virajānalajaṃ bhavet

4

virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ /
aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśeṣataḥ

5

samidagnisamutpannaṃ dhāryaṃ vai brahmacāriṇā /
śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam

6

anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ caivānalodbhavam /
yatīnāṃ jñānadaṃ proktaṃ vanasthānāṃ viraktidam

7

ativarṇāśramāṇāṃ tu śmaśānāgnisamudbhavam /
sarveṣāṃ devālayasthaṃ bhasma śivāgnijaṃ śivayoginām /
śivālayasthaṃ talliṅgaliptaṃ vā mantrasaṃskāradagdhaṃ vā //
tatraite ślokā bhavanti /
tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam /
yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam

8

tyaktavarṇāśramācāro luptasarvakriyo'pi yaḥ /
sakṛttiryaktripuṇḍrāṅkadhāraṇātso'pi pūjyate

9

ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā karma kurvanti mānavāḥ /
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ

10

mahāpātakayuktānāṃ pūrvajanmārjitāgasām /
tripuṇḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ budhāḥ

11

yeṣāṃ kopo bhavedbrahmaṃ/cllalāṭe bhasmadarśanāt /
teṣāmutpattisāṅkaryamanumeyaṃ vipaścitā

12

yeṣāṃ nāsti mune śraddhā śraute bhasmani sarvadā /
garbhādhānādisaṃskārasteṣāṃ nāstīti niścayaḥ

13

ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvanti tāḍanam /
teṣāṃ caṇḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā

14

yeṣāṃ krodho bhavedbhasmadhāraṇe tatpramāṇake /
te mahāpātakairyuktā iti śāstrasya niścayaḥ

15

tripuṇḍऱkaṃ ye vinindanti nindanti śivameva te /
dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti śivaṃ ca te

16

dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam /
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām

17

rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ tadbhasma parikīrtitam /
tasmātsarveṣu kāleṣu vīryavānbhasmasaṃyutaḥ

18

bhasmaniṣṭhasya dahyante doṣā bhasmāgnisaṅgamāt /
bhasmasnānaviśuddhātmā bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ

19

bhasmasandigdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ /
bhasmaśāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ

5

iti pañcamaṃ brāhmaṇam

1

atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ nāmapañcakasya māhātmyaṃ
brūhīti hovāca / atha vasiṣṭhavaṃśajasya śatabhāryāsametasya
dhanañjayasya brāhmaṇasya jyeṣṭhabhāryāputraḥ karuṇa iti nāma
tasya śucismitā bhāryā / asau karuṇo bhrātṛvairamasahamāno
bhavānītaṭasthaṃ nṛsiṃhamagamat / tatra
devasamīpe'nyenopāyanārthaṃ
samarpitaṃ jambīraphalaṃ gṛhītvājighrattadā tatrasthā
aśapanpāpa
makṣiko bhava varṣāṇāṃ śatamiti / so'pi śāpamādāya makṣikaḥ
sansvaceṣṭitaṃ tasyai nivedya māṃ rakṣeti svabhāryāmavadattadā
makṣiko'bhavattamevaṃ jñātvā jñātayastailamadhye hyamārayantsā
mṛtaṃ patimādāyārundhatīmagamadbho śucismite
śokenālamarundhatyāhāmuṃ
jīvayāmyadya vibhūtimādāyeti eṣāgnihotrajaṃ bhasma //
mṛtyuñjayena mantreṇa mṛtajantau tadākṣipat /
mandavāyustadā jajñe vyajanena śucismite

2

udatiṣṭhattadā janturbhasmano'sya prabhāvataḥ /
tato varṣaśate pūrṇe jñātireko hyamārayat

3

bhasmaiva jīvayāmāsa kāśyāṃ pañca tadābhavan /
devānapi tathābhūtānmāmapyetādṛśaṃ purā

4

tasmāttu bhasmanāṃ jantuṃ jīvayāmi tadānaghe /
ityevamuktvā bhagavāndadhīciḥ samajāyata

5

svarūpaṃ ca tato gatvā svamāśramapadaṃ yayāviti //
idānīmasya bhasmanaḥ sarvāghabhakṣaṇasāmarthyaṃ
vidhatta ityāha / śrīgautamavivāhakāle tāmahalyāṃ
dṛṣṭvā sarve devāḥ kāmāturā abhavan tadā
naṣṭajñānā durvāsasaṃ gatvā papracchustaddoṣaṃ
śamayiṣyāamītyuvāca tataḥ śatarudreṇa mantreṇa
mantritaṃ bhasma vai purā mayāpi dattaṃ brahmahatyādi śāntam /
ityevamuktvā durvāsā dattavānbhasma cottamam /
jātā madvacanātsarve yūyaṃ te'dhikatejasaḥ

6

śatarudreṇa mantreṇa bhasmoddhūlitavigrahāḥ /
nirdhūtarajasaḥ sarve tatkṣaṇācca vayaṃ mune

7

āścaryametajjānīmo bhasmasāmarthyamīdṛśam /
asya bhasmanaḥ śaktimanyāṃ śṛṇu /
etadeva hariśaṅkarayorjñānapradam /
brahmahatyādi pāpanāśakam /
mahāvibhūtidamiti śivavakṣasi sthitaṃ nakhenādāya
praṇavenābhimantrya gāyatryā pañcākṣareṇābhimantrya
harirmastakagātreṣu samarpayet / tathā hṛdi dhyāyasveti
harimuktvā haraḥ svahṛdi dhyātvā dṛṣṭo dṛṣṭa iti
śivamāha /
tato bhasma bhakṣayeti harimāha harastataḥ /
bhakṣayiṣye śivaṃ bhasma snātvāhaṃ bhasmanā purā

8

pṛṣṭeśvaraṃ bhaktigamyaṃ bhasmābhakṣayadacyutaḥ /
tatrāścaryamatīvāsītpratibimbasamadyutiḥ

9

vāsudevaḥ śuddhamuktāphalavarṇo'bhavatkṣaṇāt /
tadāprabhṛti śuklābho vāsudevaḥ prasannavān

10

na śakyaṃ bhasmano jñānaṃ prabhāvaṃ te kuto vibho /
namaste'stu namaste'stu tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

11

tvatpādayugale śambho bhaktirastu sadā mama /
bhasmadhāraṇasampanno mama bhakto bhaviṣyati

12

ata evaiṣā bhūtirbhūtikarītyuktā / asya purastādvasava
āsanrudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevā
uttarato brahmaviṣṇumaheśvarā yābhyāṃ sūryācandramasau
pārśvayostadetadṛcābhyuktam /
ṛco akṣare parame vyoman yasmindevā adhiviśve niṣeduḥ /
yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsate /
ya etadbṛhajjābālaṃ sārvakāmikaṃ mokṣadvāramṛṅmayaṃ
yajurmayaṃ sāmamayaṃ brahmamayamamṛtamayaṃ bhavati /
ya etadbṛhajjābālaṃ bālo vā veda sa mahānbhavati /
sa guruḥ sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavati /
mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ
vā badhnīta / saptadvīpavatī bhūbhirdakṣiṇārthaṃ nāvakalpate /
tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ dadyātsā dakṣiṇā bhavati

6

iti ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam

1

atha janako vaideho yājñavalkyamupasametyovāca
bhagavān tripuṇḍravidhiṃ no brūhīti sa hovāca
sadyojātādipañcabrahmamantraiḥ parigṛhyāgniriti
bhasmetyabhimantrya mānastoka iti samuddhṛtya
triyāyuṣamiti jalena saṃmṛjya tryambakamiti
śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu dhṛtvā pūto bhavati
mokṣī bhavati / śatarudreṇa yatphalamavapnoti tatphalamaśnute
sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ

2

janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ
phalamaśnuta iti sa hovāca tadbhasmadhāraṇādeva
muktirbhavati tadbhasmadhāraṇādeva śivasāyujyamavāpnoti
na sa punarāvartate na sa punarāvartate sa eṣa bhasmajyotiriti
vai yājñavalkyaḥ

3

janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ
phalamaśnute na veti tatra paramahaṃsānāmasaṃvartaka
āruṇiśvetaketudurvāsaṛbhunidāghajaḍabharatadattātreya
raivatakabhusuṇḍaprabhṛtayo vibhūtidhāraṇādevamuktāḥ syuḥ
sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ

4

janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkya bhasmasnānena
kiṃ jāyata iti yasya kasyaciccharīre yāvanto romakūpāstāvanti
liṅgāni bhūtvā tiṣṭhanti brāhmaṇo vā kṣatriyo vā vaiśyo vā
śūdro vā tadbhasmadhāraṇādetacchabdasya rūpaṃ
yasyāṃ tasyāṃ hyevāvatiṣṭhate

5

janako ha vaidehaḥ sa hovāca paippalādena saha
prajāpatiloakaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho prajāpate
tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti taṃ prajāpatirabravīd
yathaiveśvarasya māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrasyeti

6

atha paippalādo vaikuṇṭhaṃ jagāma taṃ gatvovāca
bho viṣṇo tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti yathaiveśvarasya
māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrakasyeti viṣṇurāha

7

atha paippalādaḥ kālāgnirudraṃ parisametyovācādhīhi
bhagavan tripuṇḍrasya vidhimiti tripuṇḍrasya vidhirmayā
vaktuṃ na śakya iti satyamiti hovācātha bhasmacchannaḥ
saṃsārānmucyate bhasmaśayyāśayānastacchabdagocaraḥ
śivasāyujyamavāpnoti na sa punarāvartate rudrādhyāyī
sannamṛtatvaṃ ca gacchati sa eṣa bhasmajyotirvibhūti
dhāraṇādbrahmaikatvaṃ ca gacchati vibhūtidhāraṇādeva
sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati vibhūtidhāraṇādvārāṇasyāṃ
snānena yatphalamavāpnoti tatphalamaśnute sa eṣa
bhasmajyotiryasya kasyaciccharīre tripuṇḍrasya lakṣma vartate
prathamā prajāpatirdvitīyā viṣṇustṛtīyā sadāśiva iti
sa eṣa bhasmajyotiriti sa eṣa bhasmajyotiriti

8

atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ
papracchādhīhi bhagavanrudrākṣadhāraṇavidhiṃ
sa hovāca rudrasya nayanādutpannā rudrākṣā iti
loke khyāyante sadāśivaḥ saṃhārakāle saṃhāraṃ
kṛtvā saṃhārākṣaṃ mukulīkaroti tannayanājjātā
rudrākṣā iti hovāca tasmādrudrākṣatvamiti tadrudrākṣe
vāgviṣaye kṛte daśagopradānena yatphalamavāpnoti
tatphalamaśnute sa eṣa bhasmajyotī rudrākṣa iti
tadrudrākṣaṃ kareṇa spṛṣṭvā dhāraṇamātreṇa
dvisahasragopradānaphalaṃ bhavati / tadrudrākṣe
ekādaśarudratvaṃ ca gacchati / tadrudrākṣe śirasi
dhāryamāṇe koṭigopradānaphalaṃ bhavati / eteṣāṃ
sthānānāṃ karṇayoḥ phalaṃ vaktuṃ na śakyamiti hovāca /
mūrdhni catvāriṃśacchikhāyāmekaṃ trayaṃ vā
śrotrayordvādaśa karṇe dvātriṃśadbāhvoḥ ṣoḍaśa
ṣoḍaśa dvādaśa dvādaśa maṇibandhayoḥ ṣaṭ
ṣaḍaṅguṣṭhayostataḥ sandhyāṃ sakuśo'haraharupā
sītāgnirjyotirityādibhiragnau juhuyāt

7

iti saptamaṃ brāhmaṇam

1

atha bṛhajjābālasya phalaṃ no brūhi bhagavanniti
sa hovāca ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte
so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati
sa somapūto bhavati sa brahmapūto bhavati sa viṣṇupūto bhavati
sa rudrapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati

2

ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte so'gniṃ stambhayati
sa vāyuṃ stambhayati sa ādityaṃ stambhayati sa somaṃ stambhayati
sa udakaṃ stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa
sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa viṣaṃ
stambhayati

3

ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa
pāpmānaṃ
tarati sa brahmahatyāṃ tarati sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa
vīrahatyāṃ
tarati sa sarvahatyāṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati
sa sarvaṃ tarati

4

ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa
bhuvarlokaṃ jayati
sa suvarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa tapolokaṃ jayati
sa janolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa sarvāṃllokāñjayati

5

ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa
yajūṃṣyadhīte
sa sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte sa śākhā
adhīte sa kalpānadhīte sa nāraśaṃsīradhīte sa puraṇānyadhīte
sa brahmapraṇavamadhīte sa brahmapraṇavamadhīte

6

anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena
gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena vānaprasthena
tatsamaṃ vānaprasthaśatamekemekena yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu
śataṃ pūrṇamekamekena rudrajāpakena tatsamaṃ
rudrajāpakaśatamekemekena
atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥśākhā
dhyāpakaśatamekamekena bṛhajjābālopaniṣadadhyāpakena
tatsama/m tadvā etatparaṃ dhāma bṛhajjabālopanīṣajjapaśīlasya
yatra na sūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhāti
yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na mṛtyuḥ
praviśati
yatra na duḥkhāni praviśanti sadānandaṃ paramānandaṃ śāntaṃ
śāśvataṃ sadāśivaṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ
yatra gatvā na nivartante yoginastadetadṛcābhyuktam / tadviṣṇoḥ
paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣu##--?--
tam //
tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ
padam //
ॐ satyamityupaniṣat

8

ityaṣṭamaṃ brāhmaṇam

ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ /
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ /
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ /
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ /
svasti no bṛhaspatidadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ityatharvavedīya bṛhajjābālopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: bṛhajjābālopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc