bṛhajjābālopaniṣat · Chapter 1
bṛhajjābālopaniṣat
yajjñānāgniḥ svātiriktabhramaṃ bhasma karoti tat /
bṛhajjābālanigamaśirovedyamahaṃ mahaḥ //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ / bhadraṃ
paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ
yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ / svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ / svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ āpo vā idamasatsalilameva / sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe
samabhavat /
tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti /
tasmādyatpuruṣo
manasābhigacchati / tadvācā vadati / tatkarmaṇā karoti /
tadeṣābhyanūktā /
kāmastadagre samavartatādhi / manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt /
sato bandhumasati niravindan / hṛdi pratīṣyā kavayo
manīṣeti /
upainaṃ tadupanamati / yatkāmo bhavati / ya evaṃ veda / sa
tapo'tapyata /
sa tapastaptvā / sa etaṃ bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagamadāgatya bho
vibhūtermāhātmyaṃ brūhīti tatheti pratyavocadbhusuṇḍaṃ
vakṣyamāṇaṃ kimiti
vibhūtirudrākṣayormāhātmyaṃ babhāṇeti ādāveva paippalādena
sahoktamiti
tatphalaśrutiriti tasyordhvaṃ kiṃ vadāmeti /
bṛhajjābālābhidhāṃ muktiśrutiṃ
mamopadeśaṃ kuruṣveti / ॐ tadeti / sadyojātātpṛthivī /
tasyāḥ syānnivṛttiḥ /
tasyāḥ kapilavarṇānandā / tadgomayena vibhūtirjātā /
vāmadevādudakam /
tasmātpratiṣṭhā / tasyāḥ kṛṣṇavarṇābhadrā / tadgomayena
bhasitaṃ jātam /
aghorādvahniḥ / tasmādvidyā / tasyā raktavarṇā surabhiḥ /
tadgomayena bhasma jātam /
tatpuruṣādvāyuḥ / tasmācchāntiḥ / tasyāḥ śvetavarṇā
suśīlā / tasyā
gomayena kṣāraṃ jātam / īśānādākāśam /
tasmācchāntyatītā /
tasyāścitravarṇā sumanāḥ / tadgomayena rakṣā jātā /
vibhūtirbhasitaṃ bhasma
kṣāraṃ rakṣeti bhasmano bhavanti pañca nāmāni /
pañcabhirnāmabhirbhṛśamaiśvaryakāraṇādbhūtiḥ / bhasma
sarvāghabhakṣaṇāt /
bhāsanādbhasitam / kṣāraṇadāpadāṃ kṣāram /
bhūtapretapiśācabrahmarākṣasāpasmārabhavabhītibhyo'bhirakṣaṇa
adrakṣeti //
prathamaṃ brāhmaṇam
atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagnīṣomātmakaṃ bhasmasnānavidhiṃ
papraccha /
agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekaṃ bhasma sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo
bahiśca //
agnīṣomātmakaṃ viśvamityagnirācakṣate /
raudrī ghorā yā taijasī tanūḥ / somaḥ śaktyamṛtamayaḥ
śaktikarī tanūḥ /
amṛtaṃ yatpratiṣṭhā sā tejovidyākalā svayam /
sthūlasūkṣmeṣu bhūteṣu sa eva rasatejasī
dvividhā tejaso vṛttiḥ sūryātmā cānalātmikā /
tathaiva rasaśaktiśca somātmā cānalātmikā
vaidyudādimayaṃ tejo madhurādimayo rasaḥ /
tejorasavibhedaistu vṛttametaccarācaram
agneramṛtaniṣpattiramṛtenāgniredhate /
ata eva haviḥ klṛptamagnīṣomātmakaṃ jagat
ūrdhvaśaktimayaṃ soma adhośaktimayo'nalaḥ /
tābhyāṃ saṃpuṭitastasmācchaśvadviśvamidaṃ jagat
agnerūrdhvaṃ bhavatyeṣā yāvatsaumyaṃ parāmṛtam /
yāvadagnyātmakaṃ saumyamamṛtaṃ visṛtyadhaḥ
ata eva hi kālāgniradhastācchaktirūrdhvagā /
yāvadādahanaścordhvamadhastātpāvanaṃ bhavet
ādhāraśaktyāvadhṛtaḥ kālāgnirayamūrdhvagaḥ /
tathaiva nimnagaḥ somaḥ śivaśaktipadāspadaḥ
śivaścordhvamayaḥ śaktirūrdhvaśaktimayaḥ śivaḥ /
taditthaṃ śivaśaktibhyāṃ nāvyāptamiha kiṃcana
asakṛccāgninā dagdhaṃ jagattadbhasmasātkṛtam /
agnervīryamidaṃ prāhustadvīryaṃ bhasma yattataḥ
yaścetthaṃ bhasmasadbhāvaṃ jñātvābhisnāti bhasmanā /
agnirityādibhirmantrairdagdhapāpaḥ sa ucyate
agnervīryaṃ ca tadbhasma somenāplāvitaṃ punaḥ /
ayogayuktyā prakṛteradhikārāya kalpate
yogayuktyā tu tadbhasma plāvyamānaṃ samantataḥ /
śāktenāmṛtavarṣeṇa hyadhikārānnivartate
ato mṛtyuñjayāyetthamamṛtaplāvanaṃ satām /
śivaśaktyamṛtasparśe labdha eva kuto mṛtiḥ
yo veda gahanaṃ guhyaṃ pāvanaṃ ca tathoditam /
agnīṣomapuṭaṃ kṛtvā na sa bhūyo'bhijāyate
śivāgninā tanuṃ dagdhvā śaktisomāmṛtena yaḥ /
plāvayedyogamārgeṇa so'mṛtatvāya kalpate so'mṛtvāya kalpata
iti
dvitīyaṃ brāhmaṇam
atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ vibhūtiyogamanubrūhīti hovāca
vikaṭāṅgāmunmattāṃ mahākhalāṃ malināmaśivādicihnānvitāṃ
punardhenuṃ kṛśāṅgāṃ vatsahīnāmaśāntāmadughdhadohinīṃ
nirindriyāṃ jagdhatṛṇāṃ keśacelāsthibhakṣiṇīṃ sandhinīṃ
navaprasūtāṃ rogārtāṃ gāṃ vihāya
praśastagomayamāharedgomayaṃ svasthaṃ grāhyaṃ śubhe sthāne vā
patitamaparityajyāta ūrdhvaṃ mardayedgavyena gomayagrahaṇaṃ kapilā
vā dhavalā vā alābhe tadanyā gauḥ syāddoṣavarjitā
kapilāgorbhasmoktaṃ labdhaṃ gobhasma no cedanyagokṣāraṃ yatra
kvāpi sthitaṃ ca yattanna hi dhāryaṃ saṃskārasahitaṃ
dhāryam /
tatraite ślokā bhavanti /
vidyāśaktiḥ samastānāṃ śaktirityabhidhīyate /
guṇatrayāśrayā vidyā sā vidyā ca tadāśrayā
guṇatrayamidaṃ dhenurvidyābhūdgomayaṃ śubham /
mūtraṃ copaniṣatproktaṃ kuryādbhasma tataḥ param //
vatsastu smṛtayaścāsya tatsaṃbhūtaṃ tu gomayam /
āgāva iti mantreṇa dhenuṃ tatrābhimantrayet
gāvo bhaga gāvo iti prāśayettarpaṇaṃ jalam /
upoṣya ca caturdaśyāṃ śukle kṛṣṇe'thavā vratī
paredyuḥ prātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ /
kṛtasnāno dhautavastraḥ payordhaṃ ca sṛjecca gām
utthāpya gāṃ prayatnena gāyatryā mūtramāharet /
sauvarṇe rājate tāmre dhārayenmṛṇmaye ghaṭe
pauṣkare'tha palāśe vā pātre gośṛṅga eva vā /
ādadhīta hi gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam
abhūmipātaṃ gṛhṇīyātpātre pūrvodite gṛhī /
gomayaṃ śodhayedvidvānśrīrme bhajatumantrataḥ
alakṣmīrma iti mantreṇa gomayaṃ dhānyavarjitam /
saṃtvāsiṃcāmi mantreṇa gomaye kṣipet
[https://sa.wikisource.org/s/1e2r pañcānāṃ tviti] mantreṇa piṇḍānāṃ ca caturdaśa /
kuryātsaṃśodhya kiraṇaiḥ saurakairāharettataḥ
nidadhyādatha pūrvoktapātre gomayapiṇḍakān /
svagṛhyoktavidhānena pratiṣṭhāpyāgnimījayet
piṇḍāṃśca nikṣipettatra ādyantaṃ praṇavena tu /
ṣaḍakṣarasya sūktasya vyākṛtasya tathākṣaraiḥ
svāhānte juhuyāttatra varṇadevāya piṇḍakān /
āghārāvājyabhāgau ca prakṣipedvyāhṛtīḥ sudhīḥ
tato nidhanapataye trayoviṃśajjuhoti ca /
hotavyāḥ pañca brahmāṇi namo hiraṇyabāhave
iti sarvāhutirhutvā caturthyantaiśca mantrakaiḥ /
ṛtaṃsatyaṃ kadrudrāya yasya vakaṅkatīti ca
etaiśca juhuyādvidvānanājñātatrayaṃ tathā /
vyāhṛtīratha hutvā ca tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hunet
homaśeṣaṃ tu nirvartya pūrṇapātrodakaṃ tathā /
pūrṇamasīti yajuṣā jalenānyena bṛṃhayet
brāhmaṇeṣvamṛtamiti tajjalaṃ śirasi kṣipet /
prācyāmiti diśāṃ liṅgairdikṣu toyaṃ vinikṣipet
brahmaṇe dakṣiṇāṃ dattvā śāntyai pulakamāharet /
āhariṣyāmi devānāṃ sarveṣāṃ karmaguptaye
jātavedasamenaṃ tvāṃ pulakaiśchādayāmyaham /
mantreṇānena taṃ vahniṃ pulakaiśchādayettataḥ
tridinaṃ jvalanasthityai chādanaṃ pulakaiḥ smṛtam /
brāhmaṇānbhojayedbhaktyā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ
bhasmādhikyamabhīpsustu adhikaṃ gomayaṃ haret /
dinatrayeṇa yadi vā ekasmindivase'thavā
tṛtīye vā caturthe vā prātaḥ snātvā sitāmbaraḥ /
śuklayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ
śukladanto bhasmadigdho mantreṇānena mantravit /
ॐ tadbrahmeti coccārya paulakaṃ bhasma saṃtyajet
tatra cāvāhanamukhānupacārāṃstu ṣoḍaśa /
kuryādvyāhṛtibhistvevaṃ tato'gnimupasaṃharet
agnirbhasmeti mantreṇa gṛhṇīyādbhasma cottaram /
agnirityādimantreṇa pramṛjya ca tataḥ param
saṃyojya gandhasalilaiḥ kapilāmūtrakeṇa vā /
candrakuṅkumakāśmīramuśiraṃ candanaṃ tathā
agarutritayaṃ caiva cūrṇayitvā tu sūkṣmataḥ /
kṣipedbhasmani taccūrṇamomiti brahmamantrataḥ
praṇavenāharedvidvānbṛhato vaṭakānatha /
aṇoraṇīyaniti hi mantreṇa ca vicakṣaṇaḥ
itthaṃ bhasma susampādya śuṣkamādaya mantravit /
praṇavena vimṛjyātha saptapraṇavamantritam
īśāneti śirodeśe mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu /
urudeśamaghoreṇa guhyaṃ vāmena mantrayet
sadyojātena vai pādānsarvāṅgaṃ praṇavena tu /
tata uddhūlya sarvāṅgamāpādatalamastakam
ācamya vasanaṃ dhautaṃ tataścaitatpradhārayet /
punarācamya karma svaṃ kartumarhasi sattama
atha caturvidhaṃ bhasma kalpam /
prathamamanukalpam / dvitīyamupakalpam /
upopakalpaṃ tṛtīyam / akalpaṃ caturtham /
agnihotraṃ samudbhūtaṃ virajānalajamanukalpam /
vane śuṣkaṃ śakṛtsaṃgṛhya kalpoktavidhinā
kalpitamupakalpaṃ syāt /
araṇye śuṣkagomayaṃ cūrṇīkṛtya gomūtraiḥ piṇḍīkṛtya
yathākalpaṃ saṃskṛtamupopakalpam / śivālayasthamakalpaṃ
śatakalpaṃ ca /
itthaṃ caturvidhaṃ bhasma pāpaṃ nikṛntayenmokṣaṃ dadātīti
bhagavānkālāgnirudraḥ
iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam
atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ bhasmasnānavidhiṃ brūhīti
hovācātha praṇavena vimṛjyātha
saptapraṇavenābhimantritamāgamena tu tenaiva digbandhanaṃ
kārayetpunarapi tenāstramantreṇāṅgāni
mūrdhādīnyuddhūlayenmalasnānamidamīśānādyaiḥ
pañcabhirmantraistanuṃ kramāddhūlayet /
īśāneti śirodeśaṃ mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu / ūrudeśamaghoreṇa
guhyakaṃ vāmadevataḥ /
sadyojātena vai pādo sarvāṅgaṃ praṇavena tu / āpādatalamastakaṃ
sarvāṅgaṃ tata uddhūlācamya
vasanaṃ dhautaṃ śvetaṃ pradhārayedvidhisnānamidam //
tatra ślokā bhavanti /
bhasmamuṣṭiṃ samādāya saṃhitāmantramantritām /
mastakātpādaparyantaṃ malasnānaṃ puroditam
tanmantreṇaiva kartavyaṃ vidhisnānaṃ samācaret /
īśāne pañcadhā bhasma vikirenmūrdhni yatrataḥ
mukhe caturthavaktreṇa aghoreṇāṣṭadhā hṛdi /
vāmena guhyadeśe tu tridaśasthānabhedataḥ
aṣṭāvantena sādhyena pādāvaddhūlya yatrataḥ /
sarvāṅgoddhūlanaṃ kāryaṃ rājanyasya yathāvidhi
mukhaṃ vinā ca tatsarvamuddhūlya kramayogataḥ /
sandhyādvaye niśīthe ca tathā pūrvāvasānayoḥ
suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam /
striyaṃ napuṃsakaṃ gṛdhraṃ biḍālaṃ bakamūṣikam
spṛṣṭvā tathāvidhānanyānbhasmasnānaṃ samācaret /
devāgniguruvṛddhānāṃ samīpe'ntyajadarśane
aśuddhabhūtale mārge kuryānoddhūlanaṃ vratī /
śaṅkhatoyena mūlena bhasmanā miśraṇaṃ bhavet
yojitaṃ candanenaiva vāriṇā bhasmasaṃyutam /
candanena samālimpejjñānadaṃ cūrṇameva tat
madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ toyaṃ tadanuvarjayet //
atha bhusuṇḍo bhagavantaṃ kālāgnirudraṃ tripuṇḍravidhiṃ
papraccha //
tatraite ślokā bhavanti /
tripuṇḍraṃ kārayetpaścādbrahmaviṣṇuśivātmakam /
madhyāṅgulibhirādāya tisṛbhirmūlamantrataḥ
anāmāmadhyamāṅguṣṭhairathavā syāttripuṇḍrakam /
uddhūlayenmukhaṃ vipraḥ kṣatriyastacchirodinam
dvātriṃśasthānake cārdhaṃ ṣoḍaśasthānake'pi vā /
aṣṭasthāne tathā caiva pañcasthāne'pi yojayet
uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā /
nāsāvakre gale caivamaṃsadvayamataḥ param
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ /
nābhau guhyadvaye caivamūrvoḥ sphigbimbajānunī
jaṅghādvaye ca pādau ca dvātriṃśatsthānamuttamam /
aṣṭamūrtyaṣṭavidyeśāndikpālānvasubhiḥ saha
dharo dhruvaśca somaśca kṛpaścaivānilo'nalaḥ /
pratyūpaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭāvitīritāḥ
eteṣāṃ nāmamantreṇa tripuṇḍrāndhārayedbudhaḥ /
vidadhyātṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ
śīrṣake ca lalāṭe ca karṇe kaṇṭheṃ'sakadvaye /
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvayoḥ
pṛṣṭhe caikaṃ pratisthānaṃ japettatrādhidevatāḥ /
śivaṃ śaktiṃ ca sādākhyamīśaṃ vidyākhyameva ca
vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśa devatāḥ /
nāsatyo dasrakaścaiva aśvinau dvau samīritau
athavā mūrdhnyalīke ca karṇayoḥ śvasane tathā /
bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūrvoryuge tathā
jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa /
śivaścendraśca rudrārkau vighneśo viṣṇureva ca
śrīścaiva hṛdayeśaśca tathā nābhau prajāpatiḥ /
nāgaśca nāgakanyāśca ubhe ca ṛṣikanyake
pādayośca samudrāśca tīrthāḥ pṛṣṭhe'pi ca sthitāḥ /
evaṃ vā ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamthocyate
gurusthānaṃ lalāṭaṃ ca karṇadvayamanantaram /
asayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityaṣṭamaṃ bhavet
brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ /
athavā mastakaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca
pañcasthānānyamūnyāhurbhasmatattvavido janāḥ /
yathāsambhavataḥ kuryāddeśakalādyapekṣayā
uddhūlane'pyaśaktaścettripuṇḍrādīni kārayet /
lalāṭe hṛdaye nābhau gale ca maṇibandhayoḥ
bāhumadhye bāhumūle pṛṣṭhe caiva ca śīrṣake //
lalāṭe brahmaṇe namaḥ / hṛdaye havyavāhanāya namaḥ /
nābhau skandāya namaḥ / gale viṣṇave namaḥ /
madhye prabhañjanāya namaḥ / maṇibandhe vasubhyo namaḥ /
pṛṣṭhe haraye namaḥ / kukudi śambhave namaḥ /
śirasi paramātmane namaḥ / ityādisthāneṣu tripuṇḍraṃ
dhārayet //
trinetraṃ triguṇādhāraṃ trayāṇāṃ janakaṃ prabhum /
smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tattripuṇḍrakam
kūrparādhaḥ pitṛbhyāṃ tu īśānābhyāṃ tathopari /
īśābhyāṃ nama ityuktvā pārśvayośca tripuṇḍrakam
svacchābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettatprakoṣṭhayoḥ /
bhīmāyeti tathā pṛṣṭhe śivāyeti ca pārśvayoḥ
nīlakaṇṭhāya śirasi kṣipetsarvātmane namaḥ /
pāpaṃ nāśayate kṛtsnamapi janmāntarārjitam
kaṇṭhopari kṛtaṃ pāpaṃ naṣṭaṃ syāttatra dhāraṇāt /
karṇe tu dhāraṇātkarṇarogādikṛtapātakam
bāhvobāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣaḥsu manasā kṛtam /
nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ pṛṣṭhe gudakṛtaṃ tathā
pārśvayordhāraṇātpāpaṃ parastryāliṅganādikam /
tadbhasmadhāraṇaṃ kuryātsarvatraiva tripuṇḍrakam
brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam /
guṇalokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai śrutam
iti caturthaṃ brāhmaṇam
mānastokena mantreṇa mantritaṃ bhasma dhārayet /
ūrdhvapuṇḍraṃ bhavetsāmaṃ madhyapuṇḍraṃ triyāyuṣam
triyāyuṣāṇi kurute lalāṭe ca bhujadvaye /
nābhau śirasi hṛtpārśve brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā
traivarṇikānāṃ sarveṣāmagnihotrasamudbhavam /
idaṃ mukhyaṃ gṛhasthānāṃ virajānalajaṃ bhavet
virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ /
aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśeṣataḥ
samidagnisamutpannaṃ dhāryaṃ vai brahmacāriṇā /
śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam
anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ caivānalodbhavam /
yatīnāṃ jñānadaṃ proktaṃ vanasthānāṃ viraktidam
ativarṇāśramāṇāṃ tu śmaśānāgnisamudbhavam /
sarveṣāṃ devālayasthaṃ bhasma śivāgnijaṃ śivayoginām /
śivālayasthaṃ talliṅgaliptaṃ vā mantrasaṃskāradagdhaṃ vā //
tatraite ślokā bhavanti /
tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam /
yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam
tyaktavarṇāśramācāro luptasarvakriyo'pi yaḥ /
sakṛttiryaktripuṇḍrāṅkadhāraṇātso'pi pūjyate
ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā karma kurvanti mānavāḥ /
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ
mahāpātakayuktānāṃ pūrvajanmārjitāgasām /
tripuṇḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ budhāḥ
yeṣāṃ kopo bhavedbrahmaṃ/cllalāṭe bhasmadarśanāt /
teṣāmutpattisāṅkaryamanumeyaṃ vipaścitā
yeṣāṃ nāsti mune śraddhā śraute bhasmani sarvadā /
garbhādhānādisaṃskārasteṣāṃ nāstīti niścayaḥ
ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvanti tāḍanam /
teṣāṃ caṇḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā
yeṣāṃ krodho bhavedbhasmadhāraṇe tatpramāṇake /
te mahāpātakairyuktā iti śāstrasya niścayaḥ
tripuṇḍऱkaṃ ye vinindanti nindanti śivameva te /
dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti śivaṃ ca te
dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam /
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām
rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ tadbhasma parikīrtitam /
tasmātsarveṣu kāleṣu vīryavānbhasmasaṃyutaḥ
bhasmaniṣṭhasya dahyante doṣā bhasmāgnisaṅgamāt /
bhasmasnānaviśuddhātmā bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ
bhasmasandigdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ /
bhasmaśāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ
iti pañcamaṃ brāhmaṇam
atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ nāmapañcakasya māhātmyaṃ
brūhīti hovāca / atha vasiṣṭhavaṃśajasya śatabhāryāsametasya
dhanañjayasya brāhmaṇasya jyeṣṭhabhāryāputraḥ karuṇa iti nāma
tasya śucismitā bhāryā / asau karuṇo bhrātṛvairamasahamāno
bhavānītaṭasthaṃ nṛsiṃhamagamat / tatra
devasamīpe'nyenopāyanārthaṃ
samarpitaṃ jambīraphalaṃ gṛhītvājighrattadā tatrasthā
aśapanpāpa
makṣiko bhava varṣāṇāṃ śatamiti / so'pi śāpamādāya makṣikaḥ
sansvaceṣṭitaṃ tasyai nivedya māṃ rakṣeti svabhāryāmavadattadā
makṣiko'bhavattamevaṃ jñātvā jñātayastailamadhye hyamārayantsā
mṛtaṃ patimādāyārundhatīmagamadbho śucismite
śokenālamarundhatyāhāmuṃ
jīvayāmyadya vibhūtimādāyeti eṣāgnihotrajaṃ bhasma //
mṛtyuñjayena mantreṇa mṛtajantau tadākṣipat /
mandavāyustadā jajñe vyajanena śucismite
udatiṣṭhattadā janturbhasmano'sya prabhāvataḥ /
tato varṣaśate pūrṇe jñātireko hyamārayat
bhasmaiva jīvayāmāsa kāśyāṃ pañca tadābhavan /
devānapi tathābhūtānmāmapyetādṛśaṃ purā
tasmāttu bhasmanāṃ jantuṃ jīvayāmi tadānaghe /
ityevamuktvā bhagavāndadhīciḥ samajāyata
svarūpaṃ ca tato gatvā svamāśramapadaṃ yayāviti //
idānīmasya bhasmanaḥ sarvāghabhakṣaṇasāmarthyaṃ
vidhatta ityāha / śrīgautamavivāhakāle tāmahalyāṃ
dṛṣṭvā sarve devāḥ kāmāturā abhavan tadā
naṣṭajñānā durvāsasaṃ gatvā papracchustaddoṣaṃ
śamayiṣyāamītyuvāca tataḥ śatarudreṇa mantreṇa
mantritaṃ bhasma vai purā mayāpi dattaṃ brahmahatyādi śāntam /
ityevamuktvā durvāsā dattavānbhasma cottamam /
jātā madvacanātsarve yūyaṃ te'dhikatejasaḥ
śatarudreṇa mantreṇa bhasmoddhūlitavigrahāḥ /
nirdhūtarajasaḥ sarve tatkṣaṇācca vayaṃ mune
āścaryametajjānīmo bhasmasāmarthyamīdṛśam /
asya bhasmanaḥ śaktimanyāṃ śṛṇu /
etadeva hariśaṅkarayorjñānapradam /
brahmahatyādi pāpanāśakam /
mahāvibhūtidamiti śivavakṣasi sthitaṃ nakhenādāya
praṇavenābhimantrya gāyatryā pañcākṣareṇābhimantrya
harirmastakagātreṣu samarpayet / tathā hṛdi dhyāyasveti
harimuktvā haraḥ svahṛdi dhyātvā dṛṣṭo dṛṣṭa iti
śivamāha /
tato bhasma bhakṣayeti harimāha harastataḥ /
bhakṣayiṣye śivaṃ bhasma snātvāhaṃ bhasmanā purā
pṛṣṭeśvaraṃ bhaktigamyaṃ bhasmābhakṣayadacyutaḥ /
tatrāścaryamatīvāsītpratibimbasamadyutiḥ
vāsudevaḥ śuddhamuktāphalavarṇo'bhavatkṣaṇāt /
tadāprabhṛti śuklābho vāsudevaḥ prasannavān
na śakyaṃ bhasmano jñānaṃ prabhāvaṃ te kuto vibho /
namaste'stu namaste'stu tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ
tvatpādayugale śambho bhaktirastu sadā mama /
bhasmadhāraṇasampanno mama bhakto bhaviṣyati
ata evaiṣā bhūtirbhūtikarītyuktā / asya purastādvasava
āsanrudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevā
uttarato brahmaviṣṇumaheśvarā yābhyāṃ sūryācandramasau
pārśvayostadetadṛcābhyuktam /
ṛco akṣare parame vyoman yasmindevā adhiviśve niṣeduḥ /
yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsate /
ya etadbṛhajjābālaṃ sārvakāmikaṃ mokṣadvāramṛṅmayaṃ
yajurmayaṃ sāmamayaṃ brahmamayamamṛtamayaṃ bhavati /
ya etadbṛhajjābālaṃ bālo vā veda sa mahānbhavati /
sa guruḥ sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavati /
mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ
vā badhnīta / saptadvīpavatī bhūbhirdakṣiṇārthaṃ nāvakalpate /
tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ dadyātsā dakṣiṇā bhavati
iti ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam
atha janako vaideho yājñavalkyamupasametyovāca
bhagavān tripuṇḍravidhiṃ no brūhīti sa hovāca
sadyojātādipañcabrahmamantraiḥ parigṛhyāgniriti
bhasmetyabhimantrya mānastoka iti samuddhṛtya
triyāyuṣamiti jalena saṃmṛjya tryambakamiti
śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu dhṛtvā pūto bhavati
mokṣī bhavati / śatarudreṇa yatphalamavapnoti tatphalamaśnute
sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ
janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ
phalamaśnuta iti sa hovāca tadbhasmadhāraṇādeva
muktirbhavati tadbhasmadhāraṇādeva śivasāyujyamavāpnoti
na sa punarāvartate na sa punarāvartate sa eṣa bhasmajyotiriti
vai yājñavalkyaḥ
janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ
phalamaśnute na veti tatra paramahaṃsānāmasaṃvartaka
āruṇiśvetaketudurvāsaṛbhunidāghajaḍabharatadattātreya
raivatakabhusuṇḍaprabhṛtayo vibhūtidhāraṇādevamuktāḥ syuḥ
sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ
janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkya bhasmasnānena
kiṃ jāyata iti yasya kasyaciccharīre yāvanto romakūpāstāvanti
liṅgāni bhūtvā tiṣṭhanti brāhmaṇo vā kṣatriyo vā vaiśyo vā
śūdro vā tadbhasmadhāraṇādetacchabdasya rūpaṃ
yasyāṃ tasyāṃ hyevāvatiṣṭhate
janako ha vaidehaḥ sa hovāca paippalādena saha
prajāpatiloakaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho prajāpate
tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti taṃ prajāpatirabravīd
yathaiveśvarasya māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrasyeti
atha paippalādo vaikuṇṭhaṃ jagāma taṃ gatvovāca
bho viṣṇo tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti yathaiveśvarasya
māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrakasyeti viṣṇurāha
atha paippalādaḥ kālāgnirudraṃ parisametyovācādhīhi
bhagavan tripuṇḍrasya vidhimiti tripuṇḍrasya vidhirmayā
vaktuṃ na śakya iti satyamiti hovācātha bhasmacchannaḥ
saṃsārānmucyate bhasmaśayyāśayānastacchabdagocaraḥ
śivasāyujyamavāpnoti na sa punarāvartate rudrādhyāyī
sannamṛtatvaṃ ca gacchati sa eṣa bhasmajyotirvibhūti
dhāraṇādbrahmaikatvaṃ ca gacchati vibhūtidhāraṇādeva
sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati vibhūtidhāraṇādvārāṇasyāṃ
snānena yatphalamavāpnoti tatphalamaśnute sa eṣa
bhasmajyotiryasya kasyaciccharīre tripuṇḍrasya lakṣma vartate
prathamā prajāpatirdvitīyā viṣṇustṛtīyā sadāśiva iti
sa eṣa bhasmajyotiriti sa eṣa bhasmajyotiriti
atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ
papracchādhīhi bhagavanrudrākṣadhāraṇavidhiṃ
sa hovāca rudrasya nayanādutpannā rudrākṣā iti
loke khyāyante sadāśivaḥ saṃhārakāle saṃhāraṃ
kṛtvā saṃhārākṣaṃ mukulīkaroti tannayanājjātā
rudrākṣā iti hovāca tasmādrudrākṣatvamiti tadrudrākṣe
vāgviṣaye kṛte daśagopradānena yatphalamavāpnoti
tatphalamaśnute sa eṣa bhasmajyotī rudrākṣa iti
tadrudrākṣaṃ kareṇa spṛṣṭvā dhāraṇamātreṇa
dvisahasragopradānaphalaṃ bhavati / tadrudrākṣe
ekādaśarudratvaṃ ca gacchati / tadrudrākṣe śirasi
dhāryamāṇe koṭigopradānaphalaṃ bhavati / eteṣāṃ
sthānānāṃ karṇayoḥ phalaṃ vaktuṃ na śakyamiti hovāca /
mūrdhni catvāriṃśacchikhāyāmekaṃ trayaṃ vā
śrotrayordvādaśa karṇe dvātriṃśadbāhvoḥ ṣoḍaśa
ṣoḍaśa dvādaśa dvādaśa maṇibandhayoḥ ṣaṭ
ṣaḍaṅguṣṭhayostataḥ sandhyāṃ sakuśo'haraharupā
sītāgnirjyotirityādibhiragnau juhuyāt
iti saptamaṃ brāhmaṇam
atha bṛhajjābālasya phalaṃ no brūhi bhagavanniti
sa hovāca ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte
so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati
sa somapūto bhavati sa brahmapūto bhavati sa viṣṇupūto bhavati
sa rudrapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati
ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte so'gniṃ stambhayati
sa vāyuṃ stambhayati sa ādityaṃ stambhayati sa somaṃ stambhayati
sa udakaṃ stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa
sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa viṣaṃ
stambhayati
ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa
pāpmānaṃ
tarati sa brahmahatyāṃ tarati sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa
vīrahatyāṃ
tarati sa sarvahatyāṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati
sa sarvaṃ tarati
ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa
bhuvarlokaṃ jayati
sa suvarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa tapolokaṃ jayati
sa janolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa sarvāṃllokāñjayati
ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa
yajūṃṣyadhīte
sa sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte sa śākhā
adhīte sa kalpānadhīte sa nāraśaṃsīradhīte sa puraṇānyadhīte
sa brahmapraṇavamadhīte sa brahmapraṇavamadhīte
anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena
gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena vānaprasthena
tatsamaṃ vānaprasthaśatamekemekena yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu
śataṃ pūrṇamekamekena rudrajāpakena tatsamaṃ
rudrajāpakaśatamekemekena
atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥśākhā
dhyāpakaśatamekamekena bṛhajjābālopaniṣadadhyāpakena
tatsama/m tadvā etatparaṃ dhāma bṛhajjabālopanīṣajjapaśīlasya
yatra na sūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhāti
yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na mṛtyuḥ
praviśati
yatra na duḥkhāni praviśanti sadānandaṃ paramānandaṃ śāntaṃ
śāśvataṃ sadāśivaṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ
yatra gatvā na nivartante yoginastadetadṛcābhyuktam / tadviṣṇoḥ
paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣu##--?--
tam //
tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ
padam //
ॐ satyamityupaniṣat
ityaṣṭamaṃ brāhmaṇam
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ /
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ /
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ /
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ /
svasti no bṛhaspatidadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ityatharvavedīya bṛhajjābālopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: bṛhajjābālopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0