bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyam · Chapter 1

bṛhadāraṇyakopaniṣad

prathamamaśvamedhabrāhmaṇam
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamadacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
oṃ śāntiḥ ! śāntiḥ !! śāntiḥ !!!
oṃ namo brahmādibhyo brahmavidyāsampradāyakartṛbhyo vaṃśaṛṣibhyo namo gurubhyaḥ /
'uṣā vā aśvasya'ityevamādyā vājasaneyibrāhmaṇopaniṣat /
tasyā iyamalpagranthā vṛttirārabhyate saṃsāravyāvivṛtsubhyaḥ saṃsārahetunivṛttisādhanabrahmātmaikatvavidyāpratipattaye /
seyaṃ brahmavidyā upaniṣacchabdhavācyātatparāṇāṃ sahetoḥ saṃsārasyātyantāvasādanāt /
upaniṣūvasyasadestadarthatvāt /
tādarthyādgrantho'pyupaniṣaducyate /
seyaṃ ṣaḍadhyāyī araṇye'nūcyamānatvādāraṇyakam,bṛhattvātparimāṇato bṛhadāraṇyakam /
tasyāsya karmakāṇḍena sambandho'bhidhīyate /
sarvo'pyayaṃ vedaḥ pratyakṣānumānābhyāmanavagateṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāya prakāśanaparaḥ sarvapuruṣāṃ nisargata eva tatprāptiparihārayoriṣṭatvāt /
dṛṣṭaviṣaye ceṣṭāniṣṭaṣṭaprāptiparihāropāya jñānasya pratyakṣānumānābhyāmeva siddatvānnāgamānveṣaṇā /
na cāsati janmāntarasambandhyātmāstitvavijñāne janmāntarasambandhyātmāstitvavijñāne janmāntareṣṭāniṣṭaṣṭaprāptiparihārecchā syātsvabhāvavādidarśanāt /
tasmājjanmāntarasambandhyātmāstitve janmāntareṣṭāniṣṭaṣṭaprāptiparihāropāyaviśeṣe ca śāstraṃ pravartate /
"yeyaṃ prete vicikitsā mānuṣye'stītyeke nāyamastīti caike" (ka.u. १ / १ / २०) ityupakramya"astītyevopalabdhavyaḥ" (ka.u. २ / ३ / १३) ityevamādinirṇayadarśanāt /
"yathā ca maraṇaṃ prāpya" (ka.u.२ / २ / ६) ityupakramya"yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam"(ka.u.२ / २ / ७) iti ca /
"svayañjyotiḥ" (bṛ.u. ४ / ३ / ९) ityupakramya"taṃ vidyākarmaṇi samanvāramete"( ४ / ४ / २ ) "puṇyo vai puṇena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena"( ३ / २ / १३ ) iti ca /
"jñapayiṣyāmi"(bṛ.u.२ / १ / १५) ityupakramya"vijñānamayaḥ"(२ / १ / १६) iti ca vyatiriktātmāstitvam /
tatpratyakṣaviṣayameveti cenna, vādivipratipattidarśanāt /
na hi dehāntarasambandhina ātmanaḥ pratyakṣeṇāstitvavijñāne lokāyatikā bauddhāśca naḥ pratikūlāḥ syunāstyātmeti vadantaḥ /
na hi ghaṭādau pratyakṣaviṣaye kaścidvipratipadyate nāsti ghaṭa iti /
sthāṇvādau puruṣādidarśanānneti cenna nirūpite sthāṇvādau vipratipattirbhavati /
vaināśikāstvahamitipratyaye jāyamāne'pi dehāntaravyatiriktasya nāstitvameva pratijānate /
tasmātpratyakṣaviṣayavailakṣaṇyātpratyakṣānnātmāstitvasiddhiḥ /
tathānumānādapi /
śrutyā ātmāstitve liṅgasya darśitvālliṅgasya ca pratyakṣaviṣayatvānneti cenna, janmāntarasambandhasyāgrahaṇāt /
āgamena tvātmāstitve'vagate vedapradarśitalaukikaliṅgaviśeṣaiśca tadanusāriṇo mīmāṃsakāstārkikāśca ahampratyayaliṅgāni ca vaidikānyeva svamatiprabhavāṇīti kalpayanto vadanti pratyakṣaścānumeyaścātmeti /
sarvathāpyastyātmā dehāntarasambandhītyevaṃ pratipatturdehāntaragateṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyaviśeṣārthinastadviśeṣajñāpanāya karmakāṇḍamārabdham /
na tvātmana iṣṭāniṣṭaprāptiparihārecchākāraṇamātmaviṣayamajñānaṃ kartṛbhoktṛsvarūpābhimānalakṣaṇaṃ tadviparītabrahmātmasvarūpavijñānenāpanītam /
yāvaddhi tannāpanīyate tāvadayaṃ karmaphalarāgadveṣādisvābhāvikadoṣaprayuktaḥ śāstravihitapratiṣiddhātikrameṇāpi vartamāno manovākkāyairdṛṣṭādṛṣṭāniṣṭasādhanāni adharmasaṃjñakāni karmāṇyupacinoti bāhulyena, svābhāvikadoṣabalīyastvāt /
tataḥ sthāvarantādhogatiḥ /
kadācicchāstrakṛtasaṃskārabalīyastvam, tato manaādibhiriṣṭasādhanaṃ bāhulyenopacinoti dharmākhyam /
taddvividhamjñānapūrvakaṃ kevalañca /
tatra kevalaṃ pitṛlokādiprāptiphalam /
jñānapūrvakaṃ devalokādibrahmalokāntaprāptiphalam /
tathā ca śāstram"ātmayāji śreyāndevayājinaḥ"(śata.brāhma.) ityādi /
smṛtiśca"dvividhaṃ karma vaidikam"(manu.१२ / ८८) ityādyā /
sāmye ca dharmādharmayoḥ manuṣyatvaprāptiḥ /
evaṃ brahmāndyā sthāvarāntā svābhāvikāvidyādidoṣavatī dharmādharmasādhanakṛtā saṃsāragatirnāmarūpakarmāśrayā /
tadevedaṃ vyākṛtaṃ sādhyasādhanarūpaṃ jagatprāgutpatteravyākṛtamāsīt /
sa eṣa bījāṅkurādivadavidyākṛtaḥ saṃsāra ātmani kriyākārakaphalādhyāropalakṣaṇo'nādirananto'narthaḥ, ityetasmādviraktasyāvidyānivṛttaye tadviparītabrahmavidyāpratipattyarthopaniṣadārabhyate /
asya tvaśvamedhakarmasambandhino vijñānasya prayojanaṃ yepāmaśvamedhe na adhikārasteṣāmasmādeva vijñānātphalaprāptiḥ /
'vidyayā vā karmaṇā vā' "taddhaitallokajideva"(bṛ.u.१ / ३ / २८) ityevamādiśrutibhyaḥ /
karmaviṣayatvameva vijñānasyeti cenna,"yo'śvamedhena yajate ya u cainamevaṃ veda"iti vikalpaśruteḥ /
vidyāprakaraṇe cāmnānātkarmāntare ca sampādanadarśanādvijñānāttatphalaprāptirastītyavagamyate /
sarveṣāṃ ca karmaṇāṃ paraṃ karmāśvamedhaḥ samaṣṭivyaṣṭiprāptiphalavatvāttasya ceha brahmavidyāprārambha āmnānaṃ sarvakarmaṇāṃ saṃsāraviṣayatvapradarśanārtham /
tathā ca darśayiṣyati phalamaśanāyāmṛtyubhāvam /
na nityānāṃ saṃsāraviṣayaphalatvamiti cenna, sarvakarmaphalopasaṃhāraśruteḥ /
sarvaṃ hi patnīsambaddhaṃ karma /
"jayā me syāt........etāvānvai kāmaḥ"(bṛ.u.१ / ४ / १७) iti nisargata eva sarvakarmaṇāṃ kāmyatvaṃ darśayitvā, putrakarmāparavidyānāṃ ca"manuṣyalokaḥ pitṛloko devalokaḥ"(bṛ.u.१ / ५ / १६) iti phalaṃ darśayitvā, tryannātmakatāṃ cānte upasaṃhariṣyati"trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma"(bṛ.u.१ / ६ / १) iti /
sarvatarmaṇāṃ phalaṃ vyākṛtaṃ saṃsāra eveti /
idameva trayaṃ prāgutpattestarhyavyākṛtamāsīt /
tadeva punaḥ sarvaprāṇikarmavaśādvyākriyate bījādiva vṛkṣaḥ /
so'yaṃ vyākṛtāvyākṛtarūpaḥ saṃsāro'vidyāviṣayaḥ॑kriyākārakaphalātmakatayā ātmarūpatvenādhyāropitaḥ avidyayaiva mūrtāmūrtatadvāsanātmakaḥ /
ato vilakṣaṇo'nāmarūpakarmātmako'dvayo nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvo'pi kriyākārakaphalabhedādiviparyayeṇāvabhāsate /
ato'smātkriyākārakaphalabhedasvarūpādetāvadidamiti sādhyasādhanarūpādviraktasya kāmādidoṣakarmabījabhūtāvidyānivṛttaye rajjvāmiva sarpavijñānāpanayāya brahmavidyā ārabhyate /
tatra tāvadaśvamedhavijñānāya'uṣā vā aśvasya'ityādi /
tatrāśvaviṣayameva darśanamucyate prādhānyādaśvasya /
prādhānyaṃ ca tannāmāṅkitatvātkratoḥ prājāpatyatvācca

uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ /
sūryaścakṣurvātaḥ prāṇo vyāttamagnirvaiśvānaraḥ saṃvatsara ātmāśvasya medhyasya /
dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaraṃ pṛthivī pājasyaṃ diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśava ṛtavo'ṅgāni māsāścārdhamāsāśca parvāṇyahorātrāṇi pratiṣṭhā nakṣatrāṇyasthīni nabho māṃsāni /
ūvadhyaṃ sikatāḥ sindhavo gudā yakṛcca klomānaśca parvatā oṣadhayaśca vanaspatayaśca lomāni /
udyan pūrvārdho nimlocañjaghanārdhaḥ /
yadvijṛmbhate tadvidyotate /
yadvidhūnute tatstanayati /
yanmehati tadvarṣati /
vāgevāsya vāk // _

śā.bhā._१,१.१ uṣā iti, brāhmo muhūrta uṣāḥ /
vaiśabdaḥ smaraṇārthaḥ prasiddhaṃ kālaṃ smārayati /
śiraḥ prādhānyāt /
śiraśca pradhānaṃ śarīrāvayavānām /
aśvasya medhyasya medhārhasyayajñiyasyopāḥ śiraḥ iti sambandhaḥ /
karmāṅgasya paśoḥ saṃskartavyatvātkālādidṛṣṭayaḥ śira ādiṣu kṣipyante /
prājāpatyatvaṃ ca prajāpatidṛṣṭyadhyāropaṇāt /
kālalokadevatātvādhyāropaṇaṃ ca prajāpatitvakaraṇaṃ paśoḥ /
evaṃrūpo hi prajāpatiḥ, viṣṇatvādikaraṇamiva pratimādau /
sūryaścakṣuḥ śiraso'nantaratvātsūryādhidaivatatvācca /
vātaḥ prāṇo vāyusvābhāvyāt /
vyāttaṃ vivṛtaṃ mukhamagnirvaiśvānararḥ /
vaiśvānara ityagnerviśeṣaṇarm /
vaiśvānaro nāmāgnirvivṛtaṃ mukhamityartho mukhasyāgnidaivatatvāt /
saṃvatsara ātmā, saṃvatsaro dvādaśamāsastrayodaśamāso vā,ātmāśarīram /
kālāvayavānāṃ ca saṃvatsaraḥ śarīraṃ cātmā "madhyaṃ hyaṣāmaṅgānāmātmā"iti śruteḥ /
aśvasya medhyasyeti sarvatrānupaṅgārthaṃ punarvacanam /
dyauḥ pṛṣṭhamūrdhvatvasāmānyāt /
antarikṣamudaraṃ suṣiratvasāmānyātpṛthivī pājasyaṃ pādasyaṃ pājasyamiti varṇavyatyayena, pādāsanasthānamityarthaḥ /
diśaścatasro'pi pārśve pārśvena diśāṃ sambandhāt /
pārśvayordiśāṃ ca saṅkhyāvaiṣamyādayuktamiti cenna, sarvamukhatvopapatteraśvasya pārśvābhyāmeva sarvadiśāṃ sambandhādadoṣaḥ /
avāntaradiśa āgneyyādyāḥ parśavaḥ pārśvāsthīni /
ṛtavo'ṅgāni saṃvatsarāvayavatvādaṅgasādharmyāt /
ahorātrāṇi pratiṣṭhāḥ /
bahuvacanātprājāpatyadaivapitryamānuṣāṇi, pratiṣṭhāḥ pādāḥ pratitiṣṭhatyetairiti /
ahorātrairhi kālātmā pratitiṣṭhatyaśvasya pādaiḥ /
nakṣatrāṇyasthīni śuklatvasāmānyāt /
nabho nabhaḥsthā meghā antarīkṣasyodaratvokteḥ, māṃsānyudakarudhirasecanasāmānyāt /
ūvadhyaṃ udarasthamardhajīrṇamaśanaṃ sikatā viśliṣṭāvayavatvasāmānyāt /
sindhavaḥ syandanasāmānyannadyo gudā nāḍyo bahuvacanācca /
yakṛccaklomānaśca hṛdayasyādhasthāddakṣiṇottarau māṃsakhaṇḍau /
klomāna iti nityaṃ bahuvacanamekasminneva /
parvatāḥ kāṭhinyāducchritatvācca /
oṣadhayaśca kṣudrāḥ sthāvarā vanaspatayo mahānto lomāni keśāśca yathāsambhavam /
udyannudgacchanbhavati savitā āmadhyāhnādaśvasya pūrvārdho nāmerūrdhvamityarthaḥ /
nimlocannastaṃ yannāmadhyāhnājjaghanārdho'parārdhaḥ pūrvāparatvasādharmyāt /
yadvijṛmbhate gātrāṇi vināmayati vikṣipati tadvidyotate vidyotanaṃ mukhaghanavidāraṇasāmānyāt /
yadvidhūnute gātrāṇi kampayati tatstanayati garjanaśabdhasāmānyāt /
yanmehati mūtraṃ karotyaśvastadvarṣati varṣaṇaṃ tatsecanasāmānyāt /
vāgeva śabda evāsyāśvasya vāgiti, nātra kalpanetyarthaḥ

aharvā iti /
sāvarṇarājatau mahimākhyau grahāvaśvasyāgrataḥ pṛṣṭhataśca sthāpyete tadviṣayamidaṃ darśanam

aharvā aśvaṃ purastānmahimānvajāyata /
tasya pūrve samudre yoniḥ /
rātrirenaṃ paścānmahimānvajāyata /
tasyāpare samudre yonir /
etau vā aśvaṃ mahimānāvabhitaḥ sambabhūvatuḥ /
hayo bhūtvā devānavahadvājī gandharvānarvāsurānaśvo manuṣyān /
samudra evāsya bandhuḥ samudro yoniḥ // _

śā.bhā._१,१.२ ahaḥ sauvarṇo graho dīptisāmānyādvai /
aharaśvaṃ purastānmahimānvajāyateti katham? aśvasya prajāpatitvāt /
prajāpatirhyādityādilakṣaṇo'hnā lakṣyate /
aśvaṃ lakṣayitvājāyata sauvarṇo mahimā graho vṛkṣamanu vidyotate vidyuditi yadvat /
tasya grahasya pūrve pūrvaḥ samudre samudro yonirvibhaktivyatyayena /
yonirityāsādanasthānam /
tathā rātrī rājate graho varṇasāmānyājjaghanyatvasāmānyādvā /
enamaśvaṃ paścātpṛṣṭato mahimānvajāyata, tasyāpare samudre yoniḥ /
mahimā mahattvāt /
aśvasya hi vibhūtireṣā yatsauvarṇo rājataśca grahāvubhayataḥ sthāpyete /
tāvetau vai mahimānau mahimākhyau grahāvaśvamabhitaḥ sambabhūvaturuktalakṣaṇāveva sambhūtau /
itthamasāvaśvo mahatvayukta iti punarvacanaṃ stutyartham /
tathā ca hayo bhūtvetyādi stutyarthameva /
hayo hinotergatikarmaṇo viśiṣṭagatirityarthaḥ /
jātaviśeṣo vā /
devānavahaddevatvamagamayatprajāpatitvāt /
devānāṃ vā voḍhābhavat /
natu nindaiva vāhanatvam /
naiṣa doṣaḥ, vāhanatvaṃ svābhāvikamaśvasya /
svābhāvikatvāducchrāyaprāptirdevādisambandho'śvasyeti stutirevaiṣā /
tathā vājyādayo jātiviśeṣāḥ /
vājī bhūtvā gandharvānavahadityanuṣaṅgaḥ /
tathārvā bhūtvāsurān /
aśvo bhūtvā manuṣyān /
samudra eveti paramātmā bandhubandhanaṃ badhyate'sminniti /
samudro yoniḥ kāraṇamutpattiṃ prati /
evamasau śuddhayoniḥ śuddhasthitiriti stūyate /
apsu yonirvā aśvaḥ iti śruteḥ prasiddha eva vā samudro yoniḥ

iti prathamādhyāye prathamamaśvamedhabrāhmaṇam

dvitīyamagnibrāhmaṇam
athāgneraśvamedhopayogikasyotpattirucyate /
tadviṣayadarśanavivakṣayaivotpattiḥ stutyarthā

naiveha kiṃ canāgra āsīt /
mṛtyunaivedamāvṛtamāsīdaśanāyayā /
aśanāyā hi mṛtyuḥ /
tanmano'kurutātmanvī syāmiti /
so'rcannacarat /
tasyārcata āpo'jāyanta /
arcate vai me kamabhūditi /
tadevārkyasyārkatvam /
kaṃ ha vā asmai bhavati ya evametadarkyasyārkatvaṃ veda // _

śā.bhā._१,२.१ naiveha kiñcanāgra āsīt /
iha saṃsāramaṇḍale kiñcana kiñcidapi nāmarūpapravibhaktaviśeṣaṃ naivāsīdna babhūva agre prāgutpattermanādeḥ /
kiṃ śūnyameva syāt"naiveha kiñcana"iti śruteḥ /
na kāryaṃ kāraṇaṃ vāsīt /
utpatteśca, utpadyate hi ghaṭaḥ, ataḥ prāgutpatterghaṭasya nāstitvam /
nanu kāraṇasya na nāstitvaṃ mṛtpiṇḍādidarśanāt /
yannopalabhyate tasyaiva nāstitā /
astu kāryasya na tu kāraṇasya, upalampamānatvāt /
naḥ prāgutpatteḥ sarvānupalambhāt /
anupalabdhiścedabhāvahetuḥ sarvasya jagataḥ prāgutpatterna kāraṇaṃ kāryaṃ vopalabhyate /
tasmātsarvasyaivābhāvo'stu /
naḥ"mṛtyunaivedamāvṛtamāsīt"iti śruteḥ /
yadi hi kiñcidapi nāsīdyenāvriyate yaccāvriyate tadā nāvakṣyat'mṛtyunaivedamāvṛtam'iti /
na hi bhavati gaganakusumacchanno vandhyāputra iti /
bravīti ca'mṛtyunaivedamāvṛtamāsīt'iti, tasmādyenāvṛtaṃ kāraṇena, yaccāvṛtaṃ kāryaṃ prāgutpattestadubhayamāsīt, śruteḥ prāmāṇyādanumeyatvācca /
anumīyate ca prāgutpatteḥ kāryakāraṇayorastitvam॑kāryasya hi sato jāyamānasya kāraṇe satyutpattidarśanāt, asati cādarśanāt /
jagato'pi prāgutpatteḥ kāraṇāstitvamanumīyate ghaṭādikāraṇāstitvavat /
ghaṭādikāraṇasyāpyasattvameva, anupamṛdya mṛtpiṇḍādikaṃ ghaṭādyanutpatteriti cet? na॑mṛdādeḥ kāraṇatvāt /
mṛtsuvarṇādi hi tatra kāraṇaṃ ghaṭarucakādeḥ, na piṇḍākāraviśeṣaḥ, tadabhāve bhāvāt /
asatyapi piṇḍākāraviśeṣe mṛtsuvarṇādikāraṇadravyamātrādeva ghaṭarucakādikāryotpattirdṛśyate /
tasmānna piṇḍākāraviśeṣe ghaṭarucakādikāraṇam /
asati tu mṛtsuvarṇādidravye ghaṭarucakādirna jāyata iti mṛtsuvarṇādidravyameva kāraṇam, na tu piṇḍākāraviśeṣaḥ /
sarvaṃ hi kāraṇaṃ kāryamutpādayatpūrvotpannasyātmakāryasya tirodhānaṃ kurvatkāryāntaramutpādayati, ekasminkāraṇe yugapadanekakāryavirodhāt /
na ca pūrvakāryopamamarde kāraṇasya svātmopamarde bhavati /
tasmātpiṇḍādyupamarde kāryotpattidarśanamahetuḥ prāgutpatteḥ kāraṇāsattveḥ /
piṇḍādivyatirekeṇa mṛdāderasattvādayuktamiti cetpiṇḍādipūrvakāryopamarde mṛdādikāraṇaṃ nopamṛdyate, ghaṭādikāryāntare'pyanuvartate ityetadayuktam॑piṇḍaghaṭādivyatirekeṇa mṛdādikāraṇasyānupalambhāditi cet? na, mṛdādikāraṇānāṃ ghaṭādyutpattau piṇḍādinivṛttāvanuvṛttidarśanāt /
sādṛśyādanvayadarśanaṃ na kāraṇānuvṛtteriti cenna, piṇḍādigatānāṃ mṛdādyavayavānāmeva ghaṭādau pratyakṣatve'numānābhāsātsādṛśyādikalpanānupapatteḥ /
na ca pratyakṣānumānayorviruddhāvyabhicāritā,pratyakṣapūrvakatvādanumānasya sarvatraivānāśvāsaprasaṅgāt /
yadi ca kṣaṇikaṃ sarvaṃ tadevedamiti gamyamānaṃ tadbuddherapyanyatadbuddhyapekṣatve tasyā apyanyatadbuddhyapekṣatvamityanavasthāyāṃ tatsadṛśamidamityasyā api buddhermṛpātvātsarvatrānāśvāsataiva /
tadidambuddhyorapi kartrabhāve sambandhānupapattiḥ /
sādṛśyāttatsambandha iti cenna, tadidambuddhyoritaretaraviṣayatvānupapatteḥ /
asati cetaretaraviṣayatve sādṛśyagrahaṇānupapattiḥ /
asatyeva sādṛśye tadbuddhiriti cenna, tadidambuddhyorapi sādṛśyabuddhivadasadviṣayatvaprasaṅgāt /
asadviṣayatvameva sarvabuddhīnāmastviti cenna, buddhibuddherapyasadviṣayatvaprasaṅgāt /
tadapyastviti cenna, sarvabuddhīnāṃ mṛṣātve'satyabuddhyanupapatteḥ /
tasmādasadetatsādṛśyāttadbuddhiriti /
ataḥ siddhaḥ prākkāryotpatteḥ kāraṇasadbhāvaḥ /
kāryasya cābhivyaktiliṅgatvāt /
kāryasya ca sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ /
kathamabhivyaktiliṅgatvādabhivyaktiliṅgamasyeti /
abhivyaktiḥ sākṣādvijñānālambanatvaprāptiḥ /
yadvi loke prāvṛtaṃ tama ādinā ghaṭādivastu tadālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñānaviṣayatvaṃ prāpnuvatprāksadbhāvaṃ na vyabhicarati /
tathedamapi jagatprāgutpatterityavagacchāmaḥ /
na hyavidyamāno ghaṭa udite'pyāditye upalabhyate /
na te'vidyamānatvābhāvādupalabhyetaiveti cet /
na hi tava ghaṭādikāryaṃ kadācidapyavidyamānamityudite āditye upalabhyetaiva mṛtpiṇḍe'sannihite tamādyāvaraṇe cāsati vidyamānatvāditi cet? na, dvividhatvādāvaraṇasya /
ghaṭādikāryasya dvividhaṃ hyāvaraṇaṃ mṛdādāravibhaktasya tamaḥkuḍyādi prāṅmṛdo'bhivyaktermṛdādyavayavānāṃ piṇḍādikāryāntararūpeṇa saṃsthānam /
tasmātprāgutpattervidyamānasyaiva ghaṭādikāryasya āvṛtatvādanupalabdhiḥ /
naṣṭotpannabhāvābhāvaśabdapratyayabhedastu abhivyāktatirobhāvayordvividhatvāpekṣaḥ /
piṇḍakapālāderāvaraṇavailakṣaṇyādayuktamiti cet? tamaḥkuḍyādi hi ghaṭādyāvaraṇaṃ ghaṭādibhinnadeśaṃ dṛṣṭaṃ na tathā ghaṭādibhinnadeśe dṛṣṭe piṇḍakapāle /
tasmātpiṇḍakapālasaṃsthānayorvidyamānasyaiva ghaṭasyāvṛtatvādanupalabdhirityayuktamāvaraṇadharmavailakṣaṇyāditi cet? na kṣīrodakādeḥ kṣīrādyāvaraṇenaikadeśatvadarśanāt /
ghaṭādikārye kapālacūrṇādyavayavānāmantarbhāvādanāvaraṇatvamiti cenna, vibhaktānāṃ kāryāntaratvādāvaraṇatvopapatteḥ /
āvaraṇābhāva eva yatnaḥ kartavya iti cet? piṇḍakapālāvasthayorvidyamānameva ghaṭādikāryamāvṛtatvānnobhalabhyata iti cedghaṭādikāryārthinā tadāvaraṇavināśa eva yatnaḥ kartavyo na ghaṭādyutpattau? na caitadasti, tasmādayuktaṃ vidyamānasyaivāvṛtatvādanupalabdhiriti cet? na aniyamāt /
na hi vināśamātraprayatnādeva ghaṭādyabhivyaktirniyatā /
tamādyāvṛte ghaṭādau pradīpādyutpattau prayatnadarśanāt /
so'pi tamonāśāyaiveti cet? dīpādyutpattāvapi yaḥ prayatnaḥ so'pi tamastiraskaraṇāya tasminnaṣṭe ghaṭaḥ svayamevopalabhyate /
na hi kiñcidādhīyate iti cet? na, prakāśavato ghaṭasyopalabhyamānatvāt /
yathā prakāśaviśiṣṭo ghaṭa upalabhyate na tathā prākpradīpakaraṇāt /
tasmānna tamastiraskārāyaiva pradīpakaraṇaṃ kiṃ tarhi? prakāśavattvaya /
prakāśavattvenaivopalabhyamānatvāt /
kvacidāvaraṇavināśe'pi yatnaḥ syāt, yathā kuḍyādivināśe /
tasmānna niyamo'styabhivyaktarthināvaraṇavināśa eva yatnaḥ kārya iti /
niyamātmarthavattvācca /
kāraṇe vartamānaṃ kāryaṃ kāryāntarāṇāmāvaraṇamityavocāma /
tatra yadi pūrvābhivyaktasya kāryasyapiṇḍasyavyavahitasya vā kapālasya vināśa eva yatnaḥ kriyeta, tadā vidalacūrṇādyapi kāryaṃ jāyeta /
tenāpyāvṛto ghaṭo nopalabhyata iti punaḥ prayatnāntarapekṣaiva /
tasmādghaṭādyabhivyaktyarthino niyata eva kārakavyāpāror'thavān /
tasmātprāgutpatterapi tadeva kāryam /
atitānāgatapratyayabhedācca /
atīto ghaṭo'nāgato ghaṭa ityetayośca pratyayorvartamānaghaṭapratyayavanna nirviṣayatvaṃ yuktam॑nāgatārthipravṛtteśca /
na hyasatyarthitayā pravṛttirloke dṛṣṭā /
yogināṃ cātītānāgatajñānasya satyatvāt /
asaṃścedbhaviṣyadghaṭa aiśvarambhaviṣyadghaṭaviṣayaṃ pratyakṣajñānaṃ mithyā syātna ca pratyakṣamupacaryate /
ghaṭasadbhāvehyanumānamavocāma /
vipratiṣedhācca /
yadi ghaṭo bhaviṣyatīti kulālādiṣu vyāpriyamāṇeṣu ghaṭārthaṃ pramāṇena niścitaṃ yena ca kālena ghaṭasya sambandho bhaviṣyatītyucyate, tasminneva kāle ghaṭo'sanniti vipratiṣiddhamabhidhīyate /
bhaviṣyanaghaṭo'sanniti, na bhaviṣyatītyarthaḥ /
ayaṃ ghaṭo na vartata iti yadvat /

atha prāgutpatterghaṭo'sannityucyeta, ghaṭārtha pravṛtteṣu kulālādiṣu tatra yathā vyāpārarūpeṇa vartamānāstāvatkulālādayaḥ, tathā ghaṭo na vartata ityasacchabdasyārthaścenna virudhyate /
kasmāt? svena hi bhaviṣyadrūpeṇa ghaṭo vartate /
na hi piṇḍasya vartamānatā kapālasya vā ghaṭasya bhavati /
na ca tayorbhaviṣyattā ghaṭasya /
tasmātkulālādivyāpāravartamānatāyāṃ prāgutpatterghaṭo'sanniti na virudhyate /
yadi ghaṭasya yatsvaṃ bhaviṣyattākāryarūpaṃ tatpratipidhyeta, tatpratipedhe virodhaḥ syāt /
na tu tadbhavānpratiṣedhati /
na ca sarveṣāṃ kriyāvatāṃ kārakāṇāmekaiva vartamānatā bhaviṣyattvaṃ vā /
api ca caturvidhānāmabhāvānāṃ ghaṭasyetaretarābhāvo ghaṭādanyo dṛṣṭo yathā ghaṭābhāvaḥ paṭādireva na ghaṭasvarūpameva /
na ca ghaṭābhāvaḥ sanpaṭo'bhāvātmakaḥ, kiṃ tarhi? bhāvarūpa eva /
evaṃ ghaṭasya prākpradhvaṃsātyantābhāvanāmapi ghaṭādanyatvaṃ syāt /
ghaṭena vyapadiśyamānatvād ghaṭasyetaretarābhāvavat /
tathaiva bhāvātmakatābhāvānām /
evaṃ ca sati ghaṭasya prāgabhāva iti na ghaṭasvarūpameva prāgutpatternāsti /
atha ghaṭasya prāgabhāva iti ghaṭasya yatsvarūpaṃ tadevocyeta ghaṭasyetivyapadeśānupapattiḥ /
atha kalpayitvā vyapadiśyeta śilāputrakasya śarīramiti yadvat, tathāpi ghaṭasya prāgabhāva iti kalpitasyaivābhāvasya ghaṭena vyapadeśo na ghaṭasvarūpasyaiva /
athārthāntaraṃ ghaṭādghaṭasyābhāva iti, uktottarametat /
kiñcānyatprāgutpatteḥ śaśaviṣāṇavadabhāvabhūtasya ghaṭasya svakāraṇasattāsambandhānupapattiḥ, dviniṣṭhatvātsambandhasya ayutasiddhānāmadoṣa iti cenna, bhāvābhāvayorayutasiddhatvānupapatteḥ /
bhāvābhūtayorhi yutasiddhatāyutasiddhatā vā syānna tu bhāvābhāvayorabhāvayorvā /
tasmātsadeva kāryaṃ prāgutpatteriti siddham /
kiṃllakṣaṇena mṛtyunāvṛtamityata āhaaśanāyayā aśitumicchā aśanāyā saiva? mṛtyorlakṣaṇaṃ tayā lakṣitena mṛtyunāśanāyayā /
kathamaśanāyā mṛtyuḥ? ityucyate aśanāyā hi mṛtyuḥ /
hiśabdena prasiddhaṃ hetumavadyotayati /
yo hyaśitumicchati so'śanāyānantarameva hanti jantūn, tenāsāvaśanāyayā lakṣyate mṛtyurityaśanāyā hītyāha /
buddhyātmano'śanāyā dharma iti sa eṣa buddhyavastho hiraṇyagarbho mṛtyurityucyate /
tena mṛtyunedaṃ kāryamāvṛtamāsīt /
yathā piṇḍāvasthayā mṛdā ghaṇṭādaya āvṛtāḥ syuriti tadvat /
tanmano'kuruta /
taditi manaso nirdeśaḥ /
sa prakṛto mṛtyurvakṣyamāṇakāryasisṛkṣayā tatkāryālocanakṣamaṃ manaḥśabdavācyaṃ saṃkalpādilakṣaṇamantaḥkaraṇamakuruta kṛtavān /
kenābhiprāyeṇa mano'karot? ityucyateātmanvī ātmavān syāṃ bhaveyam /
ahamanenātmanā manasā manasvī syāmityabhiprāyaḥ /
sa prajāpatirabhivyaktena manasā samanaskaḥ sannarcannarcayanpūjayanātmānameva kṛtārtho'smītyacaraccaraṇamakarot /
tasya prajāpaterarcataḥ pūjayata āpo rasātmikāḥ pūjāṅgabhūtā ajāyantotpannāḥ /
atrākāśaprabhṛtīnāṃ trayāṇāmutpattyanantaramiti vaktavyam, śrutyantarasāmarthyādvikalpāsambhavācca sṛṣṭikramasya /
arcate pūjāṃ kurvate vai me mahyaṃ kamudakamabhūdityevamamanyata yasmānmṛtyuḥ, tadeva tasmādeva hetorarkasya agneraśvamedhakratvaupayogikasyārkatvamarkatve heturityarthaḥ /
agnerarkanāmanirvacanametet /
arcanātsukhahetupūjākaraṇādapsambandhācca agneretadgauṇaṃ nāmārka iti /
ya evaṃ yathoktamarkasyārkatvaṃ veda jānāti kamudakaṃ sukhaṃ vā nāmasāmānyāt /
ha vā ityavatāraṇārthau /
bhavatyeveti /
asmai evaṃvide evaṃvidarthaṃ bhavati

kaḥ punarasāvarkaḥ? ityucyate

āpo vā arkaḥ /
tadyadapāṃ śara āsīttatsamahanyata /
sā pṛthivyabhavat /
tasyāmaśrāmyat /
tasya śrāntasya taptasya tejoraso niravartatāgniḥ // _

śā.bhā._१,२.२ āpo vai yā arcanāṅgabhūtāstā evārko'gnerarkasya hetutvāt /
apsu cāgniḥ pratiṣiṭhita iti /
na punaḥ sākṣādevārkastāḥ, tāsāmaprakaraṇāt, agneśca prakaraṇam /
vakṣyati ca'ayamagnirarkaḥ'(bṛha.u.१ / २ / ७) iti /
tattatra yadapāṃ śara iva śaro dadhna iva maṇḍabhūtamāsīttatsamahanyata saṅgātamāpadyata tejasā bāhyāntaḥpacyamānam /
liṅgavyatyayena vā yo'ṣāṃ śaraḥ samahanyateti /
sā pṛthivyabhavatsa saṃghāto yeyaṃ pṛthivī sābhavat /
tābhyo'dbhayo aṇḍamabhinirvṛttamityarthaḥ /
tasyāṃ pṛthivyāmutpāditāyāṃ sa mṛtyu prajāpatiraśrāmyacchramayukto babhūva /
sarvo hi lokaḥ kārya kṛtvā śrāmyati /
prajāpataścatanmahatkāryaṃ yatpṛthivīsargaḥ /
kiṃ tasya śrāntasya? ityucyate tasya śrāntasya taptasya khinnasya tejorasasteja eva rasastejoraso rasaḥ sāro niravartata prajāpatiśarīrānniṣkrānta ityarthaḥ /
ko'sau niṣkrānta? agniḥ /
so'ṇḍasyāntarvirāṭprajāpatiḥ prathamajaḥ kāryakaraṇasaṃghātavān jātaḥ /
sa vai śarīri prathamaḥ iti smaraṇāt

sa tredhātmānaṃ vyakurutādityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ tṛtīyam /
sa eṣa prāṇastredhāvihitaḥ /
tasya prācī dikśiro'sau cāsau cermau /
athāsya pratīcī dikpucchamasau cāsau ca sakthyau /
dakṣiṇā codīcī ca pārśve /
dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiyamuraḥ /
sa eṣo'psu pratiṣṭhitaḥ /
yatra kva caiti tadeva pratitiṣṭhatyevaṃ vidvān // _

śā.bhā._१,२.३ sa ca jātaḥ prajāpatistredhā triprakāramātmānaṃ svayameva kāryakaraṇasaṃghātaṃ vyakuruta vyabhajadityetat /
kathaṃ tredhā? ityāha ādityaṃ tṛtīyamagnivāyvapekṣayā trayāṇāṃ pūraṇamakurutetyanuvartate /
tathāgnyādityāpekṣayā vāyuṃ tṛtīyam /
tathā vāyvādityāpekṣayāgniṃ tṛtīyamiti draṣṭavyam /
sāmarthyasya tulyatvāttrayāṇāṃ saṃkhyāpūraṇatve /
sa eṣa prāṇaḥ sarvabhūtānāmātmāpyagnivāyvādityarūpeṇa viśeṣataḥ svenaiva mṛtyvātmanā tredhā vihito vibhakto na virāṭsvarūpopamardanena /
tasyāsya prathamajasyāgneraśvamedhopayogikasyārkasya virājaścityātmakasya aśvasyeva darśanamucyate /
sarvā hi pūrvoktotpattirasya stutyarthetyavocāmaitthamasau śuddhajanmeti /
tasya prācī dikśiro viśiṣṭatvasāmānyāt /
asau cāsau caiśānyāgneyyau īrmau bāhū /
īrayatergatikarmaṇaḥ /
athāsyāgneḥ pratīcī dikpucchaṃ jaghanyobhāgaḥ, prāṅmukhasya pratyagdiksambandhād /
asau cāsau ca vāyavyanairṛtyau sakthyausakthinī pṛṣṭhakoṇatvasāmānyāt /
dakṣiṇā codīcī ca pārśe ubhayadiksambandhasāmānyāt /
dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiti pūrvavat /
iyamuraḥ adhobhāgasāmānyāt /
sa eṣo'gni prajāpatirūpo lokādyātmako'gnirapsu pratiṣṭhitaḥ"evamime lokā apsvantaḥ"iti śruteḥ /
yatra kka ca yasminkasmiṃścideti gacchati tadeva tatraiva pratitiṣṭhati sthitiṃ labhate /
ko'sau? evaṃ yathoktamapsu pratiṣṭhitatvamagnevidvānvijānan guṇaphalametat

yo'sau mṛtyuḥ so'bādikrameṇātmanātmānamaṇḍasyāntaḥ kāryakaraṇasaṃghātavantaṃ virājamagnimasṛjata, tredhā cātmānamakurutetyuktam /
sa kiṃvyāpāraḥ sannasṛjata? ityucyate

so'kāmayata dvitīyo ma ātmā jāyeteti /
sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavadaśanāyā mṛtyuḥ /
tadyadreta āsītsa saṃvatsaro'bhavat /
na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa /
tametāvantaṃ kālamabibharyāvāntsaṃvatsaraḥ /
tametāvataḥ kālasya parastādasṛjata /
taṃ jātamabhivyādadāt /
sa bhāṇakarot /
saiva vāgabhavat // _

śā.bhā._१,२.४ sa mṛtyurakāmayata kāmitavān /
kim? dvitīyo me mamātmā śarīraṃ yenāhaṃ śarīrī syāṃ sa jāyetotpadyeta ityevametadakāmayata /
sa evaṃ kāmayitvā manasā pūrvotpannena vācaṃ lakṣaṇāṃ mithunaṃ dvandvabhāvaṃ samabhavatsambhavanaṃ kṛtavānmanasā trayīmālocitavān /
trayīvihitaṃ sṛṣṭikramaṃ manasānvālocayadityarthaḥ /
ko'sau? aśanāyayā lakṣito mṛtyuḥ /
aśanāyā mṛtyurityuktam /
tameva parāmṛśatyanyatra prasaṅgo mā bhūditi /
tadyadreta āsīttattatra mithune yadreta āsīt, prathamaśarīriṇaḥ prajāpaterutpattau kāraṇaṃ reto bījaṃ jñānakarmarūpam,trayyālocanāyāṃ yaddṛṣṭavānāsījjanmāntarakṛtam॑tadbhāvabhāvito'paḥ sṛṣṭvā tena retasā bījenāpsvanupraviśya aṇḍarūpeṇa garbhībhūtaḥ sa saṃvatsaro'bhavat, saṃvatsarakālanirmātā saṃvatsaraḥ prajāpatirabhavat /
na ha, purā pūrvam, tatastasmātsaṃvatsarakālanirmātuḥ prajāpateḥ, saṃvatsaraḥ kālo nāma nāsa na babhūva ha /
taṃ saṃvatsarakālanirmātāramantargarbhaprajāpatim, yāvāniha prasiddhaḥ kāla etāvantametāvatsaṃvatsaraparimāṇaṃ kālamabibhaḥ bhṛtavānmṛtyuḥ /
yāvānsaṃvatsara iha prasiddhaḥ, tataḥ parastātkiṃ kṛtavān? tametāvataḥ kālasya saṃvatsaramātrasya parastādūrdhvamasṛjata sṛṣṭavān, aṇḍamabhinadityarthaḥ tamevaṃ kumāraṃ jātamagniṃ prathamaśarīriṇam, aśanāyavattvānmṛtyurabhivyādadānmukhavidāraṇaṃ kṛtavānattum॑sa ca kumāro bhītaḥ svābhāvikyāvidyayā yukto bhāṇityevaṃ śabdamakarot /
saiva vāgabhavat, vākśabdo'bhavat

sa aikṣata yadi vā imamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣya iti /
sa tayā vācā tenātmanedaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajāṃ paśūn /
sa yadyadevāsṛjata tattadattumadhriyata /
sarvaṃ vā attīti tadaditeradititvam /
sarvasyāttā bhavati sarvamasyānnaṃ bhavati ya evametadaditeradititvaṃ veda // _

śā.bhā._१,२.५ sa aikṣatasa evaṃ bhītaṃ kṛtaravaṃ kumāraṃ dṛṣṭvā mṛtyuraikṣatekṣitavānaśanāyāvānapiyadā kadācidvā imaṃ kumāramapimaṃsyeabhipūrvomanyatirhiṃsārthaḥhiṃsiṣya ityarthaḥ॑kanīyo'nnaṃ kariṣye kanīyo'lpamannaṃ kariṣya iti /
evamīkṣitvā tadbhakṣaṇādupararāma bahu hyannaṃ kartavyaṃ dīrghakālabhakṣaṇāya naḥ kanīyaḥ /
tadbhakṣaṇe hi kanīyo'nnaṃ syādbījabhakṣaṇa iva sasyābhāvaḥ /
sa evamprayojanamannabāhulyamālocya tayyaiva trayyā vācā pūrvoktayā tenaiva cātmanā manasā mithunībhāvamālocanamupagamyopagamyedaṃ sarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ cāsṛjata yadidaṃ kiñcayatkiñcedam /
kiṃ tat? ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi ca saptagāyatryādīdīni stotraśastrādikarmāṅgabhūtāṃstrividhānmantrāngāyatryādicchandoviśiṣṭān yajñāṃśca tatsādhyānprajāstatkartrīḥ paśūṃśca grāmyānāraṇyānkarmasādhanabhūtān /
nanu trayyā mithunībhūtayāsṛjatetyuktam, ṛgādīneha kathamasṛjateti? naiṣa doṣaḥ, manasastvavyakto'yaṃ mithunībhāvastrayyā, bāhyastu ṛgādīnāṃ vidyamānānāmeva karmasu viniyogabhāvena vyaktībhāvaḥ sarga iti /
sa prajāpatirevamannavṛddhiṃ buddhvā yadyadeva kriyāsādhanaṃ phalaṃ vā kiñcidasṛjata tattadattuṃ bhakṣayitumadhriyata dhṛtavānmanaḥ /
sarvaṃ kṛtsnaṃ vai yasmādattīti tattasmādaditeraditināmno mṛtyoradititvaṃ prasiddham /
tathā ca mantraḥ"aditirdyairaditirantarikṣamaditirmātā sa pitā"(yajuḥ.saṃ.२५ / २३) ityādiḥ /
sarvasyaitasya jagato'nnabhūtasyāttā sarvātmanaivabhavatyanyathā virodhāt /
na hi kaścitsarvasyaiko'ttā dṛśyatetasmātsarvātmā bhavatītyarthaḥ /
sarvamasyānnaṃ bhavati॑ta eva sarvātmano hyattuḥ sarvamannaṃ bhavatītyupapadyate /
ya evametadyathoktamaditermṛtyoḥ prajāpateḥ sarvasya adanādadititvaṃ veda tasyaitatphalam

so'kāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti /
so'śrāmyat /
sa tapo'tapyata /
tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryamudakrāmat /
prāṇā vai yaśo vīryam /
tatprāṇeṣūtkrānteṣu śarīraṃ śvayitumadhriyata /
tasya śarīra eva mana āsīt // _

śā.bhā._१,२.६ so'kāmayatetyaśvāśvamedhayornirvacanārthamidamāha bhūyasā mahatā yajñena bhūyaḥ punarapi yajñeyeti /
janmāntarakaraṇāpekṣayā bhūyaḥ śabdaḥ /
sa prajāpatiḥ janmāntare'śvamedhenāyajata /
sa tadbhāvabhāvita eva kalpādau vyāvartata /
so'śvamedhakriyākārakaphalātmatvena nirvṛttaḥ sannakāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti /
evaṃ mahatkāryaṃ kāmayitvā lokavadaśrāmyat /
sa tapo'tapyata /
tasya śrāntasya taptasyeti pūrvavat, yaśo vīryamudakrāmaditi /
svayameva padārthamāha prāṇāścakṣurādayo vai yaśo yaśohetutvātteṣu hi yatsukhyātirbhavati, tathā vīryaṃ balamasmiñśarīre /
tadevaṃ prāṇalakṣaṇaṃ yaśo vīryamudakrāmadutkrāntavat /
tadevaṃ yaśovīryabhūteṣu prāṇeṣūtkrānteṣu śarīrānniṣkrānteṣu taccharīraṃ prajāpateḥ śvayitumucchūnabhāvaṃ gantumadhriyatāmedhyaṃ cābhavattasya prajāpateḥ śarīrānnirgatasyāpi tasminneva śarīre mana āsīdyathā kasyacitpriye viṣaye dūraṃ gatasyāpi mano bhavati tadvat

sa tasminneva śarīre gatamanāḥ sankimakarot? ityucyate

so'kāmayata medhyaṃ ma idaṃ syādātmanvyanena syāmiti /
tato'śvaḥ samabhavat /
yadaśvattanmedhyamabhūditi tadevāśvamedhasyāśvamedhatvam /
eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda ya enamevaṃ veda /
tamanavarudhyaivāmanyata /
taṃ saṃvatsarasya parastādātmana ālabhata /
paśūn devatābhyaḥ pratyauhat /
tasmātsarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhante /
eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati /
tasya saṃvatsara ātmā /
ayamagnirarkaḥ /
tasyeme lokā ātmānaḥ /
tāvetāvarkāśvamedhau /
so punarekaiva devatā bhavati mṛtyureva /
apa punarmṛtyuṃ jayati /
nainaṃ mṛtyurāpnoti /
mṛtyurasyātmā bhavati /
sarvamāyureti /
etāsāṃ devatānāmeko bhavati // _

śā.bhā._१,२.७ so'kāmayata, katham? medhyaṃ medhārha yajñiyaṃ me mamedaṃ śarīraṃ syāt /
kiñca ātmanvyātmavāṃścānena śarīreṇa śarīravānsyāmiti prāviveśa /
yasmāttaccharīraṃ tadviyogādgatayaśorvīryaṃ sadaśvadaśvayattatastasmādaśvaḥ samabhavat /
tato'śvanāmā prajāpatireva sākṣāditi stūyate /
yasmācca punastatpraveśādgatayaśovīryatvādamedhyaṃ sanmedhyamabhūttadeva tasmādevāśvamedhasyāśvamedhanāmnaḥ kratoraśvamedhatvamaśvamedhanāmalābhaḥ /
kriyākārakaphalātmako hi kratuḥ /
sa ca prajāpatireveti stūyate /
kratunirvartakasyāśvasya pajāpatitvamuktam'uṣā vā aśvasya medhasya'ityādinā /
tasyaivāśvasya medhyasya prajāpatisvarūpasyāgneśca yathoktasya kratuphalātmarūpatayā samasyopāsanaṃ vidhātavyamityārabhyate /
pūrvatra kriyāpadasyavidhāyakasyāśrutatvātkriyāpadāpekṣatvācca prakaraṇasya ayamartho'vagamyate /
eṣa ha aśvamedhaṃ kratuṃ veda ya enamevaṃ veda, yaḥ kaścidenamaśvamagnirūpamarkaṃ ca yathoktamevaṃ vakṣyamāṇena samāsena padarśyamānena viśeṣaṇena viśiṣṭaṃ veda, sa eṣo'śvamedhaṃ veda nānyaḥ /
tasmādevaṃ veditavya ityarthaḥ /
katham? tatra paśuviṣayameva tāvaddarśanamāha /
tatra prajāpatirbhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti kāmayitvā ātmānameva paśuṃ medhyaṃ kalpayitvā taṃ paśumanavarudhyaivotsṛṣṭaṃ paśumavarodhamakṛtyaiva muktapragrahamamanyatācintayat /
taṃ saṃvatsarasya pūrṇasya parastādūrdhvamātmane ātmārthamālabhata prajāpatidevatākatvenetyetatālabhatālambhaṃ kṛtavān /
paśūnanyāngrāmyānāraṇyāṃśca devatābhyo yathādaivataṃ pratyauhatpratigamitavān /
yasmāccaivaṃ prajāpatiramanyata tasmādevamanyo'pyuktena vidhinātmānaṃ paśumaśvaṃ medhyaṃ kalpayitvā sarvadevatyo'haṃ prokṣyamāṇa ālabhyamānastvahaṃ maddevatya eva syām, anya itare paśavo grāmyāraṇyā yathādaivatamanyābhyo devatābhya ālabhyante madavayavabhūtābhya eva itividyāt /
ata evedānīṃ sarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhante yājñikāḥ /
'evameva ha vā aśvamedho ya eṣa tapati' yastvevaṃ paśusādhanakaḥ kratuḥ sa eṣa sākṣātphalabhūto nirdiśyata eṣa ha vā aśvamedhaḥ /
ko'sau? ya eva savitā tapati jagadavabhāsayati tejasā /
tasyāsya kratuphalātmanaḥ saṃvatsaraḥ kālaviśeṣaḥ, ātmā śarīraṃ tannirvartyatvātsaṃvatsarasya /
tasyaiva kratvātmanaḥ, agnisādhyatvācca phalasya kratutvarūpeṇaiva nirdeśaḥ, ayaṃ pārthivo'gnirarkaḥ sādhanabhūtaḥ /
tasya cārkasya kratau cityasyeme lokāstrayo'yopyātmānaḥ śarīrāvayavāḥ /
tathā ca vyākhyātaṃ'tasya prācī dik'ityādinā /
tāvagnyādityāvetau yathāviśeṣitāvarkāśvamedhau kratuphale /
arko yaḥ pārthivo'gniḥ sa sākṣātkraturūpaḥ kriyātmakaḥ /
kratoragnisādhyatvāttadrūpeṇaiva nirdeśaḥ /
kratusādhyatvācca phalasya kraturūpeṇaiva nirdeśa ādityo'śvamedha iti /
tau sādhyaisādhanau kratuphalabhūtāvagnyādityau, sā u punarbhūya ekaiva devatā bhavati /
kā sā? mṛtyureva /
pūrvamapyekaivāsītkriyāsādhanaphalabhedāya vibhaktā /
tathā coktam"sa tredhātmānaṃ vyakuruta" (bṛ.u.१ / २ / ३) iti /
sā punarapi kriyānirvṛttyuttarakālamekaiva devatā bhavati mṛtyureva phalarūpa /
yaḥ punarevamenamaśvamedhaṃ mṛtyumekāṃ devatāṃ veda /
ahameva mṛtyurasmyaśvamedha ekā devatā madrūpā aśvāgnisādhanasādhyeti so'pajayati punarmṛtyuṃ punarmaraṇaṃ sakṛnmṛtvā punarmaraṇāya na jāyata ityarthaḥ /
apajito'pi mṛtyurenaṃ punarāpnuyādityāśaṅkyāha nainaṃ mṛtyurāpnoti /
kasmāt? mṛtyurasya evaṃvida ātmā bhavati /
kiñca mṛtyureva phalarūpaḥ sanne tāsāṃ devatānāmeko bhavati /
tasyaitatphalam

iti prathamādhyāye dvitīyamagnibrāhmaṇam

tṛtīyamudgīthabrāhmaṇam
dvayā hetyādyasya kaḥ sambandhaḥ? karmaṇāṃ jñānasahitānāṃ parā gatiruktā mṛtyvātmabhāvo'śvamedhagatyuktyā /
athedānīṃ mṛtyvātmabhāvasādhanabhūtayoḥ karmajñānayoryata udbhavastatprakāśanārthamudgīthabrāhmaṇamārabhyate /
nanu mṛtyvātmabhāvaḥ pūrvatra jñānakarmaṇoḥ phalamuktam /
udgīthajñānakarmaṇostumṛtyvātmabhāvātikramaṇaṃ phalaṃ vakṣyati ato bhinnaviṣayatvātphalasya na pūrvakarmajñānodbhavaprakāśanārthamiti cet /
nāyaṃ doṣaḥ॑gnyādityātmabhāvatvādudgīthaphalasya /
pūrvatrāpyetadeva phalamuktam'etāsāṃ devatānāmeko bhavati'iti /
nanu'mṛtyumatikrāntaḥ'ityādi viruddham॑na svābhāvikapapmāsaṅgaviṣayatvādatikramaṇasya /
ko'sau svābhāvikaḥ papmāsaṅgo mṛtyuḥ? kuto vā tasyodbhavaḥ? kena vā tasyātikramaṇam? kathaṃ vā? ityetasyārthasya prakāśanāyākhyāyikārabhate /
katham

dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ /
ta eṣu lokeṣvaspardhanta /
te ha devā ūcurhantāsurān yajña udgīthenātyayāmeti // _

śā.bhā._१,३.१ dvayā dviprakārāḥ /
heti pūrvavṛttāvadyodako nipātaḥ /
vartamāna pradāpateḥ pūrvajanmani yadvṛttaṃ tadavadyodayati haśabdena /
prājāpatyāḥ prajāpatervṛttajanmāvasthasyāpatyāni prājāpatyāḥ /
ke te? devāścāsurāśca /
tasyaiva prajāpateḥ prāṇā vāgādayaḥ /
kathaṃ punasteṣāṃ devāsuratvam? ucyate śāstrajanitajñānakarmabhāvitā dyodanāddevā bhavanti /
ta eva svābhāvikapratyakṣānumānajanitadṛṣṭaprayojanakarmajñānabhāvitā asurāḥ /
sveṣvevāsuṣu ramaṇātsurebhyo vā devobhyo'nyatvāt /
yasmācca dṛṣṭaprayojanajñānakarmabhāvitā asurāḥ, tatastasmātkānīyasāḥ, kānīyāṃsa eva kānīyasāḥ, svārthe'ṇi vṛddhiḥ /
kanīyāṃso'lpā eva devāḥ /
jyāyasā asurājyāyānaso'surāḥ /
svābhāvikī hi karmajñānapravṛttirmahattarā prāṇānāṃ śāstrajanitāyāḥ karmajñānapravṛtterdṛṣṭaprayojanatvāt /
ata eva kanīyastvaṃ devānāṃ śāstrajanitapravṛtteralpatvāt /
atyantayatnasādhyā hi sā /
te devāścāsurāśca prajāpatiśarīrasthā eṣu lokeṣu nimittabhūteṣu svābhāviketarakarmajñānasādhyeṣu aspardhanta spardhā. kṛtavantaḥ /
devānāṃ cāsurāṇāṃ ca vṛttyudbhavābhibhavau spardhā /
kadācicchāstrajanitakarmajñānabhāvanārūpā vattiḥ prāṇānāmudbhavati /
yadā codbhavati tadā dṛṣṭaprayojanā pratyakṣānumāna janitakarmajñānabhāvanārūpā teṣāmeva prāṇānāṃ vṛttirāsuryabhibhūyate /
sa devānāṃ jayo'surāṇāṃ parājayaḥ /
kadācittadviparyayeṇa devānāṃ vṛttirabhibhūyata āsuryā udbhavaḥ /
so'surāṇāṃ jayo devānāṃ parājayaḥ /
evaṃ devānāṃ jaye dharmabhūyastvādutkarṣa ā prajāpatitvaprāpteḥ /
asurajaye'dharmabhūyastvādapakarṣa ā sthāvaratvaprāpteḥ /
ubhayasāmye manuṣyatvaprāptiḥ /
ta evaṃ kanīyastvādabhibhūyamānā asurairdevā bāhulyādasurāṇāṃ kiṃ kṛtavantaḥ? ityucyate te devā asurairabhibhūyamānā ha kilocuruktavantaḥ /
katham? hantedānīmasminyajñe jyotiṣṭome, udgīthena udgīthakarmapadārthakartṛsvarūpāśrayaṇena ātyayāmātigacchāmaḥ /
asurānabhibhūya svaṃ devabhāvaṃ śāstraprakāśitaṃ pratipatyāmaha ityuktavanto'nyonyam /
udgīthakarmapadārthakartṛsvarūpāśrayaṇaṃ ca jñānakarmabhyām /
karma vakṣyamāṇaṃ mantrajapalakṣaṇaṃ vidhitsyamānaṃ"tadetāni japet"iti /
jñānaṃ tvidameva nirūpyamāṇam /
nanvidamabhyārohajapaviśeṣor'thavādau na jñānanirūpaṇaparam /
na॑'ya evaṃ veda'iti vacanāt /
udgīthaprastāve purākalpaśravaṇādudgīthavidhiparamiti cenna, aprakaraṇāt /
udgīthasya cānyatra vihitatvāt /
vidyāprakaratvāccāsya /
abhyārohajapasya cānityatvāt, evaṃ viprayojyatvāt॑vijñānasya ca nityavacchravaṇāt /
"taddhaitallokajideva"(bṛ. u.१ / ३ / २८) iti ca śruteḥ॑prāṇasya vāgādīnāṃ śuddhyaśuddhivacanāt /
na hyanyupāsyate prāṇasya śuddhivacanaṃ vāgādīnāṃ ca sahopānyastānāmaśuddhivacanam /
vāgādinindayā mukhyaprāṇastutiścābhipretā upapadyate /
'mṛtyumatikrānto dīpyate'ityādi phalavacanaṃ ca /
prāṇasvarūpāpatterhi phalaṃ tadyadvāgādyagnyādibhāvaḥ /
bhavatu nāma prāṇasyopāsanam, na tu viśuddhyādiguṇavatteti /
nanu syācchrutatvāt॑na syāt॑upāsyatve stutyarthatvopapatteḥ /
na॑viparītārthapratipatteḥ śreyaḥprāptyupapatterlokavat /
yo hyaviparītamarthaṃ pratipadyate loke sa iṣṭaṃ prāpnotyaniṣṭādvā nivartate, na viparītārthapratipattyā /
tathehāpi śrautaśabdajanitārthapratipattau śreyaḥprāptirupapannā na viparyaye /
na copāsanārthaśrutaśabdotthavijñānaviṣayasya ayathārthatve pramāṇamasti /
na ca tadvijñānasyāpavādaḥ śrūyate /
tataḥ śreyaḥprāptidarśanādyathārthatāṃ pratipadyāmahe॑viparyaye cānarthaprāptidarśanāt /
yo hi viparyayeṇārthaṃ pratipadyate loke, puruṣaṃ sthāṇurityamitraṃ mitramiti vā, so'narthaṃ prāpnuvandṛśyate /
ātmeśvaradevatādīnāmapi ayathārthānāmeva cedgrahaṇaṃ śrutitaḥ, anarthaprāptyarthaṃ śāstramiti dhruvaṃ prāpnuyāllokavadeva, na caitadiṣṭam॑tasmādyathābhūtāneva ātmeśvaradevatādīn grāhayatyupāsanārthaṃ śāstram /
nāmādau brahmadṛṣṭidarśanādayuktamiti cetsphuṭaṃ nāmāderabrahmatvam, tatra brahmadṛṣṭiṃ sthāṇbādāviva puruṣadṛṣṭiṃ viparītāṃ grāhayacchāstraṃ dṛśyate /
tasmādyathārthameva śāstrataḥ pratipatteḥ śreyaḥ ityuktamiti cet? na, pratimāvadbhedapratipatteḥ /
nāmādavabrahmaṇi brahmadṛṣṭiṃ viparītāṃ grāhayati śāstraṃ sthāṇbādāviva puruṣadṛṣṭiṃ, iti naitatsādhvavocaḥ /
kasmtāt? bhedena hi brahmaṇo nāmādivastupratipannasya nāmādau vidhīyate brahmadṛṣṭiḥ pratimādāviva viṣṇudṛṣṭiḥ /
ālambanatvena hi nāmādipratipattiḥ pratimādivadeva, na tu nāmādyeva brahmeti /
yathā sthāṇāvanirjñāte na sthāṇuriti, puruṣa evāyamiti pratipadyate viparītam, na tu tathā nāmādau brahmadṛṣṭirviparītā /
brahmadṛṣṭireva kevalā nāsti brameti cet /
etena pratimābrāhmaṇādiṣu viṣṇvādidevapitrādidṛṣṭīnāṃ tulyatā /
na॑ṛgādiṣu pṛthivyādidṛṣṭidarśanāt /
vidyamānapṛthivyādivastudṛṣṭīnāmeva ṛgādiviṣaye kṣepadarśanāt /
tasmāttatsāmānyānnāmādiṣu brahmādidṛṣṭīnāṃ vidyamānabrahmādiviṣayatvasiddhiḥ /
etena pratimābrāhmaṇādiṣu viṣṇvādidevapitrādibuddhīnāṃ ca satyavastuviṣayatvasiddhiḥ /
mukhyāpekṣatvācca gauṇatvasya /
pañcāgnyādiṣu cāgnitvādergauṇatvādmukhyāgnyādisadbhāvavannāmādiṣu bahmatvasya gauṇatvānmukhyabrahmasadbhāvopapattiḥ /
kriyārthaiścāviśeṣādvidyārthānāṃ yathā ca darśapaurṇamāsādikriyedamphalā viśiṣṭaitikartavyatākā evaṅkramaprayuktāṅgā ca ityetadalaukikaṃ vastu pratyakṣādyaviṣayaṃ tathābhūtaṃ ca vedavākyaireva jñāpyate /
tathā, paramātmeśvaradevatādivastu asthūlādidharmakamaśanāyādyatītaṃ cetyevamādiviśiṣṭamiti vedavākyaireva jñāpyate, ityalaukikatvāttathābhūtameva bhavitumarhatīti /
na ca kriyārthairvākyairjñānavākyānāṃ buddhyutpātakatve viśeṣo'sti /
na cāniścitā viparyastā vā paramātmādivastuviṣayā buddhirutpadyate /
anuṣṭheyābhāvādayuktamiti cetkriyārthairvākyaistryaṃśābhāvanānuṣṭheyā jñāpyate'laukikyapi /
na tathā paramātmeśvarādivijñāne'nuṣṭheyaṃ kiñcitasti /
ataḥ kriyārthaiḥ sādharmyamityayuktamiti cet? na, jñānasya tathābhūtārthaviṣayatvātna hyanuṣṭheyatvāttathātvam, kiṃ tarhi? pramāṇasamadhigatatvāt /
na ca tadviṣayāyā buddheranuṣṭheyaviṣayatvāttathārthatvam, kiṃ tarhi? vedavākyajanitatvādeva /
vedavākyādhigatasya vastunastathātve satyanuṣṭheyatvaviśiṣṭhaṃ cedanutiṣṭhati /
no cedanuṣṭheyatvaviśiṣṭhaṃ nānu tiṣṭhati /
ananuṣṭheyatve vākyapramāṇatvānupapattiriti cet /
na hyanuṣṭheye'sati padānāṃ sahatirupapadyate /
anuṣṭheyatve tu sati tādarthyena padāni saṃhanyante /
tatrānuṣṭheyaniṣṭhaṃ vākyaṃ pramāṇaṃ bhavati idamanenaivaṃ kartavyamiti /
na tvidamanenaivamityevaṃ prakārāṇāṃ padaśatānāmapi vākyatvamasti'kuryātkriyeta kartavyaṃ bhavetsyāditi pañcamam'ityevamādīnāmanyatame'sati /
ataḥ paramātmeśvarādīnāmavākyapramāṇatvam, padārthatve ca pramāṇāntaraviṣayatvam /
ato'sadetaditi cet? na,'asti merurvarṇacatuṣṭayopetaḥ'ityevamādyananuṣṭheye'pi vākyadarśanāt /

na ca'merurvarṇacatuṣṭayopetaḥ'ityevamādivākyaśravaṇe mervādāvanuṣṭheyatvabuddhirutpadyate /
tathā astipadasahitānāṃ paramātmeśvarādipratipādakavākyapadānāṃ viśeṣaṇa viśeṣyabhāvena saṃhatiḥ kena vāryate /
mervādijñānavatparamātmajñāne prayojanābhāvādayuktamiti cet? na,"brahmavidāpnoti param"(tai.u.२ / १ / १) "brahmavidāpnoti paraṃ bhidyate hṛdayagranthiḥ"(mu.u.२ / २ / ८) iti phalaśravaṇāt, saṃsārabījāvidyādidoṣanivṛttidarśanācca /
ananyaśeṣatvācca tajjñānasya, juhvāmiva phalaśruterarthavādatvānupapatti /
pratiṣiddhāniṣṭaphalasambandhaśca vedādeva vijñāyate /
na cānuṣṭheyaḥ saḥ /
na ca pratiṣiddhaviṣaye pravṛttakriyasya akaraṇādanyadanuṣṭheyamasti /
akartavyatājñānaniṣṭhataiva hi paramārthataḥ pratiṣedhavidhīnāṃ syāt /
kṣudhārtasya pratiṣedhajñānasaṃskṛtasya abhakṣye'bhojye vā pratyupasthite kalajjābhiśastānnādau'idaṃ bhakṣyamado bhojyam'iti vā jñānamutpannam, tadviṣayayā pratiṣedhajñānasmṛtyā bādhyate /
mṛgatṛṣṇikāyāmiva peyajñānaṃ tadviṣayayāthātmyavijñānena /
tasminbādhite snābhāvikanarthakarītadbhakṣaṇabhojanapravṛttirna bhavati /
viparītajñānanimittāyāḥ pravṛtternivṛttireva, na punaryatnaḥ kāryastadabhāve /
tasmātpratiṣedhavidhīnāṃ vastuyāthātmyajñānaniṣṭhataiva, na puruṣavyāpāraniṣṭhatāgandho'pyasti /
tathehāpi paramātmādiyāthātmyajñānavidhīnāṃ tāvanmātraparyavāsanataiva syāt /
tathā tadvijñānasaṃskṛtasya tadviparītārthajñānanimittānāṃ pravṛttīnāmanarthārthatvena jñāyamānatvātparamātmādiyāthātmyajñānasmṛtyā svābhāvike tannimittavijñāne bādhite'bhāvaḥ syāt /
nanu kalañjādibhakṣaṇāderanarthārthatvavastuyāthātmyajñānasmṛtyā svābhāvike tadbhakṣyatvādiviṣayaviparītajñāne nivartite tadbhakṣaṇādyanarthapravṛttyabhāvavadapratiṣedhaviṣayatvācchāstravihitapravṛttyabhāvo na yukta iti cet /
na, viparītajñānanimittatvānarthārthatvābhyāṃ tulyatvāt /
kalañjabhakṣaṇādipravṛtteḥ mithyājñānanimittatvam /
anarthārthatvaṃ ca yathā, tathā śāstravihitapravṛttīnāmapi /
tasmātparamātmayāthātmyavijñānavataḥ śāstravihitapravṛttīnāmapi mithyājñānanimittatvena anarthārthatvena ca tulyatvātparamātmajñānena viparītajñāne nivartite yukta evābhāvaḥ /
nanu tatra yuktaḥ, nityānāṃ tu kevalaśāstranimittatvāt, anarthārthatvābhāvaccābhāvo na yukta iti cet? na avidyārāgadveṣādidoṣavato vihitatvāt /
yathā svargakāmādidoṣavato darśapūrṇamāsādīni kāmyāni karmāṇi vihitāni tathā sarvānarthabījāvidyādidoṣavatastajjaniteṣṭāniṣṭaprāptiparihārarāgadveṣādidoṣavataśca tatpreritāviśeṣapravṛtteriṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthino nityāni karmāṇi vidhīyante, na kevalaṃ śāstranimittānyeva /
na cāgnihotradarśapūrṇamāsacāturmāsyapaśubandhasomānāṃ karmaṇāṃ svataḥ kāmyanityatvavivekosti /
kartṛgatena hi svargādikāmadoṣeṇa kāmārthatā /
tathā avidyādidoṣavataḥ svabhāvaprāpteṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthinaḥ tadarthānyeva nityāni iti yuktam, taṃ prati vihitatvāt /
na paramātmayāthātmyavijñānavataḥ śamopāyavyatirekeṇa kiñcitkarma vihitamubhalabhyate /
karmanimittadevatādisarvasādhanavijñānopamardena hyātmajñānaṃ vidhīyate, na copamarditakriyākārakādivijñānasya karmapravṛttirupapadyate /
viśiṣṭakriyāsādhanādijñānapūrvakatvātkriyāpravṛtteḥ /
na hi deśakālādyanavacchinnāsthūladvayādibrahmapatyayadhāriṇaḥ karmāvasaro'sti /
bhojanādipravṛttyavasaravatsyāditi cet? na, avidyādikevaladoṣanimittatvādbhojanādi pravṛtterāvaśyakatvānupapatteḥ /
na tu tathāniyataṃ kadācitkriyate kadācinna kriyate ceti nityaṃ karmopapadyate /
kevaladoṣanimittatvāttu bhojanādikarmaṇo'niyatatvaṃ syāt /
doṣodbhavābhibhavayoraniyatatvātkāmānāmiva kāmyeṣu /
śāstranimittakālādyapekṣatvācca nityānāmaniyatatvānupapattiḥ /
doṣanimittatve satyapi yathā kāmyāgnihotrasya śāstravihitatvātsāyaṃprātaḥ kālādyapekṣatvamevam /
tadbhojanādipavṛttau niyamavatsyāditi cet? na, niyamasākriyatvātkriyāyāścaprayojakatvānnāsau jñānasyāpavādakaraḥ /
tasmātparamātmāyāthātmyajñānavidherapi tadviparītasthūladvaitādijñānanivartakatvātsāmarthyātsarvakarmapratiṣedhavidhyarthatvaṃ sampadyate॑karmapravṛttyabhāvasya tulyatvādyathā pratiṣedhaviṣaye /
tasmātpratiṣedhavidhivacca vastupratipādanaṃ tatparatvaṃ ca siddhaṃ śāstrasya

te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhyo vāgudagāyat /
yo vāci bhogastaṃ devebhya āgāyat /
yatkalyāṇaṃ vadati tadātmane /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyan /
sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ vadati /
sa eva sa pāpmā // _

śā.bhā._१,३.२ te devā haivaṃ viniścitya, vācaṃ vāgabhimāninīṃ devatāmucuruktavantaḥ /
tvaṃ no'smabhyamudgāyaudgātraṃ karma kuruṣva /
vāgdevatānirvarttyamaugātraṃ kama dṛṣṭavantaḥ, tāmeva ca devatāṃ japamantrābhidhāyām"asato mā sadgamaya"(bṛ.u.१ / ३ / २८) iti /
atra copāsanāyāḥ karmaṇaśca kartṛtvena vāgādaya eva vivakṣyante /
kasmāt? yasmātparamārthatastatkartṛkastadviṣaya eva ca sarvo jñānakarmasaṃvyavahāraḥ /
vakṣyati hi"dhyāyatīva lelāyatīva"ityātmakartṛkatvābhāvaṃ vistarataḥ ṣaṣṭe /
ihāpi cādyāyānte upasaṃhariṣyati avyākṛtādikriyākārakaphalajātam,"trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma"(१ / ६ / १) iti avidyāviṣayam /
avyākṛtāttu yatparaṃ paramātmākhyaṃ vidyāviṣayamanāmarūpakarmātmakam"neti neti"(२ / ३ / ६) iti itarapratyākhyānenopasaṃhariṣyati pṛthak /
yastu vāgādisamāhāropādhiparikalpitaḥ saṃsāryātmā taṃ ca vāgādisamāhārapakṣapātinameva darśayiṣyati"etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati"(२ / ४ / १२) iti /
tasmādyuktā vāgādīnāmeva jñānakarmakartṛtvaphalaprāptivivakṣā /
tatheti tathāstviti devairuktā vāktebhyo'rthibhyor'thāya udakāyadudgānaṃ kṛtavatī /
kaḥ punarasau devebhyor'thāya udgānakarmaṇā vācā nirvartitaḥ kāryaviśeṣaḥ? ityucyate yo vācī nimittabhūtāyāṃ vāgādisamudāyasya ya upakāro niṣpadyate vadanādivyāpāreṇa, sa eva /
sarveṣāṃ hyasau vāgvadanābhinirvṛtto bhogaḥ phalam /
taṃ bhogaṃ sā tṛṣu pavamāneṣu kṛtvā avaśiṣṭeṣu navasu stotreṣu vācanikamārtvijyaṃ phalaṃ yatkalyāṇaṃ śobhanaṃ vadati varṇānabhinirvartayati tadātmane mahyameva /
taddhyasādhāraṇaṃ vāgdevatāyāḥ karma yatsamyagvarṇānāmuccāraṇam /
atastadeva viśeṣyate yatkalyāṇaṃ vadatīti /
yattu vadanakāryaṃ sarvasaṃghātopakārātmakaṃ tadyājamānameva /
tatra kalyāṇavadanātmasambandhāsaṅgāvasaraṃ devatāyā randhraṃ pratilamya te vidurasurāḥ, katham? anenodgātrāno'smānsvābhāvikaṃ jñānaṃ cābhibhūyātītya śāstrajanitakarmajñānarūpeṇa jyotiṣodgātrātmanā atyeṣvantyatigamiṣyanti /
ityevaṃ vijñāya samudgātāramabhidrutyābhigamya svena āsaṅgalakṣaṇena pāpmanāvidhyaṃstāḍitavantaḥ saṃyojitavanta ityarthaḥ /
sa yaḥ sa pāpmā prajāpateḥ pūrvajanmāvasthasya vāci kṣiptaḥ sa eṣa pratyakṣīkriyate /
ko'sau? yadevamapratirūpamananurūpaṃ śāstrapratiṣiddhaṃ vadati yena prayukto'sabhyabībhatsānṛtādyanicchannapi vadati /
anena kāryeṇāpratirūpavadanena anugamyamānaḥ prajāpateḥ kāryabhūtāsu prajāsu vāci vartate /
sa evāpratirūpavadanenānumitaḥ sa prajāpatervāci gataḥ pāpmā, kāraṇānuvidhāyi hi kāryamiti

atha ha prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhyaḥ prāṇa udagāyat /
yaḥ prāṇe bhogastaṃ devebhya āgāyat /
yatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyan /
sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ jighrati /
sa eva sa pāpmā // _

atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhyaścakṣurudagāyat /
yaścakṣuṣi bhogastaṃ devebhya āgāyat /
yatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyan /
sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ paśyati /
sa eva sa pāpmā // _

atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhyaḥ śrotramudagāyat /
yaḥ śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyat /
yatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyan /
sa yaḥ sa pāpmā /
yadevedamapratirūpaṃ śṛṇoti /
sa eva sa pāpmā // _

atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhyo mana udagāyat /
yo manasi bhogastaṃ devebhya āgāyat /
yatkalyāṇaṃ saṃkalpayati tadātmane /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyan /
sa yaḥ sa pāpmā /
yadevedamapratirūpaṃ saṃkalpayati /
sa eva sa pāpmā /
evamu khalvetā devatāḥ pāpmabhirupāsṛjan /
evamenāḥ pāpmanāvidhyan // _

śā.bhā._१,३.३६ tathaiva ghrāṇādidevatā udgīthanirvartatvājjapamantraprakāśyā upāsyāśceti kameṇa parīkṣitavantaḥ /
devānāṃ caitanniścitamāsītvāgādidevatāḥ kameṇa parīkṣyamāṇāḥ kalyāṇaviṣayaviśeṣātmasambandhāsaṅgahetorāsurapāpmasaṃsargādudgīthanirvartanāsamarthāḥ /
ato'nabhidheyāḥ"asato mā sadgamaya"ityanupāsyāśca, aśuddhatvāditarāvyāpakatvācceti /
evamu khalvanuktā apyetāstvagādidevatāḥ kalyāṇākalyāṇākāryadarśanādevaṃ vāgādideva, enāḥ pāpmanāvidhyanpāpmanā viddhavanta iti yaduktaṃ tatpāpmabhirupāsṛjanpāpmabhiḥ saṃsargaṃ kṛtavanta ityetat

vāgādidevatā upāsīnā api mṛtyatigamanāyāśaraṇāḥ santo devāḥ krameṇa

atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti /
tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyat /
te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvivyatsan /
sa yathāśmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco vineśuḥ /
tato devā abhavan, parāsurā /
bhavatyātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,३.७ athānantaraṃ ha imamityabhinayapradarśanārtham /
āsanyamāsye bhavamāsanyaṃ mukhāntarbilasthaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti /
tathetyevaṃ śaraṇamupagatebhyaḥ sa eṣa prāṇo mukhya udagāyadityādi pūrvavat /
pāpmanāvivyatsanvedhanaṃ kartumiṣṭavantaste ca doṣāsaṃsargiṇaṃ santaṃ mukhyaṃ prāṇam /
svena āsaṅgadoṣeṇa vāgādiṣu labdhaprasarāstadabhyāsānuvṛttyā saṃsrakṣyamāṇā vineśurvinaṣṭā vidhvastāḥ /
kathamiva? iti dṛṣṭānta ucyate sa yathā sa dṛṣṭānto yathā loke'śmānaṃ pāṣāṇamṛtvā gatvā prāpya, loṣṭaḥ pāṃsupiṇḍaḥ pāṣāṇacūrṇanāyāśmani nikṣiptaḥ svayaṃ vidhvaṃseta vistraṃseta vicūrṇībhavet, evaṃ haiva yathāyaṃ dṛṣṭānta evameva, vidhvaṃsamānā viśeṣeṇa dhvaṃsamānā viṣvañco nānāgatayo vineśurvinaṣṭā yataḥ, tatastasmādāsuravināśāddevatvapratibandhabhūtebhyaḥ svābhāvikāsaṅgajanitapāpmabhyo viyogādasaṃsargadharmimukhyaprāṇāśrayabalāddevā vāgādayaḥ prakṛtā abhavat /
kimabhavan? svaṃ devatārūpamagnyādyātmakaṃ vakṣyamāṇam /
pūrvamaṣyagnyādyātmana eva santaḥ svābhāvikena pāpmanā tiraskṛtavijñānāḥ piṇḍamātrābhimānā āsan /
te tatpāpmaviyogādujjhitvā piṇḍamātrābhimānaṃ śāstrasamarpitavāgādyagnyādyātmābhimānā babhūvurityarthaḥ /
kiñca te pratipakṣabhūtā asurāḥ parābhavannityanuvartate /
parābhūtā vinaṣṭā ityarthaḥ /
yathā purākalpena varṇitaḥ pūrvayajamāno'tikrāntakālikaḥ etāmevākhyāyikārūpāṃ śrutiṃ dṛṣṭvā tenaiva krameṇa vāgādidevatāḥ parīkṣya, tāścāpohyāsaṅgapāpmāspadadoṣavattvenādoṣāspadaṃ mukhyaṃ prāṇamātmatvenopagamya vāgādyādhyātmikapiṇḍamātraparicchinnātmābhimānaṃ hitvā vairājapiṇḍābhimānaṃ vāgādyagnyādyātmaviṣayaṃ vartamānaprajāpatitvaṃ śāstraprakāśitaṃ pratipannaḥ, tathaivāyaṃ yajamānastenaiva vidhinā bhavati prajāpatisvarūpeṇātmanā /
parā cāsyā prajāpatitvapratipakṣabhūtaḥ pāpmā dviṣanbhrātṛvyo bhavati /
yato'dveṣṭāpi bhavati kaścidbhrātṛvyo bharatāditulyaḥ, yastvindriyaviṣayāsaṅgajanitaḥ pāpmā bhrātṛvyo dveṣṭā ca, pāramārthikātmasvarūpatiratiraskaraṇahetutvātsa ca parābhavati viśīryate loṣṭavātprāṇapariṣvaṅgāt /
kasyaitatphalam? ityāha ya evaṃ veda /
yathoktaṃ prāṇamātmatvena pratipadyate pūrvayajamānavadityarthaḥ

phalamupasaṃhṛtyādhunākhyāyikārūpamevāśrityāha kasmāccahetorvāgādīnmuktā mukhya eva prāṇa ātmatvenāśrayitavyaḥ? iti tadupapattinirūpaṇāya yasmādayaṃ vāgādīnāṃ piṇḍādīnāṃ ca sādhāraṇa ātmā, ityetamarthamākhyāyikayā darśayantyāha śrutiḥ

te hocuḥ kva nu so'bhūdyo na itthamasakteti /
ayamāsye'ntariti /
so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ // _

śā.bhā._१,३.८ te prajāpatiprāṇā mukhyena prāṇena pariprāpitadevasvarūpā hocuruktavantaḥ phalāvasthāḥ /
kim? ityāha kva nviti vitarke /
kva nu kasminnu so'bhūt /
kaḥ? yo no'smānitthamevamasakta sañjitavāndevabhāvamātmatvenopagamitavān /
smaranti hi loke kenacidupakṛtā upakāriṇam /
lokavadeva smaranto vicārayamāṇāḥ kāryakaraṇasaṃghāte ātmanyevopalabdhavantaḥ /
katham? ayamāsye'ntariti, āsye mukhe ya ākāśastasminnantarayaṃ pratyakṣo vartata iti /
sarvo hi loko vicāryādhyavasyati, tathā devāḥ /
yasmādayamantarākāśe vāgādyātmatvena viśeṣamanāśritya vartamāna upalabdho devaiḥ, tasmātsaprāṇo'yāsyo viśeṣānāśrayācca asakta sañjitavānvāgādīn /
ata evāṅgirasa ātmā kāryakaraṇānām /
kathamāṅgirasaḥ? prasiddhaṃ hyetadaṅgānāṃ kāryakaraṇalakṣaṇānāṃ rasaḥ sāra ātmetyarthaḥ /
kathaṃ punaraṅgarasatvam? tadapāye śoṣaprāpteriti vakṣyāmaḥ /
yasmāccāyamaṅgarasatvādviśeṣāmāśritatvācca kāryakaraṇānāṃ sādhāraṇa ātmā viśuddhaśca, tasmādvāgādīnapāsya prāṇa evātmatvenāśrayitavya iti vākyārthaḥ /
ātmā hyātmatvenopagantavyo'viparītabodhācchreyaḥprāpteḥ, viparyaye svāniṣṭaprāptidarśanāt

syānmataṃ prāṇasya viśuddhirasiddheti /
nanu parihṛtametadvāgādīnāṃ kalyāṇavadanādyāsaṅgavatprāṇasya āsaṅgāspadatvābhāvena /
vāḍham, kiṃ tvāṅgirasatvena vāgādīnāmātmatvoktyā vāgādidvāreṇa śavasṛṣṭitatspṛṣṭerivāśuddhatā śaṅkyate ityāha śuddha eva praṇaḥ /
kutaḥ?

sā vā eṣā devatā dūrnāma /
dūraṃ hyasyā mṛtyur /
dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,३.९ sā vā eṣā devatā dūrnāma /
yaṃ prāṇaṃ prāpyāśmānamiva loṣṭavadvidhvastā asurāstaṃ parāmṛśati seti /
saivaiṣā yeyaṃ vartamānayajamānaśarīrasthā devairnirdhāritā"ayamāsye'ntaḥ"iti /
devatā ca sā syāt, upāsanakriyāyāḥ karmabhāvena guṇabhūtatvāt /
yasyātmā dūrnāma dūrityevaṃ khyātā /
nāmaśabdaḥ khyāpanaparyāyaḥ /
tasmātprasiddhāsyā viśuddhidūrnāmatvāt /
kutaḥ punardūrnāmatvam? ityāha dūraṃ dūreḥ hi yasmādasyāḥ prāṇadevatāyāḥ mṛtyurāsaṅgalakṣaṇaḥ pāpmā /
asaṃśleṣadharmitvātprāṇasya samīpasthāsyāpi dūratā mṛtyostasmāddūrityevaṃ khyātiḥ, evaṃ prāṇasya viśuddhirjñāpitā /
viduṣaḥ phalamucyate dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavati /
asmādevaṃvidaḥ, ya evaṃ veda tasmādevamiti prakṛtaṃ viśuddhiguṇopetaṃ prāṇamupāsta ityarthaḥ /
upāsanaṃ nāma upāsyārthavāde yathā devatādisvarūpaṃ śrutyā jñāpyate tathā manasopagamya āsanaṃ cintanaṃ laukikapratyayāvyavadhānena yāvattaddevatādisvarūpātmābhimānābhivyaktiriti laukikātmābhimānavat /
"devo bhūtvā devānapyeti" (bṛ.u.४ / १ / २) "kindevato'syāṃ prācyāṃ diśyasi" (bṛ.u.३ / ९ / २०) ityevamādiśrutibhyaḥ

sā vā eṣā devatā dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavatītyuktam /
kathaṃ punarevaṃvido dūraṃ mṛtyurbhavati? ityucyate evaṃvittvavirodhāt /
indriyaviṣayasaṃsargāsaṅgajo hi pāpmā prāṇātmābhimānino hi virudhyate, vāgādiviśeṣātmābhimānahetutvātsvābhāvikājñānahetutvācca /
śāstrajanito hi prāṇātmābhimānaḥ /
tasmādevaṃvidaḥ pāpmā dūraṃ bhavatīti yuktaṃ virodhāt /
tadetatpradarśayati

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya yatrāsāṃ diśāmantastadgamayāṃ cakāra /
tadāsāṃ pāpmano vinyadadhāt /
tasmānna janamiyānnāntamiyānnetpāpmānaṃ mṛtyumanvavāyānīti // _

śā.bhā._१,३.१० sā vā eṣā devatetyuktārtham /
etāsāṃ vāgādīnāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyuṃ svābhāvikājñānaprayuktendriyaviṣayasaṃsargāsaṅgajanitena hi pāpmanā sarvo mriyate, sa hyato mṛtyuḥ, taṃ prāṇātmābhimānamātratayaiva prāṇo'pahantetyucyate /
virodhādeva tu pāpmaivaṃvido dūraṃ gato bhavati /
kiṃ punaścakāra devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya? ityucyate yatra yasminnāsāṃ prācyādīnāṃ diśāmanto'vasānaṃ tattatra gamayāñcakāra gamanaṃ kṛtavānityetat /
nanu nāsti diśāmantaḥ kathamantaṃ gamitavān? ityucyate śrautavijñānavajjanāvadhinimittakalpitatvāddiśāṃ tadvirodhijanāvyuṣita eva deśo diśāmantaḥ, deśānto'raṇyamiti yadvadityadoṣaḥ /
tattatra gamayitvā āsāṃ devatānām, pāpmana iti dvitīyābahuvacanam, vinyadadhādvividhaṃ nyagbhāvenadadhātsthāpitavatī prāṇadevatā /
prāṇātmābhimānaśūnyeṣu antyajaneṣviti sāmarthyāt /
indriyasaṃsargajo hi sa iti prāṇyāśrayatāvagamyate /
tasmāttamantyaṃ janaṃ neyānna gacchetsambhāṣaṇadarśanādibhirna saṃsṛjet /
tatsaṃsarge pāpmanā saṃsargaḥ kṛtaḥ syātpāpmāśrayo hi saḥ /
tajjananivāsaṃ cāntaṃ digantaśabdavācyaṃ neyājjanaśūnyamapi, janamapi taddeśaviyuktamityabhiprāyaḥ /
nediti paribhayārthe nipātaḥ /
itthaṃ janasaṃsarge pāpmānaṃ mṛtyumanvavāyānīti /
anu ava ayānītyanugaccheyamiti, evaṃ bhīto na janamantaṃ ceyāditi pūrveṇa sambandhaḥ

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyumatyavahat // _

śā.bhā._१,३.११ sā vā eṣā devatā, tadetatprāṇātmajñānakarmaphalaṃ vāgādīnāmagnyādyātmatvamucyate /
athainā mṛtyumatyavahattasmādādhyātmikaparicchedakaraḥ pāpmā mṛtyuḥ prāṇātmavijñānenapahatastasmātsaprāṇo'pahantā pāpmano mṛtyoḥ /
tasmātsa eva prāṇa enā vāgādidevatāḥ prakṛtaṃ pāpmānaṃ mṛtyumatītya avahatprāpayatsvaṃ svamaparicchinnamagnyādidevātātmarūpam

sā vai vācameva prathamāmatyavahat /
sā yadā mṛtyumatyamucyata so'gnirabhavat /
so'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto dīpyate // _

śā.bhā._१,३.१२. sa vai vācameva prathamāmatyavahat /
sa prāṇo vācameva prathamāṃ pradhānāmityetat /
udgīthakarmaṇītarakaraṇāpekṣayā sādhakatamatvaṃ prādhānyaṃ tasyāḥ /
tāṃ prathamāmatyavahadvahanaṃ kṛtavān /
tasyāḥ punarmṛtyumatītyoḍhāyāḥ kiṃ rūpam? ityucyate sā vāgyadā yasminkāle pāpmānaṃ mṛtyumatyamucyatātītyāmucyata mocitā svayameva, tadāsognirabhavat /
sā vākpūrvamapyagnireva satī mṛtyuviyoge'pyagnirevābhavat /
etāvāṃstu viśeṣo mṛtyuviyoge /
soyamatikrānto'gniḥ pareṇamṛtyuṃ parastānmṛtyordīpyate /
prāṅmokṣānmṛtyupratibaddho adhyātmavāgātmanā nedānīmiva dīptimānāsīt, idānīṃ tu mṛtyuṃ pareṇa dīpyate mṛtyuviyogāt

atha prāṇamatyavahat /
sa yadā mṛtyumatyamucyata sa vāyurabhavat /
so'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyumatikrāntaḥ pavate // _

śā.bhā._१,३.१३ tathā prāṇo ghrāṇaṃ vāyurabhavat /
sa tu pavate mṛtyuṃ pareṇātikrāntaḥ /
sarvamanyaduktārtham

atha cakṣuratyavahat /
tadyadā mṛtyumatyamucyata sa ādityo'bhavat /
so'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati // _

śā.bhā._१,३.१४ tathā cakṣurādityo'bhavatsa tu tapati

atha śrotramatyavahat /
tadyadā mṛtyumatyamucyata tā diśo'bhavan /
tā imā diśaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ // _

śā.bhā._१,३.१५ tathā śrotraṃ diśo'bhavat /
diśaḥ prācyādivibhāgenāvasthitāḥ

atha mano'tyavahat /
tadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavat /
so'sau candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhāti /
evaṃ ha vā enameṣā devatā mṛtyumativahati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,३.१६ manaścandramā bhāti /
yathā pūrvayajamānaṃ vāgādyagnyādibhāvena mṛtyumatyavahat, evamenaṃ vartamānayajamānamapi ha vā eṣā prāṇadevatā mṛtyumativahati vāgādyagnyādibhāvena /
evaṃ yo vāgādipañcakaviśiṣṭaṃ prāṇaṃ veda /
"taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati"iti śruteḥ

athātmane'nnādyamāgāyat /
yaddhi kiñcānnamadyate'nenaiva tadadyate /
iha pratitiṣṭhati // _

śā.bhā._१,३.१७ yathā vāgādibhirātmārthamāgānaṃ kṛtaṃ tathā mukhyo'pi prāṇaḥ sarvaprāṇasādhāraṇaṃ prājāpatyaphalamāgānaṃ kṛtvā triṣu pamāneṣu, athānantaraṃ śiṣṭeṣu navasu, stotreṣu, ātmane ātmārthamannādyamannaṃ ca tadādyaṃ cānnādyamāgāyat /
kartuḥ kāmasaṃyogo vācanika ityuktam /
kathaṃ punastadannādyaṃ prāṇenātmārthamāgītamiti gamyate? ityatra hetumāha yatkiñceti sāmānyānnamātraparāmarśārthaḥ /
hīti hetau /
yasmālloke prāṇibhiryadkiñcidannamadyatebhakṣyate tadanenaiva /
ana iti prāṇasyākhyā prasiddhā anaḥ śabdaḥ sāntaḥ śakaṭavācī, yastvanyaḥ svarāntaḥ sa prāṇaparyāyaḥ /
prāṇenaiva tadadyata ityarthaḥ /
kiñca na kevalaṃ prāṇenādyata evānnādyam, tasmiñcharīrākārapariṇate'nnādya iha pratitiṣṭhati prāṇaḥ /
tasmātprāṇenātmanaḥ pratiṣṭhārthamāgītamannādyam /
yadapi prāṇenānnādanaṃ tadapi pratiṣṭhārthameveti na vāgādiṣviva kalyāṇasaṅgajapātmasambhavaḥ prāṇe'sti

nanvavadhāraṇamayuktaṃ prāṇenaiva tadadyata iti, vāgādīnāmapi annanimittopakāradarśanāt /
naiṣa doṣaḥ, prāṇadvāratvāttadupakārasya /
kathaṃ prāṇadvārako'nnakṛtau vāgādīnāmupakāra ityetamarthaṃ pradarśayannāha

te devā abruvan /
etāvadvā idaṃ sarvaṃ yadannam /
tadātmana āgāsīḥ /
anu no'sminnanna ābhajasveti /
te vai mābhisaṃviśateti /
tatheti taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta /
tasmādyadanenānnamatti tenaitāstṛpyanti /
evaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ puraetā bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda /
ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratirbubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavati /
atha ya evaitamanubhavati yo vaitamanu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati // _

śā.bhā._१,३.१८ te vāgādayo devāḥ, svaviṣayadyotanāddevāḥ, abruvannuktavanto mukhyaṃ prāṇamidametāvannāto'dhikamasti /
vā iti smaraṇārthaḥ /
idaṃ tatsarvametāvadeva, kim? yadannaṃ prāṇasthitikaramadyate loke tatsarvamātmana ātmārthamāgāsīḥ āgītavānasi āgānenātmasātkṛtamityarthaḥ /
vayaṃ cānnamantareṇa sthātuṃ notsāmahe /
ato'nu paścānnosmānasminnanne ātmārthe tavānne ābhajasva ābhājayasva /
ṇico'śravaṇaṃ chāndasam /
asmāṃścānnabhāginaḥ kuru /
itara āha te yūyaṃ yadyannārthino vai, mā māmabhisaṃviśata samantato māmābhimukhyena niviśata /
ityevamuktavati prāṇe tathetyevamiti, taṃ prāṇaṃ pariveṣṭya niviṣṭavanta ityarthaḥ /
tathā niviṣṭānāṃ prāṇānujñayā teṣāṃ prāṇe naivādyamānaṃ prāṇasthitikaraṃ sadannaṃ tṛptikaraṃ bhavati na svātantryeṇa /
tasmādyuktamevāvadhāraṇamanenaiva tadadyata iti /
tadeva cāha tasmādyasmātprāṇāśrayatayaiva prāṇānujñayābhisanniviṣṭā vāgādidevatāḥ tasmādyadannamanena prāṇenātti lokastenānnenaitā vāgādyāstṛpyanti /
vāgādyāśrayaṃ prāṇaṃ yo veda vāgādayaśca pañca prāṇāśrayā iti tamapyevamevaṃ ha vai svā jñātasya abhisaṃviśanti vāgādaya iva prāṇam /
jñātīnāmāśrayaṇīyo bhavatītyabhiprāyaḥ /
abhisanniviṣṭānāṃ ca svānāṃ prāṇavadeva vāgādīnāṃ svānnena bhartā bhavati /
tathā śreṣṭhaḥ puro'grata etā gantā bhavati vāgādīnāmiva prāṇaḥ /
tathānnādo'nāmayāvītyarthaḥ /
adhipatiradhiṣṭhāya ca pālayitā svatantraḥ patiḥ prāṇavadeva vāgādīnām /
ya evaṃ prāṇaṃ veda tasyaitadyathoktaṃ phalaṃ bhavati /
kiñca ya u haivaṃvidhaṃ prāṇavidaṃ prati sveṣu jñātīnāṃ madhye pratiḥ pratikūlo bubhūrṣati pratispardhī bhavitumicchati, sosurā iva, prāṇapratispardhino na haivālaṃ na paryāpto bhāryebhyo bharaṇīyebhyo bhavati bhartumityarthaḥ /
atha punarya evaṃ jñātīnāṃ madhye evaṃvidaṃ vāgādaya iva prāṇamanu anugato bhavati, yo vaitamevaṃvidamanvevānuvartayanneva ātmīyānbhāryān bubhūrṣati bhartumicchati, yathaiva vāgādayaḥ prāṇānuvṛttyātmabubhūrṣava āsan /
sa haivālaṃ paryāpto bhāryebhyo bharaṇīyebhyo bhavati bhartuṃ netaraḥ svatantraḥ /
sarvametatprāṇaguṇavijñānaphalamuktam

kāryakaraṇānāmātmatvapratipādanāya prāṇasyāṅgirasatvamupanyastaṃ so'yāsya āṅgirasa iti /
asmāddhetorayamāṅgirasa ityāṅgirasatve heturnoktaḥ /
taddhetusiddhyarthamārabhyate, taddhetusiddhyāyattaṃ hi kāryāṇātmatva prāṇasya /
anantaraṃ ca vāgādīnāṃ prāṇādhīnatoktā sā ca kathamupapādanīyā? ityāha

so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ /
prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ /
prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasaḥ /
tasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva tacchuṣyati /
eṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ // _

śā.bhā._१,३.१९ so'yāsya āṅgirasa ityādi yathopanyastamevopādīyate uttarārtham'prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ'ityevamantaṃ vākyaṃ yathāvyākhyārthameva punaḥ smārayati /
katham?'prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ'iti /
'prāṇo hi'hiśabdaḥ prasiddhau aṅgānāṃ rasaḥ /
prasiddhametatprāṇasyāṅgarasatvaṃ na vāgādīnām /
tasmādyuktaṃ prāṇo vā iti smāraṇam /
kathaṃ punaḥ prasiddhatvam? ityata āha /
tasmācchabda upasaṃhārārtha uparitvena sambadhyate /
yasmādyato'vayavātkasmādanuktaviśeṣāt, yasmātkasmādyataḥ kutaścicca aṅgāccharīrāvayavādaviśeṣitātprāṇa utkrāmatyapasarpati tadeva tatraiva tadaṅgaṃ śuṣyati nīrasaṃ bhavati śoṣamupaiti /
tasmādeṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ ityupasaṃhāraḥ /
ataḥ kāryakaraṇānāmātmā prāṇa ityetatsiddham /
ātmāpāye hi śeṣo maraṇaṃ syāttasmāttena jīvanti prāṇinaḥ sarve /
tasmādapāsya vāgādīnprāṇa evopāsya iti samudāyārthaḥ

na kevalaṃ kāryakaraṇayorevātmā prāṇo rūpakarmabhūtayoḥ /
kiṃ tarhi? ṛgyajuḥsāmnāṃ nāmabhūtānāmātmeti sarvātmakatayā prāṇaṃ stuvanmahīkarotyupāsyatvāya

eṣa u eva bṛhaspatiḥ /
vāgvai bṛhatī /
tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ // _

śā.bhā._१,३.२० eṣa u eva prakṛta āṅgiraso bṛhaspatiḥ /
kathaṃ bṛhaspatiḥ? ityucyate vāgvai bṛhatī bṛhatīcchandaḥ ṣaṭtriṃśadakṣarā /
anuṣṭupca vāk /
katham? "vāgvā anuṣṭup"(nṛsi.pū.१ / १) iti śruteḥ /
sā ca vāganuṣṭubbṛhatyāṃ chandasyantarbhavati /
ato yuktaṃ vāgvai bṛhatīti prasiddhavadvaktum /
bṛhatyāṃ ca sarvā ṛco'ntarbhavanti prāṇasaṃstutatvāt /
"prāṇo bṛhatī prāṇa ṛca ityeva vidyāt"iti śrutyantarāt /
vāgātmatvāccarcā prāṇe'ntarbhāvaḥ /
tatkatham? ityāha tasyā vāco bṛhatyā ṛca eṣa prāṇaḥ patiḥ /
tasyā nirvartakatvāt /
kauṣṭhyāgnipreritamārutanirvartyā hi ṛk /
pālanādvā vācaḥ patiḥ /
prāṇena hi pālyate vāk /
aprāṇasya śabdoccāraṇasāmarthyābhāvāt /
tasmā bṛhaspatirṛcāṃ prāṇa ātmetyarthaḥ

tathā yajuṣām /
katham?

eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ /
vāgvai brahma /
tasyā eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ // _

śā.bhā._१,३.२१ eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ /
vāgvai brahma, brahma yajuḥ, tacca vāgviśeṣa eva /
tasyā vāco yajuṣo brahmaṇa eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ pūrvavat /
kathaṃ punaretadavagamyate bṛhatībrahmaṇorṛgyajuṣṭvaṃ na punaranyārthatvam? ityucyate vāco'nte sāmasāmānādhikaraṇyanirdeśāt"vāgvai sāma"(१ / ३ / २२) iti /
tathā ca'vāgvai bṛhatī''vāgvai brahma'iti ca vāksamānādhikaraṇayorṛgyajuṣṭvaṃ yuktam /
pariśeṣācca sāmni abhihite ṛgyajuṣī eva pariśiṣṭe /
vāgviśeṣatvācca vāgviśeṣo hi ṛgyajuṣī /
tasmāttayorvācā samānādhikaraṇatā yuktā /
aviśeṣaprasaṅgācca sāmodgītha iti ca spaṣṭaṃ viśeṣābhidhānatvam, tathā bṛhatībrahmaśabdayorapi viśeṣābhidhānatvaṃ yuktam /
anyathā anirdhārita viśeṣayorānarthakyāpatteśca viśeṣābhidhānasya vāṅmātratve cobhayatra paunaruktyāt /
ṛgyajuḥsāmodgīthaśabdānāṃ ca śrutiṣvevaṅkramadarśanāt

eṣa u eva sāma /
vāgvai sāmaiṣa sā cāmaśceti tatsāmnaḥ sāmatvam /
yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena sarveṇa tasmādveva sāma /
aśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatām /
ya evametatsāma veda // _

śā.bhā._१,३.२२ eṣa u eva sāma /
katham? ityāha vāgvai sā yatkiñcitstrīśabdābhidheyaṃ sā vāk /
sarvastrīśabdābhidheyavastuviṣayo'maḥ śabdaḥ /
"kena me paiṃsnāni nāmānyāpnoṣīti, prāṇeneti brūyātkena me strīnāmānīti vācā"(kauṣī.u १ / ७) iti śrutyantarātvākprāṇābhidhānabhūto'yaṃ sāmaśabdaḥ, tathā prāṇanirvartyasvarādisamudāyamātraṃ gitiḥ sāmaśabdenābhidhīyate॑to na prāṇavāgvyatirekeṇa sāmanāmāsti kiñcit, svaravarṇādeśca prāṇanirvartyatvātprāṇatantratvācca /
eṣa u eva prāṇaḥ sāma /
yasmātsāma sāmeti vākprāṇātmakaṃ sā cāmaśceti, tattasmātsāmno gītirūpabhya svarādisamudāyasya sāmatvaṃ tatpragītaṃ bhuvi /
yadu eva samastulyaḥ sarveṇa vakṣyamāṇena prakāreṇa, tasmādvā sāmetyanena sambandhaḥ /
vāśabdaḥ sāmaśabdalābhanimittaprakārāntaranirdeśasāmarthyalabhyaḥ /
kena punaḥ prakāreṇa prāṇasya tulyatvam? ityucyate samaḥ pluṣiṇā puttikāśarīreṇa samo maśakena maśakaśarīreṇa, samo nāgena hastiśarīreṇa, sama ebhistribhirlokaistrailokyaśarīreṇa prājāpatyena, samo'nena jagadrūpeṇa hairaṇyagarbheṇa /
puttikādiśarīreṣu gotvādivatkārtsnyena parisamāpta iti samatvaṃ prāṇasya॑na punaḥ śarīramātraparimāṇenaiva, amūrtatvātsarvagatatvācca /
na ca ghaṭaprāsādādipradīpavatsaṃkocavikāsitayā śarīre tāvanmātraṃ samatvam /
"ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ"(bṛha.u.१ / ५ / १३) iti śruteḥ /
sarvagatasya tu śarīraparimāṇavṛttilābho na virudhyate /
evaṃ samatvātsāmākhyaṃ prāṇaṃ veda yaḥśratiprakāśitamahacvaṃ taspaitatphalamaśnute vyāpnoti sāmnaḥ prāṇasya sāyujyaṃ sayugbhāvaṃ samānadehendriyābhimānatvam, sālokyaṃ samānalophatāṃ vā bhāvanāviśeṣataḥ, ya evametadyathoktaṃ sāma prāṇaṃ vedaā prāṇātmābhimānābhivyakterupāste ityarthaḥ

eṣa u vā udgīthaḥ /
prāṇo vā utprāṇena hīdaṃ sarvamuttabdham /
vāgeva gīthā /
ucca gīthā ceti /
sa udgīthaḥ // _

śā.bhā._१,३.२३ eṣa u vā udgīthaḥ /
udgītho nāma sāmāvayavo bhaktiviśeṣo nodgānam, sāmādhikārāt /
kathamudgīthaḥ prāṇaḥ? prāṇo vā utprāṇena hi yasmādidaṃ sarvaṃ jagaduttabdhamūrdhvaṃ stabdhamuttambhitaṃ vidhṛtamityarthaḥ /
uttabdhārthāvadyotako'yamucchabdaḥ prāṇaguṇābhidhāyakaḥ, tasmādutprāṇaḥ /
vāgeva gīthāśabdaviśeṣatvādudgīthabhakteḥ /
gāyateḥ śabdārthatvātsā vāgeva /
na hyudgīthabhakteḥśabdavyatirekeṇa kiñcidrūpamutprekṣyate /
tasmādyuktamavadhāraṇaṃ vāgeva gītheti /
ucca prāṇo gīthā ca prāṇatantrā vāgityubhayamekena śabdenābhidhīyate sa udgīthaḥ

taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvāca /
ayaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatādyadito'yāsya āṅgiraso'nyenodagāyaditi /
vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyaditi // _

śā.bhā._१,३.२४ taddhāpi tattatraitasminnukter'the hāpyākhyāyikāpi śrūtaye hasma /
brahmadatto nāmataḥ cikitānasyāpatyaṃ caikitānastadapatyaṃ yuvā caikitāneyaḥ, rājānaṃ yajñe somaṃ bhakṣayannuvāca /
kim? ayaṃ camasastho mayābhakṣyamāṇo rājā tyasya tasya mamānṛtavādino mūrdhānaṃ śiro vipātayatādvispaṣṭaṃ pātayatu /
torayaṃ tātaṅṅādeśaḥ āśipi loṭ, vipātayatāditi /
yadyahamanṛtavādī syāmityarthaḥ /
kathaṃ punaranṛtavāditvaprāptiḥ? ityucyateyadyadīto'smātprakṛtātprāṇādvāksaṃyuktāt, ayāsyaḥmukhyaprāṇābhidhāyakena ayāsyāṅgirasaśabdenābhidhīyate viśvasṛjāṃ pūrvarṣīṇāṃ satre udrātāso'nyena devatāntareṇa vākprāṇavyatiriktenodagāyadudgānaṃ kṛtavān, tato'hamanṛtavādī syām, tasya mama devatā viparītapratipatturmūrdhānaṃ vipātayatu, ityevaṃ śapathaṃ cakāreti vijñāne pratyayadārḍhyakartavyatāṃ darśayati /
tamimamākhyāyikānirdhāritamarthaṃ svena vacasopasaṃharati śrutiḥvācā ca prāṇapradhānayā prāṇena ca svasyātmabhūtena so'yāsya āṅgirasa udgātodagāyadityeṣor'tho nirdhāritaḥ śapathena

tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svam /
tasya vai svara eva svam /
tasmādārtvijyaṃ kariṣyan vāci svaramiccheta /
tayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt /
tasmādyajñe svaravantaṃ didṛkṣanta eva /
atho yasya svaṃ bhavati /
bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ veda // _

śā.bhā._१,३.२५ tasyeti prakṛtaṃ prāṇamabhisamvadhnāti /
haitasyeti mukhyaṃ vyapadiśatyabhinayena /
sāmnaḥ sāmaśabdavācyasyaprāṇasyayaḥsvaṃ dhanaṃ veda, tasya ha kiṃ syāt? bhavati hāsyasvam /
phalena pralobhyābhimukhīkṛtya śuśrūṣave āhatasya vai sāmnaḥ svara eva svam /
svara iti kaṇṭhagataṃ mādhuryaṃ tadevāsya svaṃ vibhūṣaṇam /
tena hi bhūṣitamṛddhimallakṣyataudgānam /
yasmādevaṃ tasmādārtvijyaṃ ṛtvikkarmodgānaṃ kariṣyanvāci viṣaye vāci vāgāśritaṃ svaramiccheta icchetsāmno dhanavattāṃ svareṇa cikīrṣurudgātā /
idaṃ tu prāsaṅgikaṃvidhīyate॑sāmnaḥ sausvaryeṇa svaravacvapratyayekartavye icchāmātreṇa sausvaryaṃ na bhavatīti dantadhāvanatailapānādi sāmarthyātkartavyamityarthaḥ /
tathaivaṃ saṃskṛtayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt /
tasmādyasmātsāmnaḥ svabhūtaḥ svarastena svena bhūṣitaṃ sāma ato yajñe svaravantamudgātāraṃ didṛkṣanta eva draṣṭumicchanta eva dhanināmava laukikāḥ /
prasiddhaṃ hi loke'tho api yasya svaṃ dhanaṃ bhavati taṃ dhaninaṃ didṛkṣante iti siddhasya guṇavijñānaphalasambandhasya upasaṃhāraḥ kriyate bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ vedeti

athānyo guṇaḥ suvarṇavattālakṣaṇo vidhīyate /
asāvapi sausvaryameva /
etāvānviśeṣaḥ pūrvaṃ kaṇṭhagatamādhuryamidaṃ tu lākṣaṇikaṃ suvarṇaśabdavācyam

tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam /
tasya vai svara eva suvarṇam /
bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda // _

śā.bhā._१,३.२६ tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam /
suvarṇa śabdasāmānyātsvarasuvarṇayoḥ lokikameva suvarṇaṃ guṇavijñānaphalaṃ bhavatītyarthaḥ /
tasya vai svara eva suvarṇam /
bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ vedeti pūrvavatsarvam

tathā pratiṣṭhāguṇaṃ vidhitsannāha

tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati /
tasya vai vāgeva pratiṣṭhā /
vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate /
anna ityu haika āhuḥ // _

śā.bhā._१,३.२७ tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda /
pratitiṣṭhatyasyāmiti pratiṣṭhā vāktāṃ pratiṣṭhāṃ sāmno guṇaṃ yo veda sa pratitiṣṭhati ha /
"taṃ yathā yathopāsate"iti śrutestadguṇatvaṃ yuktam /
pūrvavatphalena pratilobhitāya kā pratilobhitāya kā pratiṣṭheti śuśrūpave āha tasya vai sāmno vāgeva, vāgiti jihvāmūlīyādīnāṃ sthānānāmākhyā, saiva pratiṣṭhā, tadāha vāci hi jihvāmūlīyādiṣuhi yasmātpratiṣṭhitaḥ sanneṣa prāṇa etadgānaṃ gīyate gītibhāvamāpadyate tasmātsāmnaḥ pratiṣṭhā vāk /
anne pratiṣṭhito gīyata ityu haike'nye āhuḥ /
iha pratitiṣṭhatīti yuktam /
aninditatvādekīyapakṣasya vikalpena pratiṣṭhāguṇavijñānaṃ kuryādvāgvā patiṣṭhānnaṃ veti

evaṃ prāṇavijñānavato japakarma vidhitsyate /
yadvijñānavato japakarmaṇyadhikārastadvijñānamuktam

athātaḥ pavamānānāmevābhyārohaḥ /
sa vai khalu prastotā sāma prastauti /
sa yatra prastuyāttadetāni japet /
asato mā sadgamaya, tamaso mā jyotirgamaya, mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti /
sa yadāhāsato mā sadgamayeti /
mṛtyurvā asatsadamṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha /
tamaso mā jyotirgamayeti /
mṛtyurvai tamo jyotiramṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha /
mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti /
nātra tirohitamivāsti /
atha yānītarāṇi stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyet /
tasmādu teṣu varaṃ vṛṇīta /
yaṃ kāmaṃ kāmayettam /
sa eṣa evaṃvidudgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyati /
taddhaitallokajideva /
na haivālokyatāyā āśāsti ya evametatsāma veda // _

śā.bhā._१,३.२८ athānantaraṃ yasmāccaivaṃ viduṣā prayujyamānaṃ devabhāvāyābhyārohaphalaṃ japakarma, atastasmāttadvidhīyata iha /
tasya codgīthasambandhātsarvatra prāptau pavamānānāmiti vacanātpavamāneṣu triṣvapi kartavyatāyāṃ prāptāyāṃ punaḥ kāla saṃkocaṃ karoti sa vai khalu prastotā sāma prastauti /
sa prastotā yatra yasminkāle sāma prastuyātprārabheta tasminkāla etāni japet /
asya ca japakarmaṇa ākhyā abhyāroha iti /
ābhimukhyenārohatyanena japakarmaṇaivaṃviddevabhāvātmānamityabhyārohaḥ /
etānīti bahuvacanāttrīṇi yajūṃṣi /
dvitīyānirdeśādbrāhmaṇotpannatvācca yathāpaṭhita eva svaraḥ prayoktavyo na māntraḥ /
yājamānaṃ japakarma /
etāni tāni yajūṃṣi'asato mā sadgamaya''tamaso mā jyotirgamaya''mṛtyormāmṛtaṃ gamaya'iti /
mantrāmarthastirohito bhavatīti svayameva vyācaṣṭe brāhmaṇaṃ mantrārthaṃ sa mantro yadāha yaduktavānko'sāvarthaḥ? ityucyate'asato mā sadgamaya'iti mṛtyurvā asatsvābhāvikakarmavijñāne mṛtyurityucyete, asadatyantādhobhāvahetutvāt /
sadamṛtaṃ sacchāstrīyakarmavijñāne agaraṇahetutvādamṛtam /
tasmādasato asatkarmaṇo'jñānācca mā māṃ sacchāstrīyakarmavijñāne gamaya devabhāvasādhanātmabhāvamāpādayetyarthaḥ /
tatra vākyārthamāha amṛtaṃ mā kurvityevaitadāheti /
tathā tamaso mā jyotirgamayeti mṛtyurgamayeti /
mṛtyurvai tamaḥ sarvaṃ hyajñānamāvaraṇātmakatvāttamaḥ tadeva ca maraṇahetutvānmṛtyuḥ /
jyotiramṛtaṃ pūrvoktaviparītaṃ daivaṃ svarūpam /
prakāśātmakatvājjñānaṃ jyotiḥ, tadevāmṛtamavināśātmakatvāt /
tasmāttamaso mā jyotirgamayeti pūrvavanmṛtyormāmṛtaṃ gamayetyādi /
amṛtaṃ mā kurvityevaitadāha daivaṃ prājāpatyaṃ phalabhāvamāpādayetyarthaḥ /
pūrvo mantro'sādhanasvabhāvātsādhanabhāvamāpādayeti /
dvitīyastu sādhanabhāvādapi ajñānarūpātsādhyabhāvamāpādayeti /
mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti pūrvayoreva mantrayoḥ samucitor'thastṛtīyena mantreṇocyata iti prasiddhārthataiva /
nātra tṛtīye mantre tirohitamantarhitamivārtharūpaṃ pūrvayoriva mantrayorasti, yathāśruta evārthaḥ /
yājamānamudgānaṃ kṛtvā pavamāneṣu triṣu, athānantaraṃ yānītarāṇi śiṣṭāni stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyetprāṇavidudgātāprāṇabhūtaḥ prāṇavadeva /
yasmātsa eva udgātaivaṃ prāṇaṃ yathoktaṃ vetti, ataḥ prāṇavadeva taṃ kāmaṃ sādhayituṃ samarthaḥ /
tasmādyajamānasteṣu stotreṣu prayujyamāneṣu varaṃ vṛṇīta, yaṃ kāmaṃ kāmayeta taṃ kāmaṃ varaṃ vṛṇīta prārthayeta /
yasmātsa eṣa evaṃvidudgāteti tasmācchabdātprāgeva sambadhyate /
ātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate icchatyudgātā tamāgāyatyāgānena sādhayati /
evaṃ tāvajjñānakarmabhyāṃ prāṇātmāpattirityuktam /
tatra nāstyāśaṅkāsambhavaḥ /
ataḥ karmāpāye prāṇāpattirbhavati vā na vā? ityāśaṅkate /
tadāśaṅkānivṛttyarthamāha taddhaitalokajideveti /
taddhatadetatprāṇadarśanaṃ karmaviyuktaṃ kevalamapi, lokajideveti lokasādhanameva /
na ha evālokyatāyai alokārhatvāya āśā āśaṃsanaṃ prārthanaṃ naivāsti ha /
na hi prāṇātmani utpannātmābhimānasya tatprāptyāśaṃsanaṃ sambhavati /
na hi grāmasthaḥ kadā grāmaṃ prāpnutāmityaraṇyastha ivāśāste /
asannikṛṣṭaviṣaye hyanātmanyāśaṃsanam, na tatsvātmani sambhavati /
tasmānnāśāsti kadācitprāṇātmabhāvaṃ na prapadyeyamiti /
kasyaitat? ya evametatsāma prāṇaṃ yathoktaṃ nirdhāritamahimānaṃ veda ahamasmi prāṇa indriyaviṣayāsaṅgairāsuraiḥ pāpmabhiradharṣaṇīyo viśuddhaḥ, vāgādipañcakaṃ ca madāśrayatvādagnyādyātmarūpaṃ svābhāvikavijñānotthendriyaviṣayāsaṅgajanitāsurapāpmadoṣaviyuktaṃ sarvabhūteṣu ca madāśrayānnādyopayogabandhanam, ātmā cāhaṃ sarvabhūtānāmāṅgirasatvāt, ṛgyajuḥ sāmodgīthabhūtāyāśca vāca ātmā tadvayāptestannirvartakatvācca, mama sāmno gītibhāvamāpadyamānasya bāhyaṃ dhanaṃ bhūṣaṇaṃ sausvaryaṃ tato'pyāntaraṃ sauvarṇyalākṣaṇikaṃ sausvaryam, gītibhāvamāpadyamānasya
mama kaṇṭhādisthānāni pratiṣṭhā /
evaṃ guṇo'haṃ puttikādiśarīreṣu kārtsnyena parisamāpto'mūrtatvātsarvagatatvācca iti ā evamabhimānābhivyaktervedopāsta ityarthaḥ

iti prathamādhyāye tṛtīyamudgīthabrāhmaṇam

caturthaṃ sṛṣṭyādisarvātmatābrāhmaṇam
jñānakarmabhyāṃ samucitābhyāṃ prajāpatitvaprāptirvyākhyātā kevalaprāṇadarśanena ca'taddhaitallokajideva'ityādinā /
prajāpateḥ phalabhūtasya sṛṣṭisthitisaṃhāreṣu jagataḥ svātantryādivibhūtyupavarṇanena jñānakarmaṇorvaidikayoḥ phalotkarṣo varṇayitavya ityevamarthamārabhyate /
tena ca karmakāṇḍavihitajñānakarmastutiḥ kṛtvā bhavetsāmarthyāt /
vivakṣitaṃ tvetatsarvamapyetajjñānakarmaphalaṃ saṃsāra eva, bhayāratyādiyuktatvaśravaṇāt, kāryakaraṇalakṣaṇatvācca sthūlavyaktānityaviṣayatvācceti /
brahmavidyāyāḥ kevalāyā vakṣyamāṇāyā mokṣahetutvamityuttarārthaṃ ceti /
na hi saṃsāraviṣayātsādhyasādhanādibhedalakṣaṇādaviraktasya ātmaikatva jñānaviṣaye'dhikāraḥ, atṛṣitasyeva pāne /
tasmājjñānakarmaphalotkarṣopavarṇanamuttarārtham /
tathā ca vakṣyati"tadetatpadanīyamasya"(bṛ.u.१ / ४ / ७) "tadetatpreyaḥ putrāt" (bṛ.u.१ / ४ / ८) ityādi

ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ /
so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyat /
so'hamasmītyagre vyāharat /
tato'haṃnāmābhavat /
tasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra uktvāthānyannāma prabrūte yadasya bhavati /
sa yatpūrvo'smātsarvasmātsarvān pāpmana auṣattasmātpuruṣaḥ /
oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,४.१ ātmaivātmeti prajāpatiḥ prathamo'ṇḍajaḥ śarīryabhidhīyate /
vaidikajñānakarmaphalabhūtaḥ sa eva kim? idaṃ śarīrabhedajātaṃ tena prajāpatiśarīreṇāvibhaktam /
ātmaivāsīdagre prākśarīrāntarotpatteḥ /
sa ca puruṣavidhaḥ puruṣaprakāraḥ śiraḥprāṇyādilakṣaṇo virāṭ /
sa eva prathamaḥ sambhūto'nuvīkṣyānvālocanaṃ kṛtvā, ko'haṃ kiṃlakṣaṇo vāsmīti, nānyadvastvantaram, ātmanaḥ prāṇapiṇḍātmakāryakaraṇarūpānna apaśyanna dadarśa /
kevalaṃ tvātmānameva sarvātmānamapaśyat /
tathā pūrvajanmaśrautavijñānasaṃskṛtaḥ, so'haṃ prajāpatiḥ sarvātmāhamasmītyagre vyāharadvyāhṛtavān /
tatastasmādyataḥ pūrvajñānasaṃskārādātmānamevāhamityabhyadhādagre tasmādahaṃnāmābhavat /
tasyopaniṣadamiti śrutipradarśitameva nāma vakṣyati /
tasmādyasmātkāraṇe prajāpatāvevaṃ vṛttaṃ tasmāt, tatkāryabhūteṣu prāṇiṣu etarhyetasminnapi kāla āmantritaḥ kastvamityuktaḥ sannahamayamityevāgra uktvā kāraṇātmābhidhānena ātmānamabhidhāyāgre punarviśeṣanāmajijñāsave'thānantaraṃ viśeṣapiṇḍābhidhānaṃ devadatto yajñadatto veti prabūte kathayati yannāmāsya viśeṣapiṇḍasya mātāpitṛkṛtaṃ bhavati tatkathayati /
sa ca prajāpatiratikrāntajanmani samyakkarmajñānabhāvanānuṣṭhānaiḥ sādhakāvasthāyāṃ yadyasmātkarmajñānabhāvanānuṣṭhānaiḥ prajāpatitvaṃ pratipitsūnāṃ pūrvaḥ prathamaḥ sanasmātprajāpatitvapratipitsusamudāyātsarvasmādādau auṣadadahat /
kim? āsaṅgājñānalakṣaṇānsarvānpāpmanaḥ prajāpatitva pratibandhakāraṇabhūtān /
yasmādevaṃ tasmātpuruṣaḥ, pūrvamauṣaditi puruṣaḥ /
yathāyaṃ prajāpatiroṣitvā prativandhakānpāpmanaḥ sarvānpuruṣaḥ prajāpatirabhavat, evamanyo'pi jñānakarmabhāvanānuṣṭhānavahninā kevalaṃ jñānabalādvauṣati bhasmīkaroti ha vai sa tam॑kam? yo'smādviduṣaḥ pūrvaḥ prathamaḥ prajāpatirbubhūṣati bhavitumicchati tamityarthaḥ /
taṃ darśayati ya evaṃ vedeti /
sāmarthyājjñānabhāvanāprakarṣavān /
nanvanarthāya prājāpatyapratipipsā, evaṃvidā ceddahyate /
naiṣa doṣaḥ, jñānabhāvanotkarṣābhāvātprathamaṃ prajāpatitvapratipattya bhāvamātratvāddāhasya /
utkṛṣṭasādhanaḥ prathamaṃ prajāpatitvaṃ prāpnuvannyūnasādhano na prāpnotīti, sa taṃ dahatītyucyate /
na punaḥ pratyakṣamutkṛṣṭasādhanena itaro dahyate /
yathā loke ājisṛtāṃ yaḥ prathamamājimupasarpati tenetare dagdhā ivāpahṛtasāmarthyā bhavanti tadvat

yadidaṃ tuṣṭūṣitaṃ karmakāṇḍavihitajñānakarmaphalaṃ prājāpatyalakṣaṇaṃ naiva tatsaṃsāraviṣayamatyakrāmaditīmamartha pradarśayiṣyannāha

so'bibhettasmādekākī bibheti /
sa hāyamīkṣāṃ cakre, yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti /
tata evāsya bhayaṃ vīyāya /
kasmāddhyabheṣyat /
dvitīyādvai bhayaṃ bhavati // _

śā.bhā._१,४.२ so'bibhetsa prajāpatiryoyaṃ prathamaḥ śarīri puruṣavidho vyākhyātaḥ /
so'bibhedbhītavānasmadādivadevetyāha /
yasmādayaṃ puruṣavidhaḥ śarīrakaraṇavānātmanāśaviparītadarśanavatvādabibhet, tasmāttatsāmānyādadyatve'pyekākī bibheti /
kiñcāsmadādivadeva bhayahetuviparītadarśanāpanodakāraṇaṃ yathābhūtātmadarśanam /
so'yaṃ prajāpatirīkṣāmīkṣaṇaṃ cakre kṛtavān ha /
katham? ityāha yadyasmānmattonyadātmavyatirekeṇa vastvantaraṃ pratidvandībhūtaṃ nāsti, tasminnātmavināśahetvabhāve kasmānnu bibhemīti /
tata eva yathābhūtātmadarśanādasya prajāpaterbhayaṃ vīyāya vispaṣṭamapagatavat /
tasya prajāpateryadbhayaṃ tatkevalāvidyānimittameva paramārthadarśane'nupapannamityāha kasmāddhyabheṣyatkimityasau bhītavānparamārthanirūpaṇāyāṃ bhayamanupapannamevetyabhiprāyaḥ /
yasmāddvitīyadvastvantaraddhi bhayaṃ bhavati /
dvitīyaṃ ca vastvantaramavidyāpratyupasthāpitameva॑na hyadṛśyamānaṃ dvitīyaṃ bhayajanmano hetuḥ"tatra ko mohaḥ kaḥ śokaḥ ekatvamanupaśyataḥ"(īśā.७) iti mantravarṇāt /
yaccaikatvadarśanena bhayamapanunoda tadyuktam /
kasmāt? dvitīyādvastvantarādvai bhayaṃ bhavati, tadekatvadarśanena dvitīyadarśanamapanītamiti nāsti yataḥ /
atra codayanti kutaḥ prajāpaterekatvadarśanaṃ jātam? ko vāsmai upadideśa? athānupadiṣṭameva prādurabhūt, asmadāderapi tathā prasaṅgaḥ /
atha janmāntarakṛtasaṃskārahetukam, ekatvadarśanānarthakyaprasaṅgaḥ /
yathāprajāpateratikrāntajanmāvasthasya ekatvadarśanaṃ vidyamānamapyavidyābandhakāraṇaṃ nāpaninye, yataḥ avidyāsaṃyukta evāyaṃ jāto'bibhet, evaṃ sarveṣāmekatvadarśanānarthakyaṃ prāpnoti /
antyameva nivartakamiti cenna, pūrvavatpunaḥ prasaṅgenānaikāntyāt /
tasmādanarthakamevaikatvadarśanamiti /
naiṣa doṣaḥ, utkṛṣṭahetūdbhavatvāllokavat /
yathā puṇyakarmodbhavairviviktaiḥ kāryakaraṇaiḥ saṃyukte janmani sati prajñāmedhāsmṛtivaiśāradyaṃ dṛṣṭam, tathā prajāpateḥ dharmajñānavairāgyaiśvaryaviparītahetusarvapāpmadāhātviśuddhaiḥ kāryakaraṇai saṃyuktamutkṛṣṭaṃ janma tadudbhavaṃ cānupadiṣṭameva yuktamekatvadarśanaṃ prajāpateḥ /
tathā ca smṛtiḥ"jñānamagratidhaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ /
aiśvaryaṃ caiva dharmasya sahasiddhaṃ catuṣṭayam //
"iti /
sahasiddhatve bhayānupapattiriti cet /
na hyādityena saha tama udeti /
na, anyānupadiṣṭārthatvātsaha siddhavākyasya /
śraddhātātparyapraṇipātādīnāmahetutvamiti cetsyānmatam"śraddhāvāṃllabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ"(gītā ४ / ३९) "tadviddhi praṇipātena"(gītā ४ / ३४) ityevamādīnāṃ śrutismṛtivihitānāṃ jñānahetūnāmahetutvam, prajāpatiriva janmāntarakṛtadharmahetutve jñānasyeti cet? na॑nimittavikalpasamuccayaguṇavadaguṇavattvabhedopapatteḥ /
loke hi naimittikānāṃ kāryāṇāṃ nimittabhedo'nekadhā vikalpate /
tathā nimittasamuccayaḥ /
teṣāṃ ca vikalpitānāṃ samuccitānāṃ ca punarguṇavadaguṇavattvakṛto bhedo bhavati /
tadyathā rūpajñāna eva tāvannaimittike kārye tamasi vinālokena cakṣūrūpasannikarṣo naktañcarāṇāṃ rūpajñāne nimittaṃ bhavati /
mana eva kevalaṃ rūpajñānanimittaṃ yogīnām /
asmākaṃ tu sannikarṣālokābhyāṃ saha tathādityacandrādyālokabhedaiḥ samuccitā nimittabhedā bhavanti /
tathā ālokaviśeṣaguṇavadaguṇavattvena bhedāḥ syuḥ /
evameva ātmaikatvajñāne'pi kvacijjanmāntarakṛtaṃ kārma nimittaṃ bhavati, yathā prajāpateḥ /
kvacittapo nimittam,"tapasā vijijñāsasva"(chā.u.३ / २ / १) iti śruteḥ /
kvacit"ācāryavānpuruṣo veda"(chā.u.६ / १४ / २) "śraddhāvāṃllabhate jñānam"(gītā.४ / ३९) "tadviddhi praṇipātena"(gītā.४ / ३४) "ācāryāddhaiva"(chā.u.४ / १ / ३) "draṣṭavyaḥ śrotavyaḥ"(bṛ.u.२ / ४ / ५) ityādi śrutismṛtibhya ekāntajñānalābhanimittatvaṃ śraddhāprabhṛtīnāmadharmādinimittaviyogahetutvāt /
vedāntaśravaṇamanananididhyāsanānāṃ ca sākṣājjñeyaviṣayatvāt /
pāpādipratibandhakṣaye cātmamanasorbhūtārthajñānanimittasvābhāvyāt /
tasmādahetutvaṃ na jātu jñānasya śraddhāpraṇipātādīnāmiti

itaśca saṃsāraviṣaya eva prājāpatitvam, yataḥ

sa vai naiva reme /
tasmādekākī na ramate /
sa dvitīyamaicchat /
sa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau /
sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayat /
tataḥ patiśca patnī cābhavatām /
tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha smāha yājñavalkyaḥ /
tasmādayamākāśaḥ striyā pūryata eva /
tāṃ samabhavat /
tato manuṣyā ajāyanta // _

śā.bhā._१,४.३ sa prāpatirvai naiva reme ratiṃ nānvabhavat, aratyāviṣṭo'bhūdityarthaḥ, asmādādideva yataḥ, idānīmapi tasmādekākitvādidharmavattvādekākī na ramate ratiṃ nānubhavati /
ratirnāmeṣṭārthasaṃyogajā krīḍā, tatprasaṃgina iṣṭaviyogānmanasyākulībhāvo'ratirityucyate /
sa tasyā araterapanodāya dvitīyamaratyapaghātasamarthaṃ strīvastvaicchadgṛddhimakarot /
tasya caivaṃ strīviṣayaṃ gṛdhyataḥ striyā pariṣvaktasyevātmano bhāvo babhūva /
sa tena satyepsutvādetāvānetatparimāṇa āsa babhūva ha /
kiṃparimāṇaḥ? ityāha yathā loke strīpumāṃsau aratyapanodāya sampariṣvaktau yatparimāṇau syātāṃ tathā tatparimāṇau babhūvetyarthaḥ /
sa tathā tatparimāṇameva iyamātmānaṃ dvedhā dviprakāramapātayatpātitavāniyamevetyavadhāraṇaṃ mūlakāraṇādvirājo viśeṣaṇārtham /
na kṣīrasya sarvopamardena dadhibhāvāpattivadvirāṭsarvopamardenaitāvānāsa॑kiṃ tarhi? ātmanā vyavasthitasyaiva virājaḥ satyasaṃkalpatvādātmavyatiriktaṃ strīpuṃsapariṣvaktaparisāṇaṃ śarīrāntaraṃ babhūva /
sa eva ca virāṭtathābhūtaḥ sa haitāvānāseti sāmānādhikaraṇyāt /
tatastasmātpātanātpatitaśca patnī cābhavatāmiti dampatyornirvacanaṃ laukikayoḥ /
ata eva tasmāt, yasmādātmana evārdhaḥ pṛthagbhūtoyeyaṃ strī, tasmādidaṃ śarīramānor'dhabṛgalamardhaṃ ca tadbṛgalaṃ vidalaṃ ca tadardhabṛgalamardhavidalamevetyarthaḥ /
prākstryudvahanātkasyārdhabṛgalam? ityucyate sva ātmana iti /
evamāha smoktavānkila yājñavalkyaḥ, yajñasya valko vaktā yajñavalkastasyāpatyaṃ yājñavalkyo daivarātirityarthaḥ /
brahmaṇo vāpatyam /
yasmādayaṃ puruṣārdha ākāśaḥ stryardhaśūnyaḥ punarudvahanāttasmātpūryate stryardhena, punaḥ sampuṭīkaraṇeneva vidalārdhaḥ /
tāṃ sa prajāpatirmanvākhyaḥ śatarūpākhyāmātmano duhitaraṃ patnītvena kalpitāṃ samabhavanmaithunamupagatavān /
tatastasmāttadupagamanādmanuṣyā ajāyantotpannāḥ

so heyamīkṣāṃ cakre kathaṃ nu mātmana eva janayitvā sambhavati /
hanta tiro'sānīti /
sā gaurabhavadvṛṣabha itaraḥ /
tāṃ samevābhavat /
tato gāvo'jāyanta /
vaḍavetarābhavadaśvavṛṣa itaraḥ /
gardabhītarā gardabha itaraḥ /
tāṃ samevābhavat /
tata ekaśaphamajāyata /
ajetarābhavadbasta itaraḥ /
aviritarā meṣa itaraḥ /
tāṃ samevābhavat /
tato'jāvayo 'jāyanta /
evameva yadidaṃ kiñca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata // _

śā.bhā._१,४.४ sā śatarūpā u ha iyaṃ seyaṃ duhitṛgamane smārtaṃ pratiṣedhamanusmarantīkṣāñcake /
kathaṃ nvidamakṛtyaṃ yanmā māmātmana eva janayitvotpādya sambhavatyupagacchati /
yadyapyayaṃ nirghṛṇo'haṃ hantedānīṃ tiro'sāni jātyantareṇa tiraskṛtā bhavāni /
ityevamīkṣitvāsau gaurabhavat /
utpādyaprāṇikarmabhiścodyamānāyāḥ punaḥ punaḥ saivamatiḥ śatarūpāyā manoścābhavat /
tataśca ṛṣabha itaraḥ /
tāṃ samevābhadityādi pūrvavat /
tato gāvo'jāyanta /
tathā baḍavetarābhavadaśvavṛṣa itaraḥ /
tathā gardabhītarā gardabha itaraḥ /
tatra baḍavāśvavṛṣādīnāṃ saṅgamāttata ekaśaphamekagvuramaśvāśvataragardabhākhyaṃ trayamajāyata /
tathā ajetarābhavadvastaśchāga itaraḥ, tathā aviritarā meṣa itaraḥ, tāṃ samevābhavat /
tāṃ tāmiti vīpsā /
tāmajāṃ tāmaviñcetisamabhavadevetyarthaḥ /
tato'jāśvāvayaścājāvayo'jāyanta /
evameva yadidaṃ kiñca yatkiṃñcedaṃ mithunaṃ srīpuṃsalakṣaṇaṃ dvandam, ā pipīlikābhyaḥ pipīlikābhiḥ sahānenaivanyāyena tatsarvamasṛjata jagatsṛṣṭavān

so'vedahaṃ vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti /
tataḥ sṛṣṭirabhavat /
sṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,४.५ sa prajāpatiḥ sarvamidaṃ jagatsṛṣṭvā avet /
katham? ahaṃ vāvāhameva sṛṣṭiḥ, sṛjyate iti sṛṣṭaṃ jagaducyate sṛṣṭiriti /
yanmayāsṛṣṭaṃ jaganmadabhedatvādahamevāsmi na matto vyatiricyate /
kuta etat? ahaṃ hi yasmādidaṃ sarvaṃ jagadasṛkṣi sṛṣṭavānasmi tasmādityarthaḥ /
yasmātsṛṣṭiśabdena ātmānamevābhyadhātprajāpatiḥ, tatastasmātsṛṣṭirabhavatsṛṣṭināmābhavat /
sṛṣṭyāṃ jagati, hāsya prajāpategetasyāmetasmiñjagati, sa prajāpativatsraṣṭā bhavati svātmano'nanyabhūtasya jagataḥ, kaḥ? ya evaṃ prajāpativadyathoktaṃ svātmano'nanyabhūtaṃ jagatsādhyātmādibhūtādhidaivaṃ jagadahamasmīti veda

athetyabhyamanthat /
sa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata /
tasmādetadubhayamalomakamantarataḥ /
alomakā hi yonirantarataḥ /
tadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭiḥ /
eṣa u hyeva sarve devāḥ /
atha yatkiñcedamārdraṃ tadretaso'sṛjata /
tadu soma /
etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca /
soma evānnamagnirannādaḥ /
saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ /
yacchreyaso devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭir /
atisṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,४.६ evaṃ sa prajāpatirjagadidaṃ mithunātmakaṃ sṛṣṭā brahmaṇādivarṇaniyanvardevatāḥ sisṛkṣurādau, ayeti śabdadvayamabhinayapradarśanārtham, anena prakāreṇa mukhe hastau prakṣityābhyamanyadābhimukhyena manyanapakarot /
sa mukhahastābhyāṃ mathitvā mukhācca yonerhastābhyāṃ ca yonibhyāmagniṃ brāhmaṇajāteranugrahakartāramasṛjata sṛṣṭavān /
yasmāddāhakasyāgneryoniretadubhayaṃ hastau mukhaṃ ca, tasmādbhaya mapyetadalomakaṃ lomavivarjitam /
kiṃ sarvameva? na, antarato'bhyantarataḥ॑sti hi yonyā sāmānyamubhayasyāsya /
kim? alomakā hi yonirantarataḥ strīṇām /
tathā brāhmaṇo'pi mukhādeva jajhe prajāpateḥ /
tasmādekayonitvājjayeṣṭhenevānujo'nugṛhyate agninā brāhmaṇaḥ /
tasmādbrāhmaṇo'gnidevatyo mukhavīryaśceti śrutismṛtisiddham /
tathā balāśrayābhyāṃ bāhubhyāṃ balabhidādikaṃ kṣanniyajātiniyantarāṃ kṣanniyaṃ ca /
tasmādaindraṃ kṣatraṃ bāhuvīryaṃ ceti śrutau smṛtau cāvagatam /
tathoruta īhā ceṣṭā tadāśrayādvasvādilakṣaṇaṃ viśo niyantāraṃ viśaṃ ca /
tasmātkṛṣyādiparo vasvādidevatyaśca vaiśyaḥ /
tathā pūṣaṇaṃ pṛthvīdaivataṃ śūdraṃ ca padbhyāṃ paricaraṇakṣamamasṛjateti śrutismṛtiprasiddheḥ /
tatra kṣatrādidevatāsargamihānuktaṃ vakṣyamāṇamamapyuktavadupasaṃharati sṛṣṭisākalyānukīrtyai /
yatheyaṃ śrutirvyavasthitā tathā prajāpatireva sarve devā iti niścitor'thaḥ /
sraṣṭurananyatvātsṛṣṭānām /
prajāpatinaiva tu sṛṣṭatvāddevānām /
athaivaṃ prakaraṇārthe vyavasthite tatstutyabhiprāyeṇāvidvanmatāntaranindopanyāsaḥ, anyanindānyastutaye /
tattatra karmaprakaraṇe kevalayājñikā yāgakāle yadidaṃ vaca āhuḥ'amumagniṃ yajāsumindraṃ yaja'ityādi nāmaśastrastotrakarmādibhinnatvādbhinnamevāgnyādidevamevaikaṃ manyamānā āhurityabhiprāyaḥ /
tanna tathā vidyāt, yasmādetasyaiva prajāpateḥ sā visṛṣṭirdevabhedaḥ sarva eṣa u hyeva prajāpatireva prāṇaḥ sarve devāḥ /
atra vipratipadyante para eva hiraṇyagarbhe ityeke /
saṃsārītyapare /
paraṃ eva tu mantravarṇāt /
"indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuḥ"iti śruteḥ /
"eṣa brahmaiṣa indra eṣa prajāpatirete sarve devāḥ"(ai.u.५ / ३) iti ca śruteḥ /
smṛteśca "etameke vadantyagniṃ manumanye prajāpatim"(manu.१२ / १२३) iti"yo'sāvatīndriyo'grāhyaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ /
sarvabhūtamayo'cintyaḥ sa eva svayamudbabhau" /
(manu.१ / ७) iti /
saṃsāryeva vā syāt /
"sarvainpāpmana aupat"(bṛ.u.१ / ४ / १) iti śruteḥ /
na hyasaṃsāriṇaḥ pāpmadāhaprasaṅgo'sti /
bhayāratisaṃyogaśravaṇāt /
"atha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata"(bṛ.u.१ / ४ / ६) iti ca /
"hiraṇyagarbhaṃ paśyati jāyamānam"(śve.u.४ / १२) iti ca mantravarṇāt /
smṛteśca karmavipākaprakriyāyām "brahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyaktameva ca /
uttamāṃ sātvikīmetāṃ gatimāhurmanīṣiṇaḥ"(manu.१२ / ५०) iti /
athaivaṃ viruddhārthānupapatteḥ prāmāṇyavyāghāta iti cet? na, kalpanāntaropapatteravirodhāt /
upādhiviśeṣasambandhādviśeṣakalpanāntaramupapadyate /
"āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ /
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati"(ka.u.१ / २ / २१) ityevamādiśrutibhya upādhivaśātsaṃsāritvaṃ na paramārthataḥ /
svato'saṃsāryeva /
evamekatvaṃ nānātvaṃ ca hiraṇyagarbhasya /
tathā sarvajīvānām, tattvamasi (chā.u.६ / ८ १६) iti śruteḥ /
hiraṇyagarbhastu upādhiśuddhyatiśayāpekṣayā prāyaśaḥ para eveti śrutismṛtivādāḥ pravṛttāḥ /
saṃsāritvaṃ tu kvacideva darśayanti /
jīvānāṃ upādhigatāśuddhibāhulyātsaṃsāritvameva prāyaśo'bhilapyate /
vyāvṛttakṛtsnopādhibhedāpekṣayā tu sarvaḥ paratvenābhidhīyate śrutismṛtivādaiḥ /
tārkikaistu parityaktāgamabalairasti nāsti kartākartetyādi viruddhaṃ bahu tarkapadbhirākulīkṛtaḥ śāstrārthaḥ, tenārthaniścayo durlabhaḥ /
ye tu kevalaśāstrānusāriṇaḥ śāntadarpāsteṣāṃ pratyakṣaviṣaya iva niścitaḥ śāstrārthe devatādiviṣayaḥ /
tatra prajāpaterekasya devasyātrādyalakṣaṇo bhedo vivakṣita iti tatrāgnirukto'ttā, ādyaḥ soma idānīmucyate atha yatkiñcedaṃ loka ārdraṃ dravātmakaṃ tadretasa ātmāno bījādasṛjata॑retasa āpaḥ (ai.u.१ / ४) iti śruteḥ /
dravātmakaśca somaḥ /
tasmādyadārdraṃ prajāpatinā retasaḥ sṛṣṭaṃ tadu soma eva /
etāvadvai etāvadeva nāto'dhikamidaṃ sarvam /
kiṃ tat? annaṃ caiva somo dravātmakatvādāpyāyakam /
annādaścāgnirauṣṇyādrūkṣatvācca /
tatraivadhriyate, soma evānnaṃ yadadyate tadeva soma ityarthaḥ /
ya evāttā sa evāgniḥ arthabalāddhyavadhāraṇam /
agnirapi kvacidhūyamānaḥ somapakṣasyaiva /
somo'pījyamāno'gnirevāttṛtvāt /
evamagnīṣomātmakaṃ jagadātmatvena paśyanta kenaciddoṣeṇa lipyate, prajāpatiśca bhavati /
saiṣā brahmaṇaḥ prajāpateratisṛṣṭirātmano'pyatiśayā /
kā sā ityāha yacchreyasaḥ praśasyatarānātmanaḥ sakāśādyasmādasṛjata devāṃstasmāddevasṛṣṭiratisṛṣṭiḥ /
kathaṃ punarātmano'tiśayā sṛṣṭiḥ ityata āha atha yadyasmānmartyaḥ sanmaraṇadharmā sannamṛtānamaraṇadharmiṇo devān karmajñānavahninā sarvānātmanaḥ pāpmana oṣitvāsṛjata, tasmādetāmatisṛṣṭiṃ prajāpaterātmabhūtāṃ yo veda sa etasyāmatisṛṣṭyāṃ prajāpatiriva bhavati prajāpativadeva sraṣṭā bhavati

sarvaṃ vaidikaṃ sādhanaṃ jñānakarmalakṣaṇaṃ kartrādyanekakārakāpekṣaṃ prajāpatitvaphalāvasānaṃ sādhyametāvadeva yadetadvyākṛtaṃ jagatsaṃsāraḥ /
athaitasyaiva sādhyasādhanalakṣaṇasya vyākṛtasya jagato vyākaraṇātprāgbījāvasthā yā tāṃ nirdidijñatyaṅkurādikāryānumitāmiva vṛkṣasya, karmabījo'vidyākṣetro hyasau saṃsāravṛkṣaḥ samūla uddhartavya iti /
taduddharaṇe hi puruṣārthaparisamāptiḥ /
tathā coktam "ūrdhvamūlo'vākśākhaḥ"iti kāṭhake /
gītāsu ca"ūrdhvamūlamadhaḥ śākham"iti /
purāṇe ca"brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ"iti

taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt /
tannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsau nāmāyamidaṃrūpa iti /
tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyata asau nāmāyamidaṃrūpa iti /
sa eṣa iha praviṣṭa ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāye /
taṃ na paśyanti /
akṛtsno hi saḥ prāṇanneva prāṇo nāma bhavati /
vadan vākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañchrotraṃ manvāno manaḥ /
tānyasyaitāni karmanāmānyeva /
sa yo'ta ekaikamupāste na sa veda /
akṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavati /
ātmetyevopāsīta /
atra hyete sarva ekaṃ bhavanti /
tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā /
anena hyetatsarvaṃ veda /
yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokaṃ vindate ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,४.७ tadvedaṃ taditi bījāvasthaṃ jagatprāgutpattestarhi tasminkāle॑parokṣatvāsarvanāmnāpratyakṣābhidhānenābhidhīyate, bhūtakālasambandhitvādavyākṛtabhāvino jagataḥ॑sukhagrahaṇārthamaitihyaprayogo ha śabdaḥ /
evaṃ ha tadā āsīdityucyamāne sukhaṃ tāṃ parokṣāmapi jagato bījāvasthāṃ pratipadyate, yudhiṣṭhiro ha kila rājāsīdityukte yadvat /
idamiti vyākṛtanāmarūpātmakaṃ sādhyasādhanalakṣaṇaṃ yathāvarṇitamabhidhīyate /
tadidaṃśabdayoḥ parokṣapratyakṣāvasthajagadvācakayoḥ sāmānādhikaraṇyādekatvameva parokṣapratayakṣāvasthasya jagato'vagamyate /
tadevedamidameva ca tadavyākṛtamāsīditi /
athaivaṃ sati nāsata utpattirna sato vināśaḥ kāryasyetyavadhṛtaṃ bhavati /
tadevambhūtaṃ jagadavyākṛtaṃ sannāmarūpābhyāmeva nāmnā rūpeṇaiva ca vyākriyata /
vyākriyateti karmakartṛprayogāttatsvayamevātmaiva vyākriyata, vi ā akriyata, vispaṣṭaṃ nāmarūpaviśeṣāvadhāraṇamaryādaṃ vyaktībhāvamāpadyata sāmarthyādākṣiptaniyantṛkartṛsādhanakriyānimittam /
asaunāmeti sarvanāmnāviśeṣābhidhānena nāmamātraṃ vyapadiśati /
devadatto yajñadatta iti vā nāmāsya ityasaunāmāyam /
tathedamiti śuklakṛṣṇādīnāmaviśeṣaḥ /
idaṃ śuklamidaṃ kṛṣṇaṃ vā rūpamasyetīdaṃ rūpaḥ /
tadidamavyākṛtaṃ vastu etarhyetasminnapi kāle nāmarūpābhyāmeva vyākriyate asaunāmāyamidaṃ rūpa iti /
yadarthaḥ sarvaśāstrārambhaḥ. yasminnavidyayā svābhāvikyā kartṛkriyāphalādhyāropaṇā kṛtā॑yaḥ kāraṇaṃ sarvasya jagataḥ yadātmake nāmarūpe salilādiva svacchānmalamiva phenamavyākṛte vyākriyete, yaśca tābhyāṃ nāmarūpābhyāṃ vilakṣaṇaḥ svato nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ sa eṣo'vyākṛte ātmabhūte nāmarūpe vyākurvanbrahmādistambaparyanteṣu deheṣviha karmaphalāśrayeṣvaśanāyādimatsu praviṣṭaḥ /
nanu avyākṛtaṃ svayameva vyākriyatetyuktam, kathamidamidānīmucyate, para eva tu ātmāvyākṛtaṃ vyākurvanniha praviṣṭa iti /
naiṣa doṣaḥ, parasyāpyātmano'vyākṛtajagadātmatvena vivakṣitatvāt /
ākṣiptaniyantṛkartṛkriyā nimittaṃ hi jagadavyākṛtaṃ vyākriyatetyavocāma /
idaṃśabdasāmānādhikaraṇyāccāvyākṛtaśabdasya /
yathedaṃ jaganniyantrādyanekakārakanimittādiviśeṣavadvyākṛtam, tathā aparityaktānyatamaviśeṣavadeva tadavyākṛtam /
vyākṛtāvyākṛtamātraṃ tu viśeṣaḥ /
dṛṣṭaśca loke vivakṣātaḥ śabdaprayogo grāma āgato grāmaḥ śūnya iti /
kadācidgrāmaśabdena nivāsamātravivakṣāyāṃ grāmaḥ śūnya iti śabdaprayogo bhavati, kadācinnivāsijanavivakṣāyāṃ grāma āgata iti, kadācidubhayavivakṣāyāmapi grāmaśabdaprayogo bhavati, grāmaṃ ca na praviśediti yathā /
tadvadihāpi jagadidaṃ vyākṛtamavyākṛtaṃ cetyabhedavivakṣāyāmātmānātmanorbhavati vyapadeśaḥ /
tathedaṃ jagadutpattivināśātmakamiti kevalajagadvayapadeśaḥ /
tathā mahānaja ātmā (bṛ.u.४ / ४ / २२) asthūlo'naṇuḥ sa eṣa neti neti (bṛ.u.३ / ९ / २६) ityādi kevalātmavyapadeśaḥ /
nanu pareṇa vyākartrā vyākṛtaṃ sarvato vyāptaṃ sarvadā jagat, sa kathamiha praviṣṭaḥ parikalpyate? apraviṣṭo hi deśaḥ paricchinnena praveṣṭuṃ śakyate, yathā puruṣeṇa grāmādiḥ /
nākāśena kiñcinnityapraviṣṭatvāt /
pāṣāṇasarpādivaddharmāntareṇeti cet /
athāpi syāt, na para ātmā svenaiva rūpeṇa praviveśa, kiṃ tarhi? tatstha eva dharmāntareṇopajāyate, tena praviṣṭa ityupacaryate /
yathā pāṣāṇe sahajo'ntaḥsthaḥ sarpo nālikere vā toyam /
na,"tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat"iti śruteḥ /
yaḥ sraṣṭā sa bhāvāntaramanāpanna eva kāryaṃ sṛṣṭvā paścātprāviśaditi hi śrūyate /
yathā bhuktvā gacchatīti bhujigamikriyayoḥ pūrvāparakālayoritaretaravicchedo'viśiṣṭaśca kartā tadvadihāpi syāt /
na tu tatsthasyaiva bhāvāntaropajanana etatsambhavati /
na ca sthānāntareṇa viyujya sthānāntara saṃyogalakṣaṇaḥpraveśo niravayavasyāparicchinnasya dṛṣṭaḥ /
sāvayava eva praveśaśravaṇāditi cetna॑ṭhadivyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ" (mu.u.२ / १ / २) niṣkalaṃ niṣkriyam (śve.u.६ / १९) ityādiśrutibhyaḥ sarvavyapadeśyadharma viśeṣapratiṣedhaśrutibhyaśca /
pratibimbapraveśavaditi cet? na, vastvantareṇa viprakarṣānupapatteḥ /
dravye guṇapraveśavaditi cet? na, anāśritatvāt /
nityaparatantrasyaivāśritasya guṇasya dravye praveśa upacaryate /
na tu brahmaṇaḥ svātantryaśravaṇāttathā praveśa upapadyate /
phale bījavaditi cet? na॑sāvayavatvavṛddhikṣayotpattivināśādidharmavattvaprasaṅgāt /
na caivaṃ dharmavattvaṃ brahmaṇaḥ ajo'jaraḥ ityādi śrutinyāyavirodhāt /
tasmādanya eva saṃsārī paricchinna iha praviṣṭa iti cet? na॑"seyaṃ daivataikṣata"(chā.u.६ / ३ / २) ityārabhya ṭanāmarūpe vyākaravāṇi"(६ / २ / ३) iti tasyā eva praveśavyākaraṇakartṛtvaśruteḥ /
tathā'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat'(tai.u.२ / ६ / १)'sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata"(ai.u.३ / १२)'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste""tvaṃ kumāra uta vā kumārī tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi"(śve.u.४ / ३) "puraścakre dvipadaḥ"(bṛ.u.२ / ५ / १८) "rūpaṃ rūpam"(ka.u.२ / २ / ९) iti ta mantravarṇānna parādanyasya praveśaḥ /
praviṣṭānāmitaretarabhedātparānekatvamiti cetna,"eko devo bahudhā sanniviṣṭaḥ" "ekaḥsanbahudhā vicacāra" "tvameko'si bahūnanupraviṣṭaḥ" "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā"(śve.u.६ / ११) ityādi śrutibhyaḥ /
praveśa upapadyate nopapadyata iti tiṣṭhatu tāvat /
praviṣṭānāṃ saṃsāritvāttadananyatvānna parasya saṃsāritvamiti cet? na, aśanāyādyatyayaśruteḥ /
sukhitvaduḥkhitvādidarśanānneti cenna,"na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ"(ka.u.२ / २ / ११) iti śruteḥ /
pratyakṣādivirodhādayuktamiti cet?
na, upādhyāśrayajanitaviśeṣaviṣayatvātprakṣādeḥ /
"na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ"(bṛ.u.३ / ४ / २) "vijñātāramare kena vijānīyāt"(bṛ.u.४ / ५ / १९) "avijñātaṃ vijñātṛ"(bṛ.u.३ / ८ / ११) ityādi śrutibhyo nātmaviṣayaṃ vijñānam /
kiṃ tarhi? buddhyādyupādhyātmapraticchāyāviṣayameva sukhito'haṃ duḥkhito'hamityevamādi pratyakṣavijñānam /
ayamahamiti viṣayeṇa viṣayiṇaḥ sāmānādhikaraṇyopacārāt,"nānyadato'sti draṣṭrṛ"(bṛ.u.३ / ८ / ११) ityanyātmapratiṣedhācca, dehāvayavaviśeṣyatvācca sukhaduḥkhayorviṣayadharmatvam /
"ātmānastu kāmāya"(bṛ.u.२ / ४ / ५) ityātmārthaḥ tvaśruterayukta iti cenna,"yatra vā anyadiva syāt"ityavidyāviṣayātmārthatvābhyupagamāttatkena kaṃ paśyet(bṛ.u.४ / ५ / १५) neha nānāsti kiñcana (bṛ.u.४ / ४ / १९) tatra ko mohaḥ kaḥ śokaḥ ekatvamanupaśyataḥ (īśā.७) ityādinā vidyāviṣaye tatpratiṣedhācca nātmadharmatvam /
tārkikasamayavirodhādayuktamiti cetna॑yuktyāpyātmano duḥkhitvānupapatteḥ /
na hi duḥkhena pratyakṣaviṣayeṇa ātmano viśeṣyatvaṃ pratyakṣāviṣayatvāt /
ākāśasya śabdaguṇavattvavadātmano duḥkhitvamiti cenna, ekapratyayaviṣayatvānupapatteḥ /
na hi sukhagrāhakeṇa pratyakṣaviṣayeṇa pratyayena nityānumeyasyātmano viṣayīkaraṇāmupapadyate tasya ca viṣayīkaraṇe ātmana ekatvādviṣayyabhāvaprasaṅgaḥ /
ekasyaiva viṣayaviṣayitvaṃ dīpavaditi cet? na॑yugapadasambhavāt,ātmanyaṃśānupapatteśca /
etena vijñānasya grāhyagrāhakatvaṃ pratyuktam /

pratyakṣānumānaviṣayayośca duḥkhātmanorguṇaguṇitve nānumānam /
duḥkhasya nityameva pratyakṣaviṣayatvāt, rūpādisāmānādhikaraṇyācca /
manaḥsaṃyogajatve'pyātmani duḥkhasya sāvayavatvavikriyāvattvānityatvaprasaṅgāt /
na hyavikṛtya saṃyogi dravyaṃ guṇaḥ kaścidupayannapayanvā dṛṣṭaḥ kvacit /
na ca niravayavaṃ vikriyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ kvacidanityaguṇāśrayaṃ vā nityam /
na cākāśa āgamavādibhirnityatayābhyupagamyate, na cānyo dṛṣṭānto'sti /
vikriyamāṇamapi tatpratyayānivṛtternityameveti cet? na, dravyasya avayavānyathātvavyatirekeṇa vikriyānupapatteḥ /
sāvayavatve'pi nityatvamiti cenna॑sāvayavasyāvayavasaṃyogapūrvakatve sati vibhāgopapatteḥ /
vajrādiṣvadarśanānneti cenna, anumeyata
vātsaṃyogapūrvatvasya /
tasmānnātmāno duḥkhādyanityaguṇāśrayatvopapattiḥ /
parasyāduḥkhitve'nyasya ca duḥkhino'bhāve duḥkhopaśamanāya śāstrārambhānarthakyamiti cet? na, avidyādhyāropitaduḥkhitvabhramāpohārthatvāt, ātmani prakṛtasaṅkhyāpūraṇabhramāpohavat /
kalpitaduḥkhyātmābhyupagamācca /
jalasūryādipratibimbavadātmagraveśaśca pratibimbavadvyākṛte kārya upalabhyatvāt /
prāgutpatteranupalabdha ātmā paścātkārye ca sṛṣṭa vyākṛte buddherantarupalabhyamānaḥ sūryādipratibimbavajjalādau kāryaṃ sṛṣṭvā praviṣṭa iva lakṣyamāṇo nirdiśyate sa eṣa iha praviṣṭaḥ (bṛ.u.१ / ४ / ७) tāḥ sṛṣṭvā tadevānuprāviśata sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata (ai.u.३ / १२) seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya (chā.u.६ / २ / ३) ityevamādibhiḥ /
na tu sarvagatasya niravayavasya digdeśakālāntarāpakramaṇaprāptilakṣaṇaḥ praveśaḥ kadācidapyupapadyate /
na ca parādātmano'nyo'sti draṣṭā nānyadato'sti draṣṭṛ nānyadato'stiśrotṛ (bṛ.u.३ / ८ / ११) ityādi śruterityavocāma /
upalabdhyarthatvācca sṛṣṭipraveśasthityapyayavākyānām, upalabdheḥ puruṣārthatvaśravaṇāt /
ātmānamevāvet(bṛ.u.१ / ४ / १०) tasmāttatsarvamabhavat(bṛ.u.१ / ४ / १०) bahmavidāpnoti param (tai.u.२ / १ / १) sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati (mu.u.३ / २ / ९) ācāryavānpuruṣo veda (chā.u.६ / १४ / २) tasya tāvadeva ciram (chā.u.६ / १४ / २) ityādi śrutibhyaḥ /
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram (gītā १८ / ५५) taddhyagryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hyamṛtaṃ tataḥ ityādi smṛtibhyaśca /
bhedadarśanāpavādācca sṛṣṭyādi vākyānāmātmaikatvadarśanārthaparatvopapattiḥ /
tasmātkāryasthasya upalabhyatvameva praveśa ityupacaryate /
ānakhāgrebhyo nakhāgramaryādamātmanaścaitanyamupalabhyate /
tatra kathamiva praviṣṭaḥ? ityāha yathā loke kṣurādhāne kṣuro dhīyate'sminniti kṣuradhānaṃ tasminnāpitopaskarādhāne, kṣuro'ntaḥstha upalabhyate, avahitaḥ praveśitaḥ syādyathā vā viśvambharo'gniḥ, viśvasya bharaṇādviśvambharaḥ kulāye nīḍe'gniḥ, kāṣṭhādāvahitaḥ syādityanuvartate /
tatra hi sa mathyamāna upalabhyate /
yathā ca kṣuraḥ kṣuradhāna ekadeśe'vasthito yathā cāgniḥ kāṣṭhādau sarvato vyāpyāvasthitaḥ, evaṃ sāmānyato viśeṣataśca dehaṃ saṃvyāpyāvasthita ātmā /
tatra hi sa prāṇanādikriyāvān darśanādikriyāvāṃścopalabhyate /
tasmāttatraivaṃ praviṣṭhaṃ tamātmānaṃ prāṇanādikriyāviśiṣṭaṃ na paśyanti nopalabhante /
nanvaprāptapratiṣedho'yaṃ taṃ na paśyantīti, darśanasyāprakṛtatvāt /
naiṣa doṣaḥ, sṛṣṭyādivākyānāmātmaikatvapratipattyarthaparatvātprakṛtameva tasya darśanam /
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ prati cakṣaṇāya (bṛ.u.२ / ५ / १९) iti mantravarṇāt /
tatra prāṇanādikriyāviśiṣṭasyādarśane hetumāha akṛtsno'samasto hi yasmātsa prāṇanādikriyāviśiṣṭaḥ /
kutaḥ punarakṛtsnatvamityucyate prāṇānneva prāṇanakriyāmeva kurvanprāṇo nāma prāṇasamākhyaḥ prāṇābhidhāno bhavati /
prāṇanakriyākartṛtvāddhi prāṇaḥ prāṇatītyucyate nānyāṃ kriyāṃ kurvan /
yathā lāvakaḥ pācaka iti /
tasmātkriyāntaraviśiṣṭasya anupasaṃhārādakṛtsno hi saḥ /
tathā vadanvadanakriyāṃ kurvanvaktīti vāk, paśyaṃścakṣuścaṣṭa iti cakṣurdraṣṭā, śṛṇvañśṛṇotīti śrotram /
prāṇānneva prāṇaḥ vadanvākityābhyāṃ kriyāśaktyudbhavaḥ pradarśito bhavati /
paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañśrotramityābhyāṃ vijñānaśaktyudbhavaḥ pradarśyate, nāmarūpaviṣayatvādvijñānaśakteḥ /
śrotracakṣuṣī vijñānasya sādhane, vijñānaṃ tu nāmarūpasādhanam /
na hi nāmarūpavyatiriktaṃ vijñeyamasti /
tayoścopalambhe karaṇaṃ cakṣuḥśrotre /
kriyā ca nāmarūpasādhyā prāṇasamavāyinī, tasyāḥ prāṇāśrayāyā abhivyakto vākkaraṇam /
tathā pāṇipādapāyūpaśthākhyāni /
sarveṣāmupalakṣaṇārthā vāk /
etadeva hi sarvaṃ vyākṛtam /
trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma (bṛ.u.१ / ६ / १) iti hi vakṣyati /
manvāno mano manuta iti /
jñānaśaktivikāsānāṃ sādhāraṇaṃ karaṇaṃ mano manute'neneti /
puruṣastu kartā sanmanvāno mana ityucyate /
tānyetāni prāṇādīnyasyātmanaḥ karmanāmāni, karmajāni nāmāni karmanāmānyeva, na tu vastumātraviṣayāṇi /
ato na kṛtsnātmavastvavadyotakāni /
evaṃ hyasāvātmā prāṇanādikriyayā tattatkriyājanitaprāṇādināmarūpābhyāṃ vyākriyamāṇo'vadyotyamāno'pi /
sa yo'to'smātprāṇanādikriyāsamudāyādekaikaṃ prāṇaṃ cakṣuriti vā viśiṣṭamanupasaṃhṛtetaraviśiṣṭakriyātmakaṃ manasā ayamātmetyupāste cintayati, na sa veda nasa jānāti brahma /
kasmātakṛtsno'samāpto hi yasmādeṣa ātmā asmātprāṇanādisamudāyāt /
ataḥ pravibhakta ekaikena viśeṣaṇena viśiṣṭa itaradharmāntarānupasaṃhārādbhavati /
yāvadayamevaṃ veda paśyati śṛṇomi spṛśāmīti vā svabhāvapravṛttiviśiṣṭaṃ veda tāvadañjasā kṛtsnamātmānaṃ na veda /
kathaṃ punaḥ paśyanveda? ityāha ātmetyeva, ātmeti prāṇādīni viśeṣaṇāni yānyuktāni tāni yasya sa āpnuvaṃstānyātmā ityucyate /
na tathā kṛtsnaviśeṣolasaṃhārī sankṛtsno bhavati /
vastumātrarūpeṇa hi prāṇādyupādhiviśeṣakriyājanitāni viśeṣaṇāni vyāpnoti /
tathā ca vakṣyati dhyāyatīva lelāyatīva (bṛ.u.४ / ३ / ७) iti /
tasmādātmetyevopāsīta /
evaṃ kṛtsno hyasau svena vasturūpeṇa gṛhyamāṇo bhavati /
kasmātkṛtsnaḥ? ityāśaṅkyāha atrāsminnātmani hi yasmānnirupādhikajalasūryapratibimbabhedā ivāditve prāṇādyupādhikṛtā viśeṣāḥ prāṇādikarmajanāmābhidheyā yadyoktā hyete ekamabhinnatāṃ bhavanti pratipadyante /
ātmetyevopāsīta iti nāpūrvavidhiḥ /
pakṣe prāptatvātyatsākṣādaparokṣādbrahma (bṛ.u.३ / ४ / १) katama ātmeti yo'yaṃ vijñānamayaḥ (bṛ.u.४ / ३ / ७) ityevamādyātmapratipādanaparābhiḥ śrutibhirātmaviṣayaṃ vijñānamutpāditam /
tatrātmasvarūpavijñānenaiva tadviṣayānātmābhimānabuddhiḥ kārakādikriyāphalādhyāropaṇātmikā avidyā nivartitā /
tasyāṃ nivartitāyāṃ kāmādidoṣānupapatteḥ ānātmacintānupapattiḥ /
tasmāttadupāsanamasminpakṣe na vidhātavyam, prāptatvāt /
tiṣṭhasu tāvatpākṣikyātmopāsanaprāptirnityā veti, apūrvavidhiḥ syāt॑jñānopāsanayorekatve satyaprāptatvāt /

na sa veda iti vijñānaṃ prastutya ātmetyevopāsīta ityabhidhānādvedopāsanaśabdayorekārthatāvagamyate /
anena hyetattsarvaṃ veda ātmānamevāvet(bṛ.u.१ / ४ / १०) ityādiśrutibhyaśca vijñānamupāsanam /
tasya cāprāptatvādvidhyarhatvam /
na ca svarūpānvākhyāne puruṣapravṛttirupapadyate, tasmādapūrvavidhirevāyam /
karmavidhisāmānyācca /
yathā yajeta juhuyātityādayaḥ karmavidhayaḥ, na tairasya ātmetyevopāsīta (१ / ४ / ७) ātmā vā are draṣṭavyaḥ (२ / ४ / ५) ityādyātmopāsanavidherviśeṣo'vagamyate /
mānasakriyātvācca vijñānasya tathā yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāttāṃ manasā dhyāyedvaṣaṭkariṣyanityādyā mānasī kriyā vidhīyate, tathā ātmetyevopāsīta (१ / ४ / ७) mantavyo nididhyāsitavyaḥ (२ / ४ / ५) ityādyā kriyaiva vidhīyate jñānātmikā /
tathāvocāma vedopāsanaśabdayorekārthatvamiti /
bhāvānāṃśatrayopapatteśca yathā hi yajeta ityasyāṃ bhāvanāyāṃ kena kathamiti bhāvyādyākāṅkṣāpanayakāraṇamaṃśatrayamavagamyate, tathā upāsīta ityasyāmapi bhāvanāyāṃ vidhīyamānāyāṃ kimupāsīta? kenopāsīta? ityasyāmākāṅkṣāyāmātmānamupāsīta manasā tyāgabrahmacaryaśamadamoparamatitikṣādītikartavyatāsaṃyuktaḥ ityādīśāstreṇaiva samarthyate'śatrayam /
yathā ca kṛtsnasya darśapūrṇamāsādiprakaraṇasya darśapūrṇamāsādividhyuddeśatvenopayogaḥ evamaupaniṣadāmātmopāsanaprakaraṇasya ātmopāsanaprakaraṇasya ātmopāsanavidhyuddeśatvenaivopayogaḥ /
neti neti (२ / ३ / ६) asthūlam (३ / ८ / ८) ekamevādvitīyam (chā.u.६ / २ / १) aśanāyādyatītaḥ ityevamādivākyānāmupāsyātmasvarūpaviśeṣasamarpaṇenopayogaḥṣa phalaṃ ca mokṣo'vidyānivṛttirvā /
apare varṇayanti upāsanenātmaviṣayaṃ viśiṣṭaṃ vijñānāntaraṃ bhāvayet, tenātmā jñāyate, avidyānivartakaṃ ca tadeva, nātmaviṣayaṃ vedavākyajanitaṃ vijñānamiti /
etasminnarthe vacanānyapi vijñāya prajñāṃ kurvīta (bṛ.u.४ / ४ / २१) draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ (२ / ४ / ५) so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ (chā.u.४) ityādīni /
na, arthāntarābhāvāt /
na ca ātmetyevopāsīta ityapūrvavidhiḥ॑kasmāt? ātmasvarūpakathanānātmapratiṣedhavākyajanitavijñānavyatirekeṇa mānasasya bāhyasya vābhāvāt /
tatra hi vidheḥ sāphalyaṃ yatra vidhivākyaśravaṇamātrajanitavijñānavyatirekeṇa puruṣapravṛttirgamyate /
yathā darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta ityevamādau /
na hi darśapūrṇamāsavidhivākyajanitavijñānameva darśapūrṇamāsāmuṣṭhānam, taccādhikārādyapekṣānubhāvi /
na tu neti neti (२ / ३ / ६) ityādyātmapratipādakavākyajanitavijñānavyatirekeṇa darśapūrṇamāsādivatpuruṣavyāpāraḥ sambhavati /
sarvavyāpāropaśamahetutvāttadvākyajanitavijñānasya /
na hyudāsīnavijñānaṃ pravṛttijanakam, abrahmānātmavijñānanivartakatvācca ekamevādvitīyam (chā.u.६ / २ / १) tattvamasi (chā.u.६ / ८ १६) ityevamādivākyānām /
na ca tannivṛttau pravṛttirupapadyate॑virodhāt /
vākyajanitavijñānamātrānnābrahmānātmavijñānanivṛttiriti cetna॑tattvamasi (chā.u.६ / ८ १६) neti neti (bṛ.u.२ / ३ / ६) ātmaivedam (chā.u.७ / २५ / २) ekamevādvitīyam (chā.u.६ / २ / १) brahmaivedamamṛtam (mu.u.२ / २ / ११) nānyadato'sti draṣṭaḥ (bṛ.u.३ / ८ / ११) tadeva brahma tvaṃ viddhi (ke.u.१ / ४) ityādivākyānāṃ tadvāditvāt /
draṣṭavyavidherviṣayasamarpakāṇyetānīti cet? na, arthāntarābhāvādityuktottaratvāt /
ātmavastusvarūpasamarpakaireva vākyaiḥ tattvamasi ityādibhiḥ śravaṇakāla eva taddarśanasya kṛtatvāddraṣṭavyavidhernānuṣṭhānāntaraṃ kartavyamityuktottarametat /
ātmasvarūpānvākhyānamātreṇa ātmavijñāne vidhimantareṇa na pravartata iti cet? na, ātmavādivākyaśravaṇena ātmavijñānasya janitatvāt kiṃ bho kṛtasya karaṇam? tacchravaṇe'pi na pravartata iti cenna, anavasthāprasaṅgāt /
yathā ātmavādivākyārthaśravaṇe vidhimantareṇa na pravartate tathā vidhivākyārthaśravaṇe'pi vidhimantareṇa na pravartiṣyata iti vidhyantarāpekṣā /
tathā tadarthaśravaṇe'pītyanavasthā prasajyeta /
vākyajanitātmajñānasmṛtisaṃtateḥ śravaṇavijñānamātrādarthāntaratvamiti cet? na, arthaprāptatvāt /
yadaivātmapratipādakavākyaśravaṇādātmaviṣayaṃ vijñānamutpadyate, tadaiva tadunpadyagānaṃ tadviṣayaṃ vijñānamutpadyate, tadaiva tadunpadyagānaṃ tadviṣayaṃ mithyājñānaṃ nivartayadevotpadyate /
ātmaviṣayamithyājñānanivṛttau ca tatprabhavāḥ smṛtayo na bhavanti svābhāvikyo'nātmavastubhedaviṣayāḥ /
anarthatvāvagateśca, ātmāvagatau hi satyāmanyadvastvanarthatvenāmagamyate, anityaduḥkhāśuddhyādibahudoṣavattvādātmavastunaśca tadvilakṣaṇatvāt /
tasmādanātmavijñānasmṛtīnāmātmāvagaterabhāvaprāptiḥ /
pāriśeṣyādātmaikatvavijñānasmṛtisantaterarthata eva bhāvānna vidheyatvam, śokamohabhayāyāsādiduḥkhadoṣanivartakatvācca tatsmṛteḥ /
viparītajñānaprabhavo hi śokamohādidoṣaḥ /
tathā ca tatra ko mohaḥ (īśa.७) vidvāṃma bibheti kutaścana (tai.u.२ / ९ / १) abhayaṃ vai janaka prapto'si (bṛ.u.४ / २ / ४) bhidyate hṛdayagranthiḥ (mu.u.२ / २ / ८) ityādiśrutayaḥ /
nirodhastarhyarthāntaramiti cet /
athāpi syāccittavṛttinirodhasya vedavākyajanitātmavijñānādarthāntaratvāt, tantrāntareṣu ca kartavyatayāvagatatvādvidheyatvamiti cet? na॑mokṣasādhanatvenānavagamāt /
na hi vedānteṣu brahmātmavijñānādanyatparamapuruṣārthasādhanatvenāmagamyate /
"ātmānamevāvet"(bṛ.u.१ / ४ / १०) "tasmāttatsarvamabhavat"(१ / ४ / १०) "brahmavidāpnoti param"(tai.u.२ / १ / १ / ) "sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati"(mu.u.३ / २ / ९) "ācāryavānpuruṣo veda"(chā.u.६ / १४ / २) "tasya tāvadeva ciram"(६ / १४ / २) "abhayaṃ hi vai brahma bhavati evaṃ veda"(bṛ.u.४ / ४ / २५) ityevamādiśrutiśatebhyaḥ /
ananyasādhanatvācca nirodhasya /
na hyātmavijñānatatsmṛtisantānavyatirekeṇa cittavṛttinirodhasya sādhanamasti /
abhyupagamyedamuktam, na tu brahmavijñānavyatirekeṇa anyanmokṣasādhanamavagamyate /
ākāṅkṣābhāvācca bhāvanābhāvaḥ॑yaduktaṃ yajetetyādau kiṃ kena kathamiti bhāvanākāṅkṣāyāṃ phalasādhanetikartavyatābhirākāṅkṣāpanayanaṃ yathā, tadvadihāpyātmavijñānavidhāvapyupapadyata iti॑tadasat,"ekamevādvitīyam"(chā.u.६ / २ / १) "tattvamasi"(chā.u.६ / ८ १६)"neti neti"(bṛ.u.२ / ३ / ६) "anantaramabāhyam"(bṛ.u.२ / ५ / १९) "ayamātmā brahma"(२ / ५ / १९) ityādivākyārthavijñānasamakālameva sarvākāṅkṣāvinivṛtteḥ /
na ca vākyārthavijñāne vidhiprayuktaḥ pravartate vidhyantaraprayuktau cānavasthādoṣamavocāma /
na ca ekamevādvitīyaṃ brahma ityādivākyeṣu vidhiravagamyate /
ātmasvarūpānvākhyānenaivāvasitatvāt /
vastusvarūpānvākhyānamātratvādaprāmāṇyamiti cet /
athāpi syādyathā so'rodīdyadarodīttadrudrasya rudratvamityevamādau vastusvarūpānvākhyānamātratvādaprāmāṇyam, evamātmārthavākyānāmapīti cet? na॑viśeṣāt /
na vākyasya vastvanvākhyānaṃ kriyānvākhyānaṃ vā prāmāṇyāprāmāṇyakāraṇam, kiṃ tarhi? niścitaphalavadvijñānotpādakatvam /
tadyatrāsti tatpramāṇaṃ vākyam, yatra nāsti tadapramāṇam /

kiṃñca bho pṛcchāmastvāmātmasvarūpānvākhyānapareṣu vākyeṣu phalavanniścitaṃ ca vijñānamutpadyate, na vā? utpadyate cetkathamaprāmāṇyamiti? kiṃ vā na paśyasi avidyāśokamohabhayādisaṃsārabījadoṣanivṛttiṃ vijñānaphalam /
na śṛṇopi vā kiṃ tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ (īśā.७) mantravidevāsmi nātmavitso'haṃ bhagayaḥ śocāmi taṃ mā bhagavāñchokasya pāraṃ śocāmi tārayatu (chā.u.७ / १ / ३) ityevamādyupaniṣadvākyaśatāni? evaṃ vidyate kiṃ so'rodīdityādiṣu niścitaṃ phalavacca vijñānam /
na cedvidyate'stvaprāmāṇyam /
tadaprāmāṇye phalavanniścitavijñānotpādakasya kimityaprāmāṇyaṃ syāt? tadaprāmāṇye ta darśapūrṇamāsādivākyeṣu ko viśrambhaḥ /
nanu darśapūrṇamāsādivākyānāṃ puruṣapravṛttivijñānotpādakatvātprāmāṇyam /
ātmavijñānavākyeṣu tannāstīti /
satyamevam, naiṣa doṣaḥ /
prāmāṇayakāraṇopapatteḥ /
prāmāṇyakāraṇaṃ ca yathoktameva, nānyat /
alaṅkāraścāyam, yatsarvapravṛttibījavirodhaphalavadavijñānotpādakatvamātmapratipādakavākyānāṃ nāprāmāṇyakāraṇam /
yattūktaṃ vijñāya prajñāṃ kurvīta (bṛ.u.४ / ४ / २१) ityādivacanānāṃ vākyārthavijñānavyatirekeṇa upāsanārthatvamiti, satyametat, kintu nāpūrvavidhyarthatā, pakṣe prāptasya niyamārthataiva /
kathaṃ punarupāsanasya pakṣaprāptiḥ? yāvatā pāriśeṣyādātmavijñānasmṛtisantatiḥ nityaivetyabhihitaṃ bāḍham, yadyapyevam॑śarīrārambhā kasya karmaṇo niyataphalatvāt, samyagjñānaprāptāvapyavaśyambhāvinī pravṛttirvāṅmanaḥkāyānām, labdhavṛtteḥ karmaṇo balīyastvātmukteṣvādipravṛttivat /
tena pakṣe prāptaṃ jñānapravṛttidaurbalyam /
tasmāttyāgavairāgyādisādhanabalāvalambena ātmavijñānasmṛtisantatirniyantavyā bhavati, na tvapūrvā kartavyā॑prāptatvādityavecāma /
tasmātprāptavijñānasmṛtisantānaniyamavidhyarthāni vijñāya prajñāṃ kurvīta ityādi vākyāni, anyārthāsambhavāt /
nanvanātmopāsanamidam, itiśabdaprayogāt॑yathā priyamityetadupāsīta ityādau na priyādiguṇā evopāsyāḥ, kiṃ tarhi? priyādiguṇavatprāṇādyevopāsyam॑tathehāpi iti parātmaśabdaprayogādātmaguṇavadanātmavastūpāsyamiti gamyate /
ātmopāsyatvavākyavailakṣaṇyācca pareṇa ca vakṣyati ātmānameva lokamupāsīta (१ / ४ / १५) iti /
tatra ca vākye ātmaivopāsyatvenābhipreto dvitīyāśravaṇādātmānameveti /
iha tu na dvitīyā śrūyate /
itiparaścātmaśabdaḥ ātmenyevopāsīta iti /
ato nātmopāsya ātmaguṇaścānya iti tvavagamyate /
na॑vākyaśeṣa ātmana upāsyatvenāvagamāt /
asyaiva vākyasya śeṣe ātmaivopāsyatvenāvagamyate tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā (bṛ.u.१ / ४ / ७) antarataraṃ yadayamātmā (bṛ.u.१ / ४ / ८) ātmānamevāvet(१ / ४ / १०) iti /
praviṣṭasya darśanapratiṣedhādanupāsyatvamiti cet /
yasyātmanaḥ praveśa uktaḥ tasyaiva darśanaṃ vāryate taṃ na paśyanti (४ / ३ / २३) iti prakṛtopādānāt /
tasmādātmano'nupāsyatvamevetcet? na, akṛtsnatvadoṣāt /
darśanapratiṣedho'kṛtsnatvadoṣābhiprāyeṇa nātmopāsyatvaṃpratiṣedhāya /
prāṇanādikriyāviśiṣṭatvena viśeṣaṇāt /
ātmanaścedupāsyatvamanabhipetaṃ prāṇanādyekaikakriyāviśiṣṭasyātmano'kṛtsnatvavacanamanarthakaṃ syātakṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavati (१ / ४ / ७) iti ato'nekaikaviśiṣṭastvātmā kṛtsnatvādupāsya eveti siddham /
yastvātmaśabdasya itiparaḥ prayogaḥ, ātmaśabdapratyayoḥ ātmatattvasya paramārthato'viṣayatvajñānārtham, anyathā ātmānamupāsītetyevamavakṣyat /
tathā cārthādātmani śabdapratyayāvanujñātau syātām॑taccāniṣṭam, neti neti (२ / ३ / ६) vijñātāramarekena vijānīyāt(२ / ४ / १४) avijñātaṃ vijñātṛ (३ / ८ / १२) yato vāco nivartante aprāpya manasā saha (tai.u.२ / ४ / १) ityādiśrutibhyaḥ /
yattu ātmānameva lokamupāsīta (१ / ४ / १५) iti tadanātmopāsanaprasaṅganivṛttiparatvānna vākyāntaram /
anirjñātatvasāmānyādātmā jñātavyo'nātmā ca /
tatra kasmādātmopāsane eva yatna āsthīyate ātmetyevopāsīta iti netaravijñāna iti? atrocyate tadetadeva prakṛtaṃ padanīyaṃ gamanīyaṃ nānyat /
asya sarvasyeti nirdhāraṇārthā ṣaṣṭhī /
asminsarvasminnityarthaḥ /
yadayamātmā yadetadātmatattvam /
kiṃ na vijñātavyamevānyat? na॑kiṃ tarhi? jñātavyatve'pi na pṛthagjñānāntaramapekṣata ātmajñānāt /
kasmāt? anenātmanā jñātena hi yasmādetatsarvamanātmajātamanyadyattatsarvaṃ samastaṃ veda jānāti /
nanvanyajñānenānyanna jñāyata iti /
asya parihāraṃ dundubhyādigranthena vakṣyāmaḥ /
kathaṃ punaretatpadanīyamityucyate yathā ha vai loke padena, gavādikhurāṅkito deśaḥ padamityucyate tena padena, naṣṭaṃ vivitsitaṃ paśuṃ padenānveṣamāṇo'nuvindellabheta /
evamātmani labdhe sarvamanulabhata ityarthaḥ /
nanvātmani jñāte sarvamanyajjñāyata iti jñāne prakṛte, kathaṃ lābho'prakṛta ucyata iti? na॑jñānalābhayorekārthatvasya vivakṣitatvāt /
ātmano hyalābho'jñānameva, tasmājjñānamevātmano lābhaḥ, nānātmalābhavadaprāptaprāptilakṣaṇa ātmalābhaḥ, labdhṛlabdhavyayarbhedābhāvāt /
yatra hyātmano'nātmā labdhā, labdhavyo'nātmā /
sa cāprāpta utpādyādikriyāvyavahitaḥ kārakaviśeṣopādānena kriyāviśeṣamutpādya labdhavyaḥ /
sa tvaprāptaprāptilakṣaṇo'nityaḥ, mithyājñānajanitakāmakriyāprabhavatvāt, svapne putrādilābhavat /
ayaṃ tu tadviparīta ātmā /
ātmatvādeva notpādyādikriyāvyavahitaḥ /
nityalabdhasvarūpatve'pi satyavidyāmātraṃ vyavadhānam /
yathā gṛhyamāṇāyā api śuktikāyā viparyayeṇa rajatābhāsāyā agrahaṇaṃ viparītajñānavyavadhānamātram, tathā grahaṇaṃ jñānamātrameva, viparītajñānavyavadhānāpohārthatvājjñānasya /
evamihāpyātmano'lābho'vidyāmātravyavadhānam /
tasmādvidyayā tadapohanamātrameva lābho nānyaḥ kadācidapyupapadyate /
tasmādātmalābhe jñānādarthāntarasādhanasya ānarthakyaṃ vakṣyāmaḥ /
tasmānnirāśaṅkameva jñānalābhayorekārthatvaṃ vivakṣannāha jñānaṃ prakṛtya, anuvindediti /
vindaterlābhārthatvāt /
guṇavijñānaphalamidamucyate yathāyamātmātmā nāmarūpānupraveśena khyātiṃ gata ātmetyādināmarūpābhyāṃ prāṇādisaṃhatiṃ ca ślokaṃ prāptavānityevaṃ yo veda,sa kīrtiṃ khyātiṃ ślokaṃ ca saṅghātamiṣṭaiḥ saha vindate labhate /
yadvā yathoktaṃ vastu yo veda mumukṣūṇāmapekṣitaṃ kīrtiśabditamaikyajñānaṃ tatphalaṃ ślokaśabditāṃ muktimāpnotīti mukhyameva phalam

kutaścātmatattvameva jñeyamanāhatyānyadityāha

tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā /
sa yo'nyamātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ brūyātpriyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syāt /
ātmānameva priyamupāsīta /
sa ya ātmānameva priyamupāste na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati // _

śā.bhā._१,४.८ tadetadātmatattvaṃ preyaḥ priyataraṃ putrāt /
putro hi loke priyaḥ prasiddhastasmādapi priyataramiti niratiśayapriyatvaṃ darśayati /
tathā vittāddhiraṇyaratnādeḥ, tathā anyasyādyalloke priyatvena prasiddhaṃ tasmātsarvasmādityarthaḥ /
tatkasmādātmatattvameva priyataraṃ na prāṇādi? ityucyate antarataraṃ bāhyātputravittādeḥ prāṇapiṇḍasamudāyo hyantaro'bhyantaraḥ sannikṛṣṭa ātmanaḥ /
tasmādapyantarādantarataraṃ yadayamātmā yadetadātmatattvam /
yo hi loke niratiśayapriyaḥ sa sarvaprayatnena labdhavyo bhavati /
tathāyamātmā sarvalaukikapriyebhyaḥ priyatamaḥ /
tasmāttallābhe mahānyatna āsthena ityarthaḥ, karttavyatāprāptamapyanyapriyalābhe yatnamujjhitvā /
kasmātpunaḥ ātmānātmapriyayoranyatarapriyahānena itarapriyopādānaprāptau ātmapriyopādānenaivetarahānaṃ kriyate na viparyayaḥ? ityucyate sa yaḥ kaścidanyamanātmamamamamaviśeṣaṃ putrādikaṃ priyataramātmānaḥ sākāśādbrūvāṇaṃ brūyādātmapriyavādī /
kim? priyaṃ tavābhimataṃ putrādilakṣaṇaṃ rotsyatyāvaraṇaṃ prāṇasaṃrodhaṃ prāpsyati /
vinaṅkṣyatīti /
sa kasmādevaṃ bravīti? yasmādīśvaraḥ samarthaḥ paryāpto'sāvevaṃ vaktuṃ ha yasmāttasmāttathaiva syādyattenoktaṃ prāṇasaṃrodhaṃ prāpsyati /
yathābhūtavādī hi saḥ, tasmātsa īśvaro vaktum /
īśvaraśabdaḥ kṣipravācīti kecit /
bhavedyadi prasiddhiḥ syāt /
tasmādujjhitvānyatpriyamātmānameva priyamupāsīta /
sa ya ātmānameva priyamupāste, ātmaiva priyo nānyo'stīti pratipadyate'nyallaukikaṃ priyamapyapriyameveti niścitya upāste cintayati, na hāsyaivaṃvidaḥ priyaṃ pramāyukaṃ pramaraṇaśīlaṃ bhavati /
nityānuvādamātrametat, ātmavido'nyasya priyasyāpriyasya cābhāvāt /
ātmapriyagrahaṇastutyarthaṃ vā priyaguṇaphalavidhānārthaṃ mandātmadarśinaḥ /
tācchīlyapratyayopādānāt

sūtritā brahmavidyā ātmetyevopāsīta iti yadarthopaniṣatkṛtasnāpi /
tasyaitasya sūtrasya vyācikhyāsuḥ prayojanābhidhitsayopojjighāṃsati

tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante /
kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi // _

śā.bhā._१,४.९ taditi vakṣyamāṇamanantaravākye'vadyotyaṃ vastvāhuḥ /
brāhmaṇā brahma vividiṣavo janmajarāmaraṇaprabandhacakrabhramaṇakṛtāyāsaduḥkhodakāpāramahodadhiplavabhūtaṃ gurumāsādya tattīramuttitīrṣavo dharmādharmasādhanatatphalalakṣaṇātsādhyasādhanarūpānnirviṇṇāḥ tadvilakṣaṇanityaniratiśayaśreyaḥ pratipitsavaḥ /
kimāhurityāha yadbrahmavidyayā brahma paramātmā tayā brahmavidyayā, sarvaṃ niravaśeṣaṃ bhaviṣyanto bhaviṣyāma ityevaṃ manuṣyā yanmanyante /
manuṣyagrahaṇaṃ viśeṣato'dhikārajñāpanārtham /
manuṣyā eva hi viśeṣato'bhyudayaniḥśreyasasādhane'dhikṛtā ityabhiprāyaḥ /
yathā karmaviṣaye phalaprāptiṃ dhruvāṃ karmabhyo manyante, tathā brahmavidyāyā sarvātmabhāvaphalaprāptiṃ dhruvāmeva manyante /
vedaprāmāṇyasyobhayatrāviśeṣāt /
tatra vipratiṣiddhaṃ vastu lakṣyate'taḥ pṛcchāmaḥ kimu tadbrahma yasya vijñānātsarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante? tatkimavedyasmādvijñānāttadbrahma sarvamabhavat? brahma ca sarvamiti śrūyate /
tadyadyavijñāya kiñcitsarvamabhavattathānyeṣāmapyastu, kiṃ brahmavidyayā? atha vijñāya sarvamabhavat, vijñānasādhyatvātkarmaphalena tulyamevetyanityatvaprasaṅgaḥ sarvabhāvasya brahmavidyāphalasya /
anavasthādoṣaścatadapyanyadvijñāya sarevamabhavattataḥ pūrvamapyanyadvijñāyeti /
na tāvadavijñāya sarvamabhavat, śāstrārthavairūpyadoṣāt /
phalānityatvadoṣastarhi? naiko'pi doṣor'thaviśeṣopapatteḥ

yadi kimapi vijñāyaiva tadbrahma sarvamabhavatpṛcchāmaḥ kimu tadbrahmāvet? yasmāttatsarvamabhavaditi /
evaṃ codite sarvadoṣānāgandhitaṃ prativacanamāha

brahma vā idamagra āsīt /
tadātmānamevāvet /
ahaṃ brahmāsmīti /
tasmāttatsarvamabhavat /
tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavat /
tatharṣīnām /
tathā manuṣyāṇām /
taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede'haṃ manurabhavaṃ sūryaśceti /
tadidamapyetarhi ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati /
tasya ha na devāścanābhūtyā īśate /
ātmā hyeṣāṃ sa bhavati /
atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda /
yathā paśurevaṃ sa devānām /
yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyurevamekaikaḥ puruṣo devān bhunakti /
ekasminneva paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati kimu bahuṣu /
tasmādeṣāṃ tanna priyaṃ yadetanmanuṣyā vidyuḥ // _

śā.bhā._१,४.१० brahmāparam, sarvabhāvasya sādhyatvopapatteḥ /
na hi parasya brahmaṇaḥ sarvabhāvāpattirvijñānasādhyā /
vijñānasādhyāṃ ca sarvabhāvāpattirvijñānasādhyā /
vijñānasādhyāṃ ca sarvabhāvāpattimāha'tasmāttatsarvamabhavat'iti /
tadasmādbrahma vā idamagra āsīdityaparaṃ brahmeha bhavitumarhati /
manuṣyādhikārādvā tadbhāvī brāhmaṇaḥ syāt /
'sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante'iti hi manuṣyāḥ prakṛtāḥ, teṣāṃ cābhyudayaniḥśreyasasādhane viśeṣato'dhikāra ityuktam, na parasya brahmaṇo nāpyaparasya prajāpateḥ /
ato dvaitaikatvāparabrahmavidyayā karmasahitayā aparabrahmabhāvamupasampanno bhojyādapāvṛttaḥ sarvaprāptyocchinnakāmakarmabandhanaḥ parabrahmabhāvī brahmavidyāhetorbrahmetyabhidhīyate /
dṛṣṭaśca loke bhāvinīṃ vṛttimāśritya śabdaprayogaḥ yathā'odanaṃ pacati'iti, śāstre ca'parivrājakaḥ sarvabhūtābhayadakṣiṇām'ityādi, tatheheti kecit brahma brahmabhāvī puruṣo brāhmaṇaḥ iti vyācakṣate /
tanna, sarvabhāvāpatteranityatvadoṣāt /
na hi so'sti loke paramārthato yo nimittavaśādbhāvāntaramāpadyate nityaśceti /
tathā brahmavijñānanimittakṛtā cetsarvabhāvāpattiḥ, nityā ceti viruddham /
anityatve ca karmaphalatulyatetyukto doṣaḥ /
avidyākṛtāsarvatvanivṛttiṃ cetsarvabhāvāpattiṃ brahmavidyāphalaṃ manyase, brahmabhāvipuruṣakalpanā vyarthā syāt॑prāgbrahmavijñānādapi sarvo jantubrahmatvānnityameva sarvabhāvāpannaḥ paramārthataḥ, avidyayā tvabrahmatvamasarvatvaṃ cādhyāropitaṃ yathā śuktikāyāṃ rajatam, vyomni vā talamalavattvādi, tatheha brahmaṇyadhyoropitamavidyayā abrahmatvamasarvatvaṃ ca brahmavidyayā nivartyata iti manyase yadi, tadā yuktaṃ yatparamārthata āsītparaṃ brahma, brahmaśabdasya mukhyārthabhūtam'brahma vā idamagra āsīt'ityasminvākye ucyate iti vaktum॑yathābhūtārthavāditvādvedasya /
na tviyaṃ kalpanā yuktā, brahmaśabdārthaviparīto brahmabhāvī puruṣo brahmetyucyata iti śrutahānyaśrutakalpanāyā anyāyyatvānmahattare prayojanāntare'sati /
avidyākṛtavyatirekeṇābrahmatvamasarvatvaṃ ca vidyata eveti cenna, tasya brahmavidyayāpohānupapatteḥ /
na hi kvacitsākṣādvastudharmasyāpoḍhrī dṛṣṭā kartrī vā brahmavidyā /
avidyāyāstu sarvatraiva nivartikā dṛśyate /
tathehāpyabrahmatvamasarvatvaṃ cāvidyākṛtameva nivartyatāṃ brahmavidyayā /
na tu pāramārthikaṃ vastu kartuṃ nivartayituṃ vārhati brahmavidyā /
tasmādvyarthaiva śrutahānyaśrutakalpanā /
brahmaṇyavidyānupapattiriti cet? na, brahmaṇi vidyāvidhānāt /
na hi śuktikāyāṃ rajatādhyāropaṇe'sati śuktikātvaṃ jñāpyate cakṣurgocarāpannāyām iyaṃ śuktikā na rajatam, iti /
tathā"sadevedaṃ sarvam" "brahmaivedaṃ sarvam" "ātmaivedaṃ sarvam" "nedaṃ dvaitamastyabrahma"iti brahmaṇyekatvavijñānaṃ na vidhātavyaṃ brahmaṇyavidyādhyāropaṇāyāmasatyām /
na brūmaḥ śuktikāyāmiva brahmaṇyataddharmādhyāropaṇā nāstīti, kiṃ tarhi? na brahma svātmanyataddharmādhyāropanimittam, avidyākartṛ ceti /
bhavatvevaṃ nāvidyākartṛ bhrāntaṃ ca brahma /
kiṃntu naivābrahmāvidyākartā cetano bhrānto'nya iṣyate /
"nānyo'to'sti vijñātā" (bṛ.u.३ / ७ / २३) "nānyadato'sti vijñātṛ"(३ / ८ / ११) "tattvamasi"(chā.u.६ / ८ १३)"ātmānamevāvet /
ahaṃ brahmāsmi"(bṛ.u.१ / ४ / १०) "anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda"(१ / ४ / १०) ityādiśrutibhyaḥ /
smṛtibhyaśca "samaṃ sarveṣu bhūteṣu"(gītā १३ / २७) "ahamātmāguḍākeśa"(gītā १० / २०) "śuni caiva śvapāke ca"(gītā ५ / १८) "yastu sarvāṇi bhūtāni"ityādibhyaḥ /
"yasminsarvāṇi bhūtāni" (īśā.u.७) iti ca mantravarṇāt /
nanvevaṃ śāstropadeśānarthakyamiti /
bāḍhamevamavagate'stvevānarthakyam /
avagamanarthakyamiti cet? na, anavagamanivṛtterdṛṣṭatvāt /
tannivṛtterapyanupapattirekatva iti cet? na dṛṣṭavirodhāt /
dṛśyate hyekatvavijñānādevānavagamanivṛttiḥ, dṛśyamānamapyanupapannamiti bruvato dṛṣṭavirodhaḥ syāt॑na ca dṛṣṭavirodhaḥ kenacidapyabhyupagamyate /
na ca dṛṣṭe'nupapannaṃ nāma, dṛṣṭatvādeva /
darśanānupapattiriti cettatrāpyeṣaiva yuktiḥ /
"puṇyaṃ vai puṇyena karmaṇā bhavati"(bṛ.u.३ / २ / १३) "taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete" (४ / ४ / २) ityevamādiśrutismṛtinyāyebhyaḥ parasmādvilakṣaṇo'nyaḥ saṃsāryavagamyate /
tadvilakṣaṇaśca paraḥ"sa eṣa neti neti"(bṛ.u.३ / ९ / २३) "aśanāyādyatyeti" "ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ"(chā.u.८ / ७ / १) "etasya vā akṣarasya praśāsane"(bṛ.u.३ / ८ / ९) ityādiśrutibhyaḥ /
kaṇādākṣapādāditarkaśāstreṣu ca saṃsāravilakṣaṇa īśvara upapattitaḥ sādhyate /
saṃsāraduḥkhāpanayārthitvapravṛttidarśanātsphuṭamanyatvamīśvarātsaṃsāriṇo'vagamyate /
"avākyanādaraḥ"(chā.u.३ / १४ / २) "na me pārthāsti" (gītā३ / २२) iti śrutibhyaḥ /
"so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ"(chā.u.८ / ७ / १) "taṃ viditvā na lipyate"(bṛ.u.४ / ४ / २३) "brahmavidāpnoti param"(tai.u.२ / १ / १) "ekadhaivānudraṣṭavyametat"(bṛ.u.४ / ४ / २०) "yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvā"(३ / ८ / १०) "tameva dhīro vijñāya"(४ / ४ / २१) "praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate" (mu.u.२ / २ / ४) ityādikarmakartṛnirdeśācca /
mumukṣośca gatimārgaviśeṣadeśopadeśāt /
asati bhede kasya kuto gatiḥ syāt? tadabhāve ca dakṣiṇottaramārgaviśeṣānupapattiḥ, gantavyadeśānupapattiśceti /
bhinnasya tu parasmādātmanaḥ sarvametadupapannam /
karmajñānasādhanopadeśācca bhinnaścedbrahmaṇaḥ saṃsārī syāt, yuktastaṃ pratyabhyudayaniḥśreyasādhanayoḥ karmajñānayorupadeśo neśvarasyāptakāmatvāt /
tasmādyuktaṃ brahmeti brahmabhāvī puruṣa ucyata iti cet? na, brahmopadeśānarthakyaprasaṅgāt /
saṃsārī ced brahmabhāvyabrahma san viditvātmānamevāhaṃ brahmāsmīti sarvamabhavattasya saṃsāryātmavijñānādeva sarvātmabhāvasya phalasya siddhatvātparabrahmopadeśasya dhruvamānarthakyaṃ prāptam /
tadvijñānasya kvacitpuruṣārthasādhane'viniyāgātsaṃsāriṇa evāhaṃ brahmāsmīti brahmatvasampādanārtha upadeśa iti cet /
anirjñāte hi brahmasvarūpe kiṃ sampādayedahaṃ brahmāsmīti /
nirjñātalakṣaṇe hi brahmaṇi śakyā sampatkartum /
na॑ "ayamātmā brahma"(bṛ.u.२ / ५ / १९) catsākṣādaparokṣādbrahma (३ / ४ / १) ya ātmā (chā.u.८ / ७ / १) tatsatyaṃ sa ātmā (chā.u.६ / ८ / ७) brahmavidāpnoti param (tai.u.२ / १ / १ / ) iti prakṛtya tasmādvā etasmādātmanaḥ (२ / १ / १) iti sahasraśo brahmātmaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyādekārthatvamevetyavagamyate /
anyasya hyanyatve sampatkriyate naikatve /
idaṃ sarvaṃ yadayamātmā (bṛ.u.२ / ४ / ६) iti ca prakṛtasyaiva draṣṭavyasyātmana ekatvaṃ darśayati /
tasmānnātmano brahmatvasampadupapattiḥ /
na cāpyanyatprayojanaṃ brahmopadeśasya gamyate, brahma veda brahmaiva bhavati (mu.u.३ / २ / ९) abhayaṃ vai janaka prāpto'si (bṛ.u.४ / २ / ४) abhayaṃ hi vai brahma bhavati (४ / ४ / २५) iti ca tadāpattiśravaṇāt /
sampattiścettadāpattirna syāt /
na hyanyasyāmyabhāva upapadyate /

vacanātsampatterapi tadbhāvāpattiḥ syāditi cet? na, sampatteḥ pratyayamātratvāt /
vijñānasya ca mithyājñānanivartakatvavyatirekeṇākārakatvamityavocāma /
na ca vacanaṃ vastunaḥ sāmarthyajanakam /
jñāpakaṃ hi śāstraṃ na kārakamiti sthitiḥ /
sa eṣa iha praviṣṭaḥ (bṛ.u.१ / ४ / ७) ityādivākyeṣu ca parasyaiva praveśa iti sthitam /
tasmādbrahmeti na brahmabhāvipuruṣakalpanā sādhvī /
iṣṭārthabādhanācca /
saindhavadhanavadanantaramabāhyamekarasaṃ brahmeti vijñānaṃ sarvasyāmupaniṣadi pratipipādayiṣitor'thaḥ /
kāṇḍadvaye'pyante'vadhāraṇādavagamyate ityanuśāsanametāvadare khalvamṛtatvamiti. tathā sarvaśākhopaniṣatsu ca brahmaikatvavijñānaṃ niścitor'thaḥ /
tatra yadi saṃsārī brahmaṇo'nya ātmānamevāvediti kalpyeta, iṣṭasyārthasya nādhanaṃ syāt /
tathā ca śāstramupakramopasaṃhārayorvirodhādasamañjasaṃ kalpitaṃ syāt /
vyapadeśānupapatteśca /
yadi ca ātmānamevāvetiti saṃsārī kalpyeta, brahmavidyā iti vyapadeśo na syāt /
ātmānamevāvediti saṃsāriṇa eva vedyatvopapatteḥ /
ātmeti vedituranyaducyata iti cenna, ahaṃ brahmāsmīti viśeṣaṇāt /
anyaścedvedyaḥ syādayamasāviti vā viśeṣyeta na tvahamasmīti /
ahamasmīti viśeṣaṇādātmānamevāvediti cāvadhāraṇānniścitamātmaiva brahmetyavagamyate /
tathā ca satyupapanno brahmavidyāvyapadeśo nānyathā /
saṃsārividyā hyanyathā syāt /
na ca brahmatvābrahmatve hyekasyopapanne paramārthataḥ, tamaḥprakāśāviva bhānorviruddhatvāt /
na cobhayanimittatve brahmavidyeti niścito vyapadeśo yuktaṃ tattvajñānavivakṣāyām, śrotuḥ saṃśayo hi tathā syāt /
niścitaṃ ca jñānaṃ puruṣārthasādhanamiṣyate"yasya syādddhā na vicikitsāsti" (chā.u.३ / १४ / ४) "saṃśayātmā vinaśyati"(gītā ४ / ४०) iti śrutismṛtibhyām /
ato na saṃśayito vākyārtho vācyaḥ parahitārthinā /
brahmaṇi sādhakatvakalpanā asmadādiṣviva apeśalā'tadātmānamevāvettasmāttatsarvamabhavat'iti iti cet? na, śāstropālambhāt /
na hyasmātkalpaneyam, śāstrakṛtā tu॑tasmācchāstrasyāyamupālambhaḥ /
na ca brahmaṇa iṣṭaṃ cikīrṣuṇā śāstrāthaviparītakalpanā svārthaparityāgaḥ kāryaḥ /
na caitāvatyevākṣamā yuktā bhavataḥ /
sarvaṃ hi nānātvaṃ brahmaṇi kalpitameva"ekadhaivānudraṣṭavyam"(bṛ.u.४ / ४ / २०) "neha nānāsti kiñcana" (४ / ४ / १९) "yatra hi dvaitamiva bhavati" (२ / ४ / १४) "ekamevādvitīyam"(chā.u.६ / २ / १) ityādivākyaśatebhyaḥ /
sarvo hi lokavyavahāro brahmaṇyeva kalpito na paramārthaḥ san, ityatyalpamidamucyate'iyameva kalpanā apeśalā'iti /
tasmādyatpraviṣṭaṃ sraṣṭrṛ brahma tadbrahma /
vaiśabdo'vadhāraṇārthaḥ /
idaṃ śarīrasthaṃ yadgṛhyate, agre prākpratibodhādapi brahmaivāsīt, sarvaṃ cedam /
kintvapratibodhātabrahmāsmyasarvaṃ ca ityātmanyadhyāropāt'kartāhe kriyāvānphalānāṃ ca bhoktā sukhī duḥkho saṃsārī'iti cādhyāropayati /
paramārthatastu brahmaiva tadvilakṣaṇaṃ sarvaṃ ca /
tatkathañcidācāryeṇa dayālunā pratibodhitam'nāsi saṃsārī'ityātmānamevāvetsvābhāvikam /
avidyādhyāropitaviśeṣavarjitamiti eva śabdasyārthaḥ /
brūhi ko'sāvātmā svābhāvikaḥ, yamātmānaṃ viditavadbrahma /
nanu na smarasyātmānam, darśito hyasau, ya iha praviśya prāṇityapāniti vyānityudāniti samānitīti /
nanu'asau gauḥ, asāvaśvaḥ'ityevamasau vyapadiśyate bhavatā nātmānaṃ pratyakṣaṃ darśayasi /
evaṃ tarhi draṣṭā śrotā mantā vijñātā, sa ātmeti /
nanvatrāpi darśanādikriyākartuḥ svarūpaṃ na pratyakṣaṃ darśayasi /
na hi gamireva gantuḥ svarūpaṃ chidirvā chettuḥ /
evaṃ tarhi dṛṣṭerdraṣṭā śruteḥ śrotā matermantā vijñātervijñātā, sa ātmeti /
nanvatra ko viśeṣo draṣṭari? yadi dṛṣṭardraṣṭā. yadi vā ghaṭasya draṣṭā, sarvathāpi draṣṭaiva /
draṣṭavya eva tu bhavānviśeṣamāha dṛṣṭerdraṣṭeti draṣṭā tu yadi dṛṣṭeḥ, yadi vā ghaṭasya, draṣṭā draṣṭaiva /
na, viśeṣopapatteḥ /
astyatra viśeṣaḥ dṛṣṭerdraṣṭā sa dṛṣṭim, na kadācidapi dṛṣṭirna dṛśyate draṣṭā॑tatra draṣṭurdṛṣṭyā nityayā bhavitavyam, anityā ceddraṣṭurdṛṣṭiḥ, tatra dṛśyā yā dṛṣṭiḥ sā kadācinna dṛśyetāpi, yathānityayā dṛṣṭyā ghaṭādi vastu /
na ca tadvaddṛṣṭerdraṣṭā kadācidapi na paśyati dṛṣṭim /
kiṃ dve dṛṣṭī draṣṭuḥ nityā adṛśyā, anyā anityā dṛśyeti? bāḍham॑prasiddhā tāvadanityā dṛṣṭiḥ, andhānandhatvadarśanāt /
nityaiva cetsarvo'nandha eva syāt /
draṣṭastu nityā dṛṣṭiḥ"na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate" iti śruteḥ /
anumānācca andhasyāpi ghaṭādyābhāsaviṣayā svapne dṛṣṭirupalabhyate, sā tarhītaradṛṣṭināśe na paśyati, sā draṣṭurdṛṣṭiḥ /
tayāvipariluptayā nityayā dṛṣṭyā svarūpabhūtayā svayañjyotiḥsamākhyathetāmanityāṃ dṛṣṭiṃ svapnavuddhāntayorvāsanāpratyayarūpāṃ nityameva paśyandṛṣṭerdraṣṭā bhavati /
evaśca sati dṛṣṭireva svarūpamasyāgnyauṣṇyavat, na kāṇādānāmiva dṛṣṭivyatirikto'nyaścetano draṣṭā /
tadbrahma ātmānameva nityadṛgrūpamadhyāropitānityadṛṣṭyādivarjitamevāvedviditavat /
nanu vipratiṣiddhaṃ"na vijñātevijñātāraṃ vijānīyāḥ"(bṛ.u.३ / ४ / २) iti śruteḥ, vijñāturvijñānam /
na, evaṃ vijñānānna vipratiṣedhaḥ /
evaṃ dṛṣṭerdraṣṭeti vijñāyata eva /
anyajñānānapekṣatvācca na ca draṣṭurnityaiva dṛṣṭirityevaṃ vijñāte draṣṭriviṣayāṃ dṛṣṭimanyāmākāṅkṣate /
nivartate hi draṣṭuviṣayadṛṣṭyākāṅkṣā tadasambhavādeva /
na hyavidyamāne viṣaya ākāṅkṣā kasyacidupajāyate /
na ca dṛśyā dṛṣṭirdraṣṭāraṃ viṣayīkartumutsahate, yatastāmākāṅkṣeta /
na ca svarūpaviṣayākhāṅkṣāsvasyaiva /
tasmādajñānādhyāropaṇanivṛttireva'atmānamevāvetityuktam,nātmano viṣayīkaraṇam' /
tatkathamavet? ityāha ahaṃ dṛṣṭerdraṣṭā ātmā brahmāsmi bhavāmīti brahmeti yatsākṣādaparokṣātsarvāntara ātmā aśanāyādyatīto neti netyasthūlamanaṇvityevamādi lakṣaṇam, tadevāhamasmi, nānyaḥ saṃsārī, yathā bhavānāheti /
tasmādevaṃ vijñānāttadbrahma sarvamabhavat /
tasmādyuktameva manuṣyā manyante yadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyāma iti /
yatpṛṣṭam,'kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavat'iti, tannirṇītam'brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavat'iti /
tattatra yo yo devānāṃ madhye pratyabudhyata pratibuddhvānātmānaṃ yathoktena ātmā tadbrahmābhavat /
tatharpīṇāṃ tathā manuṣyāṇāṃ ca madhye /
devānāmityādi lokadṛṣṭyapekṣayā na brahmatvabuddhyocyate /
'puraḥ puruṣa āviśat'iti sarvatra brahmaivānupraviṣṭamityādyucyate /
paramārthatastu tatra tatra brahmaivāgra āsītprākpratibodhāddevādiśarīreśvanyathaiva vibhāvyamānam /
tadātmānamevāvettathaiva ca sarvamabhavat /
asyā brahmavidyāyāḥ sarvabhāvāpattiḥ phalamityetasyārthasya draḍhimne mantrānudāharati śrutiḥ /
katham? tadbrahma etadātmānameva'ahamasmi'iti paśyannetasmādeva brahmaṇo darśanādṛṣṭirvāmadevākhyaḥ pratipede ha pratipannavānkila /
sa etasminmantrāndadarśa'ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca'ityādīn /

tadetadbrahma paśyaniti brahmavidyā parāmṛśyate /
'ahaṃ manurabhavaṃ suryaśca'ityādinā sarvabhāvāpattiṃ brahmavidyāphalaṃ parāmṛśati /
paśyansarvātmabhāvaṃ phalaṃ pratipeda ityasmātprayogādbrahmavidyāsahāyasādhanasādhyaṃ mokṣaṃ darśayati॑bhuñjānastṛpyatīti yadvat /
seyaṃ brahmavidyayā sarvabhāvāpattirāsīnmahatāṃ devādīnāṃ vīryātiśayāt /
nedānīmaidaṃyugīnānāṃ viśeṣato manuṣyāṇām, alpavīryatvāditi syātkasyacidbuddhiḥ, tadutthāpanāyāha tadidaṃ prakṛtaṃ brahma yatsarvabhūtānupraviṣṭaṃ dṛṣṭikriyādiliṅgam, etarhyetasminnapi vartamānakāle yaḥ kaścidvyāvṛttabāhyautsukya ātmānamevaivaṃ veda'ahaṃ brahmāsmi'iti apohyopādhijanitabhrāntivijñānādhyāropitānviśeṣān saṃsāradharmānāgandhitamanantaramabāhyaṃ brahyevāhamasmi kevalamitiso'vidyākṛtāsarvatvanivṛtterbrahāvijhānādidaṃ sarva bhavati /
na hi mahāvīryeṣu vāmaḍhevādiṣu hīnavīryeṣu vā vārtamānikeṣu manuṣyeṣubrahyaṇo viśeṣastadvijhānasya vāsti /
vārtamānikeṣu puruṣeṣu tu bahyavidyāphale anaikāntikatā śaḍkyata ityata āhatasya ha brahyavijhāturyathotkena vidhinā devā mahāvīryāśca nāpi abhūtatya.abhavanāya brahyāsarvamāvasya, neśate na paryāptāḥ, kimutānye /
brahyāvidyāphalaprāpyau vidhnakaraṇe devādaya īśata iti kā śaḍkā? ityucyatedevādīnprati ṛṇavattvānmartyānām /
"brahyacaryeṇa ṛpibhyo yajhena devabhyaḥ prajayā pitṛbhyaḥ"iti hi jāyamānamevarṇavantaṃ puruṣaṃ darśayati śrutiḥ /
paśunidarśanācca"atho'yaṃ vā"(bṛ.u. १ / ४ / १६) ityādlokaśruteścātmano vṛttiparipipālayiṣayādhamarṇānivaṃ devāḥ paratantrānmanuṣyānpratyamṛtatvaprāptiṃ prati vidhnaṃ kuryuriti nyāyyaivaiṣā śaḍkā /
svapaśūnsvaśarīrāṇīva ca rakṣanti devāḥ /
mahattarāṃ hi vṛttiṃ karmādhīnāṃ darśayṣyati devādīnāṃ bahupaśusamatayaikaikasya puruṣasya /
"tasmāndepāṃ tanna priyaṃ yadetanmanudhyā vidyāḥ"(१ / ४ / १०) iti hahi vakṣyati /
"yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicchedevaṃ haivaṃvide sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicchanti"(१ / ४ / १६) iti ca /
brahyāviśve pārārthyanivṛtterna svalokatvaṃ paśutvañcetyamiprāyo'priyāriṣṭivacanābhyāmavagamyate /
tasmādbrahyāvido brahyavidyāphalarprāpta prati kuryureva vidhnaṃ devāḥ, prabhāvavantaśca hi te /
nanvevaṃ satyanyāsvapi karmaphalaprāptipudevānāṃ vidhnakaraṇaṃpeyapānasamam /
hanta tarhyāvisrambho'bhyudayaniḥśreyasasādhanā. nuṣṭhāneṣu /
tatheśvarasyācintaya. śaktitvādvidhnakaraṇe prabhutvam /
tathā kālakarmamantrauṣadhitapasām /
eṣāṃ hi phalasampattivipattihetutvaṃ śāstre loke ca prasidvam /
ato'pyanāśvāsaḥ śāstrārthānuṣṭhāne /
na॑sarvapadārthānāṃ niyatanimittopādānāt, jagadvaicitryadarśanācca /
svabhāvapakṣe ca tadubhayānupapatteḥ /
'sukhaduḥkhādi phalanimittaṃ karma'ityetasminpakṣe sthite vedasmṛtinyāyalokaparigṛhīte, deveśvarakālāstāvanna karmaphalaviparyāsakartāraḥ, karmaṇāṃ kāṅkṣitakārakatvāt /
karma hi śubhāśubhaṃ puruṣāṇāṃ devakāleśvarādikārakamanapekṣya nātmānaṃ prati labhate, labdhātmakamapi phaladāne'samartham, kriyāyā hi kārakādyanekanimittopādānasvābhāvyāt /
tasmātkriyānuguṇā hi deveśvarādaya iti karmasu tāvanna phalaprāptiṃ pratyavisrambhaḥ /
karmaṇāmapyeṣāṃ vaśānigatvaṃ kvacit, svasāmarthyasyāpraṇodyatvāt /
karmakāladaivadravyādisvabhāvānāṃ guṇapradhānabhāvastvaniyato durvijñeyaśceti tatkṛto moho lokasya karmaiva kārakaṃ nānyatphalaprāptāviti kecitaṃ॑daivamevetyapare॑kāla ityeke॑dravyādisvabhāva iti kecit॑sarva ete saṃhatā evetyapare /
tatra karmaṇaḥ prādhānyamaṅgīkṛtya vedasmṛtivādāḥ "puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena"(bṛ.u.३ / २ / १३) ityādayaḥ /
yadyapyeṣāṃ svaviṣaye kasyacitprādhānyodbhava itareṣāṃ tatkālīnaprādhānyaśaktistambhaḥ, tathāpi na karmaṇaḥ phalaprāptiṃ pratyanaikāntikatvam, śāstranyāyanirdhāritatvātkarmaprādhānyasya /
na॑vidyāpagamamātratvādbrahmaprāptiphalasya yaduktaṃ brahmaprāptiphalaṃ prati devā vighnaṃ kuryuriti, tatra na devānāṃ vighnakaraṇe sāmarthyam॑kasmāt? vidyākālānantaritatvādbrahmaprāptiphalasya /
katham? yathā loke draṣṭuścakṣuṣa ālokena saṃyogo yatkālaḥ, tatkāla eva rūpābhivyaktiḥ /
evamātmaviṣayaṃ vijñānaṃ yatkālam, tatkāla eva tadviṣayajñānatirobhāvaḥ syāt /
ato brahmavidyāyāṃ satyāmavidyākāryānupapatteḥ pradīpa iva tamaḥkāryasya, kena kasya vighnaṃ kuryurdevāḥ yatrātmatvameva devānāṃ brahmavidaḥ /
tadetadāha ātmā svarūpaṃ dhyeyaṃ yattatsarvaśāstrairvijñeyaṃ brahma, hi yasmāt, eṣāṃ devānām, sabrahmavidbhavati /
brahmavidyāsamakālamevāvidyāmātravyavadhānāpagamācchuktikāyā iva rajatābhāsāyāḥ śuktikātvamityavocāma /
ato nātmanaḥ pratikūlatve devānāṃ prayatnaḥ sambhavati /
yasya hyanātmabhūtaṃ phalaṃ deśakālanimittāntaritam, tatrānātmaviṣaye saphalaḥ prayatno vighnācaraṇāya devānām /
na tviha vidyāsamakāla ātmabhūte deśakālanimittānantarite, avasarānupapatteḥ /
evaṃ tarhi vidyāpratyayasantatyabhāvādviparītapratyayatatkāryayośca darśanādantya evātmapratyayo'vidyānivartako na tu pūrva iti /
na॑prathamenānaikāntikatvāt /
yadi hi prathama ātmaviṣayaḥ pratyayo'vidyāṃ na nivartayati, tathāntyo'pi, tulyaviṣayatvāt /
evaṃ tarhi santato'vidyānivartako na vicchinna iti /
na, jīvanādau sati santatyanupapatteḥ /
na hi jīvanādihetuke pratyaye sati vidyāpratyayasantatirupapadyate, virodhāt /
atha jīvanādipratyayatiraskaraṇenaiva āmaraṇāntādvidyāsantatiriti cenna, pratyayeyattāsamantānānavadhāraṇācchāstrārthānavadhāraṇadoṣāt /
iyatāṃ pratyayānāṃ santatiravidyāyā nivartiketyanavadhāraṇācchāstrārtho nāvadhriyeta, taccāniṣṭam /
santatimātratve'vadhārita eveti cet? na, ādyantayoraviśeṣāt /
prathamā vidyāpratyayasantatirmaraṇakālāntā veti viśeṣābhāvāt, ādyantayoḥ pratyayoḥ pūrvoktau doṣau prasajyeyātām /
evaṃ tarhyanivartaka eveti cet? na,"tasmāttatsarvamabhavat"(bṛ.u.१ / ४ / १०) iti śruteḥ /
"bhidyate hṛdayagranthiḥ"(mu.u.२ / २ / ८) "tatra ko mohaḥ" (īśā.७) ityādi śrutibhyaśca /
arthavāda iti cet? na, sarvaśākhopaniṣadaḥ /
pratyakṣapramitātmaviṣayatvādastyeveti cet? na, uktaparihāratvāt /
avidyāśokamohabhayādidoṣanivṛtteḥ pratyakṣatvāditi coktaḥ parihāraḥ /
tasmādādyo'ntyaḥ santato'santataścetyacodyametat /
avidyādidoṣanivṛttiphalāvasānatvādvidhāyāḥ /
ya evāvidyādidoṣanivṛttiphalakṛtpratyaya ādyo'ntyaḥ santato'santato vā sa eva vidyetyabhyupagamānna codyasyāvatāragandho'pyasti /
yattūktaṃ viparītapratyayatatkāryayośca darśanāditi, na॑taccheṣasthitihetutvāt /
yena karmaṇā śarīramārabdhaṃ tadviparītapratyayadoṣanimittatvāttasya tathābhūtasyaiva viparītapratyayadoṣasaṃyuktasya phaladāne sāvarthyamiti, yāvaccharīrapātaḥ tāvatphalopabhogāṅgatayā viparītapratyayaṃ rāgādidoṣaṃ ca tāvanmātramākṣipatyeva, mukteṣuvatpravṛttaphalatvāttaddhetukasya karmaṇaḥ /
tena na tasya nivartukā vidyā, avirodhāt /

kiṃ tarhi svāśrayādeva svātmavirodhyavidyākāryaṃ yadutpitsu tanniruṇāddhi, anāgatatvāt /
atītaṃ hītarat /
kiñca, na ca viparītapratyayo vidyāvata utpadyate, nirviṣayatvāt /
anavadhṛtaviṣayaviśeṣasvarūpaṃ hi sāmānyamātramāśritya viparītapratyaya utpadyamāna utpadyate, yathā śuktikāyāṃ rajatamiti /
sa ca viṣayaviśeṣāvadhāraṇavato'śeṣaviparītapratyayāśrayasyopamarditatvānna pūrvavatsambhavati, śuktikādau samyakpratyayātpattau punagdarśanāt /
kvacittu vidyāyāḥ pūrvotpannaviparītapratyayajanitasaṃskārebhyo viparītapratyayāvabhāsāḥ smṛtayo jāyamānāviparītapratyayabhrāntimakasmātkurvanti॑yathā vijñātadigvibhāgasyāpyakasmāddigviparyayavibhramaḥ /
samyagjñānavato'pi cetpūrvavadviparītapratyaya utpadyate, samyagjñāne'pyavisrambhācchāstrārthavijñānādau pravṛttirasamañjasā syātsarvaṃ ca pramāṇamapramāṇaṃ sampadyeta pramāṇāpramāṇayorviśeṣānupapatteḥ /
etena'samyagjñānānantarameva śarīrapātābhāvaḥ kasmāt?'ityetatparihṛtam /
jñānotpatteḥ prāgūrdhvaṃ tatkālajanmāntarasañcitānāṃ vināśaḥ siddho bhavati phalaprāptivighnaniṣedhaśrutereva /
"kṣīyante cāsya karmāṇi"(mu.u.२ / २ / ८) "tasya tāvadeva ciram"(chā.u.६ / १४ / २) "sarve pāpmānaḥ pradrūyante"(chā.u.५ / २४ / ३) "taṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakena"(bṛ.u.४ / ४ / २३) "etamu haivaite na tarataḥ"(४ / ४ / २२) "nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ"(४ / ४ / २२) "etaṃ ha vāva na tapati"(tai.u.२ / ९ / १) "na bibheti kutaścana"(tai.u.२ / ९ / १) ityādi śrutibhyaśca /
"jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute"(gītā ४ / ३७) ityādismṛtibhyaśca /
yattu ṛṇaiḥ pratibadhyata iti, tanna, avidyāvadvipayatvāt /
avidyāvānhi ṛṇī, tasya kartṛtvādyupapatteḥ /
'yatra vā anyadiva syāttatrānyo'nyatpaśyet'(४ / ३ / ३१) iti hi vakṣyati /
ananyatsadvastvātmākhyaṃ yatrāvidyāyāṃ satyāmanyadivasyāttimirakṛtadvitīyacandravat, tatrāvidyākṛtānekakārakāpekṣaṃ darśanādikarma tatkṛtaṃ phalaṃ ca darśayati,"tatrānyo'nyatpaśyet"ityādinā /
yatra punarvidyāyāṃ satyāmavidyākṛtānekatvabhramaprahāṇam,"tatkena kaṃ paśyet"(४ / ५ / १५) iti karmāsambhavaṃ darśayati /
tasmādavidyāvadviṣaya eva ṛṇitvam, karmasambhavāt॑netaratra /
etaccottaratra vyācikhyāsiṣyamāṇairevavākyairvistareṇa pradarśayiṣyāmaḥ /
tadyathehaiva tāvat atha yaḥ kaścidabrahmavid anyāmātmāno vyatiriktāṃ yāṃ kāñciddevatām, upāste stutinamaskārayāgabalyupahārapraṇidhānādinā upa āste anyo'sāvanātmā mattaḥ pṛthak, anyo'hamasmyadhikṛtaḥ, mayāsmai ṛṇivatpratikartavyam ityevampratyayo veda vijānāti tattvam /
na sa kevalamevaṃbhūto'vidvānavidyādoṣavāneva, kiṃ tarhi? yathā paśurgavādirvāhanadohanādyupakārairupabhujyate, evaṃ sa ijyādyanekopakārairupabhoktavyatvādekaikena devādīnām, ataḥ paśuriva sarvārtheṣu karmasvadhikṛta ityarthaḥ /
etasya hyaviduṣo varṇāśramādipravibhāgavato'dhikṛtasya karmaṇo vidyāsahitasya kevalasya ca śāstroktasya kāryaṃ manuṣyatvādiko brahmānta utkarṣaḥ /
śāstroktaviparītasya ca svābhāvikasya kāryaṃ manuṣyatvādika eva sthāvarānto'pakarṣaḥ /
yathā caitattathā"atha trayo vāva lokāḥ" (१ / ५ / १६) ityādinā vakṣyāmaḥ kṛtsnenaivādhyāyaśeṣeṇa /
vidyayāśca kāryaṃ sarvātmabhāvāpattirityetatsaṅkṣepato darśitam /
sarvāhīyamupaniṣadvidyāvidyāvibhāgapradarśanenaivopakṣīṇā /
yathā caiṣor'thaḥ kṛtsnasya śāstrasya tathā pradarśayiṣyāmaḥ /
yasmādevam, tasmādavidyāvantaṃ puruṣaṃ prati devā īśata eva vighnaṃ kartumanugrahaṃ cetyetaddarśayati yathā ha vai loke bahavo goaśvādayaḥ paśavo manuṣyaṃ svāminamātmano'dhiṣṭhātāraṃ bhuñjyuḥ pālayeyurevaṃ bahupaśusthānīya ekaiko'vidvānpuruṣo devān devāniti pitrādyupalakṣaṇārtham bhunakti pālayatīti /
ima indrādayo'nye matto mameśitāro bhṛtya ivāhameṣāṃ stutinamaskārejyādinārādhanaṃ kṛtvābhyudayaṃ niḥśreyasaṃ ca tatprattaṃphalaṃ prāpsyāmītyevamabhisandhiḥ /
tatra loke bahupaśumato yathaikasminneva paśāvādīyamāne vyāghrādināpahiyamāṇe mahadapriyaṃ bhavati, tathā bahupaśusthānīya ekasminpuruṣe paśubhāvādvyuttiṣṭhatyapriyaṃ bhavatīti, kiṃ citraṃ devānāṃ bahupaśvapaharaṇa iva kuṭuṃbinaḥ /
tasmādeṣāṃ devānāṃ tanna priyam, kiṃ tat? yadetadbrahmātmatattvaṃ kathañcana manuṣyā vidyurvijānīyuḥ tathā ca smaraṇamanugītāsu bhagavato vyāsasya "kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ /
na caitadiṣṭaṃ devānāṃ maryairupari vartanam //
" ato devāḥ paśūniva vyāghrādibhyo brahmavijñānādvighnamācikīrṣanti॑smadupabhogyatvānmāvyuttiṣṭheyuriti /
yaṃ tu mumocayiṣanti taṃ śraddhādibhiryokṣyanti viparītamaśraddhādibhiḥ /
tasmānmumukṣurdevārādhanaparaḥ śraddhābhaktiparaḥ praṇayo'pramādī syādvidyāprāptiṃ ati vidyāṃ pratīti vā kākvaitatpradarśitaṃ bhavati devāpriyavākyena

brahma vā idamagra āsīdekameva /
tadekaṃ sanna vyabhavat /
tacchreyo rūpamatyasṛjata kṣatraṃ, yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti /
tasmātkṣatrātparaṃ nāsti /
tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyaṃ adhastādupāste rājasūye /
kṣatra eva tadyaśo dadhāti /
saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma /
tasmādyadyapi rājā paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yonim /
ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonimṛcchati /
sa pāpīyān bhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā // _

śā.bhā._१,४.११ sūtritaḥ śāsrārthaḥ"ātmetyevopāsīta"iti /
tasya ca vyācikhyāsitasyasārthavādena"tadāhuryadbrahmavidyayā" ityādinā sambandhaprayojane abhihite /
avidyāyāścasaṃsārādhikārakāraṇatvamuktam"atha yo'nyāṃ devatāmupāste"ityādinā /
tatrāvidvānṛṇī paśavaddevādikarmakartavyatayā paratantra ityuktam /
kiṃ punardevādikarmavyatvenimittam? varṇā āśramāśca /
tatra ke varṇāḥ? ityataidamārabhyate /
yannimittasambaddheṣu karmasvayaṃ paratantra evādhikṛtaḥ saṃsārīti /
etasyaivārthasya pradarśanāyāgnisargānantaramindrādisargo noktaḥ /
agnestu sargaḥ prajāpateḥ sṛṣṭiparipūraṇāya pradarśitaḥ /
ayaṃ ca indrādisargastatraiva draṣṭavyastaccheṣatvāt /
iha tu sa evāmidhīyate'viduṣaḥ karmādhikārahetupradarśanāya brahma vā idamagra āsīdyadagniṃ sṛṣṭvā agnirūpāpannaṃ brahma /
brāhmaṇajātyamimānādbrahmetyabhidhīyate /
vai idaṃ kṣatrādijjātaṃ brahmaivābhinnamāsīdekameva /
nāsītkṣatrādibhedaḥ /
tadbrahmaikaṃ kṣatrādiparipālayitrādiśūnyaṃ sadaṃ na vyabhavatna vibhūtavat, karmaṇe nālamāsīdityarthaḥ /
tatastadbrahma'brāhmaṇo'smi mametthaṃ kartavyam'iti brāhmaṇajātinimittaṃ karma cikīrṣuātmanaḥ karmakartṛtvavibhūtyai śreyorūpaṃ praśastarūpamatyasṛjatātiśayenāsṛjatasṛṣṭavat /
kiṃ punastadyatsṛṣṭam? kṣatraṃ kṣatriyajātiḥ, tadvyaktibhedena pradarśayatiyānyetāni prasiddhāni loke devatrā deveṣu kṣatrāṇīti /
jātyākhyāyāṃ pakṣe bahuvacanasmaraṇādvyaktibahutvādvā bhedopacāreṇa bahuvacanam /
kāni punastāni? ityāhatatrābhipiktā eva viśeṣato nirdiśyanteindro devānāṃ rājā, varuṇo yādasām, somo brāhmaṇānām, rudraḥ paśūnām, parjanyo vidyudādīnām, yamaḥ pitṝṇām, mṛtyurogādīnām, īśānobhāsāmityevamādīni deveṣukṣatrāṇi /
tadanu, indrādikṣatradevatādhiṣṭhitāni purūravaḥprabhṛtīni sṛṣṭānyeva draṣṭavyāni /
tadartha eva hi devakṣatrasargaḥ prastutaḥ /
yasmādbrahmaṇātiśayena sṛṣṭaṃ kṣatraṃ tasmātkṣatrātparaṃ nāsti brāhmaṇajāterapi niyansṛ /
tasmādbrāhmaṇaḥ kāraṇabhāto'pi kṣatriyasya kṣatriyamadhastādvyavasthitaḥ sannuparisthitamupāste /
kka? rājasūye /
kṣatra eva tadātmīyaṃ yaśaḥ khyātirūpaṃ brahmeti dadhāti sthāpayati /
rājasūyābhiṣiktenāsandyāṃ sthitena rājñā āmantrito brahmanniti ṛtvikpunastaṃ pratyāha"tvaṃ rājanbrahmāsi"iti /
tadetadabhidhīyate "kṣatra eva tadyaśo dadhāti"iti /
saiṣā prakṛtā kṣatrasya yonireva yadbrahma /
tasmādyadyati rājā paramatāṃ rājasūyābhiṣekaguṇaṃ gacchatyāpnoti brahmaiva brāhmaṇajātimedha, antato'nte karmaparisamāptāvupanikṣayatyāśrayati svāṃ yonim, purohitaṃ puro nidhatta ityarthaḥ /
yastu punarbalābhimānātsvāṃ yoniṃ brāhmaṇajātiṃ brāhmaṇaṃ ya u enaṃ hinasti hiṃsati nyagbhāvena paśyati, svāmātmāyāmeva sa yonimṛcchatisvaṃ prasavaṃ vicchinatti vināśayatisvaṃ prasavaṃ vicchinatti vināśayati /
sa etatkṛtvā pāpīyānpāpataro bhavati /
pūrvamapi kṣatriyaḥ pāpa eva krūratvādātmaprasavahiṃsayā sutarām /
yathā loke śreyāṃsaṃ praśastataraṃ hiṃsitvā paribhūya pāpataro bhavati tadvat

kṣatre sṛṣṭe'pi

sa naiva vyabhavat /
sa viśamasṛjata /
yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti // _

śā.bhā._१,४.१२ sa naiva vyabhavat, karmaṇe brahma tathā navyabhavat, vittopārjayiturabhāvāt /
sa viśamasṛjata karmasādhanavittopārjanāya /
kaḥ punarasau viṭ? yānyetāni devajātānisvārthe niṣṭhā, ya ete devajātibhedā ityarthaḥ॑gaṇaśo gaṇaṃ gaṇam, ākhyāyante kathyante /
gaṇaprāyā hi viśaḥ, prāyeṇa saṃhatā hi vittopārjane samarthāḥ na ekaikaśaḥ /
vasavaḥ aṣṭasaṅkhyo gaṇaḥ, tathaikādaśa rudrāḥ, dvādaśādityāḥ, viśvedevāsrayodaśa viśvāyā apatyāni, sarve vā devāḥ, marutaḥ sapta sapta gaṇāḥ

sa naiva vyabhavat /
sa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇam /
iyaṃ vai pūṣā /
iyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiñca // _

śā.bhā._१,४.१३ sa paricārakabhāvātpunarapi naiva vyabhavat, sa śaudraṃ varṇamasṛjata śūdra eva śaudraḥ, svārthe'ṇi vṛddhiḥ /
kaḥ punarasau śaudro varṇo yaḥ sṛṣṭaḥ? pūṣaṇaṃ puṇyatīti pūṣā kaḥ punarasau pūṣā? iti viśeṣatastannirdiśati iyaṃ pṛthivī pūpā /
svayameva nirvacanamāha iyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiñca

sa naiva vyabhavat /
tacchreyo rūpamatyasṛjata dharmam /
tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmaḥ /
tasmāddharmātparaṃ nāsti /
atho abalīyān balīyāṃsamāśaṃsate dharmeṇa /
yathā rājñaivam /
yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tat /
tasmātsatyaṃ vadantamāhurdharmaṃ vadatīti /
dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ vadatīti /
etaddhyevaitadubhayaṃ bhavati // _

śā.bhā._१,४.१४ sa caturaḥ sṛṣṭvāpi varṇānnaiva vyabhavat, ugratvātkṣatrasyāniyatāśaṅkayā /
tacchreyorūpamatyasṛjata, kiṃ tat? dharmam॑tadetacchreyorūpaṃ sṛṣṭaṃ kṣatrasya kṣatraṃ kṣatrasyāpi niyantṛ, ugrādapyugram, yaddharmo yo dharmaḥ॑tasmātkṣatrasyāpi niyantṛtvāddharmātparaṃ nāsti॑tena hi niyamyante sarve /
tatkatham? ityucyate atho apyabalīyāndurbalataro balīyāṃsamātmano balavattaramapyāśaṃsate kāmayate jetuṃ dharmeṇa balena॑yathā loke rājñā sarvabalavattamenāpi kuṭumbikaḥ॑ evam॑tasmātsiddhaṃ dharmasya sarvabalavattaratvātsarvaniyantṛtvam /
yo vai sa dharmo vyavahāralakṣaṇo laukikairvyavahriyamāṇaḥ satyaṃ vai tat॑satyamiti yathāstrārthatā॑sa evānuṣṭhīyamāno dharmanāmā bhavati, śāstrārthatvena jñāyamānastu satyaṃ bhavati /
yasmādevaṃ tasmātsatyaṃ yathāśāstraṃ vadantaṃ vyavahārakāla āhuḥ samīpasthā ubhayavivekajñāḥ dharma vadatīti, prasiddhaṃ laukikaṃ nyāyaṃ vadatīti /
tathā viparyayeṇa dharma vā laukikaṃ vyavahāraṃ vadantamāhuḥ satyaṃ vadati, śāstrādanapetaṃ vadatīti /
etadyaduktamubhayaṃ jñāyamānamanuṣṭhīyamānaṃ caitaddharma eva bhavati /
tasmātsa dharmo jñānānuṣṭānalakṣaṇaḥ śāstrajñānanitarāṃśca sarvāneva niyamayati /
tasmātsa kṣatrasyāpi kṣatram /
atastadabhimāno'vidvāṃstadviśeṣānuṣṭhānāya brahmakṣatraviṭśūdranimittaviśeṣamabhimanyate /
tāni ca nisargata eva karmādhikāranimittāni

tadetadbrahma kṣatraṃ viṭśūdraḥ /
tadagninaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu, kṣatriyeṇa kṣatriyaḥ, vaiśyena vaiśyaḥ, śūdreṇa śūdraḥ /
tasmādagnāveva deveṣu lokamicchante brāhmaṇe manuṣyeṣu /
etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat /
atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vānanūkto'nyadvā karmākṛtam /
yadi ha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata eva /
ātmānameva lokamupāsīta /
sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate /
asmāddhyevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate // _

śā.bhā._१,४.१५ tadetaccāturvarṇyaṃ sṛṣṭam brahma kṣatraṃ viṭśūdra iti॑uttarārthaṃ upasaṃhāraḥ yattatsraṣṭṛ brahma, tadagninaivanānyena rūpeṇa deveṣu brahma, brāhmaṇajātirabhavat /
brāhmaṇā brāhmaṇasvarūpeṇa manuṣyeṣu brahmābhavat, itareṣu varṇeṣu vikārāntaraṃ prāpya, kṣatriyeṇa kṣatriyo'bhavadindrādidevatādhiṣṭhitaḥ, vaiśyena vaiśyaḥ, śūdreṇa śūdraḥ /
yasmātkṣatrādiṣu vikārāpannam, agnau brāhmaṇa e cāvikṛtaṃ sraṣṭṛ brahma, tasmādagnāveva deveṣu devānāṃ madhye lokaṃ karmaphalam, icchantyagnisambaddhaṃ karma kṛtvetyarthaḥ /
tadarthameva hi tadbrahma karmādhikaraṇatvenāgnirūpeṇa vyavasthitam /
tasmāttasminnagnau karma kṛtvā tatphalaṃ prārthayanta ityetadupapannam /
brahmaṇe manuṣyeṣu manuṣyāṇāṃ punarmadhye karmaphalecchāyāṃ nāgnyādinimittakriyāpekṣā, kiṃ tarhi? jātimātrasvarūpapratilambhenaiva puruṣārthasiddhiḥ /
yatra nu devādhīnā puruṣārthasiddhiḥ, tatraivāgnyādisambaddhakriyāpekṣā /
smṛteśca "japyenaiva tu saṃsidhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ /
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate //
" (manu.२ / ८७) iti /
pārivrājyadarśanācca /
tasmādbrahmaṇatva eva manuṣyeṣu lokaṃ karmaphalamicchanti /
yasmādetābhyāṃ hi brāhmaṇāgnirūpābhyāṃ karmakartradhikaraṇarūpābhyāṃ yatsraṣṭṛ brahma sākṣādabhavat /
atra tu paramātmalokamagnau brāhmaṇe cecchantīti kecit /
tadasat, avidyādhikāre karmādhikārārthaṃ varṇavibhāgasya prastutatvāt, pareṇa ca viśeṣaṇāt॑yadi hyatra lokaśabdena para evātmocyeta, pareṇa viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt'svaṃ lokamadṛṣṭvā'iti /
svalokavyatiriktaścedagnyadhīnatayā prārthyamānaḥ prakṛto lokaḥ, tataḥ svam, iti yuktaṃ viśeṣaṇam, prakṛtaparalokanivṛttyarthatvāt॑svatvena cāvyabhicārātparamātmalokasya, avidyākṛtānāṃ ca svatvavyabhicārāt /
bravīti ca karmakṛtānāṃ vyabhicāram'kṣīyata eva'iti /
brahmaṇā sṛṣṭā varṇāḥ karmārtham॑tacca karma dharmākhyaṃ sarvāneva kartavyatayā niyantṛ puruṣārthasādhanaṃ va /
tasmāttenaiva cetkarmaṇā svo lokaḥ paramātmākhyo'vidito'pi prāpyate, kiṃ tasyaiva padanīyatvena kriyata ityata āhaatheti pūrvapakṣavinivṛttyarthaḥ॑yaḥ kaścit, ha vai asmātsaṃsārikāmakarmahetukādagnyadhīnakarmābhimānatayā vā brāhmaṇajātimātrakarmābhimānatayā vā āgantukādasvabhūtāllokāt, svaṃ lokamātmākhyamātmatvenāvyabhicāritvāt, adṛṣṭā'ahaṃ brahmāsmi'iti, praiti mriyate॑sa yadyapi svo lokaḥ, avidito'vidyayā vyavahito'sva ivājñātaḥ enam saṅkhyāpūraṇa iva laukika ātmānaṃ na bhunakti na pālayati śokamohabhayādidoṣāpanayena /
yathā ca loke vedo'nanukto'nadhītaḥ karmādyavabodhakatvena na bhunakti, anyadvā laukikaṃ kṛṣyādi karmākṛtaṃ svātmanānabhivyañjitamātmīyaphalapradānena na bhunakti, evamātmā svo lokaḥ svenaiva nityātmasvarūpeṇānabhivyañjito'vidyādi prahāṇena na bhunaktyeva /
nanu kiṃ svalokadarśananimittaparipālanena? karmaṇaḥ phalaprāptidhrauvyāt, iṣṭaphalanimittasya ca karmaṇo bāhulyāt, tannimittaṃ pālanamakṣayaṃ bhaviṣyati /
tanna, kṛtasya kṣayavattvāt॑ityetadāha yadiha vai saṃsāre'dbhutavatkaścinmahātmāpi, anevaṃvitsvaṃ lokaṃ yathoktena vidhinā avidvān, mahadbahu aśvamedhādi puṇyaṃ karma iṣṭaphalameva nairantaryeṇa karoti,'anenaivānantyaṃ mama bhaviṣyati'iti, tatkarma hāsyāvidyāvato'vidyājanitakāmahetutvātsvapnadarśanavibhramodbhūtavibhūtivadantato'nte phalopabhogasya kṣīyata eva /
tatkāraṇayoravidyākāmayoścalatvāt, kṛtakṣayaghnauvyopapattiḥ /
tasmānna puṇyakarmaphalapālanānantyāśā astyeva /
ata ātmānameva svaṃ lokam'ātmānam'iti'svaṃ lokam'ityasminnarthe, svaṃ lokamiti prakṛtatvāt, iha ca svaśabdasyāprayogāt upāsīta /
sa ya ātmānameva lokamupāste, tasya kim? ityucyate na hāsya karma kṣīyate॑karmābhāvādeva, iti nityānuvādaḥ /
yathāviduṣaḥ karmakṣayalakṣaṇaṃ saṃsāraduḥkhaṃ santatameva,na tathā tadasya vidyata ityarthaḥ /
"mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiñcana"iti yadvat /
svātmalokopāsakasya viduṣo vidyāsaṃyogātkarmaiva na kṣīyata ityapare varṣayanti /
lokaśabdārthaṃ ca karmasamavāyinaṃ dvidhā parikalpayanti kila eko vyākṛtāvasthā karmāśrayo loko hairaṇyagarbhākhyaḥ, taṃ karmasamavāyinaṃ lokaṃ vyākṛtaṃ paricchinnaṃ ya upāste, tasya kila paricchinnaṃ ya upāste, tasya kila paricchinnakarmātmadarśinaḥ karma kṣīyate /
tameva karmasamavāyinaṃ lokamavyākṛtāvasthaṃ kāraṇarūpamāpādya yastūpāste, tasyāparicchinnakarmātmadarśitvāttasya yastūpāste, tasyāparicchinnakarmātmadarśitvāttasya karma na kṣīyata iti /
bhavatīyaṃ śobhanā kalpanā na tu śrautī /
svalokaśabdena prakṛtasya paramātmano'bhihitatvāt /
svaṃ lokamiti prastutya svaśabdaṃ vihāyātmaśabdaprakṣepeṇa punastasyaiva pratinirdeśādātmānameva lokamupāsīteti /
tatra karmasamavāyilokakalpanāyā anavasara eva /
pareṇa ca kevalavidyāviṣayeṇa viśeṣaṇāt"kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ lokaḥ"(bṛ.u.४ / ४ / २२) ithi /
putrakarmāparavidyākṛtebhyo hi lokebhyo viśinaṣṭi'ayamātmā no lokaḥ'iti /
"na hāsya kenacana karmaṇā loko mīyata eṣo'sya paramo lokaḥ"iti ca /
taiḥ saviśeṣaṇairasyaikavākyatā yuktā, ihāpi svaṃ lokamiti viśeṣaṇadarśanāt /
asmātkāmayata ityayuktamiti cet iha svo lokaḥ paramātmā, tadupāsanātsa eva bhavatīti sthite, yadyatkāmayate tattadasmādātmanaḥ sṛjata ithi tadātmaprāptivyatirekeṇa phalavacanamayuktamiti cet, na॑svalokopāsanastutiparatvatsvasmādeva lokātsarvamiṣṭaṃ sampadyata ityarthaḥ॑nānyadataḥ prārthanīyamāptakāmatvāt,"ātmataḥ prāṇa ātmata āśā" (chā.u.७ / २३ / १) ityādi śrutyantare yathā /
sarvātmabhāvapradarśanārtho vā pūrvavat /
yadi hi para evātmā sampadyate tadā yuktaḥ asmāddhyevātmanaḥ ityātmaśabdaprayogaḥ, svasmādeva prakṛtādātmano lokādityevamarthaḥ /
anyathā'avyākṛtāvasthātkarmaṇo lokāt'iti saviśeṣaṇamavakṣyātprakṛtaparamātmalokavyāvṛttaye vyākṛtāvasthāvyāvṛttaye ca /
na hyasminprakṛte viśeṣite'śrutāntarālāvasthāpratipattuṃ śakyate

atho ayaṃ vā ātmā /
atrāvidvān varṇāśramādyabhimāno dharmeṇa niyamyamāno devādikarmakartavyatayā paśuvatparatantra ityuktam /
kāni punastāni karmāṇi yatkartavyatayā paśuvatparatantro bhavati? ke vā te devādayo yeṣāṃ karmabhiḥ paśuvadupakaroti? iti tadubhayaṃ prapañcayati

atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ /
sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ lokaḥ /
atha yadanubrūte tena ṛṣīṇām /
atha yatpitṛbhyo nipṛṇāti yatprajāmicchate tena pitṝṇām /
atha yanmanuṣyān vāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇām /
atha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena paśūnām /
yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ lokaḥ /
yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicchet /
evaṃ haivaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicchanti /
tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam // _

śā.bhā._१,४.१६ atho ityayaṃ vākyopanyāsārthaḥ /
ayaṃ yaḥ prakṛto gṛhī karmādhikṛto'vidvāñcharīrendriyasaṅghātādiviśiṣṭaḥ piṇḍa ātmetyucyate॑sarveṣāṃ varṇāśramādivihitaiḥ karmabhirupakāritvāt /
kaiḥ punaḥ karmaviśeṣairupakurvan keṣāṃ bhūtaviśeṣāṇāṃ lokaḥ? ityucyate sa gṛhī yajjuhoti yadyajate, yāgo devatāmuddiśya svatvaparityāgaḥ, sa eva parityāgaḥ, sa eva āsecanādhiko homaḥ tena homayāgalakṣaṇena karmaṇāvaśyakartavyatvena devānāṃ paśuvatparatantratvena pratibaddha iti lokaḥ /
atha yadanubrūte svādhyāyamadhīte'harahastena ṛṣīṇāṃ lokaḥ /
atha yatpitṛbhyo nipṛṇāti prayacchati piṇḍodakādi, yacca prajāmicchati prajārthamudyamaṃ karoti icchā cotpattyupalakṣaṇārthā prajāṃ cotpādayatītyarthaḥ, tena karmaṇāvaśyakartavyatvena pitṛṇāṃ bhogyatvena paratantro lokaḥ /
atha yanmanuṣyānvāsayate gṛhe, yacca tebhyo vasadbhyo'vasadbhyo vā arthibhyo'śanaṃ dadāti, tena manuṣyāṇām॑tha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati lambhayati, tena paśūnām॑yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsi ca pipīlikābhiḥ saha kaṇabalibhāṇḍakṣālanādyupajīvanti, tena teṣāṃ lokaḥ /
yasmādayametāni karmāṇi kurvannupakaroti devādibhyaḥ, tasmādyathā ha vai loke svāpya lokāya svasmai dehāyāriṣṭamavināśaṃ svatvabhāvāpracyutimicchetsvatvabhāvapracyutibhayātpoṣaṇarakṣaṇādibhiḥ sarvataḥ paripālayet, evaṃ haivaṃvide'sarvabhūtabhogyo'hamanena prakāreṇa mayā avaśyamṛṇivatpratikartavyam'ityevamātmānaṃ parikalpitavate sarvāṇi bhūtāni devādīni yathoktāni ariṣṭimavināśamicchanti svatvāpracyutyai sarvataḥ saṃrakṣanti kuṭumbina iva paśūn "tasmādeṣāṃ tanna priyam"ityuktam /
tadvā etattadetadyathoktānāṃ karmaṇāmṛṇavadavaśyakartavyatvaṃ pañcamahāyajñaprakaraṇe viditaṃ kartavyatayā mīmāṃsitaṃ vicāritaṃ cāvadānaprakaraṇe

brahma vidvāṃścettasmātpaśubhāvātkartavyatābandhanarūpātpratimucyate, kenāyaṃ kāritaḥ karmavandhanādhikāre'vaśa iva pravartate, na punastadvimokṣṇopāye vidyādhikāra iti nanūktaṃ devā rakṣantīti /
bāḍham, karmādhikārasvagocarārūḍhāneva te'pi rakṣanti, anyathākṛtābhyāgamakṛtanāśaprasaṅgāt /
na tu sāmānyaṃ puruṣamātraṃ viśiṣṭādhikārānārūḍham॑tasmādbhavitavyaṃ tena, yena prerito'vaśa eva bahirmukho bhavati svasmāllokāt /
nanvavidyāsā, avidyāvānihi bahirmukhībhūtaḥ pravartate /
sāpi naiva pravartikā॑vastusvarūpāvarṇātmikā hi sā॑pravartakabījatvaṃ tu pratipadyate'ndhatvamiva gartādipatanapravṛttihetuḥ /
evaṃ tarhyucyatāṃ kiṃ tadyatpravṛttiheturiti? tadihābhidhīyate eṣaṇā kāmaḥ saḥ ,'svābhāvikyāmavidyāyāṃ vartamānā bālāḥ parācaḥ kāmānanuyanti'iti kāṭhakaśrutau, smṛtau ca "kāma eṣa krodha eṣaḥ"(gītā ३ / ३७) ityādi, mānave ca sarvā pravṛttiḥ kāmahetukyeveti /
sa eṣor'thaḥ savistaraḥ pradarśyata iha ā adhyāyaparisamāpteḥ

ātmaivedamagra āsīdeka eva /
so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeya /
atha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti /
etāvān vai kāmaḥ /
necchaṃścanāto bhūyo vindet /
tasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti /
sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate /
tasyo kṛtsnatā /
mana evāsyātmā /
vāgjāyā /
prāṇaḥ prajā /
cakṣurmānuṣaṃ vittam /
cakṣuṣā hi tadvindate /
śrotraṃ daivam /
śrotreṇa hi tacchṛṇoti /
ātmaivāsya karma /
ātmanā hi karma karoti /
sa eṣa pāṅkto yajñaḥ /
pāṅktaḥ paśuḥ /
pāṅktaḥ puruṣaḥ /
pāṅktamidaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiñca /
tadidaṃ sarvamāpnoti ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,४.१७ ātmaivedamagra āsīt /
ātmaiva svābhāviko'vidvānkāryakaraṇasaṅghātalakṣaṇo varṇī, agre prāgdārasambandhāt,ātmetyabhidhīyate॑tasmādātmanaḥ pṛthagbhūtaṃ kāmyamānaṃ jāyādibhedarūpaṃ nāsīt॑sa evaika āsīt jāyādyeṣaṇābījabhūtā vidyāvāneka evāsīt /
svābhāvikyā svātmani kartrādikārakakriyāphalātmakatādhyāropalakṣaṇayā avidyāvāsanayā vāsitaḥ so'kāmayata kāmitavān /
katham? jāyā karmādhikārahetubhūtā me mama kartuḥ syāt॑tayā vināhamanadhikṛta eva karmaṇi॑taḥ karmādhikārasampattaye bhavejjāyā॑thāhaṃ prajāyeya prajārūpeṇāhamevotpadyeya /
atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ gavādilakṣaṇamathāhamabhyudayaniḥśreyasasādhanaṃ karma kurvīya॑yenāhamanṛṇī bhūtvā devādīnāṃ lokān prāpnuyām, tatkarma kurvīya॑kāmyāni ca putravittasvargādisādhanāni /
etāvānvai kāma etāvadviṣayaparicchinna ityarthaḥ /
etāvāneva hi kāmayitavyo viṣayo yaduta jāyāputravittakarmāṇi sādhanalakṣaṇaiṣaṇā॑lokāśca trayo manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti phalabhūtāḥ sādhanaiṣaṇā, tasmātsā ekaivaiṣaṇā yā lokaiṣaṇā /
saikaiva satyeṣaṇā sādhanāpekṣeti dvidhā॑to'vadhārayiṣyati"ubhe hyete eṣaṇe eva"३ / ५ / १) iti /
phalārthatvātsarvārambhasya lokaiṣaṇārthaprāptā uktaiveti /
etāvānvā etāvāneva kāma ityavadhriyate /
bhojane'bhihite tṛptirna hi pṛthagabhidheyā, tadarthatvādbhojanasya /
te ete eṣaṇe sādhyasādhanalakṣaṇe kāmaḥ, yena prayukto'vidvānavaśa eva kośakāravadātmānaṃ veṣṭayati karmamārga evātmānaṃ praṇidadhadbahirmukhībhūto na svaṃ lokaṃ pratijānāti /
tathā ca taittirīyake "agnimugdho haiva dhūmatāntaḥ svaṃ lokaṃ na pratijānāti"iti /
kathaṃ punaretāvattvamavadhāryate kāmānām? anantatvāt /
anantā hi kāmāḥ, ityetadāśaṅkya hetumāha yasmādna icchan ca na icchannapi, ato'smātphalasādhanalakṣaṇādbhūyo'dhikāraṃ na vindenna labheta /
na hi loke phalasādhanavyatiriktaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā labdhavyamasti /
labdhavyaviṣayo hi kāmaḥ, tasya caitadvyatirekeṇābhāvātyuktaṃ vaktum'etāvānvai kāmaḥ'iti /
etaduktaṃ bhavati dṛṣṭārthamadṛṣṭārtha vā sādhyasādhanalakṣaṇamavidyāvatpuruṣādhikāraviṣayameṣaṇādvayaṃ kāmaḥ, ato'smādviduṣā vyutthātavyamiti /
yasmādevamavidvānātmā kāmo pūrvaṃ kāmayāmāsa, tathā pūrvataro'pi, eṣā lokasthitiḥ prajāpateścaivameṣa sargaṃ āsīt /
so'bibhedavidyayā, tataḥ kāmaprayukta ekākyaramamāṇo'styupaghātāya striyamaicchat, tāṃ samabhavattataḥ sargo'yamāsīditi hyuktam /
tasmāttatsṛṣṭau etarhyetasminnapi kāla ekākī sanprāgdārakriyātaḥ kāmayate jāyā me syāt, atha prajāyeya atha vittaṃ me syāt, atha karma kurvīya ityuktārthaṃ vākyam /
sa evaṃ kāmayamānaḥ sampādayaṃśca jāyādīnyāvatsa eteṣāṃ yathoktānāṃ jāyādīnāmekaikamapi na prāpnoti, akṛtsno'sampūrṇo'hamityevaṃ tāvadātmānaṃ manyate /
pāriśeṣyātsamastānevaitānsampādayati yadā, tadā tasya kṛtsnatā /
yadā tu na śaknoti kṛtsnatāṃ sampādayituṃ tadā asya kṛtsnatvasampādanāyāha tasyo tasyākṛtsnatvabhimāninaḥ kṛtsnatā iyamevaṃ bhavati katham? ayaṃ kāryakaraṇasaṅghātaḥ pravibhajyate॑tatra mano'nuvṛtti hi itaratsarvaṃ kāryakaraṇajñātamiti manaḥ pradhānatvājātmevātmā /
yathā jāyādīnāṃ kuṭumbapatirātmeva tadanukāritvāñjāyādi catuṣṭyasya॑evamihāpi mana ātmā parikalpate kṛtsnatāyai /
tathā vāgjāyā, mano'nuvṛttitvasāmānyādvācaḥ /
vāgiti śabdaścodanādilakṣaṇaḥ, manasā śrotradvāreṇa gṛhyate'vadhāryate prasṛjyate ca, iti manaso jāyeva vāk /
tābhyāṃ ca vāṅmanasābhyāṃ jāyāpatisthānīyābhyāṃ prasūyate prāṇaḥ karmārtham, iti prāṇaḥ prajeva /
tatra prāṇaceṣṭādilakṣaṇaṃ karma cakṣurmānuṣaṃ vittam /
taddvividhaṃ vittaṃ mānuṣamitaracca॑to viśinaṣṭītaravittanivṛttyartha mānuṣamiti /
gavādi hi manuṣyasambandhi vittaṃ cakṣurgrāhyaṃ karmasādhanam॑tasmāttatsthānīyam, tena sambandhāccakṣurgrāhyaṃ vittam॑cakṣuṣā hi yasmāttanmānuṣaṃ vittaṃ vindate gavādyupalabhata ityarthaḥ /
kiṃ punaritaradvittam? śrotraṃ daivaṃ devaviṣayatvādvijñānasya /
vijñānaṃ daivaṃ vittam॑tadiha śrotrameva sampattiviṣayam /
kasmāt? śrotreṇa hi yasmāttaddaivaṃ vittaṃ vijñānaṃ śṛṇoti॑taḥ śrotrameva taditi /
kiṃ punaretairātmādivittāntairiha nirvartya karma? ityucyate ātmaiva ātmeti śarīramucyate /
kathaṃ punarātmā karmasthānīyaḥ? asya karmahetutvāt /
kathaṃ karmahetutvam? ātmanā hi śarīreṇa yataḥ karma karoti /
tasyākṛtsnatvābhimānina evaṃ kṛtsnatā sampannā yathā bāhyā jāyādilakṣaṇā evam /
tasmātsa eṣa pāṅktaḥ pañcabhirnirvṛttaḥ pāṅkto yajño darśanamātranirvṛtto'karmiṇo'pi /
kathaṃ punarasya pañcatvasampattimātreṇa yajñatvam? ucyate yasmādbāhyo'pi yajñaḥ paśupuruṣasādhyaḥ, sa ca paśuḥ puruṣaśca pāṅkta eva yathoktamanaādipañcatvayogāt /
tadāha pāṅktaḥ paśugarvādiḥ, pāṅktaḥ puruṣaḥ paśutve'pyadhikṛtatvenāsya viśeṣaḥ puruṣasyeti pṛthakpuruṣagrahaṇam /
kiṃ bahunā? pāṅktamidaṃ sarvaṃ karmasādhanaṃ phalaṃ ca, yadidaṃ kiñca yatkiñcididaṃ sarvam /
evaṃ pāṅktaṃ yajñamātmānaṃ yaḥ sampādayatsa tadidaṃ sarvaṃ jagadātmatvenāpnoti ya evaṃ veda

iti prathamādhyāye caturthaṃ sṛṣṭyādisarvātmatābrāhmaṇam

pañcamaṃ saptānnabrahmaṇam
yatsaptānnāni medhayā /
avidyā prastutā, tatrāvidvānanyāṃ devatāmupāste'anyo'sāvanyo'hamasmi'iti /
sa varṇāśramābhimānaḥ karmakartavyatayā niyato juhotyādikarmabhiḥ kāmaprayukto devādīnāmupakurvansarveṣāṃ bhūtānāṃ loka ityuktam /
yathā ca svakarmabhirekaikena sarvairbhūtairasau loko bhojyatvena sṛṣṭaḥ, evamasāvapi juhotyādipāṅktakarmabhiḥ sarvāṇi bhūtāni sarvaṃ ca jagadātmabhojyatvenāsṛjat /
evamekaikaḥ svakarmavidyānurūpyeṇa sarvasya jagato bhoktā bhojyaṃ ca, sarvasya sarvaḥ kartā kāryaṃ cetyarthaḥ /
etadeva ca vidyāprakaraṇe madhuvidyāyāṃ vakṣyāmaḥ'sarvaṃ sarvasya kāryaṃ madhu'ityātmaikatvavijñānārtham /
yadasau juhotītyādinā pāṅktena kāmyena karmaṇā ātmabhojyatvena jagadasṛjata vijñānena ca, tajjagatsarvaṃ saptadhā pravibhajyamānaṃ kāryakāraṇatvena saptānnānyucyante, bhojyatvāt॑tenāsau pitā teṣāmannānām /
eteṣāmannānāṃ saviniyogānāṃ sūtrabhūtāḥ saṅkṣepataḥ prakāśakatvādime mantrāḥ

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā /
ekamasya sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat /
trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat /
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na /
kasmāttāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā /
yo vai tāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena /
sa devānapigacchati sa ūṛjamupajīvati /
iti ślokāḥ // _

śā.bhā._१,५.१ yatsaptānnāni, yadajanayaditi kriyāviśeṣaṇam॑medhayā prajñayā vijñānena tapasā ca karmaṇā॑jñānakarmaṇī eva hi medhātapaḥ śabdavācye, tayoḥ prakṛtatvāt॑netare medhātapasī, aprakaraṇāt॑pāṅktaṃ hi karma jāyādisādhanam॑'ya evaṃ veda'iti cānantarameva jñānaṃ prakṛtam॑tasmānna prasiddhayormedhātapasorāśaṅkā kāryā॑to yāni saptānnāni jñānakarmabhyāṃ janitavānpitā tāni prakāśayiṣyāma iti vākyaśeṣaḥ

tatra mantrāṇāmarthastirohitatvāttprāyeṇa durvijñeyo bhavatīti tadarthavyākhyānāya brāhmaṇaṃ pravartate

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpiteti /
medhayā hi tapasājanayatpitaikamasya sādhāraṇamiti /
idamevāsya tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate /
sa ya etadupāste na sa pāpmano vyāvartate /
miśraṃ hyetat /
dve devānabhājayaditi /
hutaṃ ca prahutaṃ ca /
tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca juhvati /
atho āhurdarśapūrṇamāsāviti /
tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt /
paśubhya ekaṃ prāyacchaditi /
tatpayaḥ /
payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti /
tasmātkumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vaivāgre pratilehayanti stanaṃ vānudhāpayanti /
atha vatsaṃ jātamāhustṛṇāditi /
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti /
payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na /
tadyadidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti /
na tathā vidyāt /
yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ vidvān /
sarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati /
kasmāttāni na kṣīyante adyamānāni sarvadeti /
puruṣo vā akṣitiḥ /
sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate /
yo vaitāmakṣitiṃ vedeti /
puruṣo vā akṣitiḥ /
sa hīdamannaṃ dhiyādhiyā janayate karmabhiḥ /
yaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha /
so'nnamatti pratīkeneti /
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat /
sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti praśaṃsā // _

śā.bhā._१,५.२ tatra'yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā'ityasya kor'tha ucyate? ithi hi śabdenaiva vyācaṣṭe prasiddhārthāvadyotakena /
prasiddho hyasya mantrasyārtha ityarthaḥ /
yadajanayaditi cānuvādasvarūpeṇa mantreṇa prasiddhārthataiva prakāśitā /
ato brāhmaṇamaviśaṅkyaivāha'medhayā hi tapasājanayatpitā'iti? nanu kathaṃ prasiddhātāsyārthasya? ityucyate jāyādikarmāntānāṃ lokaphalasādhanānāṃ pitṛtvaṃ tāvatpratyakṣameva, abhihitaṃ ca'jāyā me syāt'ityādinā /
tatra ca daivaṃ vittaṃ vidyā karma putraśca phalabhūtānāṃ lokānāṃ sādhanaṃ sraṣṭṛtvaṃ pratītyabhihitam, vakṣyamāṇaṃ ca prasiddhameva॑tasmādyuktaṃ vaktuṃ medhayetyādi /
eṣaṇā hi phalaviṣayā prasiddhaiva ca loke /
eṣaṇā ca jāyādītyuktam'etāvānvai kāmaḥ'ityanena /
brahmavidyāviṣaye ca sarvaikatvātkāmānupapatteḥ /
etenāśāstrīyaprajñātapobhyāṃ svābhāvikābhyāṃ jagatsraṣṭṛtvamuktameva bhavati॑sthāvarāntasya cāniṣṭaphalasya karmavijñānanimittatvāt /
vivakṣitastu śāstrīya eva sādhyasādhanabhāvo brahmavidyāvidhitsayā tadvairāgyasya vivakṣitatvāt /
sarvo hyaṃ vyaktāvyaktalakṣaṇaḥ saṃsāro'suddho'nityaḥ sādhyasādhanarūpo duḥkho'vidyāviṣaya ityetasmādviraktasya brahmavidyā ārabdhavyeti /
tatrānnānāṃ vibhāgena viniyoga ucyate'ekamasya sādhāraṇma'iti mantrapadam, tasya vyākhyānam'idamevāsya tasmādhāraṇamannam'ityuttkam /
asya bhottkṛsamudāyasya, kiṃ tat? yadidamadyate bhujyate sarvaiḥ prāṇibhirahanyahani, tasmādhāraṇaṃ sarvabhoktrarthamakalpayatpitā sṛṣṭvānnam /
sa ya etatsādhāraṇaṃ sarvaprāṇabhṛtsthitikaraṃ bhujyamānamannamupāste tatparo bhavatītyarthaḥ upāsanaṃ hi nāma tātparya dṛṣṭaṃ loke'gurumupāste''rājānamupāste'ityādautasmāccharīrasthityarthannopabhogapradhānonādṛṣṭārthakarmapradhāna ityarthaḥ॑sa evaṃ bhūto na pāpmano'dharmadvayāvartatena vimucyata ityetat /
tathā ca mantravarṇaḥ"moghamannaṃvindate"ityādiḥ /
smṛtirapi"nātmārtha pācayedannam" "apradāyaibhyo yo bhūṅkte stena eva saḥ" "annāde bhrūṇahā mārṣṭi" ityādiḥ /
kasmātpunaḥ pāpmano na vyāvartate? miśraṃ hyetasmarseṣāṃ hi svaṃ tadapravibhaktaṃ yatprāṇibhirbhujyate /
sarvabhojyatpādeva yo mukhe prakṣipyamāṇo'pi grāsaḥ parasya pīḍākaro dṛśyate,'mamedaṃ syāt'iti hi sarveṣāṃ tatrāśā prativadvā /
tasmānna paramapīḍaytvā grasitumapi śakyate /
"duṣkṛtaṃ hi manuṣyāṇām"ityādismaraṇācca /
gṛhiṇā vaiśvadevākhyamannaṃ yadahanyahani nirūpyata iti kecit, tatra, sarvabhottakṛsādhāraṇatvaṃ vaiśvadevākhyasyānnasya na sarvaprāṇabhṛdbhujyamānānnavatpratyakṣam, nāpi'yadidamadyate'iti tadviṣayaṃ vacanamanukūlam /
sarvaprāṇabhṛdbhapajyamānāṃnānnāntaḥpātitvācca vaiśvadevākhyasya yuttakaṃ śvacāṇḍālādyādhasyānnasya grahaṇam, vaiśvadevavyatirekeṇāpi śvacāṇḍālādyādhāśvadarśanāt, tatra yutkam,'yadidamadyate'iti vacanam /
yadi hi tanna gṛhyeta, sādhāraṇaśabdena pitrāsṛṣṭatvāviniyuttkatve tasya prasajyeyātām /
iṣyate hi tatsṛṣṭavaṃ tadviniyuttkatvaṃ ya sarvasyānnajātasya /
na ca vaiśvadevākhyaṃ śāstroktaṃ karma kurvataḥ pāpmano'vinivṛttiryuktā, na ca tasya pratiṣedho'sti, na ca matsyabandhanādikarmavatsvabhāvajugupsitametat, śiṣṭanirvartyatvāt, akaraṇe ca pratyavāyaśravaṇāt /
itaratra ca pratyavāyopapatteḥ"ahamannamannamadantamā३ṅmi"(tai.u.३ / १० / ६) iti mantravarṇāt /
dve devānabhājayatiti mantrapadam, ye dve anne sṛṣṭvā devānabhājayat /
ke te dve? ityucyate hutaṃ ca prahutaṃ ca /
hutamityagnau havanam, prahutaṃ hutvā baliharaṇam /
yasmāddve ete anne hutaprahute devānabhājayatpitā /
tasmādetarhyapi gṛhiṇaḥ kāle dvebhyo(? ) juhvati devebhya idamannamasmābhirdīyamānamiti manvānā juhvati, prajuhvati ca hutvā baliharaṇaṃ ca kurvata ityarthaḥ /
atho apyanya āhurdve anne pitrā devebhyaḥ pratte na hutaprahute, kiṃ tarhi? darśapūrṇamāsāviti /
dvitvaśravaṇāviśeṣādatyantaprasiddhatvācca hutaprahute iti prathamaḥ pakṣaḥ /
yadyapi dvitvaṃ hutaprahutayoḥ sambhavati, tathāpi śrautayoreva tu darśapūrṇamāsayordevānnatvaṃ prasiddhataram, mantra prakāśitatvāt /
guṇapradhānaprāptau ca pradhāne prathamatarā avagatiḥ, darśapūrṇamāsayośca prādhānyaṃ hutaprahutāpekṣayā /
tasmāttayoreva grahaṇaṃ yuktam'dve devānabhājayat'iti /
yasmāddevātamete pitrā prakḷpte darśapūrṇamāsākhye anne, tasmāttayordevārthatvāvighātāya neṣṭiyājuka iṣṭiyajanaśīlaḥ, iṣṭiśabdena kila kāmyā iṣṭayaḥ, śātapathīyaṃ prasiddhiḥ, tācchīlyapratyayaprayogātkāmyeṣṭiyajanapradhāne na syādityarthaḥ /
paśubhya ekaṃ prāyacchaditi yatpaśubhya ekaṃ punastadannam? tatpayaḥ /
kathaṃ punaravagamyate paśavo'syānnasya svāminaḥ? ityata āha payo hyagre prathamaṃ yasmānmanuṣyāśca paśavaśca payaḥ evopajīvantīti /
ucitaṃ hi'tapo tadannam'anyathā kathaṃ tadevāgre niyamenopajīveyuḥ? kathamagre tadevopajīvanti? ityucyate manuṣyāśca paśavaśca yasmāttenaivānnena vartante'dyatve'pi, yathā pitrā ādau viniyogaḥ kṛtastathā /
tasmātkumāraṃ bālaṃ jātaṃ ghṛtaṃ vā traivarṇikā jātakarmaṇi jātarūpasaṃyuktaṃ pratilehayanti paścātpāyayanti /
yathāsambhavamanyeṣāṃ stanamevāgre dhāpayanti manuṣyebhyo'nyeṣāṃ paśūnām /
atha vatsaṃ jātamāhuḥ'kiyatpramāṇo vatsaḥ'? ityevaṃ pṛṣṭā santo'tṛṇāda iti /
nādyāpi tṛṇamatti, atīva bālaḥ, payasaivādyāpi vartata ityarthaḥ /
yaccāgre jātakarmādau ghṛtamupajīvanti, yaccetare paya eva, tatsarvathāpi paya evopajīvanti॑ghṛtasyāpi payovikāratvātpayastvameva kasmātpunaḥ saptamaṃ satpaśvannaṃ caturthatvena vyākhyāyate? karmasādhanatvāt /
karma hi payaḥsādhanāśrayaṃ agnihotrādi /
tacca karma sādhanaṃ vittasādhyaṃ vakṣyamāṇasyānnatrayasya sādhyasya, yathā darśapūrṇamāsau pūrvoktāvanne /
ataḥ karmapakṣatvātkarmaṇā saha piṇḍīkṛtyopadeśaḥ /
sādhanatvāviśeṣādarthasambandhādānantaryamakāraṇamiti cāvyākhyāne pratipattisaukaryācca /
sukhaṃ hi nairantaryeṇa vyākhyātu śakyante'nnāni vyākhyātāni ca sukhaṃ pratīyante /
tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca netyasya kor'thaḥ? ityucyate tasminpaśvanne payasi sarvamadhyātmādhibhūtādhidaivalakṣaṇaṃ kṛtsnaṃ jagatpratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti prāṇaveṣṭāvadyacca na sthānaraṃ śailādi /
tatra hi śabdenaiva prasiddhāvadyotakena vyākhyātam /
kāraṇatvāpapatteḥ /
kāraṇatvaṃ cāgnihotrādikarmasamavāyitvam /
agnihotrādyāhutivipariṇāmātmakaṃ ca jagatkṛtsnamiti śrutismṛtivādāḥ śataśo vyavasthitāḥ /
ato yuktameva hi śabdena vyākhyānam /
yattadbrāhmaṇāntareṣvidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti, saṃvatsareṇa kila trīṇi ṣaṣṭiśatānyāhutīnāṃ sapta ca śatāni viṃśatiśceti yājuṣmatīriṣṭakā abhisampadyamānāḥ saṃvatsarasya cāhorātrāṇi, saṃvatsaramagniṃ prajāpatimāpnuvanti॑evaṃ kṛtvā saṃvatsaraṃ juhvadapajayati punaḥ mṛtyum, itaḥ pretya deveṣu sambhūtaḥ punarna mriyata ityarthaḥ /
ityevaṃ brāhmaṇavādā āhuḥ, na tathā vidyānna tathā draṣṭavyam॑yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayati, na saṃvatsarābhyāsamapekṣate /

evaṃ vidvānsan, yaduktam payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ paya āhutivipariṇāmātmakatvātsarvasyeti, tadekenaivāhvā jagadātmatvaṃ pratipadyate॑taducyate apajayati punarmṛtyuṃ punarmaraṇam, sakṛnmṛtvāviddhāñcharīreṇa viyujya sarvātmā bhavati na punarmaraṇāya paricchinnaṃ śarīraṃ gṛhṇātītyarthaḥ /
kaḥ punarhetuḥ sarvātmāptyā mṛtyumapajayati? ityucyate sarvaṃ samastaṃ hi yasmāddevebhyaḥ sarvebhyo'nnādyamannameva tadādyaṃ ca sāyaṃprātarāhutiprakṣepeṇa prayacchati /
tadyuktaṃ sarvamāhutimayamātmānaṃ kṛtvā sarvadevānnarūpeṇa sarvairdevairekātmabhāvaṃ gatvā sarvadevamayo bhūtvā punarna mriyata iti /
athaitadapyuktaṃ brāhmaṇena "brahma vai svayambhū tapo'tapyata tadaikṣata na vai tapasyānantyamasti, hantāhaṃ bhūteṣvātmānaṃ juhavāni bhūtāni cātmanīti, tatsarveṣu bhūteṣvātmānaṃ hutvā bhūtāni cātmani sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyagādhipatyaṃ paryet"iti /
kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti /
yadā pitrā annāni sṛṣṭvā sapta pṛthakpṛthagbhoktṛbhiradyagānāni tannimittatvātteṣāṃ sthiteḥ sarvadā nairantaryeṇa॑kṛtakṣayopapatteśca yuktasteṣāṃ kṣayaḥ /
na ca tāni kṣīyamāṇāni, jagato'vibhraṣṭarūpeṇaivāvasthānadarśanāt /
bhavitavyaṃ cākṣayakāraṇena॑tasmātkasmātpunastāni na kṣīyanta iti praśnaḥ /
tasyedaṃ prativacanam 'puriṣo vā akṣitiḥ' /
yathāsau pūrvamannānāṃ sraṣṭāsītpitā medhayā jāyādisambandhena ca pāṅktakarmaṇā bhoktā ca, tathā yebhyo dattānyannāni te'pi teṣāmannānāṃ bhoktāro'pi santaḥ pitara eva, medhayā tapasā ca yato janayanti tānyannāni /
tadetadabhidhīyate puruṣo vai yo'nnānāṃ bhoktā so'kṣitirakṣayahetuḥ /
kathamasyākṣititvam? ityucyate sa hi yasmādidaṃ bhujyamānaṃ saptavidhaṃ kāryakaraṇalakṣaṇaṃ kriyāphalātmakaṃ punaḥ punarbhūyo bhūyo janayata utpādayati dhiyā dhiyā tattatkālabhāvinyā tayā tayā prajñayā, karmabhiśca vāṅmanaḥkāyaveṣṭitaiḥ yadyadi ha yadyetatsaptavidhamannamuktaṃ kṣaṇamātramapi na kuryātprajñayā karmabhiśca, tato vicchidyeta bhujyamānatvātsātatyena kṣīyeta ha /
tasmādyathaivāyaṃ puruṣo bhoktā annānāṃ nairantaryeṇa, yathāprajñe yathākarma ca karotyapi /
tasmātpuruṣo'kṣitiḥ sātatyena kartṛtvāt /
tasmādbhujyamānānyapyannāni na kṣīyanta ityarthaḥ /
ataḥ prajñākriyālakṣaṇaprabandhārūḍhaḥ sarvo lokaḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ kriyāphalātmakaḥ saṃhatānekaprāṇikarmavāsanāsantānāvaṣṭabdhatvātkṣaṇiko'śuddho'sāro nadīsrotaḥ pradīpasantānakalpaḥ kadalīstambhavadasāraḥ phenamāyāmarīcyambhaḥsvapnādisamastadātmagatadṛṣṭīnāmavikīryamāṇo nityaḥ sāravāniva lakṣyate /
tadetadvairāgyārthamucyate dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta heti viraktānāṃ hyasmādbrahmavidyā ārabdhavyā caturthapramukheṇeti /
yo vaitāmakṣitiṃ vedeti॑vakṣyamāṇānyapi trīṇyannānyasminnavasare vyakhyātānyeveti kṛtvā teṣāṃ yāthātmyavijñānaphalamupasaṃhriyate yo vā etāmakṣitimakṣayahetuṃ yathoktaṃ veda, puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyate heti /
so'nnamatti pratīkenetyasyārtha ucyate mukhaṃ mukhyatvaṃ prādhānyamityetat /
prādhānyevānnānāṃ pituḥ puruṣasyākṣititvaṃ yo veda so'nnamatti nānnaṃ prati guṇabhūtaḥ san /
yathājño na tathā vidvānannānāyātmabhūtaḥ, bhoktaiva bhavati, na bhojyatāmāpādyate /
sa devānapi gacchati sa ūrjamupajīvati, devānapi gacchati devātmabhāvaṃ pratipadyate, ūrjamamṛtaṃ copajīvatīti yaduktaṃ sā praśaṃsā, nāpūrvārtho'nyo'sti

pāṅktasya karmaṇaḥ phalabhūtāni yāni trīṇyannāpyupakṣiptāni tāni kāryatvādvistīrṇaviṣayatvācca pūrvabhyo'nnebhyaḥ pṛthagutkṛṣṭāni, teṣāṃ vyākhyānārtha uttaro grantha ā brāhmaṇaparisamāpteḥ

trīṇyātmane'kuruteti
mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kuruta /
anyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti /
kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva /
tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti /
yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā /
eṣā hyantaṃ āyattaiṣā hi na /
prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa eva /
etanmayo vā ayamātmā /
vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ // _

śā.bhā._१,५.३ trīṇyātmane'kuruteti ko'syārtha ityucyate manovākprāṇā etāni trīṇyannāni, tāni mano vācaṃ prāṇaṃ cātmane ātmārthamakuruta kṛtavān sṛṣṭvā ādau pitā /
teṣāṃ saṃśaya ityata āha asti tāvanmanaḥ śrotrādibāhyakaraṇavyatiriktam, yata evaṃ prasiddham bāhyakaraṇaviṣayātmasambandhe satyapyabhimukhībhūtaṃ viṣayaṃ na gṛhṇāti,'kiṃ dṛṣṭavānasīdaṃ rūpam'? ityukto vadati'anyatra me gataṃ mana āsītso'hamanyatramanā āsaṃ nādarśam' /
tathā'idaṃ śrutavānasi madīyaṃ vacaḥ'ityuktaḥ'anyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣaṃ na śrutavānasmi'iti /
tasmādyasyāsannidhau rūpādigrahaṇasamarthasyāpi sataścakṣurādeḥ svasvaviṣayasambandhe rūpāśabdādijñānaṃ na bhavati, yasya ca bhāve bhavati, tadanyadasti mano nāmāntaḥkaraṇaṃ sarvakāraṇaviṣayayogi ityavagabhyate /
tasmātsarvo hi lokāṃ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti, tadvayagratve darśanādyabhāvāt /
astitve sidve manasaḥ svarūpārthamidamucyatekāmaḥ strīcyatikarābhīlāṣādiḥ, saṃkalpaḥ pratyupasthitavipayavikalpanaṃ śuklanīlādibhedena, vicikitsā saṃśayajñānam, śradvā adṛṣṭārtheṣu karmasvāstikyavudvidaivayādipu ca, aśradvā tadviparītā vudviḥ, dhṛtirdhāraṇaṃ dehādyavasāde uttambhan, adhṛtistadviparyayaḥ, hrīrlajjā, dhīḥ prajñā, bhīrbhayma, ityetadevamādikaṃ sarvaṃ mana eva॑manaso'ntaḥkaraṇasya rūpāṇyetāni /
mano'stitvaṃ pratyanyacca kāraṇamucyatetasmānmano nāmāstayantaḥ karaṇam, yasmāccakṣuṣo hyagocare pṛṣṭhapto'pyupaspṛṣṭhaḥ kenicidhastasyāyaṃ sparśo jānerayamiti vivekena pratipadyate /
yadi vivekakṛnmano nāma nāsti tarhi tvaṅmātreṇa kuto vivekapratipattiḥ syāt? tanmanaḥ /
asti tāvanmanaḥ, svarūpaṃ ca tasyāpādhigatam /
trīṇyannānīha phalabhūtāni karmaṇāṃ manovākprāṇākhyāni adhpātmamadhibhūtamadhidaivaṃ ca vyācikhyāsitāni /
tatra ādhyātmikānāṃ vāṅmanaḥ prāṇānāṃ mano vyākhyātam /
athedārnīvāgvattkavyetyāraṃmaḥ yaḥ kaśca loke śabdo dhavanistālvādivyaṅgyaḥ prāṇibhirvarṇādilakṣaṇa itaro vā vāditramedhādinimittaḥ sarvo dhvanirvāgeva sā /
idaṃ tāvadvācaḥ svarūpamuttkam? atha tasyāḥ kāryamucyateeṣā vāgghi yasmādantamabhidheyāvasānamabhidheyanirṇayamāyattānugatā /
eṣā punaḥ svayaṃ nābhidheyavatprakāśyā abhidheyaprakāśikaivprakāśātmakatvātpradīpādivat /
na hi pradīpādiprakāśaḥ prakāśāntareṇa prakāśyate, tadvadvākprakāśikaiva svayaṃ na prakāśyetyanavasthāṃ śrutiḥ pariharati eṣā hi na prakāśyā /
prakāśakatvameva vācaḥ kāryamityarthaḥ /
atha prāṇa ucyate prāṇo mukhanāsikāsañcāryā hṛdayavṛttiḥpraṇayanātprāṇaḥ apanayanānmūtrapurīṣāderapānano'dhovṛttirānābhisthānaḥ॑vyānano vyāyamanakarmā vyānaḥ prāṇāpānayoḥ sandhirvīryavatkarmahetuśca॑udāna utkarṣordhvagamanādiheturāpādatalamastakasthāna ūrdhvavṛttiḥ, samānaḥ samaṃ nayanādbhuktasya pītasya ca koṣṭhasthāno'nnapaktā, ana ityeṣāṃ vṛttiviśeṣāṇāṃ sāmānyabhūtā sāmānyadehaceṣṭābhisambandhinī vṛttiḥ, evaṃ yathoktaṃ prāṇādivṛttijātametatsarvaṃ prāṇa eva /
prāṇa ithi vṛttimānādhyātmiko'na uktaḥ /
karma cāsya vṛttibhedapradarśanenaiva vyākhyātam /
vyākhyātānyādhyātmikāni manovākprāṇākhyānyannāni /
etanmaya etadvikāraḥ prājāpatyairetairvāṅmanaḥ prāṇairārabdhaḥ /
ko'sau? athaṃ kāryakaraṇasaṅghāta ātmā piṇḍa ātmasvarūpatvenābhimato'vivekibhiḥ /
aviśeṣeṇaitanmaya ityuktasya viśeṣeṇa vāṅmayo manomayaḥ prāṇamaya iti sphuṭīkaraṇam

teṣāmeva prājāpatyānāmannānāmādhibhautiko vistāro'bhidhīyate

trayo lokā eta eva /
vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ // _

śā.bhā._१,५.४ traya lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ, prāṇo'sau lokaḥ

tathā

trayo vedā eta eva /
vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ // _

devā pitaro manuṣyā eta eva /
vāgeva devā manaḥ pitaraḥ, prāṇo mānuṣyāḥ // _

pitā mātā prajaita eva /
mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ prajā // _

śā.bhā._१,५.५७ trayo vedā ityādīni vākyāni ṛjvarthāni

vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva /
yatkiñca vijñātaṃ vācastadrūpam /
vāgghi vijñātā /
vāgenaṃ tadbhūtvāvati // _

śā.bhā._१,५.८ vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva /
tatra viśeṣaḥ yatkiñca vijñātaṃ vispaṣṭaṃ jñātaṃ vācastadrūpam /
tatra svayameva hetunāha vāgdhi vijñātā prakāśātmakatvāt /
kathamavijñātā bhavedyānyānapi vijñāpayadi"vācaiva samrāḍbandhuḥ prajñāyate"(४ / १ / २) iti hi vakṣyati /
vāgviśeṣavida idaṃ phalamucyate vāgevainaṃ yathoktavāgvibhūtividaṃ tadvijñātaṃ bhūtvā avati pālayati, vijñātarūpeṇevāsyānnaṃ bhojyatāṃ pratipadyata ityarthaḥ

tathā

yatkiñca vijijñāsyaṃ manasastadrūpam /
mano hi vijijñāsyam /
mana enaṃ tadbhūtvāvati // _

śā.bhā._१,५.९ yatkiñca vijijñāsyam, vispaṣṭaṃ jñātumiṣṭaṃ vijijñāsyam, tatsarvaṃ manaso rūpam॑mano hi yasmāsyam /
pūrvamanmanovibhūtividaḥ phalam mana enaṃ tadvijijñāsyaṃ bhūtvā avati vijijñāsyasvarūpeṇaivānnatvamāpadyate

tathā

yatkiñcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpam /
prāṇo hyavijñātaḥ /
prāṇa enaṃ tadbhūtvāvati // _

śā.bhā._१,५.१० yatkiñcāvijñātaṃ vijñānāgocaraṃ na ca sandihyamānam, prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñāto'niruktaśruteḥ /
vijñātavijijñāsyāvijñātabhedena vāṅmanaḥprāṇavibhāge sthite trayo lokā ityādayo vācanikā eva /
sarvatra vijñātādirūpadarśanādvacanādeva niyamaḥ smartavyaḥ /
prāṇa enaṃ tadbhūtvā avati avijñātarūpeṇaivāsya prāṇo'nnaṃ bhavatītyarthaḥ /
śiṣyaputrādibhiḥ sandihyamānāvijñātopakārā apyācāryapitrādayā dṛśyante॑tathā manaḥprāṇayorapi sandihyamānāvijñātayorannatvopapattiḥ

vyākhyāto vāṅmanaḥprāṇānāmādhibhautiko vistāraḥ /
athāyamādhidaivikārya ārambhaḥ

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīram /
jyotīrūpamayamagniḥ /
tadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ // _

śā.bhā._१,५.११ tasyai tasyāḥ vācaḥ prajāpaterannatvena prastutāyāḥ pṛthivī śarīraṃ brahma ādhāraḥ, jyotīrūpaṃ prakāśātmakaṃ karaṇaṃ cādheyaṃ prakāśaḥ, tadubhayaṃ pṛthivyagni vāgeva prajāpateḥ /
tattatra yāvatyeva yāvatparimāṇaiva adhyātmādhibhūtabhedabhinnā satī vāgbhavati, tatra sarvatra ādhāratvena pṛthivī vyavasthitā, tāvatyeva bhavati kāryabhūtā॑tāvānayamagniḥ, ādheyaḥ karaṇarūpo jyotirūpeṇa pṛthivīmanupraviṣṭastāvāneva bhavati /
samānamuttaram

athaitasya manaso dyauḥ śarīram /
jyotīrūpamasāvādityaḥ /
tadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityaḥ /
tau mithunaṃ samaitām /
tataḥ prāṇo'jāyata /
sa indraḥ /
sa eṣo'sapatnaḥ /
dvitīyo vai sapatnaḥ /
nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._१,५.१२ athaitasya prājāpatyānnoktasyaiva manaso dyaurdyulokaḥ śarīraṃ kāryamādhāraḥ, jyotīrūpaṃ karaṇamādheyo'sāvādityaḥ /
tattatra yāvatparimāṇameva adhyātmamadhibhūtaṃ vā manastāvatī tāvadvistārā tāvatparimāṇā manaso jyotīrūpasya karaṇasya ādhāratvena vyavasthitā dyauḥ, tāvānasāvādityo jyotīrūpaṃ karaṇamādheyam /
tāvavagnyādityau vāṅmanase ādhidaivike bhātāpitarau, mithunaṃ maithunyamitaretarasaṃsarga samaitāṃ samagacchetām /
'manasā ādityena prabhūtaṃ pitrā, vācāgninā mātrā prakāśitaṃ karma kariṣyāmi'iti, antarā rodasyoḥ /
tatastayoreva saṅgamanātprāṇo vāyurajñāyata parispandāya karmaṇe /
yo jātaḥ sa indraḥ parameśvaraḥ, na kevalamindra evāsapatno'vidyamānaḥ sapatno yasya॑kaḥ punaḥ sapatnano nāma? dvitīyo vai pratipakṣatvenopagataḥ sa dvitīyaḥ sapatna ityucyate /
tena dvitīyatve'pi sati vāṅmanase na sapatnatvaṃ bhajete, prāṇaṃ prati guṇabhāvopagate eva hi te adhyātmamiva /
tatra prāsaṅgikāsapatnavijñānaphalamidam nāsyaviduṣaḥsapatnaḥ pratipakṣo bhavati, ya evaṃ yathoktaṃ prāṇamasapatnaṃ veda

athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīram /
jyotīrūpamasau candraḥ /
tadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvānasau candraḥ /
ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ /
sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayati /
atha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati // _

śā.bhā._१,५.१३ athaitasya prakṛtasya prajāpatyānnasya prāṇamasya, na prajoktasyāntaranirdiṣṭasya, āpaḥ śarīraṃ kāryaṃ karaṇādhāraḥ, pūrvavajjayotīrūpamasau candraḥ /
tatrayāvaneva prāṇo yāvatparimāṇo'dhyātmādibhedeṣu, tāvadvyāptimatya āpaḥ tāvatparimāṇāḥ, tāvānasau candro'bādheyastāsvapsvanupraviṣṭaḥ karaṇabhūto'dhyātmamadhibhūtaṃ ca tāvadvyāptimāneva /
tānyetāni pitrā pāṅktena karmaṇā sṛṣṭāni trīṇyannāni vāṅmanaḥprāṇākhyāni /
adhyātmamadhibhūtaṃ ca jagatsamastametairvyāptam, naitebhyo'nyadatiriktaṃ kiñcidasti kāryātmakaṃ karaṇātmakaṃ vā /
samastāni tvetāni prajāpatiḥ /
ta ete vāṅmanaḥprāṇāḥ sarve eva samāstulyā vyāptimanto yāvatprāṇigocaraṃ sādhyātmādhibhūtaṃ vyāpya vyavasthitāḥ /
ata evānantā yāvatsaṃsārabhāvinano hi te /
na hi kāryakaraṇapratyākhyānena saṃsāro'vagamyate /
kāryakaraṇātmakā hi ta ityuktam /
sa yaḥ kaścidhaitānprajāpaterātmabhūtānantavataḥparicchinnānadhyātmarūpeṇa vā adhibhūtarūpeṇa vā adhibhūtarūpeṇa vopāste, sa ca tadupāsanānurūpameva phalamantavantaṃ lokaṃ jayati, paricchinna eva jāyate naiteṣāmātmabhūto bhavatītyarthaḥ /
atha punaryo haitānanantānsarvātmakānsarvaprāṇyātmabhūtānaparicchinnānupāste so'ntameva lokaṃ jayati

pitā pāṅktena karmaṇā saptānnāni sṛṣṭvā trīṇyannānyātmārthaṅkarodityuktam /
tānyetāni /
pāṅktakarmaphalabhūtāni vyākhyātāni /
tatra kathaṃ punaḥ pāṅktatāvagamyate, vittakarmaṇamorapi tatra sambhavāt /
tatra pṛthivyagnī mātā, divādityau pitā /
yo'pyamanayorantarā prāṇaḥ, sa prajeti vyākhyātam /
tatra vittakarmaṇī sambhāvayitavye ityārambhaḥ

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiṣṣoḍaśakalaḥ /
tasya rātraya eva pañcadaśa kalā /
dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā /
sa rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate /
so'māvāsyāṃ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate /
tasmādetāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai // _

śā.bhā._१,५.१४'sa eṣaḥ saṃvatsaraḥ' yo'yaṃ tryannātmā prajāpatiḥ prakṛtaḥ, sa eṣa saṃvatsarātmanā viśeṣato nirdiśyate /
ṣoḍaśakalaḥ ṣoḍaśa kalā avayavā asya so'yaṃ ṣoḍaśakalaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarātmākālarūpaḥ /
tasya ca kālātmanaḥ prajāpateḥ rātraya evāhorātrāṇi, tithaya ityarthaḥ, pañcadaśa kalāḥ /
dhruvaiva nityaiva vyavasthitā asya prajāpateḥ ṣoḍaśī ṣoḍaśānāṃ pūraṇī kalā /
sa rātribhireva tithibhiḥ kaloktābhirāpūryate cāpakṣīyate ca /
pratipadādyābhirhi candramāḥ prajāpatiḥ śuklapakṣa āpūryate kalābhirupacīyamānābhirvardhate yāvatsampūrṇamaṇḍalaḥ paurṇamāsyām /
tābhirevāpacīyamānābhiḥ kalābhirapakṣīyate kṛṣṇapakṣe yāvaddhruvaikā kalā vyavasthitā amāvāsyām /
sa prajāpatiḥ kalātmā amāvāsyāmamāvāsyāyāṃ rātriṃrātrau yā vyavasthitā dhruvā kaloktā etayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛtprāṇijātamanupraviśya yadapaḥ pibati yaccaupadhīraśnāti tatsarvameva oṣadhyātmanā sarvaṃ vyāpyāmāvāsyāṃ rātrimavasthāya tato'paredyuḥ prātarjñāyate dvitīyayā kalayā saṃyuktaḥ /
evaṃ pāṅktātmako'sau prajāpatiḥ /
divādityau manaḥ pitā॑pṛthivyagno vāgjñāyā mātā॑tayośca prāṇaḥ prajā /
cāndramasyastithayaḥ kalā vittam, upacayāpacayadharmitvādvittavat /
tāsāṃ ca kalānāṃ kālāvayavānāṃ jagatpariṇāmahetutvaṃ karma /
evameṣa kṛtsnaḥ prajāpatiḥ"jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīya" (bṛ.u.१ / ४ / १७) ityeṣaṇānurūpa eva pāṅktasya karmaṇaḥ phalabhūtaḥ saṃvṛttaḥ /
kāraṇānuvidhāyi hi kāryamiti loke'pi sthitiḥ /
yasmādeṣa candra etāṃ rātriṃ sarvaprāṇijātamanupraviṣṭo dhruvayā kalayā vartate, tasmāddhetoretāmamāvāsyāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇinaḥ prāṇaṃ na vicchindyātprāṇinaṃ na pramāpayedityetat, api kṛkalāsasya /
kṛkalāso hi pāpātmā svabhāvenaiva hiṃsyate prāṇibhirdṛṣṭo'pyamaṅgala iti kṛtvā /
bāḍhaṃ pratiṣiddhā, tathāpi nāmāvāsyāyā anyatra pratiprasavārthaṃ vacanaṃ hiṃsāyāḥ kṛkalāsaviṣaye vā, kiṃ tarhi? etasyāḥ somadevatāyā apacityai pūjārtham

yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakālo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣaḥ /
tasya vittameva pañcadaśa kalāḥ /
ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā /
sa vittenaivā ca pūryate'pa ca kṣīyate /
tadetannabhyaṃ yadayamātmā /
pradhirvittam /
tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhināgādityevāhuḥ // _

śā.bhā._१,५.१५ yo vai parokṣābhihitaḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalaḥ sa naivātyantaṃ parokṣo mantavyaḥ, yasmādayameva sa pratyakṣa upalabhyate /
ko'sāvayam? yo yathektaṃ tryannātmakaṃ prajāpatimātmabhūtaṃ vetti sa evaṃvitpuruṣaḥ /
kena sāmānyena prajāpatiriti taducyate tasyaivaṃvidaḥ puruṣasya gavādi vittameva pañcadaśa kalā upacayāpacayadharmitvāt॑tadvittasādhyaṃ ca karma /
tasya kṛtsnatāyai ātmaiva piṇḍa evāsya viduṣaḥ ṣoḍaśī kalā dhruvasthānīyā /
sa candravadvittenaivāpūryate cāpakṣīyate ca tadetalloke prasiddham /
tadetannabhyam, nābhyai hitaṃ nabhyaṃ nābhiṃ vā arhatīti /
kiṃ tat? yadayaṃ yo'yamātmā piṇḍaḥ /
pradhirvittaṃ parivārasthānīyaṃ bāhyaṃ cakrasyevāranemyādi /
tasmādyadyapi sarvajyāniṃ sarvasvāpaharaṇaṃ jīyate hīyate glāniṃ prāpnoti, ātmanā cakranābhisthānīyena cedyadi jīvati pradhinā bāhyena parivāreṇāyamagātkṣīṇo'yaṃ yathā cakramaranemivimuktamevamāhuḥ /
jīvaṃścedaranemisthānīyena vittena punarupacīyata ityabhiprāyaḥ

evaṃ pāṅktena daivavittavidyāsaṃyuktena karmaṇā tryannātmakaḥ prajāpatirbhavatīti vyākhyātam /
anantaraṃ ca jāyādivittaṃ parivārasthānīyamityuktam /
tatra putrakarmāparavidyānāṃ lokaprāptisādhanatvamātraṃ sāmānyenāvagatam, na putrādīnā lokaprāptiphalaṃ prati viśeṣasambandhaniyamaḥ /
so'yaṃ putrādīnāṃ sādhanānāṃ sādhyaviśeṣasambandho vaktavya ityuttarakaṇḍikā praṇīyate

atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti /
so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā /
karmaṇā pitṛlokaḥ /
vidyayā devalokaḥ /
devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhaḥ /
tasmādvidyāṃ praśaṃsanti // _

śā.bhā._१,५.१६ atheti vākyopanyāsārthaḥ /
trayaḥ, vāvetyavadhāraṇārthaḥ /
traya eva śāstroktasādhanārhā lokāḥ, na nyūnā nādhikā vā /
ke te? ityucyate manuṣyalokaḥ pitṛloko deloka iti /
teṣāṃ so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva sādhanena jayyo jetavyaḥ sādhyaḥ yathā ca putreṇa jetavyastathottaratra vakṣyāmaḥ, nānyena karmaṇā, vidyayā veti vākyaśeṣaḥ /
karmaṇā agnihotrādilakṣaṇena kevalena pitṛloko jetavyo na putreṇa nāpi vidyayā /
vidyayā devaloko na putreṇa nāpi karmaṇā /
devaloko vai lokānāṃ trayāṇāṃ śreṣṭhaḥ praśasyatamaḥ /
tasmāttatsādhanatvādvidyāṃ praśaṃsanti

evaṃ sādhyalokatrayaphalabhedena viniyuktāni putrakarmavidyākhyāni trīṇi sādhanāni /
jāyā tu putrakarmārthatvānna pṛthaksādhanamiti pṛthaṅnābhihitā /
vittaṃ ca karmasādhanatvānna pṛthaksādhanam /
vidyākarmaṇorlokajayahetutvaṃ svātmapratilābhenaiva bhavatīti prasiddham /
putrasya tvakriyātmakatvātkena prakāreṇa lokajayahetutvamiti na jñāyate /
atastadvaktavyamityathānantaramārabhyate

athātaḥ samprattiḥ /
yadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti /
sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ loka iti /
yadvai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā /
ye vai ke ca yajñāsteṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityekatā /
ye vai ke ca lokāsteṣāṃ sarveṣāṃ loka ityekatā /
etāvadvā idaṃ sarvam /
etanmā sarvaṃ sannayamito bhunajaditi /
tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhuḥ /
tasmādenamanuśāsati /
sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati /
sa yadyanena kiñcidakṣṇayā kṛtaṃ bhavati tasmādenaṃ sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma /
sa putreṇaivāsmilloke pratitiṣṭhati /
athainamete devāḥ prāṇā amṛtā āviśanti // _

śā.bhā._१,५.१७ sampratiḥ sampradānam॑samprattiriti vakṣyamāṇasya karmaṇo nāmadheyam /
putro hi svātmavyāpārasampradānaṃ karotyanena prakāreṇa pitā, tena samprattisaṃjñakamidaṃ karma /
tatkasminkāle kartavyam? ityāha sa pitā yadā yasmin kāle praiṣyanmariṣyanmariṣyāmītyapariṣṭādidarśanena manyate, atha tadā putramāhūyāha tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti /
sa evamuktaḥ putraḥ pratyāha॑sa tu pūrvamevānuśiṣṭo jānāti mayaitatkartavyamiti, tenāha ahaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ loka ithi /
etadvākyatrayam /
etasyārthastirohita iti manvānā śrutirvyākhyānāya pravartate /
yadvai kiñca yatkiñcāvaśiṣṭamanūktamadhītamanadhītaṃ ca, tasya sarvasyaiva brahmetyetasminpade ekatā ekatvaṃ yo'dhyayanavyāpāro mama kartavya āsīdetāvantaṃ kālaṃ vedaviṣayaḥ, sa ita ūrdhvaṃ tvaṃ brahma tvatkartṛko'stvityarthaḥ /
tathā ye vai ke ca yajñā anuṣṭheyāḥ santo mayā anuṣṭhitāścānanuṣṭhitāśca, teṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityetasminpade ekataikatvam, matkartṛkā yajñā ya āsan, te ita ūrdhvaṃ tvaṃ yajñaḥ tvatkartṛkā bhavantvityarthaḥ /
ye vai ke ca lokā mayā jetavyāḥ santo jitā ajitāśca, teṣāṃ sarveṣāṃ loka ityetasminpade ekatā /
ita ūrdhvaṃ mayādhyayanayajñalokajayakartavyakratustvayi samarpitaḥ, ahaṃ tu mukto'smi kartavyatābandhanaviṣayātkratoḥ /
sa ca sarvaṃ tathaiva pratipannavānputro'nuśiṣṭatvāt /
tatremaṃ piturabhiprāyaṃ manvānā ācaṣṭa śrutiḥ etāvadetatparimāṇaṃ vai idaṃ sarvaṃ yadgṛhiṇā kartavyam, yaduta vedā adhyetavyāḥ, yajñā yaṣṭavyāḥ, lokāśca jetavyāḥ /
etanmā sarvaṃ sannayam sarvaṃ hīmaṃ bhāraṃ madadhīnaṃ matto'pacchidya ātamani nidhāya, ito'smāllokānmā māmabhunajatpālayiṣyatīti /
ḻaḍarthe laṅ, chandasi kālaniyamābhāvāt /
yasmādevaṃ sampannaḥ putraḥ pitaramasmāllokātkartavyatābandhanato mocayiṣyati, tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyaṃ lokahitaṃ piturāhurbrāhmaṇāḥ /
ata eva hyenaṃ putramanuśāsati, lokyo'yaṃ naḥ syāditi, pitaraḥ /
sa pitā yadā yasminkāle evaṃvitputrasamarpitakartavyatākratuḥ, asmāllokātpaiti mriyate, atha tadaibhireva prakṛtairvāṅmanaḥprāṇaiḥ putramāviśati putraṃ vyāpnoti /
adhyātmaparicchedahetvapagamātpiturvāṅmanaḥprāṇāḥsvena ādhidaivikena rūpeṇa pṛthivyagnyādyātmanā bhinnaghaṭapradīpaprakāśavatsarvamāviśanti /
taiḥ prāṇaiḥ saha pitātyāviśati, vāṅmanaḥprāṇātmabhāvitvātpituḥ /
ahamasmyanantā vāṅmanaḥprāṇā adhyātmādibhedavistārā ityevaṃ bhāvito hi pitā /
tasmāttatprāṇānuvṛttitvaṃ piturbhavatīti yuktamuktam ebhireva prāṇaiḥ saha putramāviśatīt॑sarveṣāṃ hyasāvātmā bhavati putrasya ca /
etaduktaṃ bhavati yasya piturevamanuśiṣṭaḥ putro bhavati so'sminneva loke vartate putrarūpeṇa, naiva mṛto mantavya ityarthaḥ /
tathā ca śrutyantare "so'syāyamitara ātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate"(ai.u.४ / ४) iti /
athedānīṃ putranirvacanamāha sa putro yadi kadācidanena pitrā akṣṇyā koṇacchidrato'ntarā akṛtaṃ bhavati kartavyam, tasmāt, kartavyatārūpātpitrā akṛtātsarvasmāllokaprāptipratibandharūpātputro muñcati mocayati tatsarvaṃ svayamanutiṣṭhanpūrayitvā /
tasmātpūraṇena trāyate sa pitaraṃ yasmāttasmātputro nāma /
idaṃ tatputrasya putratvaṃ yatpituśchidraṃ pūrayitvā trāyate /
sa pitaivaṃvidhena putreṇa mṛto'pi sannamṛto'sminneva loke pratitiṣṭhati, evamasau pitā putreṇemaṃ manuṣyalokaṃ jayati /
na tathā vidyākarmabhyāṃ devalokapitṛlokau svarūpalābhasattāmātreṇa॑na hi vidyākarmaṇī svarūpalābhavyatirekeṇa putravadvyāpārāntarāpekṣayā lokajayahetutvaṃ pratipadyete /
atha kṛtasamprattikaṃ pitaramenamete vāgādayaḥ prāṇā daivā hairaṇyagarbhā amṛtā amaraṇadharmāṇa āviśanti kathamiti vakṣyati pṛthivyai cainamityādi /
evaṃ putrakarmāparavidyānāṃ manuṣyalokapitṛlokadeva lokasādhyārthatā pradarśitā śrutyā svayameva /
atra kecidvāvadūktāḥ śrutyuktaviśeṣaviniyogopasahāreṇa ca /
tasmādṛṇaśrutiravidvadviṣayā na paramātmavidviṣayeti siddham /
vakṣyati ca "kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ lokaḥ" (४ / ४ / २२) iti /
kecittu pitṛlokadevalokajayo'pi pitṛlokadevalokābhyāṃ vyāvṛttireva॑tasmātputrakarmāparavidyābhiḥ samucityānuṣṭhitābhistribhya etebhyo lokebhyo vyāvṛttaḥ paramātmavijñānena mokṣamadhigacchatīti paramparayā mokṣārthānyeva putrādisādhanānīcchanti /
teṣāmapi mukhāpidhānāyeyameva śrutiruttarā kṛtasamprattikasya putriṇaḥ karmiṇaḥ tryannātmavidyāvidaḥ, phalapradarśanāya pravṛttā /
na cedameva phalaṃ mokṣaphalamiti śakyaṃ, vaktum, tryannasambandhāt, medhātapaḥkāryatvāccānnānām,'punaḥ punarjanayate'iti darśanāt॑'yaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha'iti ca kṣayaśravaṇāt /
śarīraṃ jyotīrūpamiti ca kāryakaraṇatvopapatteḥ /
'trayaṃ vā idam'iti ca nāmarūpakarmātmakatvenopasaṃhārāt /
na cedameva sādhanatrayaṃ saṃhataṃ satkasyacinmokṣārthaṃ kasyacittryannātmaphalamityasmādeva vākyādavagantu śakyam, putrādisādhanānāṃ tryannātmaphaladarśanenaivopakṣīṇatvādvākyasya

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati /
sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati // _

śā.bhā._१,५.१८ pṛthivyai pṛthivyāḥ ca enamagneśca daivī adhidaivātmikā vāgenaṃ kṛtasamprattikamāviśati /
sarveṣāṃ hi vāca upādānabhūtā daivī vākpṛthivyagnilakṣaṇā, sā hyādhyātmikāsaṅgādidoṣairniruddhā /
viduṣastaddoṣāpagame āvaraṇabhaṅga ivodakapradīpaprakāśavacca vyāpnoti /
tadetaducyat pṛthivyā agneścainaṃ daivī vāgāviśatīti /
sā ca daivī vāganṛtādidoṣarahitā śuddhā, yayā vācā daivyā yadyadeva ātmane parasmai vā vadati tattadā bhavati, amoghā apratibaddhā asya vāgbhavatītyarthaḥ

tathā

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati /
tadvai daivaṃ mano yenānandyeva bhavatyatho na śocati // _

śā.bhā._१,५.१९ divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tacca daivaṃ manaḥ॑svabhāvanirmalatvāt॑yena manasā asau ānandyeva bhavati sukhyeva bhavati॑tho api na śocati, śokādinimittāsaṃyogāti

tathā

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati /
sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati /
sa eṣa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati /
yathaiṣā devataivaṃ saḥ /
yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti /
yadu kiñcemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ tadbhavati /
puṇyamevāmuṃ gacchati /
na ha vai devān pāpaṃ gacchati // _

śā.bhā._१,५.२० adbhayaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati /
sa vai daivaḥ prāṇaḥ kiṃllakṣaṇaḥ? ityucyateyaḥ sañcaran prāṇibhedeṣva sañcaransamaṣṭivya ṣṭirūpeṇaathavā sañcarana jaṅgameṣu asañcaransthāvareṣu, na vyathate na duḥkhanimittena bhayena yuḍyate /
athāṃ api na riṣyati na vinaśyati na hiṃsāmāpadyate /
saḥyo yathoktamevaṃ vetti vyannātmadarśanaṃ saḥsarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇo bhavati, sarveṣāṃ bhūtānāṃ mano bhavati, sarveṣāṃ
bhūtānāṃ vāgbhavatiityevaṃ sarvābhūtātmatayā sarvajño bhavatītyarthaḥ॑sarvakṛcca /
tathaipā pūrvasidvā hiraṇyagarbhadevatā evameva nāsya sarvajñatve sarvakṛttave vā kkacitpratighātaḥ /
sa iti dārṣṭāntikanirdeśaḥ /
kiñca yathaitāṃddiraṇyagarbhadevatāmijyādibhiḥ sarvāṇi bhūtānyavanti pālayanti pūjyanti, evaṃ ha evaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavantiijyādilakṣaṇāṃ pūjāṃ satataṃ prayapañjata ityarthaḥ /
athedamāśaṅkayatesarvaprāṇināmātmā bhavatītyuttkam, tasya ca sarvaprāṇikāryakaraṇātmatve sarvaprāṇisukhaduḥkhaiḥ sambadhyeteti /
tanna, aparicchinnabudvitvātparicchinnātmabudvīnāṃ hyākrośādau duḥkhasambandho dṛṣṭaḥ anenāhamākruṣṭa iti /
asya tu sarvātmano ya ākruśyate yaścākrośati yatorātmatvabudviviśeṣābhāvānna tannimittaṃ duḥkhamupapadyate /
maraṇaduḥkhavacca nimittābhāvātyathā hi kasmiṃścinmṛte kasyacidduḥkhamutpadyatemamāsauputrobhrātāceti, putrādinimittam॑tannimittābhāve tanmaraṇadarśino'pi naiva duḥkhamupajāyate, tatheśvarasyāpyaparicchinnātmano mamatavatādiduḥkhanimittamidhyājñānādidopābhāvānnaiva duḥkhamupajāyate /
tadetaducyateyadu kiñcayatkiñca imāḥ prajāḥ śocantyamaiva sahaiva prajābhistacchokādinimittaṃ duḥkhaṃ saṃyuktaṃ bhavatyāsāṃ prajānāṃ paricchinnabudvijanitatvāt /
sarvātmanastu kena saha kiṃ saṃyukta bhavedviyukta vā? amuṃ tu prājāpatye pade vartamānaṃ puṇyameva śubhamevaphalamabhipretaṃ puṇyamitiniratiśayaṃ hi tena puṇyaṃ kṛtam॑tena tatphalameva gacchati /
na ha vai devānpāpaṃ gacchati, pāpaphalasyāvasarābhāvātpāpaphalaṃ duḥkha na gacchatītyathaḥ

'ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ'ityaviśeṣeṇa vāṅmanaḥprāṇānāmupāsanamuktam, nānyatamagato veśeṣa uktaḥ /
kimevameva pratipattavyam? kiṃ vā vicāryamāṇe kaścidviśeṣo vratamupāsanaṃ prati pratitapattuṃ śakyate? ityucyate

athāto vratamīmāṃsā /
prajāpatirha karmāṇi sasṛje /
tāni sṛṣṭānyanyo'nyenāspardhanta /
vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre /
drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ /
śroṣyāmyahamiti śrotram /
evamanyāni karmāṇi yathākarmam /
tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme /
tānyāpnot /
tānyāptvā mṛtyuravārundha /
tasmācchrāmyatyeva vāk /
śrāmyati cakṣuḥ /
śrāmyati śrotram /
athemameva nāpnotyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ /
tāni jñātuṃ dadhrire /
ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati /
hantāsyaiva sarve rūpaṃ bhavāmeti /
ta etasyaiva sarve rūpamabhavan /
tasmādeta etenākhyāyante prāṇā iti /
tena ha vāva tatkulamācakṣate yasmin kule bhavati ya evaṃ veda /
ya u haivaṃvidā spardhate'nuśuṣyati /
anuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam // _

śā.bhā._१,५.२१ athāto'nantaraṃ vratamīmāṃsā upāsanakarmavicāraṇetyarthaḥ /
eṣāṃ prāṇānāṃ kasya karma vratatvena dhārayitavyamiti mīmāṃsā pravartate /
tatra prajāpatirha haśabdaḥ kilārthe prajāpatiḥ kila prajāḥ sṛṣṭvā karmāṇi karaṇāni vāgādīni karmāthāni hi tānīti karmāṇītyucyante sasṛje sṛṣṭavānvāgādīni karaṇānītyarthaḥ /
tāni punaḥ sṛṣṭānyanyonyena itaretaramaspardhanta spardhāṃ saṃgharṣaṃ cakruḥ /
katham? vadiṣyāmyeva svavyāpārādvadanādanuparataivāhaṃ syāmiti vāgvrataṃ dadhre dhṛtavatī yadyanyo'pi matsamo'sti svavyāpārādanuparantuṃ śaktaḥ, so'pi darśayatvātmano vīryamiti /
tathā drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ, śroṣyāmyahamiti śrotram॑evamanyāni karmāṇi karaṇāni yathākarma yadyadyasya karma yathākarma /
tāni karaṇāni mṛtyurmārakaḥ śramaḥ śramarūpī bhūtvā upayeme sañjagrāha /
katham? tāni karaṇāni svavyāpāre pravṛttānyāpnot, śramarūpeṇātmānaṃ darśitavān /
āptvā ca tānyavārundha avarodhaṃ kṛtavānmṛtyuḥ svakarmabhyaḥ pracyāvitavānityarthaḥ /
tasmādadyatve'pi vadane svakarmaṇi pravṛttā vākśrāmyatvena śramarūpiṇā mṛtyunā saṃyuktā svakarmataḥ pracyavate /
tathā śrāmyati cakṣuḥ, śrāmyati śrotram /
athemameva mukhyaṃ prāṇaṃ nāpnonna prāptavānmṛtyuḥ śramarūpī, yo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastam /
tenādyatve'pyaśrānta eva svakarmaṇi pravartate /
tānītarāṇi karaṇāni taṃ jñātuṃ dadhrire dhṛtavanti manaḥ /
ayaṃ vai no'smākaṃ madhye śreṣṭhaḥ praśasyatamo'bhyadhikaḥ, yasmādyaḥ sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantedānīmasyaiva prāṇasya sarve vayaṃ rūpamasāma prāṇamātmatvena pratipadyemahi evaṃ viniścitya te etasyaiva sarve rūpamabhavan॑prāṇarūpamevātmatvena pratipannāḥ, prāṇavratameva dadhrire asmadvratāni na mṛtyorvāraṇāya paryāptānīti /
yasmātprāṇena rūpeṇa rūpavantītarāṇi karaṇāni calanātmanā svena ca prakāśātmanaḥ, na hi prāṇādanyatra calanātmakatvopapattiḥ॑calanavyāpārapūrvakāṇyeva hi sarvadā svavyāpāreṣu lakṣyante॑tasmādete vāgādaya etena prāṇābhidhānena ākhyāyante'bhidhīyante prāṇā ityevam /
ya evaṃ prāṇātmatāṃ sarvakaraṇānāṃ vetti prāṇaśabdābhidheyatvaṃ ca, tena ha vāva tenaiva viduṣā tatkulamācakṣate laukikāḥ /
yasminkule sa vidvāñjāto bhavati tatkulaṃ vidvāñjāto bhavati tatkulaṃ vidvannāmnaiva prathitaṃ bhavatyamuṣyadaṃ kulamiti, yathā tāpatya iti /
ya evaṃ yathoktaṃ veda vāgādīnāṃ prāṇarūpatāṃ prāṇākhyatvaṃ ca tasyaitatphalam /
kiñca yaḥ kaścidu haivaṃvidā prāṇātmadarśinā spardhate tatpratipakṣī san, so'sminneva śarīre'nuśuṣyati śoṣamupagacchati /
anuśuṣya haiva śoṣaṃ gatvaiva antato'nte mriyate na sahasānupadruto mriyate ityaivamuktamadhyātmaṃ prāṇātmadarśanamityuktopasaṃhāro'dhidaivatapradarśanārthaḥ

athādhidevataṃ
jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre /
tapsyāmyahamityādityaḥ /
bhāsyāmyahamiti candramāḥ /
evamanyā devatā yathādevatam /
sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ /
mlocanti hyanyā devatā na vāyuḥ /
saiṣānastamitā devatā yadvāyuḥ // _

śā.bhā._१,५.२२ athānantaramadhidaivataṃ devatāviṣayaṃ darśanamucyate /
kasya devatāviśeṣasya vratadhāraṇaṃ śreyaḥ? iti mīmāsyate /
adhyātmavatsarvam /
jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre /
tapsyāmyahamityādityaḥ॑bhāsyāmyahamiti candramāḥ॑evamanyā devatā yathādaivatam /
so'dhyātmaṃ vāgādīnāmeṣāṃ prāṇo mṛtyunā anāptaḥ svakarmaṇo na pracyāvitaḥ svena prāṇavratenābhagnavrato yathā॑evametāsāmagnyādīnāṃ devatānāṃ vāyurapi /
mlocantyastaṃ yanti svakarmebhya uparamante yathādhyātmaṃ vāgādayo'nyā devatā agnyādyāḥ, na vāyurastaṃ yāti yathā madhyamaḥ prāṇaḥ, ataḥ saiṣā anastamitā devatā yadvāyuryo'yaṃ vāyuḥ /
evamadhyātmamadhidaivaṃ ca mīmāṃsitvā nirdhāritam prāṇavāyyvātmano vratamabhagnamiti

athaiṣa śloko bhavati
yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchatīti /
prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti /
taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti /
yadvā ete'murhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti /
tasmādekameva vrataṃ caretprāṇyāccaivāpānyācca /
nenmā pāpmā mṛtyurāpnavaditi /
yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati // _

śā.bhā._१,५.२३ athaitasyaivārthasya prakāśaka eṣa śloko mantro bhavati /
yataśca yasmādvāyorudetyudgacchati sūryaḥ, adhyātmaṃ ca cakṣurātmanā prāṇādastaṃ ca yatra vāyau prāṇe ca gacchatyaparasaṃdhyāsamaye svāpasamaye ca puruṣasya, taṃ devāstaṃ dharmaṃ devāścakrire dhṛtavanto vāgādayo'gnyādayaśca prāṇavrataṃ ca purā vicārya /
sa evādyedānīṃ śvo'pi bhaviṣyatyapi kāle'nuvartyate'nuvartiṣyate ca devairityabhiprāyaḥ /
tatremaṃ mantraṃ saṃkṣepato vyācaṣṭa brāhmaṇam prāṇādvā eṣa sūrya udeti prāṇe'stameti /
taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva ityasya kor'thaḥ? ityucyate yadvai ete vratamamurhi amuṣminkāle vāgādayo'gnyādayaśca prāṇavrataṃ vāyuvrataṃ cādhriyanta, tadevādyāpi kurvantyanuvartate'nuvartiṣyante ca /
vrataṃ tairabhagnameva /
yattu vāgādivratamagnyādivrataṃ ca tadbhagnameva, teṣāmastamanakāle svāpakāle ca vāyau prāṇe ca nimsuktidarśanāt /
athaitadanyatroktam"yadā vai puraṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyeti prāṇaṃ manaḥ prāṇaṃ cakṣuḥprāṇaṃ śrotraṃ yadā prabudhyate prāṇādevādhi punarjāyanta ityadhyātmamathādhidaivataṃ yadā vā agniranugacchati vāyuṃ tarhyanūdvāti yadādityo'stameti vāyuṃ tarhi praviśati vāyuṃ candramā vāyau diśaḥ pratiṣṭhitā vāyorevādhi punarjāyante"iti /
yasmāde etadeva vrataṃ vāgādiṣvagnyādiṣu cānugataṃ yadetadvāyośca prāṇasya ca parispandātmakatvaṃ sarvedevairuvartyamānaṃ vrataṃ tasmādanyo'pyokameva vrataṃ caret /
kiṃ tata? prāṇyātprāṇanavyāpāraṃ kuryādapānyādapānanadhyāpāraṃ ca॑na hi prāṇāpānavyāpārasya prāṇanāpānanalakṣaṇasyoparamo'sti /
tasmāttadevaikaṃ vrataṃ careddhitvendriyāntaravyāpāraṃ nenmā māṃ pāpmā mṛtyuḥ śramarūpyāpnuvadāpnuyāt /
necchabdaḥ paribhaye'yadyahamasmādvratātpracyutaḥ syām, grasta evāhaṃ mṛtyunā'ityevaṃ trasto dhārayetprāṇavratamityabhiprāyaḥ /
yadi kadācidu caretprārabheta prāṇavratam, samāpipayiṣetsamāpayitumicchet॑yadi hyasmādvratāduparametprāṇaḥ paribhūtaḥ syāddevāśca॑tasmātsamāpayedeva /
tena u tenānena vratena prāṇātmapratipattyā sarvabhūteṣu vāgādayo'gnyādayaśca madātmakā eva, ahaṃ prāṇa ātmā sarvaparispandakṛt evaṃ tenānena vratadhāraṇena etasyā eva prāṇadevatāyāḥ sāyujyaṃ sayugbhāvamekātmatvaṃ salokatāṃ samānalokatāṃ vā ekasthānatvam vijñānamāndyopekṣametat jayati prāpnotīt

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye prathamādhyāye pañcamaṃ saptānnabrahmaṇam

ṣaṣṭhamukthabrāhmaṇam
yadetadavidyāviṣayatvena prastutaṃ sādhyasādhanalakṣaṇaṃ vyākṛtaṃ jagatprāṇātmaprāptyantotkarṣavadapi phalam, yā caitasya vyākaraṇātprāgavasthā avyākṛtaśabdavācyā vṛkṣabījavatsarvametat

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma /
teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmuktham /
ato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti /
etadeṣāṃ sāma /
etaddhi sarvairnāmabhiḥ samam /
etadeṣāṃ brahma /
etaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti // _

śā.bhā._१,६.१ trayam॑kiṃ tattrayam? ityucyate /
nāma rūpaṃ karma cetyanātmaiva /
nātmā yatsākṣādaparokṣādbrahma /
tasmādasmādvirajyetetyevamarthastrayaṃ vā ityādyārambhaḥ na hyasmādanātmano'vyāvṛtticittasya ātmānameva lokamahaṃ brahmāsmītyupāsituṃ buddhiḥ pravartate /
bāhyapratyagātmapravṛttyorvirodhāt /
tathā ca kāṭhake "parāñci khāni vyatṛṇatsvayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman /
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan" (ka.u.२ / १ / १) ityādi /
kathaṃ punarasya vyākṛtāvyākṛtasya kriyākārakaphalātmanaḥ saṃsārasya nāmarūpakarmātmakataiva? na punarātmatvam? ityetatsambhāvayituṃ śakyata iti॑trocyate teṣāṃ nāmnāṃ yathopanyastānāṃ vāgiti śabdasāmānyamucyate /
"yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā"(१ / ५ / ३) ityuktatvādvādityetasya śabdasya yor'thaḥ śabdasya śabdasāmānyamātrametadeteṣāṃ nāmaviśeṣāṇāmukthaṃ kāraṇamupādānam, saindhavalavaṇakaṇānāmiva saindhavācalaḥ /
tadāha ato hyasmānnāmasāmānyātsarvāṇi nāmāni yajñadatto devadatta ityevamādipravibhāgānyuttiṣṭhantyutpadyante pravibhajyante, lavaṇācalādiva lavaṇakaṇāḥ॑kāryaṃ ca kāraṇenāvyatiriktam /
tathā viśeṣāṇāṃ ca sāmānye'ntarbhāvāt /
kathaṃ sāmānyaviśeṣabhāva iti etacchabda sāmānyameṣāṃ nāmaviśeṣāṇāṃ sāma /
samatvātsāma, sāmānyamityarthaḥ, etaddhi yasmātsarvairnāmabhirātmaviśeṣaiḥ samam /
kiñca ātmalābhāviśeṣācca nāmaviśeṣāṇām /
yasya ca yasmādātmalābho bhavati sa tenāpravibhakto dṛṣṭaḥ, yathā ghaṭādīnāṃ mṛdā /
kathaṃ nāmaviśeṣāṇāmātmalābho vāca ityucyate yata etadeṣāṃ vākchabdavācyaṃ vastu brahma ātmā, tato hyātmalābho nāmnām, śabdavyatiriktasvarūpānupapatteḥ /
tatpratipādayati yataśchabdasāmānyaṃ hi yasmācchabdaviśeṣānsarvāṇi nāmāni bibharti dhārayati svarūpapradānena /
evaṃ kāryakāraṇatvopapatteḥ sāmānyaviśeṣopapatterātmapradānopapattaśca nāmaviśeṣāṇāṃ śabdamātratā siddhā /
evamuttarayorapi sarvaṃ yojyaṃ yathoktam

atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmuktham /
ato hi sarvāṇi rūpāṇyuttiṣṭhanti /
etadeṣāṃ sāma /
etaddhi sarvai rūpaiḥ samam /
etadeṣāṃ brahma /
etaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti // _

śā.bhā._१,६.२ athedānīṃ rūpāṇāṃ sitāsitaprabhṛtīnāṃ cakṣuriti cakṣurviṣayasāmānyaṃ cakṣuḥśabdābhidheyaṃ rūpasāmānyaṃ prakāśyamātramabhidhīyate /
ato hi sarvāṇi rūpāṇyittiṣṭhanti, etadeṣāṃ sāma, etaddhi sarvai rūpeḥ samam, etadeṣāṃ brahma, etaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmuktham /
ato hi sarvāṇi karmāṇyuttiṣṭhanti /
etadeṣāṃ sāma /
etaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ samam /
etadeṣāṃ brahma /
etaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti /
tadetattrayaṃ sadekamayamātmā /
ātmo ekaḥ sannetattrayam /
tadetadamṛtaṃ satyena channam /
prāṇo vā amṛtam /
nāmarūpe satyam /
tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ // _

śā.bhā._१,६.३ athedānīṃ sarvakarmaviśeṣāṇāṃ mananadarśanātmakānāṃ calanātmakānāṃ ca kriyāsāmānyamātre'ntarbhāva ucyate /
katham? sarveṣaṃ karmaviśeṣāṇāmātmā śarīraṃ sāmānyamātmā, ātmanaḥ karma ātmetyucyate /
'ātmanā hi śarīreṇa karma karoti'ityuktam /
śarīre ca sarvaṃ karmābhivyajyat /
ataḥ tātsthyāttacchabdaṃ karmakarmasāmānyamātraṃ sarveṣāmukthamityādi pūrvavat /
tadetadyathoktaṃ nāma rūpaṃ karma trayamitaretarāśrayam, itaretarābhivyaktikāraṇam, itaretarapralayaṃ saṃhataṃ tridaṇḍaviṣṭambhavatsadekam /
kenātmanaikatvam? ityucyate ayamātmāyaṃ piṇḍaḥ kāryakaraṇātmasaṅghātaḥ tathānnatraye vyākhyātaḥ'etanmayo vā ayamātmā'ityādinā॑etāvaddhīdaṃ sarvaṃ vyākṛtamavyākṛtaṃ ca yaduta nāma rūpaṃ karmeti, ātmā u eko'yaṃ kāryakaraṇasaṅghātaḥ sannadhyātmādhibhūtādhidaivabhāvena vyavasthitametadeva trayaṃ nāma rūpaṃ karmeti /
tadetadvakṣyamāṇam /
amṛtaṃ satyenacchannamityetasya vākyasyārthamāha prāṇo vā amṛtaṃ karaṇātmako'ntarupaṣṭambhaka ātmabhūto'bhūto'vināśī॑nāmarūpe satyaṃ kāryātmake śarīrāvasthe॑kriyātmakastu prāṇastayorupaṣṭambhako bāhybāhyābhyāṃ śarīrātmakābhyāmupajanāpāyadharmibhyāṃ martyābhyāṃ channo'prakāśīkṛtaḥ /
etadevasaṃsārasatatvamavidyāviṣayaṃ pradarśitam /
ata
ūrdhvaṃ vidyāviṣaya ātmādhigantavya ithi caturthaṃ ārabhyate //३ // //
iti prathamādhyāye ṣaṣṭhamukthabrāhmaṇam

ātmetyevopāsīta tadanveṣaṇe ca sarvamanviṣṭaṃ syāttadeva cā'tmatattvaṃ sarvasmātpreyastvādanveṣṭavyam /
ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmītyātmatattvamekaṃ vidyāviṣayaḥ /
yastu bhedadṛṣṭiviṣayaḥ so'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa vedetyavidyāviṣayaḥ /
"ekadhaivānudraṣṭavyam" "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati"ityevamādibhiḥ pravibhatkau vidyāviṣayau sarvopaniṣatsu /
tatra cāvidyāviṣayaḥ sarva eva sādhyasādhanādibhedaviśeṣaviniyogena vyākhyātaḥā tṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ /
sa ca vyākhyāto'vidyāviṣayaḥ sarva eva dviprakāraḥ antaḥ prāṇa upaṣṭambhako gṛhasyeva stambhādilakṣaṇaḥ prakāśako'mṛtaḥ /
bāhyaśca kāryalakṣaṇo'prakāśaka upajanāpāyadharmakastṛṇakuśamṛttikāsamo gṛhasyeva satyaśabdavācyo martyaḥ tenāmṛtaśabdavācyaḥ prāṇaśchanna iti copasaṃhratam /
sa eva ca prāṇo bāhyādhāramedeṣvanekadhā vistṛtaḥ॑ prāṇa eko deva ityucyate /
tasyaiva bāhyaḥ piṇḍa ekaḥ sādhāraṇaḥvirāḍvaiśvānara ātmā puruṣavidhaḥ prajāpatiḥ ko hiraṇyagarbha ityādibhiḥ piṇḍapradhānaiḥ śabdairākhyāyate sūryādipravibhaktakaraṇaḥ /
ekaṃ cānekaṃ ca brahma etāvadeva, nātaḥ paramasti pratyekaṃ ca śarīrabhedeṣu parisamāptaṃ cetanāvatkartṛ bhoktṛ cetyavidyāviṣayameva ātmatvenopagato gārgyo brāhmaṇo vaktā upasthāpyate ॑ tadviparītātmadṛgajātaśatruḥ śrotā॑ evaṃ hi yataḥ pūrvapakṣasiddhāntākhyāyikārūpeṇa samarpyamāṇor'thaḥ śrotuścittasya vaśameti॑ viparyaye hi tarkaśāstravatkevalārthānugamavākyaiḥ samarpyamāṇo durvijñeyaḥ syādatyantasūkṣmatvādvastunaḥ /
tathā ca kāṭhake"śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ"ityādivākyaiḥ su saṃskṛtadevabuddhigamyatvaṃ sāmānyamātrabuddhyāgamyatvaṃ ca saprapañcaṃ darśitam /
"ācāryavānpuruṣo veda""ācāryāddhaiva vidyā"iti cacchāndogye /
"upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ"iti ca gītāsu /
ihāpi ca śākalyayājñavalkyasaṃvādena atigahvaratvaṃ mahatā saṃrambheṇa brahmaṇo vakṣyatitasmāścilaṣṭa eva ākhyāyikārūpeṇa pūrvapakṣasiddhāntarūpamāpādya vasyusamarpaṇārtha ārambhaḥ /
ācāravidhyupadeśārthaścaevamācāravatorvattkṛśrokrorākhyāyikānugater'tho'vagamyate /
kevalatarkabudviniṣedhārthā cākhyāyikā"naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā""na tarkaśāstradagdhāya"iti śrutismṛtibhyām /
śradvā ca brahmavijñāne paramaṃ sādhanamityākhyāykārthaḥ /
tathā hi gārgyājātaśatravoratīva śradvālutāddṛśyate ākhyāyikāyām॑"śradvāṃllabhate jñānam"iti ca smṛtiḥ

dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa /
sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti /
sa hovācājātaśatruḥ sahasrametasyāṃ vāci dadmaḥ, janako janaka iti vai janā dhāvantīti // _

śā.bhā._

tatra pūrvapakṣavādī avidyāviṣayabrahmaviddṛptabālākiḥ dṛpate garvito'sabhyagbrahmavittavādevbalākāyā apatyaṃ bālākirdṛptaścāsau bālākiśceti dṛptabālārkiḥ, haśabda etihyārtha ākhyāyikāyām, anūcānaḥ anuvacasamartho vattkāvāggamī॑gārgyo gonnataḥ, āsa babhūva kvacitkālaviśeṣe /
sa hovācājātaśatrumajātaśatrunāmānaṃ kāśyaṃ kāśirājamabhigamyabrahma te bravāṇīti brahma te tubhyaṃ bravāṇi kathayāni /
sa evamukto'jātaśatruruvācasahasraṃ gavāṃ dadbha etasyāṃ vāci yāṃ māṃ pratyavoco brahma te bravāṇīti, tāvanmātrameva gosahasrapradāne nimittamityabhiprāyaḥ /
sākṣādbrahmakathanameva nimittaṃ kasmānnāpekṣyate sahasradāne? brahma te bravāṇītīyameva tu vāgnimittamapekṣyate? ityucyate॑yataḥ śrutireva rājño'bhiprāyamāhajanako dātā janakaḥ śroteti caitasminvākyadvaye padadvayamabhyasyate janako janaka iti /
vaiśabdaḥ prasiddhāvadyotanārthaḥ॑janako ditsurjanakaḥ śuśrūṣuriti brahma śuśrūṣavo vivakṣavaḥ pa३ ijighṛkṣavaśca janādhāvantyabhigacchanti /
tasmāttatsarvaṃ mayyapi sambhāvitavānasīti

evaṃ rājānaṃ śuśrūṣumabhimukhībhūtam

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatrur mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati // _

śā.bhā._

sa hovāca gārgyaḥya eva asau āditye cakṣuṣi caiko'bhimānī cakṣurdvāreṇeha hṛdi praviṣṭaḥ'ahaṃ bhoktā kartā ca'ityavasthitaḥ, etamevāhaṃ brahma paśyāmi, asminkāryakaraṇasaṅghāte upāse /
tasmāttamahaṃ puruṣaṃ brahma tubhyaṃ bravībhyupāḥsveti /
sa evamuktaḥ pratyuvāca ajātaśatruḥ'mā mā'iti hastena vinivārayanetasminbrahmaṇi vijñeye mā saṃvadiṣṭhāḥ॑mā metyābādhanārthaṃ dvirvacanam /
evaṃ samāne vijñānaviṣaye āvayorasmānavijñānavata iva darśayatā bādhitāḥ syāma, ato mā saṃvadiṣṭhāḥmā saṃvādaṃ kārṣīrasminbrahmaṇi /
anyaccejjānāsi, tadbrahma vaktumarhasi, na tu yanmayā jñāyata eva /
atha cenmanyasejānīṣe tvaṃ brahmamātraṃ na tu tadviśeṣaṇopāsanaphalānītitanna mantavyam, yataḥ sarvametadahaṃ jāne yadbravīṣi /
katham? atiṣṭhāḥtītya bhūtāni tiṣṭhātītyatiṣṭhāḥ /
sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ mūrdhā śiro rājeti vairājā dīptigumopetatvāt, etairviśeṣaṇairviśiṣṭametadbrahma asminkāryakaraṇasaṅghāte kartṛ bhoktṛ cetyahametamupāsa iti /
phalamapyevaṃ viśiṣṭopāsakasyasa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati /
yathāguṇopāsanameva hi phalam॑"taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati"iti śruteḥ

saṃvādenādityabrahmaṇi pratyākhyāte'jātaśatruṇā candramasi brahmāntaraṃ pratipede gārgyaḥ

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
bṛhan pāṇdaravāsāḥ somo rājeti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste'haraharsutaḥ prasuto bhavati /
nāsyānnaṃ kṣīyate // _

śā.bhā._

ya evāsau candre manasi caikaḥ puruṣo bhoktā kartā ceti pūrvavadviśeṣaṇam /
bṛhanmahān pāṇḍaraṃ śuklaṃ vāso yasya so'yaṃ pāṇḍaravāsāḥ, apśarīratvāccandrābhimāninaḥ prāṇasya, somo rājā candraḥ, yaścānnabhūto'bhiṣūyate latātmako yajñe, tamekīkṛtyaitamevāhaṃ brahmopāse /
yathoktaguṇaṃ ya upāste tasyāharahaḥ sutaḥ somo'bhiṣuto bhavati yajñe, prasutaḥ prakṛṣṭaṃ sutarāṃ suto bhavati vikāre, ubhayavidhayajñānuṣṭhānasāmarthyaṃ bhavatītyarthaḥ /
annaṃ cāsya na kṣīyate'nnātmakopāsakasya

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
tejasvīti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati /
tejasvinī hāsya prajā bhavati // _

śā.bhā._

tathā vidyuti tvaci hṛdaye caikā devatā /
tejasvīti viśeṣaṇam, tasyāstatphalamtejasvī ha bhavati tejasvinī hāsya prajā bhavati /
vidyutāṃ bahutvasyāṅgīkaraṇādātmani prajāyāṃ ca phalabāhulyam

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate // _

śā.bhā._

tathā ākāśe hṛdyākāśe hṛdaye caikā devatā /
pūrṇamapravarti ceti viśeṣaṇadvayam /
pūrṇatvaviśeṣaṇaphalamidampūryate prajayā paśubhiḥ॑pravartiviśeṣaṇaphalamnāsyāsmāllokātprajodvartata iti,
prajāsantānāvicchittiḥ

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī // _

śā.bhā._

tathā vāyau prāṇe hṛdi caikā devatā /
tasyā viśeṣaṇamindraḥ parameśvaraḥ, vaikuṇṭho'prasahyaḥ, na parairjitapūrvā parājitā senāmarutāṃ gaṇatvaprasiddheḥ /
upāsanaphalamapijiṣṇurha jayanaśīlo'parājiṣṇurna ca parairjitasvabhāvo bhavati, anyatastyajāyī anyatastyānāṃ sapatnānāṃ jayanaśīlo bhavati

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste viṣāsahirha bhavati /
viṣāsahirhāsya prajā bhavati // _

śā.bhā._

agnau vācihṛdi caikā devatā /
tasyā viśeṣaṇamviṣāsahirmarṣayitā pareṣām /
agnibāhulyātphalabāhulyaṃ pūrvavat

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste pratirūpaṃ haivainamupagacchati nāpratirūpam /
atho pratirupo'smājjāyate // _

śā.bhā._

apsu retasi hṛdi caikā devatā /
tasyā viśeṣaṇampratirūpo'nurūpaḥ śrutismṛtyapratikūla ityarthaḥ /
phalampratirūpaṃ śrutismṛtiśāsanānurūpameva enamupagacchati prāpnoti, na viparītam, anyaccaasmāttathāvidha evopajāyate

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
rociṣṇuriti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati /
rociṣṇurhāsya prajā bhavati /
atho yaiḥ saṃnigacchati /
sarvāṃstānatirocate // _

śā.bhā._

ādarśe prasādasvabhāve cānyatra khaḍgādau hārde ca sattvaśuddhisvābhāvye caikā devatā, tasyā viśeṣaṇamrociṣṇurdīptisvabhāvaḥ, phalaṃ ca tadeva /
rocanādhārabāhulyātphalabāhulyam

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabbo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
asuriti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti /
nainaṃ purā kālātprāṇo jahāti // _

śā.bhā._

yantaṃ gacchantaṃ ya evāyaṃ śabdaḥ paścātpṛṣṭhato'nīdetyadhyātmaṃ ca jīvanahetuḥ prāṇaḥ, tamekīkṛtyāha॑suḥ prāṇo jīvanaheturiti guṇastasya॑phalamsarvamāyurasmiṃlloka etītiyathopāttaṃ karmaṇā āyuḥ॑karmaphalaparicchinnakālātpurā pūrvaṃ rogādibhiḥ pīḍyamānamapyenaṃ prāṇo na jahāti

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste dvitīyavān ha bhavati /
nāsmādgaṇaśchidyate // _

śā.bhā._

dikṣu karṇayorhṛdi caikā devatā aśvinau devāvaviyuktasvabhāvau /
guṇastasya dvitīyavattvamanapagatvamaviyuktatā cānyonyaṃ diśāmaśvinoścaivandharmitvāt /
tadeva ca phalamupāsakasyagaṇāvicchedo dvitīyavattvaṃ ca

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ /
mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti /
nainaṃ purā kālānmṛtyurāgacchati // _

śā.bhā._

chāyāyāṃ bāhye tamasyadhyātmaṃ ca āvaraṇātmake'jñāne hṛdi caikā devatā /
tasyā viśeṣaṇaṃ mṛtyuḥ /
phalaṃ sarvaṃ pūrvavat, mṛtyoranāgamanena rogādipīḍābhāvo viśeṣaḥ

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti /
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ /
ātmanvīti vā ahametamupāsa iti /
sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavati /
ātmanvinī hāsya prajā bhavati /
sa ha tūṣṇīmāsa gārgyaḥ // _

śā.bhā._

ātmani prajāpatau buddhau ca hṛdi caikā devatā /
tasyā ātmanvīātmavānīti viśeṣaṇam /
phalamātmanvī ha bhavatyātmavānbhavati, ātmanvinī hāsya prajā bhavati /
buddhibahulatvātprajāyāṃ sampādanamiti viśeṣaḥ /
svayaṃ parijñātatvenaivaṃ krameṇa pratyākhyā teṣu brahmasu sa gārgyaḥ kṣīṇabrahmavijñāno'pratibhāsamānottarastūṣṇīmavākchirā āsa

taṃ tathābhūtamālakṣya gārgyam
sa hovācājātaśatruḥ etāvannū३ iti /
etāvaddhīti /
naitāvatā viditaṃ bhavatīti /
sa hovāca gārgyaḥ upa tvāyānīti // _

śā.bhā._

sa hovācājātaśatruḥetāvannū३ ti /
kimetāvadbrahma nirjñātam, āhosvidadhikamapyastīti? itara āhaitāvaddhīti /
naitāvatā viditena brahma viditaṃ bhavatītyāhājātaśatruḥ, kimarthaṃ garvito'si brahma te bravāṇīti /
kimetāvadviditaṃ viditameva na bhavati? ityucyatena, phalavadvijña३ aśravaṇāt /
na cārthavādatvameva vākyānāmavagantuṃ śakyamapūrvavidhānaparāṇi hi vākyāni pratyupāsanopadeśaṃ lakṣyante"atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānām"ityādīni /
tadanurūpāṇi ca phalāni sarvatra śrūyante vibhaktāni /
arthavādatve etadasamañjasam /
kathaṃ tarhi naitāvatā viditaṃ bhavatīti? naiṣa doṣaḥ, adhikṛtāpekṣatvāt /
brahmopādeśārthaṃ hi śuśrūṣave'jātaśatrave'mukhyabrahmavidgārgyaḥ pravṛttaḥ, sa yukta eva mukhyabrahmavidājātaśatruṇāmukhya brahmavidgārgyo vaktuṃ yanmukhyaṃ brahma vaktuṃ pravṛttastvaṃ tanna jānīṣa iti /
yadyamukhyabrahmavijñānamapi pratyākhyāyeta, tadaitāvateti na brūyāt, na kiñcijjñātaṃ tvayetyevaṃ brūyāt, na kiñcijjñātaṃ tvayetyevaṃ brūyāt /
tasmādbhavantyetāvantyavidyāviṣaye brahmāṇi /
etāvadvijñānadvāratvācca parabrahmavijñānasya, yuktameva vaktumnaitāvatāviditaṃbhavatīti /
avidyāviṣaye vijñeyatvaṃ nāmarūpakarmātmakatvaṃ caiṣāṃ tṛtīye'dhyāye pradarśitam /
tasmāt"naitāvatā viditaṃ bhavati"iti bruvatā adhikaṃ bhrahma jñātavyamastīti darśitaṃ bhavati /
taccānupasannāya na vaktavyamityācāravidhijño gārgyaḥ svayamevāhaupa tvā yānītiupagacchānīti tvām, yathānyaḥ śiṣyo gurum

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyādbrahma me vakṣyatīti /
vyeva tvā jñapayiṣyāmīti /
taṃ pāṇāvādāyottasthau /
tau ha puruṣaṃ suptamājagmatuḥ /
tametairnāmabhirāmantrayāṃ cakre bṛhan pāṇdaravāsaḥ soma rājanniti /
sa nottasthau /
taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāṃ cakāra /
sa hottasthau // _

śā.bhā._

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ viparītaṃ caitat /
kiṃ tat? yadbrahmaṇa uttamavarṇa ācāryatve'dhikṛtaḥ san kṣatriyamanācāryasvabhāvamupeyātupagacchecchiṣyavṛttyā brahma me vakṣyatīti /
etadācāravidhiśāsreṣu niṣiddham॑tasmāttiṣṭhatvamācārya eva san /
vijñapayiṣyāmyeva tvāmahaṃ yasminvidite brahma viditaṃ bhavati yattanmukhyaṃ brahma vedyam /
taṃ gārgyaṃ salajjamālakṣya viśrambhajananāya pāṇau hasta ādāya gṛhītvottasthāvutthitavān /
tau ha gārgyājātaśatrū puruṣaṃ suptaṃ rājagṛhapradeśe kvacidājagmaturāgatau /
taṃ ca puruṣaṃ suptaṃ pāpya etairnāmabhiḥ"bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājan"ityetairāmantrayāñcakre /
evamāmantryamāṇo'pi sa supto nottasthau, tamapratibudhyamānaṃ pāṇinā āpeṣamāpiṣyāpiṣya bodhayāñcakāra pratibodhitavān॑ tena sa hottasthau /
tasmādyo gārgyeṇābhipretaḥ nāsāvasmiñcharīre kartā bhoktā brahmeti /
kathaṃ punaridamavagamyate suptapuruṣagamanatatsambodhanānutthānairgārgyābhimatasya brahmaṇo'brahmatvaṃ jñāpitamiti?
jāgaritakāle yo gārgyābhipretaḥ puruṣaḥ kartā bhoktā brahma saṃnihitaḥ karaṇeṣu yathā, tathājātaśatrvabhipreto'pi tatsvāmī bhṛtyeṣviva rājā saṃnihita eva /
kiṃ tu bhṛtyasvāminorgārgyājātaśatrvabhipretayoryadvivekāvadhāraṇa kāraṇaṃ tatsaṅkīrṇatvādanavadhāritaviśeṣam /
yaddraṣṭutvameva bhokturna dṛśyatvam, yaccābhokturdṛśyatvameva na tu draṣṭṛtvam, taccobhayamiha saṅkīrṇatvādvivicya darśayitumaśakyamiti suptapuruṣagamanam /
nanu supte'pi puruṣe viśiṣṭairnāmabhirāmantrito bhoktaiva pratipatsyate nābhokteti naiva nirṇayaḥ syāditi /
na, nirdhāritaviśeṣatvādgārgyābhipretasyaḥ yo hi satyenacchannaḥ prāṇa ātmāmṛto vāgādiṣvanastamito nimlocatsu, yasyāpaḥ śarīraṃ pāṇḍaravāsāḥ, yaścāsapatnatvādbṛhan, yaśca somo rājā ṣoḍaśakālaḥ, sa svavyāpārārūḍho yathānirjñāta evānastamitasvabhāva āste /
nacānyasya kasyacidvyāpārastasminkāle gārgyeṇābhipreyate tadvirodhinaḥ /
tasmātsvanāmabhirāmantritena pratiboddhavyam, na ca pratyabudhyata /
tasmātpāriśeṣyādgārgyābhipretasyābhoktṛtvaṃ brahmaṇaḥ /
bhoktṛsvabhāvaścedbhuñjītaiva svaṃ viṣayaṃ prāptam /
na hi dagdhṛsvabhāvaḥ prakāśayitṛsvabhāvaḥ sanvahnistṛṇolapādi dāhyaṃ svaviṣayaṃ prāptaṃ na dahati, prakāśyaṃ vā na prakāśayati /
na ceddahati prakāśayati vā prāptaṃ svaṃ viṣayam, nāsau vahnirdagdhā prakāśayitā veti niścīyate /
tathāsau prāptaśabdādiviṣayopalabdhṛsvabhāvaścedgārgyābhipretaḥ prāṇo bṛhan pāṇḍaravāsa ityevamādiśabdaṃ svaṃ viṣayamupalabheta, yathā prāptaṃ tṛṇolapādi vahnirdahetprakāśayecca avyabhicāreṇa tadvat /
tasmātprāptānāṃ śabdādīnāmapratibodhādabhoktṛsvabhāva iti niścīyate /
na hi yasya yaḥ svabhāvo niścitaḥ, sa taṃ vyabhicarati kadācidapi /
ataḥ siddhaṃ prāṇasyābhoktṛtvam /
sambodhanārthanāmaviśeṣeṇa sambandhāgrahaṇādapratibodha iti cet? syādetatyathā bahuṣvāsīneṣu svanāmaviśeṣeṇa sambandhāghrahaṇānmāmayaṃ sambodhayatīti, śṛṇvannapi sambodhyamāno viśeṣato na pratipadyate, tathemāni bṛhannityevamādīni mama nāmānītyagṛhītasambandhatvātprāṇo na gṛhṇāti sambodhanārthaṃ śabdam, na tvavijñātṛtvādeveti cet?
na॑devatābhyupagame'ghrahaṇānupapatteḥ /
yasya hi candrādyabhimāninī devatā adhyātmaṃ prāṇo bhoktā abhyupagamyate, tasya tathā saṃvyavahārāya viśeṣanāmnā sambandho'vaśyaṃ grahītavyaḥ, anyathā āhvānādiviṣaye saṃvyavahāro'nupapannaṃ syāt /
vyatiriktapakṣe'pyapratipattera yuktamiti cet? yasya ca prāṇavyatirikto bhoktā, tasyāpi bṛhannityādināmabhiḥ sambodhane bṛhattvādināmnāṃ tadā tadviṣayatvātpratipattiryuktā /
na ca kadācidapi bṛhattvādiśabdaiḥ sambodhitaḥ
pratipadyamāno dṛśyate /
tasmādakāraṇamabhoktṛtve sambodhanāpratipattiriti cet?
na॑tadvatastāvanmātrābhimānānupapatteḥ /
yasya prāṇavyatirikto bhoktā sa prāṇadevatāmātre'bhimāno yathā haste /
tasmātprāṇanāmasambodhane kṛtsnābhimānino yuktaivāpratipattiḥ॑na tu prāṇasyāsādhāraṇanāmasaṃyoge, devatātmatvānabhimānāccātmanaḥ /
svanāmaprayoge'pyapratipattidarśanādayuktamiti cet? suṣuptasya yallaukikaṃ devadattādi nāma tenāpi sambodhyamānaḥ kadācinna pratipadyate suṣuptaḥ /
tathā bhoktāpi sanprāṇo na pratipadyata iti cet?
na, ātmaprāṇayoḥ suptāsuptatvaviśeṣopapatteḥ /
suṣuptatvātprāṇagrastatayoparatakaṇa ātmā svaṃ nāma prayujyamānamapi na pratipadyate /
na tu tadasuptasya prāṇasya bhoktṛtva uparatakaraṇatvaṃ sambodhanāgrahaṇaṃ vā yuktam /
aprasiddhanāmabhiḥ sambodhanamayuktamiti cetsanti hi prāṇaviṣayāṇi prasiddhāni prāṇādināmāni॑tānyapohya
aprasiddhairbṛhattvādināmabhiḥ sambodhanamayuktam, laukikanyāyāpohāt /
tasmādbhoktureva sataḥ prāṇasyāpratipattiriti cet? na, devatāpratyākhyānārthatvāt /
kevalasambodhanamātrāpratipattyaiva asuptasyādhyātmikasya prāṇasyābhokatṛtve siddhe yaccandradevatāviṣayairnāmabhiḥ sambodhanam, taccandradevatā prāṇo'smiñcharīre bhokteti gārgyasya viśeṣapratipattinirākaraṇārtham /
na hi tallaukikanāmnā sambodhaneśakyaṃ kartum /
prāṇagrastatvātkaraṇāntarāṇāṃ pravṛttyanupapatterbhoktṛtvāśaṅkānupapattiḥ /
devatāntarābhāvācca /
nanvatiṣṭhā ityādyātmanvītyantena granthena guṇavaddevatābhedasya darśitatvāditi cet?
na, tasya prāṇa evaikatvābhyupagamātsarvaśrutiṣvaranābhinidarśanena /
"satyenacchannaṃ prāṇo vā amṛtam"iti ca prāṇabāhyasyānyasyānabhyupagamādbhoktuḥ"eṣa u hyeva sarve devāḥ" "katama eko deva iti prāṇaḥ"iti ca sarvadevānāṃ prāṇa evaikatvopapādanācca /
tathā karaṇabhedeṣvanāśaṅkā, dehabhedeṣviva smṛtijñānecchadipratisandhānānupapatteḥ॑na hyanyadṛṣṭamanyaḥ smarati jānātīcchati pratisandadhāti vā /
tasmānna karaṇabhedaviṣayā bhoktṛtvāśaṅkā vijñānamātraviṣayā vā kadācidapyupapadyate /
nanu saṅghāta evāstu bhoktā, kiṃ vyatiriktakalpanayeti? na॑āpeṣaṇe viśeṣadarśanāt /
yadi hi prāṇaśarīrasaṅghātamātro bhoktā syātsaṅghātamātrāviśeṣātsadā āpiṣṭasyānāpiṣṭasya ca pratibodhe viśeṣo na syāt /
saṅghātavyatirikte tu punarbhoktari saṅghātasambandhaviśeṣānekatvātpeṣaṇāpeṣaṇakṛtavedanāyāḥ sukhaduḥkhamohamadhyamādhamottamakarmaphalabhedopapatteśca viśeṣo yuktaḥ /
na tu saṅghātamātre sambandhakarmaphalabhedānupapatterviśeṣo yuktaḥ /
tathā śabdādipaṭumāndyādikṛtaśca /
asti cāyaṃ viśeṣaḥyasmātsparśamātreṇāpratibudhyamānaṃ puruṣaṃ suptaṃ pāṇinā āpeṣamāpiṣyāpiṣya bodhayāñcakārājātaśatruḥ /
tasmādya āpeṣaṇena pratibubudhe jvalanniva sphuranniva kutaścidāgata iva piṇḍaṃ ca pūrvaviparītaṃ bodhaceṣṭākāraviśeṣādimattvenāpādayan, so'nyo'sti gārgyābhimatabrahmabhyo vyatirikta iti siddham /
saṃhatatvācca pārārthyopapattiḥ prāṇasya /
gṛhasya stambhādivaccharīrasya antarupaṣṭambhakaḥ prāṇaḥ śarīrādibhiḥ saṃhata ityavocāma /
aranemivacca, nābhisthānīya etasminsarvamiti ca /
tasmādgṛhādivatsvāvayavasamudāyajātīyavyatiriktārthaṃsaṃhanyataityevamagacchāma /

stambhakuḍyatṛṇakāṣṭhādigṛhāvayavānāṃ svātmajanmopacayāpacayavināśanāmākṛtikāryadharma nirapekṣalabdha sattāditadviṣayadraṣṭṛśrotṛmantṛvijñātrarthatvaṃ dṛṣṭvā manyāmahe, tatsaṅghātasya ca tathā prāṇādyava yavānāṃ tatsaṅghātasya ca svātma janmopacayā pacaya vināśanāmākṛti kāryadharma nirapekṣalabdhasattāditadviṣayadraṣṭṛśrotṛmantṛvijñātrarthatvaṃ bhavitumarhatīti /
devatācetanāvattve samatvādguṇabhāvānupagama iti cetprāṇasya viśiṣṭairnāmabhirāmantraṇadarśanāccetanāvattvamabhyupagatam /
cetanāvattve ca pārārthyopagamaḥ samatvādanupapanna iti cet?
na॑nirupādhikasya kevalasya vijijñāpayiṣitatvāt /
kriyākārakaphalātmakatā hyātmano nāmarūpopādhijanitā avidyādhyāropitā /
tannimitto lokasya kriyākārakaphalābhimānalakṣaṇaḥ saṃsāraḥ /
sa nirupādhikātmasvarūpavidyayā nivartayitavya iti tatsvarūpavijijñāpayiṣayopaniṣadārambhaḥ"brahma te bravāṇi" "naitāvatā viditaṃ bhavati"iti copakramya"etāvadarekhalvamṛtatvam"iti copasaṃhārāt /
na cāto'nyadantarāle vivakṣitamuktaṃ vāsti /
tasmādanavasaraḥ samatvādguṇabhāvānupagama iti codyasya /
viśeṣavato hi sopādhikasya saṃvyavahārārtho guṇaguṇibhāvaḥ, na viparītasya /
nirūpākhyo hi vijijñāpayiṣitaḥ sarvasyāmupaniṣadi /
"sa eṣa neti neti"ityupasaṃhārāt /
tasmādādityādibrahmabhya etebhyo'vijñānamayebhyo vilakṣaṇo'nyo'sti vijñānamaya ityetatsiddham

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūtkuta etadāgāditi /
tadu ha na mene gārgyaḥ // _

śā.bhā._

sa evamajātaśatrurvyatiriktātmastitvaṃ pratipādya gārgyamuvācayatra yasminkāle eṣa vijñānamayaḥ puruṣa etatsvapanaṃ supto'bhūtprakpāṇipeṣapratibodhāt॑ vijñānaṃ vijñāyate'nenetyantaḥ karaṇaṃ buddhirucyate, tanmayastatprāyo vijñānamayaḥ /
kiṃ punastatprāyatvam? tasminnupalabhyatvaṃ tena copalabhyatvamupalabdhṛtvaṃ ca॑ kathaṃ punarmayaṭo'nekārthatve prāyārthataivāvagamyate? "sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ"ityevamādau prāyārtha eva prayogadarśanāt, paravijñānavikāratvasyāprasiddhatvāt,"ya eṣa vijñānamayaḥ"iti ca prasiddhavadanuvādādavayavopamārthayoścātrāsambhavātpāriśeṣyātprāyārthataiva /
tasmātsaṅgalpavikalpādyātmakamantaḥkaraṇaṃ tanmaya ityetat /
puruṣaḥ puri śayanāt /
kvaiṣa tadābhūditi praśnaḥ svabhāvavijñāpayiṣayāprākpratibodhātkriyākārakaphalaviparītasvabhāva ātmeti kāryābhāvena didarśayiṣitam॑na hi prākpratibodhātkarmādikāryaṃ sukhādi kiñcana gṛhyate॑na hi prākpratibodhātkarmādikāryaṃ sukhādi kiñcana gṛhyate॑tasmādakarmaprayuktatvāttathāsvābhāvyamevātmano'vagamyateyasminsvābhāvye'bhūt, yataśca svābhāvyātpracyutaḥ saṃsārī svabhāvavilakṣaṇa iti etadvivakṣayā pṛcchati gārgyaṃ pratibhānarahitaṃ buddhivyutpādanāya /
kvaiṣa tadābhūt? kuta etadāgāt? ityetadubhayaṃ gārgyeṇaiva praṣṭavyamāsīt, tathāpi gārgyeṇa na pṛṣṭamiti nodāste ajātaśatruḥ, bodhayitavya eveti pravartate /
jñapayiṣyāmyeveti pratijñātatvāt /
evamasau vyutpādyamāno'pi gārgyo yatraiṣa ātmābhūtprākpratibodhādyataścaitadāgamanamāgāttadubhayaṃ na vyutpede vaktuṃ vā praṣṭuṃ vā gārgyo ha na mene na jñātavān

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijnānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete /
tāni yadā gṛhṇāti /
atha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma /
tadgṛhīta eva prāṇo bhavati /
gṛhītā vāg /
gṛhītaṃ cakṣur /
gṛhītaṃ śrotram /
gṛhītaṃ manaḥ // _

śā.bhā._

sa hovācājātaśatrurvivakṣitārthasamarpaṇāyayatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūt? kuta etadāgāt? iti yadapṛcchāma, tacchṛṇūcyamānamyatraiṣa etatsupto'bhūttattadātasminkāle eṣāṃ vāgādīnāṃ prāṇānāṃ vijñānenāntaḥkaraṇagatābhivyaktiviśeṣavijñānena upādhisvabhāvajanitena ādāya vijñānaṃ vāgādīnāṃ svasvaviṣayagatasāmarthyaṃ gṛhītvā, ya eṣo'ntarmadhye hṛdaye hṛdayasyākāśaḥ, ya ākāśaśabdena para eva sva ātmocyate, tasminsve ātmanyākāśe śete svābhāvike'sāṃsārike
/
na kevala ākāśa eva, śrutyantarasāmarthyāt"satā somya tadā sampanno bhavati"iti /
liṅgopādhisambandhakṛtaṃ viśeṣātmasvarūpamutsṛjya aviśeṣe svābhāvike ātmanyeva kevale vartata ityabhiprāyaḥ
yadā śarīrendriyādhyakṣatāmutsṛjati, tadāsau svātmani vartata iti kathamavagamyate? nāmaprasiddhyā /
kāsau nāmaprasiddhiḥ? ityāhatāni vāgādervijñānāni yadā yasminkāle gṛhṇātyādatte atha tadā haitatpuruṣaḥ svapiti
nāmaetannāmāsya puruṣasya tadā prasiddhaṃ bhavati /
gauṇamevāsya nāma bhavati /
svamevātmānamapītyapigacchatīti svapitītyucyate /
satyaṃ svapitītināmaprasiddhyā ātmanaḥ saṃsāradharmavilakṣaṇaṃ rūpamavagamyate, na tvatra yuktirastītyāśaṅkyāhatatttra svāpakāle gṛhīta eva prāṇo bhavati /
prāṇa iti ghrāṇendriyam, vāgādiprakaraṇāt॑vāgādisambandhe hi sati sadupādhitvādasya saṃsāradharmitvaṃ lakṣyate /
vāgādayaścopasaṃhṛtā eva tadā tena /
katham? gṛhītā vāggṛhītaṃ cakṣurgṛhītaṃ śrotraṃ gṛhītaṃ manaḥ /
tasmādupasaṃhṛteṣu vāgādiṣu kriyākārakaphalātmatābhāvātsvātmastha evātmābhavatītyavagamyate

nanu darśanalakṣaṇāyāṃ svapnāvasthāyāṃ kāryakaraṇaviyoge'pi saṃsāradharmitvamasya dṛśyate /
yathā ca jāgarite sukhī duḥkhī bandhuviyuktaḥ śocati muhyate ta॑tasmācchokamohadharmavānevāyam /
nāsya śokamohādāyaḥ sukhaduḥkhādayaśca kāryakaraṇasaṃyogajanitabhrāntyādhyāropitā iti /
na mṛṣātvāt

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāḥ /
taduteva mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇaḥ /
utevoccāvacaṃ nigacchati /
sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etatprāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate // _

śā.bhā._

sa prakṛta ātmā yatra yasminkāle darśanalakṣaṇayā svapnyayā svapnavṛttyā carati vartate tadā te hāsya lokāḥ karmaphalāni /
ke te? tattatrotāpi mahārāja iva bhavati /
so'yaṃ mahārājatvamivāsya lokaḥ, na mahārājatvameva jāgarita iva /
tathā mahābrāhmaṇa iva, utāpyuccāvacamuccaṃ ca devatvādyavacaṃ ca tiryaktvādi, uccamivāvacamiva ca nigacchati /
mṛṣaiva mahārājatvādayo'sya lokāḥ, ivaśabdaprayogādvyabhicāradarśanācca /
tasmānna bandhuviyogādijanitaśokamohādibhiḥ svapne sambadhyata eva /
nanu ca yathā jāgarite jāgratkālāvyabhicāriṇo lokāḥ, evaṃ svapne'pi te'sya mahārājatvādayo lokāḥ svapnakālabhāvinaḥ svapnakālāvyabhicāriṇa ātmabhūtā eva, na tvavidyādhyāropitā iti /
nanu ca jāgratkāryakaraṇātmatvaṃ devatātmatvaṃ cāvidyādhyāropitaṃ na paramārthata iti vyatiriktavijñānamayātmapradarśanena pradarśitam /
tatkathaṃ dṛṣṭāntatvena svapnalokasya mṛta ivojjīviṣyanprādurbhaviṣyati? satyam, vijñānamaye vyatirikte kāryakaraṇadevatātmatvapradarśanamavidyādhyāropitamśuktikāyāmiva rajatatvadarśanamityetatsiddhyati vyatiriktātmāstitvapradarśananyāyenaiva, na tu tadviśuddhiparatayaiva nyāya uktaḥ॑ityasannapi dṛṣṭānto jāgratkāryakaraṇadevatātmatvadarśanalakṣaṇaḥ punarudbhāvyate /
sarvo hi nyāyaḥ kiñcidviśeṣamapekṣamāṇo'punaruktibhavati /
na tāvatsvapne'nubhūtamahārājatvādayo lokā ātmabhūtāḥ॑ātmano'nyasya jāgratprativimbabhūtasya lokasya darśanāt /
mahārāja eva tāvadvyastasuptāsu prakṛtiṣu paryaṅke śayānaḥ svapnānpaśyannupasaṃhṛtakaraṇaḥ punarupagataprakṛtiṃ mabārājamivātmānaṃ jāgarita iva paśyati yātrāgataṃ bhuñjānamiva ca bhogān /
na ca tasya mabārājasya paryaṅke śayanāddvitīyo'nyaḥ prakṛtyupeto viṣaye paryaṭannahani loke prasiddho'sti, yamasau suptaḥ paśyati /
na copasaṃhṛtakaraṇasya rūpādimato darśanamupapadyate /
na ca dehe dehāntarasya tattulyasya sambhavo'sti, dehasthasyaiva hi svapnadarśanam /
nanu paryaṅke śayānaḥ pathi pravṛttamātmānaṃ paśyatina bahiḥ svapnānpaśyatītyetadāhasa mahārājo jānapadāñjanapade bhavānrājopakaraṇabhūtānbhṛtyānanyāṃśca gṛhītvopādāya sva ātmīya eva jayādinopārjite janapade yathākāmaṃ yo yaḥ kāmo'sya yathākāmamicchāto yathā parivartetetyarthaḥ॑evamevaiṣa vijñānamayaḥ, etaditi kriyāviśeṣaṇam,
prāṇāngṛhītvā jāgaritasthānebhya upasaṃhṛtya sve śarīre sva eva dehe na bahiḥ yathākāmaṃ parivartate॑kāmakarmabhyāmudbhāsitāḥ pūrvānubhūtavastusadṛśīrvāsanā anubhavatītyarthaḥ /
tasmātsvapne mṛṣādhyāropitā evātmabhūtatvena lokā avidyamānā eva santaḥ, tathā jāgarite'pi, iti pratyetavyam /
tasmādviśuddho'kriyākārakaphalātmako vijñānamaya ityetatsiddham /
yasmāddṛśyante draṣṭurviṣayabhūtāḥ kriyākārakaphalātmakāḥ kāryakaraṇalakṣaṇā lokāḥ, tathā svapne'pi, tasmādanyo'sau dṛśyebhyaḥ svapnajāgaritalokebhyo draṣṭā vijñānamayo viśuddhaḥ

darśanavṛttau svapne vāsanārāśerdṛśyatvādataddharmateti viśuddhatāvagatā ātmanaḥ /
tatra yathākāmaṃ parivartata iti kāmavaśātparivartanamuktam /
draṣṭurdṛśyasambandhaścāsya svābhāvika ityaśuddhatā śaṅkyate॑tastadviśuddhyarthamāha
atha yadā suṣupto bhavati /
yadā na kasya cana veda /
hitā nāma nādyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante /
tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete /
sa yathā kumāro add. vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vātighnīmānandasya gatvā śayīta /
evamevaiṣa etacchete // _

śā.bhā._

atha yadā suṣupto bhavatiyadā svapnyayā carati, tadāpyayaṃ viśuddha eva /
atha punaryadā hitvā darśanavṛttiṃ svapnaṃ yadā yasminkāle suṣuptaḥ suṣṭhu suptaḥ samprasādaṃ svābhāvyena prasīdati /
kadā suṣupto bhavati? yadā yasminkāle na kasyana na kiñcanetyarthaḥ, veda vijānāti॑kasyacana vā śabdādeḥ sambandhi vastvantaraṃ kiñcana na vedetyadhyāhāryam॑pūrvaṃ tu nyāyyam, supte tu viśeṣavijñānābhāvasya vivakṣitatvāt /
evaṃ tāvadviśeṣavijñānābhāve suṣupto bhavatītyuktam /
kena punaḥ krameṇa suṣupto bhavati? ityucyatehitā nāma hitā ityevaṃnāmnyo nāḍyaḥ śirā dehasyānnarasavipariṇāmabhūtāḥ, tāśca dvāsaptatiḥ sahasrāṇi, dve sahasre adhike saptatiśca sahasrāṇi tā dvāsaptatiḥ sahasrāṇi, hṛdayāthṛdayaṃ nāma māṃsapiṇḍaḥtasmānmāṃsapiṇḍātpuṇḍarīkākārāt, purītataṃ hṛdayapariveṣṭanamācakṣate,
tadupalakṣitaṃ śarīramiha purītatamabhipratiṣṭhanta iti śarīraṃ kṛtsnaṃ vyāpnuvatyo'śvatthaparṇarājaya iva bahirmukhyaḥ pravṛttā ityarthaḥ /
tatra buddherantaḥkaraṇasya hṛdayaṃ sthānam, tatrasthabuddhitantrāṇi cetarāṇi bāhyāni karaṇāni /
tena buddhiḥ karmavaśācchrotrādīni tābhirnāḍībhirmatsyajālavatkarṇaśaṣkulyādisthānebhyaḥ prasārayati, prasāryacādhitiṣṭhati jāgaritakāle /
tāṃ vijñānamayo'bhivyaktasvātmacaitanyāvabhāsatayā vyāpnoti /
saṅkocanakāle ca tasyā anusaṅkucita॑so'sya vijñānamayasya svāpaḥ॑jāgradvikāsānubhavo bhogaḥ॑buddhyupādhisvabhāvānuvidhāyī hi saḥ, candrādipratibimba iva jalādyanuvidhāyī /
tasmāttasyā buddherjāgradviṣayāyāstābhirnāḍībhiḥ pratyavasarpaṇamanu pratyavasṛpya purītati śarīre śete tiṣṭhati, taptamiva lohapiṇḍamaviśeṣeṇa saṃvyāpyāgnivaccharīraṃ saṃvyāpya vartata ityarthaḥ /
svābhāvika eva svātmani vartamāno'pi karmānugatabuddhyanuvṛttitvātpurītati śeta ityucyate /
na hi suṣiptikāle śarīrasambandho'sti /
"tīrṇo hi tadā sarvāñchokānhṛdayasya"iti hi vakṣyati /
sarvasaṃsāraduḥkhaviyuktā iyamavasthetyatra dṛṣṭāntaḥsa yathā kumāro vā atyantabālo vā, mahārājo vātyantavaśyaprakṛtiryathoktakṛt, mahābrāhmaṇo vā atyantaparipakvavidyāvinayasampannaḥ, atighnīmatiśayena duḥkhaṃ hantītyatighnī ānandasyāvasthā sukhāvasthā tāṃ prāpya gatvā, śayītāvatiṣṭheta /
eṣāṃ ca kumārādīnāṃ svabhāvasthānāṃ sukaṃ niratiśyaṃ prasiddhaṃ loke, vikriyamāṇānāṃ hi teṣāṃ duḥkhaṃ na svabhāvataḥ॑tena teṣāṃ svābhāvikyavasthā dṛṣṭāntatvenopādīyate prasiddhatvāt /
na teṣāṃ svāpa evābhipretaḥ, svāpasya dārṣṭāntikatvena vivakṣitatvādviśeṣābhāvācca /
viśeṣe hi sati dṛṣṭāntadārṣṭāntikabhedaḥ syāt॑tasmānna teṣāṃ svāpo dṛṣṭāntaḥ /
evameva yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, eṣa vijñānamaya etacchayanaṃ śete iti, etacchabdaḥ kriyāviśeṣaṇārthaḥ /
evamayaṃ svābhāvike sve ātmani sarvasaṃsāradharmātīto vartate svāpakāla iti

kvaiṣa tadābhūdityasya praśnasya prativacanamuktam /
anena ca praśnanirṇayena vijñānamayasya svabhāvato viśuddhirasaṃsāritvaṃ coktam /
kuta etadāgāt? ityasya praśnasyāpākaraṇārtha ārambhaḥ /
nanu yasmingrāme nagare vā yo bhavati so'nyatra gacchaṃstata eva grāmānnagarādvā gacchati nānyataḥ /
tathā sati kvaiṣa tadābhūdityetāvānevāstu praśnaḥ /
yatrābhūttata evāganamaṃ prasiddhaṃ syānnānyata iti kuta etadāgāditi praśno nirarthaka eva /
kiṃ śrutirupālabhyate bhavatā? na /
kiṃ tarhi? dvitīyasya praśnasyārthāntaraṃ śrotumicchāmyata ānarthakyaṃ codayāmi /
evaṃ tarhi kuta ityapādānārthatā na gṛhyate॑pādānārthatve hi punaruktatā, nānyārthatve /
astu tarhi nimittārthaḥ praśnaḥkuta etadāgātkinnimittamihāgamanam? iti /
na nimittārthatāpi, prativacanavairūpyāt /
ātmanaśca sarvasya jagato'gnivisphuliṅgādivadutpattiḥ prativacane śrūyate /
na hi visphuliṅgānāṃ vidravaṇe'gnirnimittamapādānameva tu saḥ /
tathā paramātmā vijñānamayasyātmano'pādānatvena śrūyate"asmādātmanaḥ"ityetasminvākye /
tasmātprativacanavailomyātkuta iti praśnasya nimittārthatā na śakyate varṇayitum /
nanvapādānapakṣe'pi punaruktatādoṣaḥ sthita eva /
naiṣa doṣaḥ, praśnābhyāmātmani kriyākārakaphalātmatāpohasya vivakṣitatvāt /
iha hi vidyāvidyāviṣayāvupanyastau /
"ātmetyevopāsīta" "ātmānamevāvet" "ātmānameva lokamupāsīta"iti vidyāviṣayaḥ /
tathā avidyāviṣayaśca pāṅktaṃ karma tatphalaṃ cānnatrayaṃ nāmarūpakarmātmakamiti /
tatrāvidyāviṣaye vaktavyaṃ sarvamuktam /
vidyāviṣayastvātmā kevala upanyasto na nirṇītaḥ /
tannirṇayāya ca'brahma te bravāṇi'iti prakrāntaṃ'jñapayiṣyāmi'iti ca /
atastadbrahma vidyāviṣayabhūtaṃ jñāpayitavyaṃ yāthātmyataḥ /
tasya ca yāthātmyaṃ kriyākārakaphalabhedaśūnyamatyantaviśuddhamadvaitamityetadvivakṣitam /
atastadanurūpau praśnāvutthāpyete śrutyā'kvaiṣa tadābhūt''kuta etadāgāt'iti /
tatra yatra bhavati tadadhikaraṇaṃ yadbhavati tadadhikartavyam, yatoścādhikaraṇādhikartavyayorbhedo dṛṣṭo loke /
tathā yata āgacchati tadapādānaṃ ya āgacchati sa kartā tasmādanyo dṛṣṭaḥ /
tathā ātmā kvāpyabhūdanyasminnanyaḥ kutaścidāgādanyasmādanyaḥ kenacidbhinnena sādhanāntareṇetyevaṃ lokavatprāptā buddhiḥ /
sā prativacanena nivartayitavyeti /
nāyamātmā anyo'nyatrābhūdanyo vā
anyasmādāgataḥ sādhanāntaraṃ vā ātmanyasti /
kiṃ tarhi? svātmanyevābhūt'svam (ātmānam) apīto bhavati''satā somya tadā sampanno bhavati''prājñenātmanā sampariṣvaktaḥ' /
'para ātmani sampratiṣṭhate'ityādiśrutibhyaḥ /
ata eva nānyo'nyasmādāgacchati /
tacchrutyaiva pradarśyate'asmādātmanaḥ'iti /
ātmavyatirekeṇa vastvantarābhāvāt /
nanvasti prāṇādyātmavyatiriktaṃ vastvantaram /
na, prāṇādestata eva niṣpatteḥ /
tatkatham? ityucyate, tatra dṛṣṭāntaḥ
sa yathorṇavābhistantunoccaredyathā agneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti /
tasyopaniṣatsatyasya satyamiti /
prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam // _

śā.bhā._

sa yathā loka ūrṇanābhiḥ /
ūrṇanābhirlūtākīṭa eka eva prasiddhaḥ sansvātmāpravibhaktena tantunoccaredudgacchet /
na cāsti tasyodgamane svato'tiriktaṃ kārakāntaram /
yathā caikarūpādekasmādagneḥ śrudrā alpā visphuliṅgāsruṭayo'gnyavayavā vyuccaranti vividhaṃ nānā voccaranti /
yathemau dṛṣṭāntau kārakabhedābhāve'pi pravṛttiṃ darśayataḥ, prākpravṛtteśca svabhāvata ekatvam, evamevāsmādātmano vijñānamayasya prākpratibodhādyatsvarūpaṃ tasmādityarthaḥ /
sarve prāṇā vāgādayaḥ, sarve lokā bhūrādayaḥ, sarvāṇi karmaphalāni, sarve devāḥ prāṇalokādhiṣṭhātāro'gnyādayaḥ, sarvāṇi bhūtāni brahmādistambaparyantāni prāṇijātāni, sarva eta ātmāna ityasminpāṭha upādhisamparkajanitaprabudhyamānaviśeṣātmāna ityarthaḥ, vyuccaranti /
yasmādātmanaḥ sthāvarajabhgamaṃ jagadidamagnivisphuliṅgavadvyuccaratyaniśam, yasminneva ca pralīyate jalabudbudavat, yadātmakaṃ ca vartate sthitikāle, tasyāsyātmano brahmaṇaḥ, upaniṣad॑upa samīpaṃ nigamayatītyabhidhāyakaḥ śabda upaniṣadityucatyate, śāsraprāmāṇyādetacchabdagato viśeṣo'vasīyata upanigamayitṛtvaṃ nāma /
kāsāvupaniṣadityāhasatyasya satyamiti /
sā hi sarvatra copaniṣadalaukikārthatvāddurvijñeyārthā, iti tadarthamācaṣṭeprāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyamiti /
etasyaiva vākyasya vyākhyānāyottaraṃ brāhmaṇadvayaṃ bhaviṣyati /
bhavatu tāvadupaniṣadvyākhyānāyottaraṃ brāhmaṇadvayam, tasyopaniṣadityuktam, tatra na jānīmaḥ kiṃ prakṛtasyātmano vijñānamayasya pāṇipeṣaṇotthitasya saṃsāriṇaḥ śabdādibhuja iyamupaniṣadāhosvidasaṃsāriṇaḥ kasyacit? kiñcātaḥ? yadi saṃsāriṇastadā saṃsāryeva vijñeyaḥ, tadvijñānādeva sarvaprāptiḥ /
sa eva brahmaśabdavācyastadvidyaiva brahmavidyeti /
atha asaṃsāriṇaḥ, tadā tadviṣayā vidyā brahmavidyā /
tasmācca brahmavijñānātsarvabhāvāpattiḥ /
sarvametacchāsraprāmāṇyādbhaviṣyati /
kintvasminpakṣe"ātmetyevopāsīta" "ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi"iti parabrahmaikatvapratipādikāḥ śrutayaḥ kupyeran, saṃsāriṇaścānyasyābhāve upadeśānarthakyāt /
yata evaṃ paṇḍitānāmapyetanmahāmohasthānamanuktaprativacanapraśnaviṣayam॑ ato yathāśakti brahmavidyāpratipādakavākyeṣu brahma vijijñāsūnāṃ buddhivyutpādanāya vicārayiṣyāmaḥ /
na tāvadasaṃsārī paraḥ, pāṇipeṣaṇapratibodhitācchabdādibhujo'vasthāntaraviśiṣṭādutpattiśruteḥ /
na praśāsitāśanāyādivarjitaḥ paro vidyate, kasmāt? yasmāt'brahma jñapayiṣyāmi' iti pratijñāya suptaṃ puruṣaṃ pāṇipeṣaṃ bodhayitvā tasyaiva svapnadvāreṇa suṣuptyākhyamavasthāntaramunnīya tasmādevātmanaḥ suṣuptyavasthāviśiṣṭādagnivisphuliṅgorṇanābhidṛṣṭāntābhyāmutpattiṃ darśayati śrutiḥ"evamevāsmāt"ityādinā /
na cānyo jagadutpattikāraṇamantarāle śruto'sti, vijñānamayasyaiva hi prakaraṇam /
samānaprakaraṇe ca śrutyantare kauṣītakināmādityādipuruṣānprastutya"sa hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavyaḥ"iti prabuddhasyaiva vijñānamayasya veditavyatāṃ darśayati, nārthāntarasya /
tathā ca"ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati"ityuktvā, ya evātmā priyaḥ prasiddhastasyaiva draṣṭavyaśrotavyamantavyanididhyāsitavyatāṃ darśayati /
tathā ca vidyopanyāsakāle"ātmetyevopāsīta" "tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittāt" "tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi"ityevamādivākyānāmānulomyaṃ syātparābhāve /
vakṣyati ca "ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ"iti /
sarvavedānteṣu ca pratyagātmavedyataiva pradarśyate'hamiti, na bahirvedyatā śabdādivatpradarśyate'sau brahmeti /
tathā kauṣītakināmeva"na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt"ityādinā vāgādikaraṇairvyāvṛttasya kartureva veditavyatāṃ darśayati /
avasthāntaraviśiṣṭo'saṃsārīti cetathāpi syādyo jāgarite śabdādibhugvijñānamayaḥ, sa eva suṣuptākhyamavasthāntaraṃ gato'saṃsārī paraḥ praśāsitā anyaḥ syāditi cenna, adṛṣṭatvāt /
na hyevandharmakaḥ padārtho dṛṣṭo'nyatra vaināśikasiddhāntāt /
na hi loke gaustiṣṭhan gacchanvā gaurbhavati, śayānastvaśvādijātyantaramiti /
nyāyāccayaddharmako yaḥ padārdhaḥ pramāṇenāvagato bhavati, sa deśakālāvasthāntareṣvapi taddharmaka eva bhavati /
sa cettaddharmakatvaṃ vyabhicarati, sarvaḥ pramāṇavyavahāro lupyeta /
tathā ca nyāyavidaḥ sāṅkhyamīmāṃsakādayo'saṃsāriṇo'bhāvaṃ yuktiśataiḥ pratipādayanti /
saṃsāriṇo'pi jagadutpattisthitilayakriyākartṛtvavijñānasyābhāvādayuktamiti cetyanmahatā prapañcena sthāpitaṃ bhavatā, śabdādibhuksaṃsāryevāvasthāntaraviśiṣṭo jagata iha kartetitadasat॑ yato jagadutpattisthitilayakriyākartṛtvavijñānaśaktisādhanābhāvaḥ sarvalokapratyakṣaḥ saṃsāriṇaḥ /
sa kathamasmadādiḥ saṃsārī manasāpi cintayitumaśakyaṃ pṛthivyādivinyāsaviśiṣṭaṃ jagannirminuyāt? ato'yuktamiti cenna, śāsrāt॑ śāsraṃ saṃsāriṇaḥ"evamevāsmādātmanaḥ"iti jagadutpattyādi darśayati /
tasmātsarvaṃ śraddheyamiti syādayamekaḥ pakṣaḥ /
"yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" "yo'śanāyāpipāse atyeti" "asaṅgo na hi sajjate" "etasya vā akṣarasya praśāsane" "yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhannantaryāmyamṛtaḥ" "sa yastānpuruṣānniruhyātyakrāmat" "sa vā eṣa mahānaja ātmā"
"eṣa seturvidharaṇaḥ" "sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ" "ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ" "tattejo'sṛjata" "ātmā vā idameka evāgra āsīt" "na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ"ityādiśrutiśatebhyaḥ /
smṛteśca"ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate"iti paro'styasaṃsārī /
śrutismṛtinyāyebhyaśca /
sa ca kāraṇaṃ jagataḥ /
nan"vevamevāsmādātmana"iti
saṃsāriṇa evotpattim /
darśayatītyuktam /
na /
"ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśa"iti parasya prakṛtatvādasmādātmana iti yuktaḥ parasyaiva parāmarśaḥ /
"kvaiṣa tadābhūdi"tyasya praśnasya prativacanatvenā'kāśaśabdavācyaḥ para ātmokto"ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñcheta"iti /
"satā somya tadā sampanno bhavatya" "harahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vidanti" "prājñenā'tmanā sampariṣvaktaḥ" "para ātmani saṃpratiṣṭhate"ityādiśrutibhya ākāśaśabdaḥ para ātmeti niścīyate /
"daharo'sminnantarākāśa"iti prastutya tasminnevā'tmaśabdaprayogācca /
prakuta eva para ātmā /
tasmādyuktameva asmādātmana iti paramātmana eva sṛṣṭiriti /
saṃsāriṇaḥ sṛṣṭisthitisaṃhārajñānasāmarthyābhāvaṃ cāvotāma /
atra ca"ātmetyevopāsīta" "ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmī"ti brahmavidyā prastutā /
brahmaviṣayañca brahmavijñānamiti /
"brahma te bravāṇī"ti"brahma jñapayiṣyāmī"ti prārabdham /
tatredānīmasaṃsāri brahma jagataḥ kāraṇamaśanāyādyatītaṃ nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ tadviparītaśca saṃsārī tasmādahaṃ brahmāsmīti na gṛhṇīyāt /
paraṃ hi devamīśānaṃ nikṛṣṭaḥ saṃsāryātmatvena smarankathaṃ na doṣabhāksyāt /
tasmānnāhaṃ brahmāsmīti yuktam /
tasmātpuṣpodakāñjalistutinamaskārabalyupahārasvādhyāyadhyānayogādibhirārirādhayiṣeta /
ārādhanena viditvā sarveśitṛ brahma bhavati /
na punarasaṃsāri brahma saṃsāryātmatvena cintayedagnimiva śītatvenā'kāśamiva mūrtimatvena /

brahmātmatvapratipādakamapi śāsramarthavādo bhaviṣyati /
sarvatarkaśāsralokanyāyaiścaivamavirodhaḥ syāt /
na, mantrabrāhmaṇavādebhyastasyaiva praveśa śravaṇāt /
"puraścakra"iti prakṛtya"puraḥ puruṣa āviśadi"ti"rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ praticakṣaṇāya" "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhoro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste"iti sarvaśākhāsu sahasraśo mantravādāḥ sṛṣṭikarturevāsaṃsāriṇaḥ śarīrapraveśaṃ darśayanti /
tathā brāhmaṇavādāḥ /
"tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat" "sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata" "seyaṃ devatemāstisatro devatā anena jīvenā'tmanānupraviśya" "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate"ityādyāḥ /
sarvaśrutiṣu ca brahmaṇyātmaśabdaprayogādātmaśabdasya ca pratyagātmābhidhāyakatvāt"eṣa sarvabhūtāntarātmā"iti ca śruteḥ paramātmavyatirekeṇa saṃsāriṇo'bhāvāt"ekamevādvitīyam" "brahmaivedam" "ātmaivedam"ityādiśrutibhyo yuktamevāhaṃ brahmāsmītyavadhārayitum /
yadaivaṃ sthitaḥ śāsrārthastadā paramātmanaḥ saṃsaritvam /
tathā ca sati śāsrānarthakyamasaṃsāritve copadeśānarthakyaṃ spaṣṭo doṣaḥ prāptaḥ /
yadi tāvatparamātmā sarvabhūtāntarātmā sarvaśarīrasamparkajanitaduḥkhānyanubhavatīti spaṣṭaṃ parasya saṃsāritvaṃ prāptam /
tathā ca parasyāsaṃsāritvapratipādikāḥ śrutayaḥ kupyeransmṛtayaśca sarve ca nyāyāḥ /
atha kathañcitprāṇiśarīrasambandhajairduḥkhairna sambadhyata iti śakyaṃ pratipādayituṃ paramātmanaḥ sādhyaparihāryābhāvādupadeśānarthakyadoṣo na śakyate nivārayitum /
atra kecitparihāramācakṣate /
paramātmā na sākṣādbhūteṣvanupraviṣṭaḥ svena rūpeṇa /
kiṃ tarhi vikārabhāvamāpanno vijñānātmatvaṃ pratipede /
sa ca vijñānātmā parasmādanyo'nanyaśca /
yenānyastena saṃsāritvasambandhī yenānanyastenāhaṃ brahmetyavadhāraṇārhaḥ /
evaṃ sarvamaviruddhaṃ bhaviṣyatīti /
tatra vijñānātmano vikārapakṣe etā gatayaḥpṛthivīdravyavadanekadravyasamāhārasya sāvayavasya paramātmana ekadeśavipariṇāmo vijñānātmā ghaṭādivat /
pūrvasaṃsthānāvasthasya vā parasyaikadeśo vikriyate keśoṣarādivat, sarva eva vā paraḥ pariṇametkṣīrādivat /
tatra samānajātīyānekadravyasamūhasya kaściddravyaviśeṣo vijñānātmatvaṃ pratipadyate yadā, tadā samānajātīyatvādekatvamupacaritameva na tu paramārthataḥ /
tathā ca sati siddhāntavirodhaḥ /
atha nityāyutasiddhāvayavānugato'vayavī para ātmā, tasya tadavasthasyaikadeśo vijñānātmā saṃsārītadāpi sarvāvayavānugatatvādavayavina evāvayavagato doṣo guṇo veti, vijñānātmanaḥ saṃsāritvadoṣeṇa para evātmā sambadhyata iti, iyamapyaniṣṭā kalpanā /
kṣīravatsarvapariṇāmapakṣe sarvaśrutismṛtikopaḥ, sa cāniṣṭaḥ /
"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam" "divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ" "ākāśavatsarvagataśca nityaḥ" "sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛtaḥ" "na jāyate mriyate vā kadācit" "avyakto'yam"ityādiśrutismṛtinyāyaviruddhā ete sarve pakṣāḥ /
acalasya paramātmana ekadeśapakṣe vijñānātmanaḥ karmaphalavaddeśasaṃsaraṇānupapattiḥ, parasya vā saṃsāritvamityuktam /
parasyaikadeśo'gnivisphuliṅgavatsphuṭito vijñānātmā saṃsaratīti cettathāpi parasyāvayavasphuṭanena kṣataprāptiḥ, tatsaṃsaraṇe ca paramātmanaḥ pradeśāntarāvayavavyūhe chidratāprāptiḥ, avraṇatvavākyavirodhaśca /
ātmāvayavabhūtasya vijñānātmanaḥ saṃsaraṇe paramātmaśūnyapradeśābhāvādavayavāntaranodanavyūhanābhyāṃ hṛdayaśūleneva paramātmano duḥkhitvaprāptiḥ /
agnivisphuliṅgādidṛṣṭāntaśruterna doṣa iti cet? na, śruterjñāpakatvāt॑na śāsraṃ padārthānanyathā kartuṃ pravṛttam /
kiṃ tarhi? yathābhūtānāmajñātānāṃ jñāpane /
kiñcātaḥ? śṛṇuato yadbhavati, yathābhūtā mūrtāmūrtādipadārthadharmā loke prasiddhāḥ /
taddṛṣṭāntopādānena tadavirodhyeva vastvantaraṃ jñāpayituṃ pravṛttaṃ śāsraṃ na laukikavastuvirodhajñāpanāya laukikavastuvirodhajñāpanāya laukikameva dṛṣṭāntamupādatte /
upādīyamāno'pi dṛṣṭānto'narthakaḥ syāddārṣṭāntikāsaṅgateḥ /
na hyāgniḥ śīta ādityo na tapatīti vā dṛṣṭāntaśatenāpi pratipādayituṃ śakyam, pramāṇāntareṇānyathādhigatatvādvastunaḥ /
na ca pramāṇaṃ pramāṇāntareṇa virudhyate, pramāṇāntarāviṣayameva hi pramāṇāntaraṃ jñāpayati /
na ca laukikapadapadārthāśrayaṇavyatirekeṇāgamena śakyamajñātaṃ vastvantaramavagamayitum /
tasmātprasiddhanyāyamanusaratā na śakyā paramātmanaḥ sāvayavāṃśāṃśitvakalpanā paramārthataḥ pratipādayitum /
"kṣudrā visphuliṅgāḥ" "mamaivāṃśaḥ"iti ca śrūyate smaryate ceti cenna, ekatvapratyayārthaparatvāt /
agnerhi visphuliṅgo'gnireva ityekatvapratyayārhe dṛṣṭo loke॑ tathā cāṃśoṃ'śinaikatvapratyayārhaḥ॑ tatraivaṃ sati vijñānātmanaḥ paramātmavikārāṃśatvavācakāḥ śabdāḥ paramātmavikārāṃśatvavācakāḥ śabdāḥ paramātmaikatvapratyayādhitsavaḥ /
upakramopasaṃhārābhyāṃ casarvāsu hyupaniṣatsu pūrvamekatvaṃ pratijñāya, dṛṣṭāntairhetubhiśca paramātmano vikārāṃśāditvaṃ jagataḥ pratipādya, punarekatvamupasaṃharati॑ tadyathehaiva tāvat"idaṃ sarvaṃ yadayamātmā"iti pratijñāya, utpattisthitilayahetudṛṣṭāntairvikāravikāritvādyekatvapratyayahetūnprati pādya"anantaramabāhyam" "ayamātmā brahma"ityupasaṃhariṣyati /
tasmādupakramopasaṃhariṣyati /
tasmādupakramopasaṃhārābhyāmayamartho niścīyate paramātmaikatvapratyayadraḍhimna utpattisthitilayapratipādakāni vākyānīti /
anyathā vākyabhedaprasaṅgāccasarvopaniṣatsu hi vijñānātmanaḥ paramātmanaikatvapratyayo vidhīyata ityavipratipattiḥ sarveṣāmupaniṣadvādinām /
tadvidhyekavākyayoge ca sambhavatyutpattyādivākyānāṃ na pramāṇamasti॑phalāntaraṃ ca kalpayitavyaṃ syāt॑tasmādutpattyādiśrutaya ātmaikatvapratipādanaparāḥ /
atra ca sampradāyavida ākhyāyikāṃ sampracakṣatekaścitkila rājapitro jātamātra eva mātāpitṛbhyāmapaviddho vyādhagṛhe saṃvardhitaḥ, so'muṣya vaṃśyatāmajānanvyādhajātipratyayo vyādhajātikarmāṇyevānuvartate॑ na rājāsmīti rājajātikarmāṇyanuvartate /
yadā punaḥ kaścitparamakāruṇiko rājaputrasya rājaśrīprāptiyogyatāṃ jānannamuṣya putratāṃ bodhayati"na tvaṃ vyādho'muṣya rājñaḥ putraḥ, kathañcidvyādhagṛhamanupraviṣṭaḥ"itisa evaṃ bodhitastyaktvā vyādhajātipratyayakarmāṇi pitṛpaitāmahīmātmanaḥ padavīmanuvartate rājāhamasmīti /
tathā kilāyaṃ parasmādagnivisphuliṅgādivattajjātireva vibhakta iha dehendriyādigahane praviṣṭo'saṃsārī san dehendriyādisaṃsāradharmamanuvartate"dehendriyasaṅghāto'smi kṛśaḥ sthūlaḥ sukhī duḥkhī"iti paramātmatāmajānannātmanaḥ /
na tvametadātmakaḥ parameva brahmāsyasaṃsārīti pratibodhita ācāryeṇa hitvaiṣaṇātrayānuvṛttiṃ brahmaivāsmīti pratipadyate /
atra rājaputrasya rājapratyayavadbrahmapratyayo dṛḍhībhavativisphuliṅgava deva tvaṃ parasmādbrahmaṇo bhraṣṭa ityukte visphuliṅgasya prāgagnerbhraṃśādagnyekatvadarśanāt /
tasmādekatvapratyayadārḍhyāya suvarṇamaṇilohāgnivisphuliṅgadṛṣṭāntāḥ, notpattyādibhedapratipādanaparāḥ /
saindhavadhanavatprajñaptyekarasanairantaryāvadhāraṇāt"ekadhaivānudraṣṭavyam"iti ca /

yadi ca brahmaṇaścitrapaṭavadvṛkṣasamudrādivaccotpattyādyanekadharmavicitratā vijigrāhayiṣitā, ekarasaṃ saindhavaghanavadanantaramabāhyamiti nopasamahariṣyat,"ekadhaivānudraṣṭavyam"iti ca na prāyokṣyata"ya iha nāneva paśyati"iti nindāvacanaṃ ca /
tasmādekarūpaikatvapratyayadārḍhyāyaiva sarvavedānteṣūtpattisthitilayādikalpanā, na tatpratyayakaraṇāya /
na ca niravayavasya paramātmano'saṃsāriṇaḥ saṃsāryekadeśakalpanānyāyyā, svato'deśatvātparamātmanaḥ /
adeśasya parasya ekadeśasaṃsāritvakalpanāyāṃ para eva saṃsārīti kalpitaṃ bhavet /
atha paropādhikṛta ekadeśaḥ parasya, ghaṭakarakādyākāśavat॑na tadā tatra vivekināṃ paramātmaikadeśaḥ pṛthaksaṃvyavahārabhāgiti buddhirutpadyate /
avivekināṃ vivekināṃ copacaritā buddhirdṛṣṭeti cet? na॑vivekināṃ mithyābuddhitvāt, vivekināṃ ca saṃvyavahāramātrālambanārthatvātyathā kṛṣṇo raktaścākāśa iti vivekināmapi kadācitkṛṣṇatā raktatā ca ākāśasya saṃvyavahāramātrālambanārthatvaṃ pratipadyata iti, na paramārthataḥ kṛṣṇo rakto vā ākāśo bhavitumarhati /
ato na paṇḍitairbrahmasvarūpapratipattiviṣaye brahmaṇoṃ'śāṃśyekadeśaikadeśivikāravikāritvakalpanā kāryā, sarvakalpanāpanayanārthasāraparatvātsarvopaniṣadām /
ato hitvā sarvakalpanāmākāśasyeva nirviśeṣatā pratipattavyā"ākāśavatsarvagataśca nityaḥ" "na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ"ityādiśrutiśatebhyaḥ॑ nātmānaṃ brahmavilakṣaṇaṃ kalpayetuṣṇātmaka ivāgnau śītaikadeśam, prakāśātmake vā savitari tamekadeśamsarvakalpanāpanayanārthasāraparatvātsarvopaniṣadām /
tasmānnāmarūpopādhinimittā eva ātmanyasaṃsāradharmiṇi sarve vyavahārāḥ॑"rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva" "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste"ityevamādimantravarṇebhyaḥ /
na svata ātmanaḥ saṃsāritvam, alaktakādyupādhisaṃyogajanitaraktasphaṭikādibuddhivadbhrāntameva, na paramārthataḥ /
"dhyāyatīva lelāyatīva" "na vardhate karmaṇā no kanīyān" "na lipyate karmaṇā pāpakena" "samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantam" "śuni caiva śvapāke ca"ityādiśrutismṛtinyāyebhyaḥ paramātmano'saṃsāritaiva /
ata ekadeśo vikāraḥ śaktirvā vijñānātmā anyo veti vikalpayituṃ niravayavatvābhyupagame viśeṣato na śakyate /
aṃśādiśrutismṛtivādāścaikatvārthāḥ, na tu bhedapratipādakāḥ, vivakṣitārthaikavākyayogātityavocāma /
sarvopaniṣadāṃ paramātmaikatvajñāpanaparatve atha kimarthaṃ tatpratikūlor'tho vijñānātmabhedaḥ parikalpyata iti? karmakāṇḍaprāmāṇyavirodhaparihārāyetyekeca karmapratipādakāni hi vākyāni anekakriyākārakaphalabhoktṛkartrāśrayāṇi, vijñānātmabhedābhāve hyasaṃsāriṇa eva paramātmana ekatve kathamiṣṭaphalāsu kriyāsu pravartayeyuḥ? aniṣṭaphalābhyo vā kriyābhyo nivartayeyuḥ? kasya vā baddhasya mokṣāyopaniṣadārabhyeta? api ca paramātmaikatvāvādipakṣe kathaṃ paramātmaikatvopadeśaḥ? kathaṃ vā tadupadeśagrahaṇaphalam? baddhasya hi bandhanāśāyopadeśastadabhāva upaniṣacchāsraṃ nirviṣayameva /
evaṃ tarhi upaniṣadvādipakṣasya karmakāṇḍavādipakṣeṇa codyaparihārayoḥ samānaḥ panthāḥyena bhedābhāve karmakāṇḍaṃ nirālambanamātmānaṃ na labhte prāmāṇyaṃ prati tathopaniṣadapi /
evaṃ tarhi yasya prāmāṇye svārthavidhāto nāsti, tasyaiva karmakāṇḍasyāstu prāmāṇyam॑upaniṣadāṃ tu prāmāṇyakalpanāyāṃ svārthavighāto bhavediti mā bhūtprāmāṇyam /
na hi karmakāṇḍaṃ pramāṇaṃ sadapramāṇaṃ bhavitumarhati॑na hi pradīpaḥ prakāśyaṃ prakāśayati, na prakāśayati ceti /
pratyakṣādipramāṇavipratiṣedhāccana kevalamupaniṣado brahmaikatvaṃ pratipādayantyaḥ svārthavighātaṃ karmakāṇḍaprāmāṇyavighātaṃ ca kurvanti॑pratyakṣādiniścitabhedapratipattyarthapramāṇaiśca virudhyante /
tasmādaprāmāṇyamevopaniṣadām॑nyārthatā vāstu॑na tveva brahmaikatvapratipattyarthatā /
na॑uktottaratvāt /
pramāṇasya hi pramāṇatvamapramāṇatvaṃ vā pramotpādanānutpādananimitm, anyathā cetstambhādīnāṃ prāmāṇyaprasaṅgācchabdādau prameye /
kiñcātaḥ? yadi tāvadupaniṣado brahmaikatvapratipattipramāṃ kurvanti, kathamapramāṇaṃ bhaveyuḥ? sa bhavānevaṃ vadanvaktavyaḥupaniṣatprāmāṇyapratiṣedhārthaṃ bhavato vākyamupaniṣatprāmāṇyapratiṣedhaṃ kiṃ na karotyevāgnirvā rūpaprakāśam? atha karoti /
yadi karoti bhavatu tadā pratiṣedhārthaṃ pramāṇaṃ bhavadvākyam, agniśca rūpaprakāśako bhavet॑pratiṣedhavākyaprāmāṇye bhavatyevopaniṣadāṃ prāmāṇyam /
atra bhavanto bruvantu kaḥ parihāra iti?
nanvatra pratyatrā madāvākya upaniṣatprāmāṇyapratiṣedhārthapratipattiragnau ca rūpaprakāśanapratipattiḥ pramā /
kastarhi bhavataḥ pradveṣo brahmaikatvapratyaye pramāṃ pratyakṣaṃ kurvatīṣūpaniṣatsūpalabhyamānāsu pratiṣedhānupapatteḥ /
śokamohādinivṛttiśca pratyakṣaṃ phalaṃ brahmaikatvapratipattipāramparyajanitamityavocāma /
tasmāduktottaratvādupaniṣadaṃ pratyaprāmāṇyaśaṅkā tāvannāsti /
yaccoktaṃ svārthavighātakaratvādaprāmāṇyamiti, tadapi na, tadarthapratipatterbādhakābhāvāt /
na hi
upaniṣadbhyaḥbrahmaikamevādvitīyam, naiva caiti pratipattirasti॑yathāgniruṣṇaḥ śītaścetyasmādvākyādviruddhārthadvayapratipattiḥ /
abhyupagamya caitadavocāma॑na tu vākyaprāmāṇyasamaya eṣanyāyaḥyadutaikasya vākyasyānekārthatvam /
sati cānekārthatve, svārthaśca syāt, tadvighātakṛcca viruddho'nyor'thaḥ /
na tvetatvākyapramāṇakānāṃ viruddhamaviruddhaṃ ca, evaṃ vākyam, anekamarthaṃ pratipādayatītyeṣa samayaḥ॑rthaikatvādvyekavākyatā /
na ca kānicidupaniṣadvākyāni brahmaikatvapratiṣedhaṃ kurvanti /
yattu, laukikaṃ vākyamagniruṣṇaḥ śītaśceti, na tatraikavākyatā, tadekadeśasya pramāṇāntaraviṣayānuvāditvāt /
agniḥ śīta ityetadekaṃ vākyam॑gniruṣṇa iti tu pramāṇāntarānubhavasmārakam, na tu svayamarthāvabodhakam /
ato nāgniḥ śīta ityanenaikavākyatā, pramāṇāntarānubhavasmāraṇenaivopakṣīṇatvāt /
yattu viruddhārthapratipādakamidaṃ vākyamiti manyate, tacchītoṣṇapadābhyāmagnipadasāmānādhikaraṇyaprayoganimittā bhrāntiḥ॑na tvevaikasya vākyasyānekārthatvaṃ laukikasya vaidikasya vā /
yaccoktaṃ karmakāṇḍaprāmāṇyavighātakṛdupaniṣadvākyamiti, tanna॑ anyārthatvāt /
brahmaikatvapratipādanaparā hyupaniṣado neṣṭārthaprāptau sādhanopadeśaṃ tasminvā puruṣaniyogaṃ vārayanti, anekārthatvānupapattereva /
na ca karmakāṇḍavākyānāṃ svārthe pramā notpadyate /
asādhāraṇe cetsvārthe pramāmutpādayati vākyam, kuto'nyena virodhaḥ syāt? brahmaikatve nirviṣayatvātpramānotpadyata eveti cet? na, pratyakṣatvātpramāyāḥ /
"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta" "brāhmaṇo na hantavyaḥ"ityevamādivākyebhyaḥ pratyakṣā pramā jāyamānā॑'sā naiva bhaviṣyati, yadyupaniṣado brahmaikatvaṃ bodhayiṣyanti' ityanumānam॑ na cānumānaṃ pratyakṣavirodhe prāmāṇyaṃ labhate॑ tasmādasadevaitadgīyatepramaiva notpadyata iti /
api ca yathāprāptasyaiva avidyāpratyupasthāpitasya kriyākārakaphalasyāśrayaṇena iṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyasāmānye pravṛttasya tadviśeṣamajānataḥ tadācakṣāṇā śrutiḥ kriyākārakaphalabhedasya lokaprasiddhasya satyatāmasatyatāṃ vā nācaṣṭe na ca vārayati, iṣṭāniṣṭaphalaprāptiparihāropāyavidhiparatvāt /

yathā kāmyeṣu pravṛttā śrutiḥ kāmānāṃ mithyājñānaprabhavatve satyapi yathāprāptāneva kāmānupādāya tatsādhanānyeva vidhatte, na tu kāmānāṃ mithyājñānaprabhavatvādanartharūpatvaṃ ceti na vidadhāti /
tathā nityāgnihotrādiśāsramapi mithyājñānaprabhavaṃ kriyākārakabhedaṃ yathāprāptamevādāya iṣṭaviśeṣaprāptimaniṣṭaviśeṣaparihāraṃ vā kimapi prayojanaṃ paśyadagnihotrādīni karmāṇi vidhatte /
nāvidyāgocarāsadvastuviṣayamiti na pravartate yathā kāmyeṣu /
na ca puruṣā na pravarterannavidyāvantaḥ, dṛṣṭatvādyathā kāminaḥ /
vidyāvatāmeva karmādhikāra iti cet? na, brahmaikatvavidyāyāṃ karmādhikāravirodhasyoktatvāt /
etena brahmaikatve nirviṣayatvādupadeśena tadgrahaṇaphalābhāvadoṣaparihāra ukto veditavyaḥ /
puruṣecchārāgādivaicitryāccaanekā hi puruṣāṇamicchāḥ, rāgādayaśca doṣā vicitrāḥ॑tataśca bāhyaviṣayarāgādyapahṛtacetaso na śāsraṃ nivartayituṃ śaktam॑nāpi svabhāvato bāhyaviṣayaviraktacetaso viṣayeṣu pravartayituṃ śaktam॑kintu śāsrādetāvadeva bhavatiidamiṣṭasādhanamidamaniṣṭasādhanamiti sādhyasādhanasambandhaviśeṣābhivyaktiḥpradīpādivattamasi rūpādijñānam /
na tu śāsraṃ bhṛtyāniva balānnivartayati niyojayati vā॑dṛśyante hi puruṣā rāgādigauravācchāsramapyatikrāmantaḥ /
tasmātpuruṣamativaicitryamapekṣya sādhyasādhanasambandhaviśeṣānanekadhopadiśati /
tatra puruṣāḥ svayameva yathāruci sādhanaviśeṣeṣu pravartante, śāsraṃ tu savitṛpradīpādivadudāsta eva /
tathā kasyacitparo'pi puruṣārtho'puruṣārthavadavabhāsate॑ yasya yathāvabhāsaḥ, sa tathārūpaṃ puruṣārthaṃ paśyati॑ tadanurūpāṇi sādhanānyupāditsate /
tathā cārthavādo'pi"trayāḥ prājāpatyāḥ prajāpatau pitari brahmacaryamūṣuḥ"ityādiḥ /
tasmānna brahmaikatvaṃ jñāpayiṣyanto vedāntā vidhiśāsrasya bādhakāḥ /
na ca vidhiśāsrametāvatā nirviṣayaṃ syāt /
nāpyuktakārakādibhedaṃ vidhiśāsramupaniṣadāṃ brahmaikatvaṃ prati prāmāṇyaṃ nivartayati /
svaviṣayaśūrāṇi hi pramāṇāni, śrotrādivat /
tatra paṇḍitaṃmanyāḥ kecitsvacittavaśātsarvaṃ pramāṇamitaretaraviruddhaṃ manyante, tachā pratyakṣādivirodhamapi codayanti brahmaikatveśabdādayaḥ kila śrotrādiviṣayā bhinnāḥ pratyakṣata upalabhyante, brahmaikatvaṃ bruvatāṃ pratyakṣavirodhaḥ
syāt॑ tathā śrotrādibhiḥ śabdādyupalabdhāraḥ kartāraśca dharmādharmayoḥ pratiśarīraṃ bhinnā anumīyante saṃsāriṇaḥ॑ tatra brahmaikatvaṃ baruvatāmanumānavirodhaśca /
tathā ca āgamavirodhaṃ vadanti"grāmakāmo yajeta" "paśukāmo yajeta" "svargakāmo yajeta"ityevamādivākyebhyo grāmapaśusvargādikāmāstatsādhanādyanuṣṭhātāraśca bhinnā avagamyante /
atrocyatete tu kutarkadūṣitāntaḥkaraṇā brāhmaṇādivarṇāpasadā anukampanīyā āgamārthavicchinnasampradāyabuddhaya iti /
katham? śrotrādidvāraiḥ śabdādibhiḥ pratyakṣata upalabhyamānairbrahmaṇa ekatvaṃ virudhyata iti vadanto vaktavyāḥkiṃ śabdādīnāṃ bhedenākāśaikatvaṃ virudhyata iti॑tha na viruddhyate, na tarhi pratyakṣavirodhaḥ /
yaccoktaṃ pratiśarīraṃ śabdādyupalabdhāro dharmādharmayośca kartāro bhinnā anumīyante, tathā ca brahmaikatve'numānavirodha iti॑bhinnā kairanumīyanta iti praṣṭavyāḥ॑tha yadi brūyuḥsarvairasmābhiranumānakuśalairitike yūyamanumānakuśalā ityevaṃ pṛṣṭānāṃ kimuttaram /
śarīrendriyamana ātmasu ca pratyekamanumānakauśalapratyākhyāne, śarīrendriyamanaḥsādhanā ātmāno vayamanumānakuśalāḥ, anekakārakasādhyatvātkriyāṇāmiti cet? evaṃ tarhyanumānakauśalebhavatāmanekatvaprasaṅgaḥ॑ anekakārakasādhyā hi kriyeti bhavadbhirevābhyupagatam /
tatrānumānaṃ ca kriyā॑ sā śarīrendriyamana ātmasādhanaiḥ kārakairātmakartṛkā nirvartyata ityetatpratijñātam /
tatra vayamanumānakuśalā ityevaṃ vadadbhiḥśarīrendriyamanaḥsādhanā ātmānaḥ pratyekaṃ vayamaneka ityabhyupagataṃ syāt /
aho anumānakauśalaṃ darśitamapucchaśṛṅgaistārkikabalīvardaiḥ /
yo hyātmānameva na jānāti sa kathaṃ mūḍhastadgataṃ vā jānīyāt? tatra kimanuminoti? kena vā liṅgena? na hyātmanaḥ svato bhedapratipādakaṃ kiñcilliṅgamasti, yena liṅgenātmabhedaṃ sādhayet॑ yāni liṅgānyātmabhedasādhanāya nāmarūpavantyupanyasyanti, tāni nāmarūpagatānyupādhaya evātmano ghaṭakarakāpavarakabhūcchidrāṇīvākāśasya /
yadākāśasya bhedaliṅgaṃ paśyati, tadātmano'pi bhedaliṅgaṃ labheta saḥ॑ na hyātmanaḥ parato'pi viśeṣamabhyupagacchadbhistārkikaśatairapi bhedaliṅgamātmano darśayituṃ śakyate॑ svatastu dūrādapanītameva, aviṣayatvādātmanaḥ /
yadyatpara ātmadharmatvenābhyupagacchati, tasya tasya nāmarūpābhyāṃ cātmano'nyatvābhyupagamāt,"ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma"iti śruteḥ"nāmarūpe vyākaravāṇi"iti ca /
utpattipralayātmake hi nāmarūpe, tadvilakṣaṇaṃ ca brahmaato'numānasyaivāviṣayatvātkuto'numānavirodhaḥ? etenāgamavirodhaḥ pratyuktaḥ /
yaduktaṃ brahmaikatve yasmā upadeśaḥ, yasya copadeśagrahaṇaphalam, tadabhāvādekatvopadeśānarthakyamiti, tadapi na, anekakārakasādhyatvātkriyāṇāṃ kaścodyo bhavati /
ekasminbrahmaṇi nirupādhike nopadeśaḥ, nopadeṣṭā, na copadeśagrahaṇaphalam॑ tasmādupaniṣadāṃ cānarthakyamityetadabhyupagatameva /
athānekakārakaviṣayānarthakyaṃ codyatena, svato /
ñabhyupagamavirodhādātmavādinām /
tasmāttārkikacāṭabhaṭarājāpraveśyamabhayaṃ durgamidamalpabuddhyagamyaṃ śāsraguruprasādarahitaiśca,"kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati" "devairatrāpi vicikitsitaṃ purā" "naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā"varaprasādalabhyatvaśrutismṛtivādebhyaśca॑"tadejati tannaijati taddūre tadvantike"ityādiviruddhadharmasamavāyitvaprakāśakamantravarṇebhyaśca /
gītāsu ca"matsthāni sarvabhūtāni"ityādi /
tasmātparabrahmavyatirekeṇa saṃsārī nāma nānyadvastvantaramasti /
tasmātsuṣṭhūcyate"brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi" "nānyadato'sti draṣṭṛ nānyadato'sti śrotṛ"ityādiśrutiśatebhyaḥ /
tasmātparasyaiva brahmaṇaḥ"satyasya satyam"nāmopaniṣatparā

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāye prathamamajātaśatrubrāhmaṇam

'brahma jñapayiṣyāmi'iti prastutam॑tatra yato jagajjātaṃ yanmayaṃ yasmiṃśca līyate tadekaṃ brahmeti jñāpitam /
kimātmakaṃ punastajjagajjāyate, līyate ca? pañcabhūtātmakam॑bhūtāni ca nāmarūpātmakāni॑nāmarūpe satyamiti hyuktam॑tasya satyasya pañcabhūtātmakasya satyaṃ brahma /
kathaṃ punarbhūtāni satyamiti mūrtāmūrtabrāhmaṇam /
mūrtāmūrtabhūtātmakatvātkāryakaraṇātmakāni bhūtāni prāṇā api satyam /
teṣāṃ kāryakaraṇātmakānāṃ bhūtānāṃ satyatvanirdidhārayiṣayā brāhmaṇadvayamārabhyate saivopaniṣadvyākhyā /
kāryakaraṇasatyatvāvadhāraṇadvāreṇa hi satyasya satyaṃ brahmāvadhāryate /
atroktam'prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam'iti /
tatra ke prāṇāḥ? kiyatyo vā prāṇaviṣayā upaniṣadaḥ? kāḥ? iti ca brahmopaniṣatprasaṅgena karaṇānāṃ prāṇānāṃ svarūpamavadhārayatipathigatakūpārāmādyavadhāraṇavat /
yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda sapta ha dviṣato bhrātṛvyānavaruṇaddhi /
ayaṃ vāva śiśuryo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ /
tasyedamevādhānamidaṃ pratyādhānaṃ prāṇaḥ sthūṇānnaṃ dāma // _

śā.bhā._

yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda, tasyedaṃ phalam॑ kiṃ tat? sapta saptasaṃkhyākān ha dviṣato dveṣakartṝn bhrātṛvyān /
bhrātṛvyā hi dvividhā bhavanti, dviṣanto'dviṣantaśca, tatra dviṣanto ye bhrātṛvyāstān dviṣato bhrātṛvyānavaruṇaddhi॑ sapta ye śīrṣaṇyāḥ prāṇā viṣayopalabdhidvārāṇi tatprabhavā viṣayarāgāḥ sahajatvādbhrātṛvyāḥ /
te hyasya svātmasthāṃ dṛṣṭiṃ viṣayaviṣayāṃ kurvanti, tena te dveṣṭāro bhrātṛvyāḥ /
pratyagātmekṣaṇapratiṣedhakaratvāt /
kāṭhake coktam"parāñci khāni vyatṛṇatsvayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman"ityādi /
tatra yaḥ śiśvādīnveda, teṣāṃ yāthātmyamavadhārayati, sa etān bhrātṛvyānavaruṇaddhyapāvṛṇoti vināśayati /
tasmai phalaśravaṇenābhimukhībhūtāyāhaayaṃ vāva śiśuḥ /
ko'sau? yo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ, śarīramadhye yaḥ prāṇo liṅgātmā, yaḥ pañcadhā śarīramāviṣṭaḥbṛhanpāṇḍaravāsaḥ soma rājannityuktaḥ, yasminvāṅmanaḥ prabhṛtīni karaṇāni viṣaktānipaḍvīśaśaṅkunidarśanāt॑ sa eṣa śiśuriva, viṣayeṣvitarakaraṇavadapaṭutvāt॑ śiśuṃ sādhānamityuktam /
kiṃ punastasya śiśorvatsasthānīyasya karaṇātmana ādhānam? tasyedameva śarīramādhānaṃ kāryātmakamādhīyate'sminnityādhānam॑ tasya hi śiśoḥ prāṇasyedaṃ śarīramadhiṣṭhānam, asminhi karaṇānyadhiṣṭhitāni labdhātmakānyupalabdhidvārāṇi bhavanti, na tu prāṇamātre viṣaktāni /
tathā hi darśitamajātaśatruṇāupasaṃhṛteṣu karaṇeṣu vijñānamayo nopalabhyate, śarīradeśavyūḍheṣu tu karaṇeṣu vijñānamaya upalabhamāna upalabhyatetacca darśitaṃ pāṇipeṣapratibodhanena /
idaṃ pratyādhānaṃ śiraḥ॑ pradeśaviśeṣeṣuprati pratyādhīyata iti pratyādhānam /
prāṇaḥ sthūṇā annapānajanitāśaktiḥprāṇo balamiti paryāyaḥ /
balāvaṣṭambho hi prāṇo'smiñcharīre"sa yatrāyamātmābalyaṃ nyetya saṃmohamiva"iti darśanāt /
yathā vatsaḥ sthūṇāvaṣṭambha evaṃ śarīrapakṣapātī vāyuḥ prāṇaḥ sthūṇeti kecit /
annaṃ dāmaannaṃ hi bhuktaṃ tredhā pariṇamate॑ya॑sthūlaḥ pariṇāmaḥ, sa etaddvayaṃ bhūtvā imāmapyetimūtraṃ ca purīṣaṃ ca /
yo madhyamo rasaḥ sa raso lohitādikrameṇa svakāryaṃ śarīraṃ sāptadhātukamupacinoti॑svayonyannāgame hi śarīramupacīyate'nnamayatvāt॑viparyaye'pakṣīyate patati॑yastvaṇiṣṭho rasaḥmṛtamūrkprabhāvaḥiti ca kathyate, sa nābherūrdhvaṃ hṛdayadeśamāgatya, hṛdayādviprasṛteṣu dvāsaptatināḍīsahasreṣvanupraviśya yattatkaraṇasaṅghātarūpaṃ liṅgaṃ śiśusañjñakam, tasya śarīre sthitikāraṇaṃ bhavati balamupajanayatsthūṇākhyam॑tenānnamubhayataḥ pāśavatsadāmavatprāṇaśarīrayornibandhanaṃ bhavati

idānīṃ tasyaiva śiśoḥ pratyādhāna ūḍhasya cakṣuṣi kāścanopaniṣada ucyante
tametāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhante /
tadyā imā akṣaṃllohinyo rājayastābhirenaṃ rudro'nvāyattaḥ /
atha yā akṣannāpastābhiḥ parjanyaḥ /
yā kanīnakā tayādityaḥ /
yatkṛṣṇaṃ tenāgnir /
yacchuklaṃ tenendraḥ /
adharayainaṃ vartanyā pṛthivyanvāyattā /
dyauruttarayā /
nāsyānnaṃ kṣīyate ya evaṃ veda // _

śā.bhā._

tametāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhantetaṃ karaṇātmakaṃ prāmaṃ śarīre'nnabandhanaṃ cakṣuṣyūḍhametā vakṣyamāṇāḥ sapta saptasaṅkhyākā akṣitayo'kṣitihetutvādupatiṣṭhante /
yadyapi mantrakaraṇe tiṣṭhatirupapūrva ātmanepadī bhavati, ihāpi sapta devatābhidhānāni mantrasthānīyāni karaṇāni॑tiṣṭhaterato'trāpyātmanepadaṃ na viruddham /
kāstā akṣitayaḥ? ityucyantetattatra yā imāḥ prasiddhāḥ, akṣannakṣaṇi lohinyo lohitā rājayo rekhāḥ, tābhirdvārabhūtābhirenaṃ madhyamaṃ prāṇaṃ rudro'nvāyatto'nugataḥ॑ atha yā akṣannakṣaṇyāpo dhūmādisaṃyogenābhivyajyamānāḥ, tābhiradbhirdvārabhūtābhiḥ parjanyo devatātmānvāyatto /
ñanugata upatiṣṭhata ityarthaḥ /
sa cānnabhūto'kṣitiḥ prāṇasya॑"parjanye varṣatyānandinaḥ prāṇā bhavanti"iti śrutyantarāt /
yā kanīnakā dṛkchaktistayā kanīnakayā dvāreṇādityo madhyamaṃ prāṇamupatiṣṭhate॑yatkṛṣṇaṃ cakṣuṣi tenainamagnirupatiṣṭhate॑yacchuklaṃ cakṣuṣi tenendraḥ॑dharayā vartanyā pakṣmaṇainaṃ pṛthivyanvāyattā, adharatvasāmānyāt॑
etāḥ saptānnabhūtāḥ prāṇasya santatamupatiṣṭhanteityevaṃ yo veda, tasyaitatphalamnāsyānnaṃ kṣīyate, ya evaṃ veda

tadeṣa śloko bhavati
arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpam /
tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīre vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti /
arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhna iti /
idaṃ taccharīra eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ /
tasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpamiti /
prāṇā vai yaśo viśvarūpam /
prāṇānetadāha /
tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīra iti /
prāṇā vā ṛṣayaḥ /
prāṇāṇetadāha /
vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti /
vāgghyaṣṭamī brahmaṇā saṃvitte // _

śā.bhā._

tattatraitasminnarthe eṣa śloko mantro bhavatiarvāgbilaścamasa ityādiḥ /
tatra mantrārthamācaṣṭe śrutiḥrvāgbilaścamasa ityādiḥ /
tatra mantrārthamācaṣṭe śrutiḥrvāgbilaścamasa ūrdhvabudhna iti /
kaḥ punarasāvarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ? idaṃ tatśiraḥ, camasākāraṃ hi tat /
katham? eṣa hyarvāgbilo mukhasya bilarūpatvāt, śiraso budhnākāratvādūrdhvabudhnaḥ /
tasminyaśo nihitaṃ viśvarūpamitiyathā somaścamase, evaṃ tasmiñchirasi viśvarūpaṃ nānārūpaṃ nihitaṃ sthitaṃ bhavati /
kiṃ punastadyaśaḥ? prāṇā vai yaśo viśvarūpamprāṇāḥ śrotrādayo vāyavaśca marutaḥ saptadhā teṣu prasṛtā yaśaḥityetadāha mantraḥ, śabdādijñānahetutvāt /
tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīra itiprāṇāḥ parispandātmakāḥ, ta eva ca ṛṣayaḥ, prāṇāvetadāha mantraḥ /
vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidānetibrahmaṇā saṃvādaṃ kurvatī aṣṭamī bhavati॑taddhetumāhavāgghyaṣṭamī brahmaṇā saṃvitta iti

ke punastasya camasasya tīra āsata ṛṣaya iti /
imāveva gotamabharadvājau /
ayameva gotamo'yaṃ bharadvājaḥ /
imāveva viśvāmitrajamadagnī /
ayameva viśvāmitro'yaṃ jamadagniḥ /
imāveva vasiṣṭhakaśyapau /
ayameva vasiṣṭho'yaṃ kaśyapaḥ /
vāgevātriḥ /
vācā hyannamadyate /
attirha vai nāmaitadyadautririti /
sarvasyāttā bhavati /
sarvamasyānnaṃ bhavati ya evaṃ veda // _

śā.bhā._

imāveva gotamabharadvājau karṇauayameva gotamo'yaṃ bharadvājo dakṣiṇaścottaraśca, viparyayeṇa vā /
tathā cakṣuṣī upadiśannuvācaimāveva viśvāmitrajamadagnī dakṣiṇaṃ viśvāmitra uttaraṃ jamadagnirviparyayeṇa vā /
imāveva vasiṣṭhakaśyapaunāsike upadiśannuvāca॑dakṣiṇaḥ puṭo bhavati vasiṣṭhaḥ, uttaraḥ kaśyapaḥ pūrvavat /
vāgevātriḥ, adanakriyāyogātsaptamaḥ॑vācā hyannamadyate tasmādattirha vai prasiddhaṃ nāmaitatattṛtvādattiriti, attireva san yadatrirityucyate parokṣeṇa /
sarvasyaitasyānnajātasya prāṇasyātrinirvacanavijñānādattā bhavati /
attaiva bhavati nāmuṣminnannena punaḥ pratipadyata ityetaduktaṃ bhavatisarvamasyānnaṃ bhavatīti /
ya evametadyathoktaṃ prāṇayāthātmyaṃ veda, sa evaṃ madhyamaḥ prāṇo bhūtvā
ādhānapratyādhānagato bhoktaiva bhavati, na bhojyam, bhojyādvyāvartata ityarthaḥ

iti dvitīyaṃ brāhmaṇam

tatra prāṇā vai satyamityuktam /
yāḥ prāṇānāmupaniṣadaḥ, tā brahmopaniṣatprasaṅgena vyākhyātāḥete te prāṇā iti cacha te
kimātmakāḥ? kathaṃ vā teṣāṃ satyatvam? iti ca vaktavyamiti pañcabhūtānāṃ satyānāṃ kāryakaraṇātmakānāṃ svarūpāvadhāraṇārthamidaṃ brāhmaṇamārabhyateyadupādhiviśeṣāpanayadvāreṇa'neti neti'iti brahmaṇaḥ satattvaṃ nirdidhārayiṣitam /
dve vāva brahmaṇo rūpe /
mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca /
martyaṃ cāmṛtaṃ ca /
sthitaṃ ca yacca /
sacca tyaṃ ca // _

śā.bhā._

tatra dvirūpaṃ brahma pañcabhūtajanitakāryakaraṇasambaddhaṃ mūrtāmūrtākhyaṃ martyāmṛtasvabhāvaṃ tajjanitavāsanārūpaṃ ca sarvañjñaṃ sarvaśakti sopākhyaṃ bhavati /
kriyākārakaphalātmakaṃ ca sarvavyavahārāspadam /
tadeva brahma vigatasarvopādhiviśeṣaṃ samyagdarśanaviṣayamajamajaramamṛtamabhayam, vāṅmanasayorapyaviṣayamadvaitatvāt'neti neti'iti nirdiśyate /
tatra yadapohadvāreṇa'neti neti'iti nirdiśyate brahma, te ete dve vāvavāvaśabdo'vadhāraṇārthaḥdve evetyarthaḥbrahmaṇaḥ paramātmano rūperūpyate yābhyāmarūpaṃ paraṃ brahma avidyādhyāropyamāṇābhyām /
ke te dve? mūrtaṃ caiva mūrtameva ca /
tathāmūrtaṃ cāmūrtameva cetyarthaḥ /
antarṇītasvātmaviśeṣaṇe mūrtāmūrte dve evetyavadhāryete /
kāni punastāni viśeṣaṇāni mūrtāmūrtayoḥ? ityucyantemartyaṃ ca martyaṃ maraṇadharmi, amṛtaṃ ca tadviparītam, sthitaṃ caparicchinnaṃ gatipūrvakaṃ yatsthāsnu, yaccayātīti yatvyāpiaparicchinnaṃ sthitaviparītam, saccasadityanyebhyo viśeṣyamāṇāsādhāraṇadharmaviśeṣavat, tyaccatadviparītam'tyat'ityeva sarvadā parokṣābhidhānārham

tatra catuṣṭayaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ mūrtaṃ tathā amūrtaṃ ca /
tatra kāni mūrtaviśeṣaṇāni? kāni cetarāṇi? iti vibhajyate /
tadetanmūrtaṃ yadanyadvāyoścāntarikṣācca /
etanmartyam /
etatsthitam /
etatsat /
tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso ya eṣa tapati /
sato hyeṣa rasaḥ // _

śā.bhā._

tadetanmūrtaṃ mūrcchitāvayavamitaretarānupraviṣṭāvayavaṃ ghanaṃ saṃhatamityarthaḥ /
kiṃ tat? yadanyat॑kasmādanyat? vāyoścāntarikṣācca bhūtadvayātpariśeṣātpṛthivyādibhūtatrayam /
etanmartyamyadetanmūrtākhyaṃ bhūtatrayamidaṃ martyaṃ maraṇadharmi॑kasmāt? yasmātsthitametat॑paricchinnaṃ hyarthāntareṇa samprayujyamānaṃ virudhyateyathā ghaṭaḥ stambhakuṇḍyādinā॑tathā mūrtaṃ sthitaṃ paricchinnamarthāntarasambandhi tator'thāntaravirodhānmartyam॑etatsadviśeṣya māṇāsādhāraṇadharmavat, tasmāddhi paricchinnam, paricchinnatvānmartyamato mūrtam॑mūrtatvādvā martyam, martyatvātsthitam, sthitatvātsat /
ato'nyonyāvyabhicārāccaturṇāṃ dharmāṇāṃ yatheṣṭaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo hetuhetumadbhāvaśca darśayitavyaḥ /
sarvathāpi tu bhūtatrayaṃ catuṣṭayaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ mūrtaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ /
tatra caturṇāmekasmingṛhīte viśeṣaṇe itaradgṛhītameva viśeṣaṇamityāhatasyaitasya mūrtasya, etasya martyasya, etasya sthitasya, etasya sataḥcatuṣṭayaviśeṣaṇasya bhūtatrayasyetyarthaḥ, eṣa rasaḥ sāra ityarthaḥ /
trayāṇāṃ hi bhūtānāṃ sāriṣṭhaḥ savitā॑etatsārāṇi trīṇi bhūtāni, yata etatkṛtavibhajyamānarūpaviśeṣaṇāni bhavanti॑ādhidaivikasya kāryasyaitadrūpamyatsavitā yadetanmaṇḍalaṃ tapati॑sato bhūtatrayasya hi yasmādeṣa rasa ityetadgṛhyate /
mūrto hyeṣa savitā tapati, sāriṣṭhaśca /
yattvādhidaivikaṃ karaṇaṃ maṇḍalasyābhyantaram, tadvakṣyāmaḥ

athāmūrtam /
vāyuścāntarikṣaśca /
etadamṛtam /
etadyat /
etattyam /
tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ /
tyasya hyeṣa rasa /
ityadhidaivatam // _

śā.bhā._

athāmūrtamathādhunāmūrtamucyate /
vāyuścāntarikṣaṃ ca yatpariśeṣitaṃ bhūtadvayametadamṛtam, amūrtatvāt॑sthitam, ato'virudhyamānaṃ kenacit, amṛtamamaraṇadharmi /
etadyatsthitaviparītam, vyāpi, aparicchinnam, yasmāt'yat'etadanyebhyo'pravibhajyamānaviśeṣam, atastyat,'tyat'iti parokṣābhidhānārhamevapūrvavat /
tasyaitasyāmūrtasya tasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasya catuṣṭayaviśeṣaṇasyāmūrtasyaiṣa rasaḥ॑ko'sau? ya
eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥkaraṇātmako hiraṇyagarbhaḥ prāṇa ityabhidhīyate yaḥ, sa eṣo'mūrtasya bhūtadvayasya rasaḥ pūrvavatsāriṣṭhaḥ /
etatpuruṣasāraṃ cāmūrtaṃ bhūtadvayamhairaṇyagarbhaliṅgārambhāya hi bhūtadvayābhivyaktiravyākṛtāt /
tasmāttadarthyāttatsāraṃ bhūtadvayam /
tyasya hyeṣa rasaḥyasmādyo maṇḍalasthaḥ puruṣo maṇḍalavanna gṛhyate sāraśca bhūtadvayasya, tasmādasti maṇḍalasthasya puruṣasya bhūtadvayasya ca sādharmyam, tasmādyuktaṃ prasiddhavadvetūpādānamtyasya hyeṣa rasa iti /
rasaḥ kāraṇaṃ hiraṇyagarbhavijñānātmā cetana iti kecit /
tatra ca kila hiraṇyagarbhavijñānātmanaḥ karma vāyvantarikṣayoḥ prayoktṛ, tatkarma vāyvantarikṣādhāraṃ sadanyeṣāṃ bhūtānāṃ prayoktṛ bhavati॑tena svakarmaṇā vāyvantarikṣayoḥ prayokteti tayo rasaḥ kāraṇamucyata iti /
tanna, mūrtarasenātulyatvāt /
mūrtasya tu bhūtatrayasya raso mūrtameva maṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ bhūtatrayasya raso mūrtameva maṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ bhūtatrayasamānajātīyam, na cetanaḥ॑tathāmūrtayorapi bhūtayostatsamānajātīyenaivāmūrtasena yuktaṃ bhavitum॑vākyapravṛttestulyatvāt॑yathā hi mūrtāmūrte catuṣṭayadharmavatī vibhajyete, tathā rasarasavatorapi mūrtāmūrtayostulyenaiva nyāyena yukto vibhāgaḥ, na tvardhavaiśasam /
mūrtarase'pi maṇḍalopādhiścetano vivakṣyata iti cet? atyalpamidamucyate, sarvatraiva tu mūrtāmūrtayorbrahmarūpeṇa vivakṣitatvāt /
puruṣaśabdo'cetane'nupapanna iti cet! na, pakṣapucchādiviśiṣṭasyaiva liṅgasya puruṣaśabdadarśanāt /
"na vā itthaṃ santaḥ śakṣyāmaḥ prajāḥ prajanayitumimānsapta puruṣānekaṃ puruṣaṃ karavāmeti ta etānsapta puruṣānekaṃ puruṣamakurvan"ityādau annarasamayādiṣu ca śrutyantare puruṣaśabdaprayogāt /
ityadhidaivatamityuktopasaṃhāro'dhyātmavibhāgoktyarthaḥ

athādhyātmam /
idameva mūrtaṃ yadanyatprāṇācca yaścāyamantarātmannākāśaḥ /
etanmartyam /
etatsthitam /
etatsat /
tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso yaccakṣuḥ /
sato hyeṣa rasaḥ // _

śā.bhā._

athādhunādhyātmaṃ mūrtāmūrtayorvibhāga ucyatekiṃ tanmūrtam? idameva, kiṃ cedam? yadanyatprāṇāccavāyoryaścāyamantarabhyantare ātmannātmanyākāśaḥ khaṃ śarīrasthaśca yaḥ prāṇa etaddvayaṃ varjayitvā yadanyaccharīrārambhakaṃ bhūtatrayam, etanmartyamityādi samānamanyatpūrveṇa /
etasya sato hyeṣa rasaḥyaccakṣuriti॑ ādhyātmikasya śarīrārambhakasya kāryasyaiṣa rasaḥ sāraḥ॑ tena hi sāreṇa sāravadidaṃ śarīraṃ samastaṃ yathādhidaivatamādityamaṇḍalena /
prāthamyāccacakṣuṣī eva prathame sambhavataḥ sambhavata iti /
"tejo raso niranartatāgniḥ"iti liṅgāt॑ taijasaṃ hi cakṣuḥ॑ etatsāram॑ taijasaṃ hi cakṣuḥ॑ etatsāramādhyātmikaṃ bhūtatrayam॑ sato hyeṣa rasa iti mūrtatvasāratve hetvarthaḥ

athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśaḥ /
etadamṛtam /
etadyat /
etattyat /
tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣaḥ /
tyasya hyeṣa rasaḥ // _

śā.bhā._

athādhunāmūrtamucyate /
yatpariśeṣitaṃ bhūtadvayaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśaḥ, etadamūrtam /
anyatpūrvavat /
etasya tyasyaiṣa rasaḥ sāraḥ, yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥdakṣiṇe'kṣanniti viśeṣagrahaṇam, śāstrapratyakṣatvāt॑liṅgasya hi dakṣiṇe'kṣṇi viśeṣato'dhiṣṭhātṛtvaṃ śāsatrasya pratyakṣaṃ sarvaśrutiṣu tathā prayogadarśanāt /
tyasya hyeṣa rasa iti
pūrvavadviśeṣato'grahaṇādamūrtatvasāratve eva hetvarthaḥ

brahmaṇaṇa upādhibhūtayormūrtāmūrtayoḥ kāryakaraṇavibhāgena adhyātmādhidaivatayorvibhāgo vyākhyātaḥ satyaśabdavācyayoḥ /
athedānīm
tasya haitasya puruṣasya rūpam /
yathā māhārajanaṃ vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopo yathāgnyarciryathā puṇḍarīkaṃ yathā sakṛdvidyuttam /
sakṛdvidyutteva ha vā asya śrīrbhavati ya evaṃ veda /
athāta ādeśo neti neti /
na hyetasmāditi netyanyatparamasti /
atha nāmadheyaṃ satyasya satyamiti /
prāṇā vai satyam /
teṣāmeṣa satyam // _

śā.bhā._

tasya haitasya puruṣasya karaṇātmano liṅgasya rūpaṃ vakṣyāmo vāsanāmayaṃ mūrtāmūrtavāsanāvijñānamayasaṃyogajanitaṃ vicitraṃ paṭabhitticitravanmāyendrajālamṛgatṛṣṇikopamaṃ sarvavyāmohāspadametāvanmātrameva ātmeti vijñānavādino vaināśikā yatra bhrāntāḥ, etadeva vāsanārūpaṃ paṭarūpavadātmano dravyasya guṇa iti naiyāyikā vaiśeṣikāśca sampratipannāḥ, idamātmārthaṃ triguṇaṃ svatantraṃ pradhānāśrayaṃ puruṣārthena hetunā pravartata iti sāṅkhyāḥ /
aupaniṣadaṃmanyā api kecitprakriyāṃ racayantimūrtāmūrtarāśirekaḥ, paramātmarāśiruttamaḥ, tābhyāmanyo'yaṃ madhyamaḥ kila tṛtīyaḥ kartrā bhoktrāvijñānamayena ajātaśatrupratibodhitena saha vidyākarmapūrvaprajñāsamudāyaḥ॑prayoktā karmarāśiḥ, prayojyaḥ pūrvokto mūrtāmūrtabhūtarāśiḥ sādhanaṃ ceti /
tatra ca tārkikaiḥ saha sandhiṃ kurvanti /
liṅgāśrayaścaiṣa karmarāśirityuktvā punastatasrasyantaḥ sāṅkhyatvabhayāt, sarvaḥ karmarāśiḥpuṣpāśraya iva gandhaḥ puṣpaviyoge'pi puṭatailāśrayo bhavati, tadvatliṅgaviyoge'pi paramātmaikadeśamāśrayati, sa paramātmaikadeśaḥ kilānyata āgatena guṇena karmaṇā saguṇo bhavati nirguṇo'pi san, sa kartā bhoktā badhyate mucyate ca vijñānātmā iti vaiśeṣikacittamapyanusaranti॑sa ca karmarāśirbhūtarāśerāgantukaḥ, svato nirguṇa eva paramātmaikadeśatvāt॑svata utthitā avidyā anāgantukāpyūṣaravadanātmadharmaḥityanayā kalpanayā sāṅkhyacittamanuvartante /
sarvametattārkikaiḥ saha sāmañjasyakalpanayā ramaṇīyaṃ paśyanti, lopaniṣatsiddhāntaṃ sarvanyāyavirodhaṃ ca paśyanti॑katham? uktā eva tāvatsāva yavatve paramātmanaḥ
saṃsāritvasavraṇatvakarmaphaladeśasaṃsāritvasavraṇatvakarmaphaladeśasaṃsaraṇānupapattyādayo doṣāḥ॑nityabhede ca vijñānātmanaḥ pareṇaikatvānupapattiḥ /
liṅgameveti cetparamātmana upacaritadeśatvena kalpitaṃ ghaṭakarakabhūchidrākāśādivat, tathā liṅgaviyoge'pi paramātmadeśāśrayaṇaṃ vāsanāyāḥ /
avidyāyāṣca svata utthānamūṣaravatityādikalpanānupapannaiva /
na ca vāsya deśavyatirekeṇa vāsanāyā vastvantarasañcaraṇaṃ manasāpi kalpayituṃ śakyam /
na ca śrutayo gacchanti"kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā" "hṛdaye hyeva rūpāṇi" "dhyāyatīva lelāyatīva" "kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ""tīrṇo hi tadā sarvāñchokānhṛdayasya"ityādyāḥ /
na cāsāṃ śrutīnāṃ śrutādarthāntarakalpanā nyāyyā, ātmanaḥ parabrahmatvopapādanārthaparatvādāsām, etāvanmātrārthopakṣayatvācca sarvopaniṣadām /
tasmācchrutyarthakalpanākuśalāḥ sarva evopaniṣadarthamanyathā kurvanti /
tathāpi vedārthaścetsyātkāmaṃ bhavatu, na me dveṣaḥ /
na ca'dva vāva brahmaṇo rūpe'iti rāśitrayapakṣe samañjasam॑yadā tu mūrtāmūrte tajjanitavāsanāśca mūrtāmūrte dve rūpe, brahma ca rūpi tṛtīyam, na cānyaccaturthamantarāletadā etadanukūlamavadhāraṇam, dve eva brahmaṇo rūpe iti॑nyathā brahmaikadeśasya vijñānātmano rūpe iti kalpyam, paramātmano vā vijñānātmadvāreṇeti /
tadā ca rūpe eveti dvivacanamasamañjasam, rūpāṇīti vāsanābhiḥ saha bahuvacanaṃ yuktataraṃ syātdve ca mūrtāmūrte vāsanāśca tṛtīyamiti /
atha mūrtāmūrte eva paramātmano rūpe, vāsanāstu vijñānātmana iti cettadā vijñānātmadvāreṇa vikriyamāṇasya paramātmanaḥitīyaṃ vācoyuktiranarthikā syāt, vāsanāyā api vijñānātmadvāratvasya aviśiṣṭatvāt॑na ca vastu
vastvantaradvāreṇa vikriyata iti mukhyayā vṛttyā śakyaṃ kalpayitum॑na ca vijñānātmā paramātmano vastvantaram, tathā kalpanāyāṃ siddhāntahānāt /
tasmādvedārthamūḍhānāṃ svacittaprabhavā evamādikalpanā akṣarabāhyāḥ॑na hyakṣarabāhyo vedārtho vedārthopakārī vā, nirapekṣatvādvedasya prāmāṇyaṃ prati॑tasmādrāśitrayakalpanā asamañjasā /
'yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ'iti liṅgātmā prastuto'dhyātme, adhidaive ca'ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ'
iti,'tasya'iti prakṛtopādānātsa evopādīyate yo'sau tyasyāmūrtasya raso na tu vijñānamayaḥ /
nanu vijñānamayasyaivaitāni rupāṇi kasmānna bhavanti? vijñānamayasyāpi prakṛtatvāt,'tasya'iti ca prakṛtopādānāt /
naivam, vijñānamayasyārūpitvena vijijñāpayiṣitatvāt॑yadi hi tasyaiva vijñānamayasyaitāni māhārajanādīni rūpāṇi syustasyāva'neti neti'ityanākhyeyarūpatayādeśo na syāt /
nanvanyasyaivāsādeśo na tu vijñānamayasyeti!
na, ṣaṣṭhānte upasaṃhārāt"vijñātāramare kena vijānīyāt"iti vijñānamayaṃ prastutya"sa eṣa neti neti"iti"vijñāpayiṣyāmi"iti ca pratijñāyā arthavattvāt /
yadi ca vijñānamayasyaiva asaṃvyavahāryamātmasvarūpaṃ jñāpayitumiṣṭaṃ syātpradhvastasarvopādhiviśeṣam, tata iyaṃ pratijñārthavatī syātyenāsau jñāpito jānātyātmānamevāhaṃ brahmāsmīti, śāsraniṣṭhāṃ prāpnoti na bibheti kutaśca /
atha punaranyo vijñānamayaḥ, anyaḥ'neti neti' iti vyapadiśyatetadānyadado brahmānyo'hamasmīti
viparyayo gṛhītaḥ syāt, na'ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi' iti /
tasmāt'tasya haitasya' iti liṅgapuruśasyai vaitāni rūpāṇi /
satyasya ca satye paramātmasvarūpe vaktavye niravaśeṣaṃ satyaṃ vaktavyam॑satyasya ca viśeṣarūpāṇi vāsanāḥ, tāsāmimāni rūpāṇyucyante, etasya puruṣasya prakṛtasya liṅgātmana etāni rūpāṇi॑kāni tāni? ityucyante yathā loke, mahārajanaṃ haridrā tayā raktaṃ māhārajanaṃ yathā vāso loke, evaṃ stryādiviṣayasaṃyoge tādṛśaṃ vāsanārūpaṃ rañjanākāra mutpadyate cittasya, yenāsau puruṣo rakta ityucyate vasrādivat /
yathā ca loke pāṇḍvāvikam, averidamāvikamūrṇādi, yathā ca tatpāṇḍuraṃ bhavati, tathānyadvāsanārūpam /
yathā ca loke indragopo'tyantarakto bhavati, evamasya vāsanārūpam /
kvacidviṣayaviśeṣāpekṣayā rāgasya tāratamyam, kvacitpuruṣacittavṛttyapekṣayā /
yathā ca loke'gnyarcirbhāsvaraṃ bhavati, tathā kvacitkasyacidvāsanārūpaṃ bhavati /
yathā pumḍarīkaṃ śuklam, tadvadapi ca vāsanārūpaṃ kasyacidbhavati /
yathā sakṛdvidyuktam, yathā loke sakṛdvidyotanaṃ sarvataḥ prakāśakaṃ bhavati, tathā jñānaprakāśavivṛddhyapekṣayā kasyacidvāsanārūpamupajāyate /
naiṣāṃ vāsanārūpāṇāmādiranto madhyaṃ saṅkhyā vā, deśaḥ kālo nimittaṃ
vāvadhāryateasaṅkhyeyatvādvāsanāyāḥ, vāsanāhetūnāṃ cānantyāt /
tathā ca vakṣyati ṣaṣṭhe"idaṃmayo'domayaḥ"ityādi /
tasmānna svarūpasaṅkhyāvadhāraṇārthā dṛṣṭāntāḥ'yathā māhārajanaṃ vāsaḥ'ityādayaḥ, kiṃ tarhi? prakārapradarśanārthāḥevamprakārāṇi hi vāsanārūpāṇīti /
yattu vāsanārūpamabhihitamantesakṛdvidyotanamiveti, tatkila hiraṇyagarbhasya avyākṛtātprādurbhavataḥ taḍidvatsakṛdeva vyaktirbhavatīti॑tattadīyaṃ vāsanārūpaṃ hiraṇyagarbhasya yo veda tasya sakṛdvidyutteva, ha vai ityavadhāraṇārthau, evamevāsya śrīḥ khyātirbhavatītyarthaḥ, yathā hiraṇyagarbhasyaevametadyathoktaṃ vāsanārūpamantyaṃ yo veda /
evaṃ niravaśeṣaṃ satyasya svarūpamabhidhāya, yattatsatyasya satyamavocāma tasyaiva svarūpāvadhāraṇārthaṃ brahmaṇa idamārabhyateathānantaraṃ satyasvarūpanirdeśānantaram, yatsatyasya satyaṃ tadevāvaśiṣyate yasmādatastasmātsatyasya satyaṃ svarūpaṃ nirdekṣyāmaḥ /
ādeśo nirdeśo brahmaṇaḥ /
kaḥ punarasau nirdeśaḥ? ityucyateneti netītyevaṃ nirdeśaḥ /

nanu kathamābhyāṃ'neti neti'iti śabdābhyāṃ satyasya satyaṃ nirdidikṣitam? ityucyatesarvopādhiviśeṣāpohena /
yasminna kaścidviśeṣo'stināma vā rūpaṃ vā karma vā bhedo vā jātirvā guṇo vā॑taddvāreṇa hi śabdapravṛttirbhavati /
na caiṣāṃ kaścidviśeṣo brahmaṇyasti॑to na nirdeṣṭuṃ śakyateidaṃ taditi /
gaurasau spandate śuklo viṣāṇīti yathā loke nirdiśyate, tathā॑dhyāropitanāmarūpakarmadvāreṇa brahma nirdiśyate'vijñānamānandaṃ brahma''vijñānaghana eva brahmātmā'ityevamādiśabdaiḥ /
yadā punaḥ svarūpameva nirdidikṣitaṃ bhavati॑nirastasarvopādhiviśeṣam, tadā na śakyate kenacidapi prakāreṇa nirdeṣṭum॑tadā ayamevābhyupāyaḥyaduta prāptanirdeśapratiṣedhadvāreṇa'neti neti'iti nirdeśaḥ /
idaṃ ca nakāradvayaṃ vīpsāvyāptyartham॑yadyatprāptaṃ tattanniṣidhyate /
tathā ca sati anirdiṣṭāśaṅkā brahmaṇaḥ parihṛtā bhavati॑nyathā hi nakāradvayena prakṛtadvayapratiṣedhe, yadanyatprakṛtātpratiṣiddhadvayādbrahma tanna nirdiṣṭam, kīdṛśaṃ nu khaluityāśaṅkā na nivartiṣyate॑tathā cānarthakaśca sa nirdeśaḥ, puruṣasya vividiṣāyā anivartakatvāt॑
'brahma jñapayiṣyāmi'iti ca vākyamaparisamāptārthaṃ syāt /
yadā tu sarvadikkālādivividiṣā nivartitā syātsarvopādhinirākaraṇadvāreṇa tadā saindhavaghanavadekarasaṃ prajñānaghanamanantaramabāhyaṃ satyasya satyamahaṃbrahmāsmīti sarvato nivartate vividiṣā, ātmanyevāvasthitā prajñā bhavati /
tasmādvīpsārthaṃ neti netīti nakāradvayam /
nanu mahatā yatnena parikarabandhaṃ kṛtvā kiṃ yuktamevaṃ nirdeśṭuṃ brahma? bāḍham॑kasmāt? na hiyasmāt,'iti na, iti na'ityetasmātitīti vyāptavyaprakārā nakāradvayaviṣayā nirdiśyante, yathā grāmo grāmo ramaṇīya iti, anyatparaṃ nirdeśanaṃ nāsti॑tasmādayameva nirdeśo brahmaṇaḥ /
yaduktam'tasyopaniṣatsatyasya satyam'iti, evaṃprakāreṇa satyasya satyaṃ tatparaṃ brahma॑to yuktamuktaṃ nāmadheyaṃ brahmaṇaḥ, nāmaiva nāmadheyam॑kiṃ tat? satyasya satyaṃ prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyamiti

iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam

ātmetyevopāsīta॑tadeva tasminsarvasminpadanīyamātmatattvam, yasmātpreyaḥ putrādeḥityupanyastasya vākyasya vyākhyānaviṣaye sambandhaprayojane abhihite'tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavat'iti॑evaṃ pratyagātmā brahmavidyāyā viṣaya ityetadupanyastam /
avidyāyāśca viṣayaḥ'anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda'ityārabhya cāturvarṇyapravibhāgādinimittapāṅktakarmasādhyasādhanalakṣaṇo bījāṅkuravadvyākṛtāvyākṛtasvabhāvo nāmarūpakarmātmakaḥ saṃsāraḥ'trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma'ityupasaṃhṛtaḥ /
śāsrīya utkarṣalakṣaṇo brahmalokānto'dhobhāvaśca sthāvarānto'śāsrīyaḥ pūrvameva pradarśitaḥ'dvayā ha'ityādinā /
etasmādavidyāviṣayādviraktasya pratyagātmaviṣayabrahmavidyāyāmadhikāraḥ kathaṃ nāma syādititṛtīye'dhyāye upasaṃhṛtaḥ samasto'vidyāviṣayaḥ /
caturthe tu brahmavidyāviṣayaṃ pratyagātmānam'brahma te bravāṇi'iti'brahma jñapayiṣyāmi'iti ca prastutya, tadbrahmaikamadvayaṃ sarvaviśeṣaśūnyaṃ kriyākārakaphalasvabhāvasatyaśabdavācyāśeṣabhūtadharmapratiṣedhadvāreṇa'neti neti'iti jñāpitam /
asyā brahmavidyāyā aṅgatvena saṃnyāso vidhitsitaḥ, jāyāputravittādilakṣaṇaṃ pāṅktaṃ karmāvidyāviṣayaṃ yasmānnātmaprāptisādhanam॑ anyasādhanaṃ hyanyasmai phalasādhanāya prayujyamānaṃ pratikūlaṃ bhavati /
na hi bubhukṣāpipāsānivṛttyarthaṃ dhāvanaṃ gamanaṃ vā sādhanam॑ manuṣyalokapitṛlokadevalokasādhanatvena hi putrādisādhanāni śrutāni, nātmaprāptisādhanatvena /
viśeṣitatvācca॑ na ca brahmavido vihitāni, kāmyatvaśravaṇāt'etāvānvai kāmaḥ' iti /
brahmavidaścāptakāmatvādāptakāmasya kāmānupapatteḥ /
"yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ lokaḥ"iti ca śruteḥ /
kecittu brahmavido'pyeṣaṇāsambandhaṃ varṇayanti, tairbṛhadāraṇyakaṃ na śrutam॑ putrādyeṣaṇānāmavidvadviṣayatvam॑ vidyāviṣaye ca"yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ lokaḥ"ityataḥ"kiṃ prajayā kariṣyāmaḥ"ityeṣa vibhāgastairna śrutaḥ śrutyā kṛtaḥ॑ sarvakriyākārakaphalopamardasvarūpāyāṃ ca vidyāyāṃ satyām, saha kāryeṇāvidyāyā anupapattilakṣaṇaśca virodhastairna vijñātaḥ /
vyāsavākyaṃ ca tairna śrutam॑ karmavidyāsvarūpayorvidyāvidyātmakayoḥ pratikūlavartanaṃ virodhaḥ॑
"yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca /
kāṃ gatiṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā //
etadvai śrotumicchāmi tadbhavānprabravītu me /
etāvanyonyavairūpye vartete pratikūlataḥ /
"ityevaṃ pṛṣṭasya prativacanena "karmaṇā badhyate janturvidyayā ca vimucyate /
tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥḥ //
ityevamādivirodhaḥ pradarśitaḥ /
tasmānna sādhanāntarasahitā brahmavidyā puruṣārthasādhanam, sarvavirodhāt, sādhananirapekṣaiva puruṣārthasādhanamiti pārivrājyaṃ sarvasādhanasaṃnyāsalakṣaṇamaṅgatvena vidhitsyate /
etāvadeva amṛtatvasādhanamityavadhāraṇāt, ṣaṣṭhasamāptau, liṅgāccakarmī sanyājñavalkyaḥ pravavrājeti /
maitreyyai ca karmasādhanarahitāyai sādhanatvenāmṛtatvasya brahmavidyopadeśādvittanindāvacanācca /
yadi hyamṛtatvasādhanaṃ karma syādvittasādhyaṃ pāṅktaṃ karma, iti tannindāvacanamaniṣṭaṃ syāt /
yadi tu paritityājayiṣitaṃ karma, tato yuktā tatsādhananindā /
karmādhikāranimittavarṇāśramādipratyayopamardācca"brahma taṃ parā dāt" "kṣatraṃ taṃ parādāt"ityādeḥ /
na hi brahmakṣatrādyātmapratyayopamarde, brāhmaṇenedaṃ kartavyaṃ kṣatriyeṇedaṃ kartavyamiti viṣayābhāvādātmānaṃ labhate vidhiḥ /
yasyaiva puruṣasyopamarditaḥ pratyayo brahmakṣatrādyātmaviṣayaḥ, tasya tatpratyayasaṃnyāsāttatkāryāṇāṃ karmaṇāṃ karmasādhanānāṃ ca arthaprāptaśca sanyāsaḥ /
tasmādātmajñānāṅgatvena saṃnyāsavidhitsayaiva ākhyāyikeyamārabhyate
maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ udyāsyan vā are'hamasmātsthānādasmi /
hanta te'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti // _

śā.bhā._

maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥmaitreyīṃ svabhāryāmāmantritavānyājñavalkyo nāma ṛṣiḥ॑udyāsyannūrdhvaṃ yāsyanpārivrājyākhyamāśramāntaraṃ vai /
are iti sambodhanam /
aham, asmādgārhasthyāt, sthānādāśramāt, ūrdhvaṃ gantumicchannasmi
bhavāmi॑to hantānumatiṃ prārthayāmi te tava॑kiñcānyatte tavānayā dvitīyayā bhāryayā kātyāyanyāntaṃ vicchedaṃ karavāṇi॑patidvāreṇa yuvayormayā sambandhasya vicchedaṃ karavāṇi dravyavibhāgaṃ kṛtvā॑vittena saṃvibhajya yuvāṃ gamiṣyāmi

sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syātkathaṃ tenāmṛtā syāmiti /
neti hovāca yājñavalkyaḥ /
yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syāt /
amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti // _

śā.bhā._

sā evamuktā hovācayadyadi'nu'iti vitarke, me mama iyaṃ pṛthivī, bhagoḥbhagavan, sarvā sāgaraparikṣiptā vittena dhanena pūrṇā syāt॑katham? na kathañcanetyākṣepārthaḥ, praśnārtho vā, tena pṛthivīpūrṇavittasādhyena karmaṇāgnihotrādinā amṛtā kiṃ syāmiti vyavahitena sambandhaḥ /
pratyuvāca yājñavalkyaḥkathamiti yadyākṣepārtham, anumodanaṃ neti hovāca yājñavalkyaḥkathamiti yadyākṣepārtham, anumodanaṃ neti hovāca yājñavalkya iti॑praśnaścetprativacanārtham॑naiva syā amṛtā, kiṃ tarhi? yathaiva loke upakaraṇavatāṃ sādhanavatāṃ jīvitaṃ sukhopāyabhogasampannam॑tathaiva tadvadeva tava jīvitaṃ syāt॑mṛtatvasya tu nāśā manasāpyasti vittena vittasādhyena karmaṇeti

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryām /
yadeva bhagavān veda tadeva me brūhīti // _

śā.bhā._

sā hovāca maitreyī॑evamuktā pratyuvāca maitreyīyadyevaṃ yenāhaṃ nāmṛtā syām, kimahaṃ tena vittena kuryām? yadeva bhagavānkevalamamṛtatvasādhanaṃ veda, tadevāmṛtatvasādhanaṃ me mahyaṃ brūhi

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī priyaṃ bhāṣase /
ehyāssva /
vyākhyāsyāmi te /
vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti // _

śā.bhā._

sa hovāca yājñavalkyaḥ /
evaṃ vittasādhye'mṛtatvasādhane pratyākhyāte, yājñavalkyaḥ svābhiprāyasampattau tuṣṭa āha॑sa hovācapriyeṣāṭā, batetyanukampyāha, are maitreyi no'smākaṃ pūrvamapi priyā satī bhavantī idānīṃ priyameva cittānukūlaṃ bhāṣase॑ta ehyāḥsvopaviśa vyākhyāsyāmiyatte tava iṣṭamamṛtatvasādhanamātmajñānaṃ
kathayiṣyāmi /
vyācakṣāṇasya tu me mama vyākhyānaṃ kurvato nididhyāsasva vākyānyarthato niścayena dhyātumiccheti

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati /
na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati /
na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti /
na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati /
na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati /
na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priya
ṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati /
na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti /
na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti /
na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti /
na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati /
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi /
ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam // _

śā.bhā._

sa hovācaamṛtatvasādhanaṃ vairāgyamupadidikṣurjāyāpatiputrādibhyo virāgamutpādayati tatsaṃnyāsāya /
na vaivaiśabdaḥ prasiddhasmaraṇārthaḥ॑prasiddhamevaitalloke॑patyurbhartuḥ kāmāya prayojanāya jāyāyāḥ patiḥ priyo na bhavati, kiṃ tarhyātmanastu kāmāya prayojanāyaiva bhāryāyāḥ patiḥ priyo bhavati /
tathā na vā are jāyāyā ityādi samānamanyat, na vā are putrāṇām, na vā are vittasya, na vā are brahmaṇaḥ, na vā are kṣatrasya, na vā are devānām, na vā are bhūtānām, na vā are sarvasya, pūrvaṃ pūrvaṃ yathāsanne prītisādhane vacanam॑tatra tatreṣṭataratvādvairāgyasya॑sarvagrahaṇamuktānuktārtham /
tasmāllokaprasiddhametatātmaiva priyaḥ, nānyat /
'tadetatpreyaḥ putrāt'ityupanyastam, tasyaitadvṛttisthānīyaṃ prapañcitam /
tasmādātmaprītisādhanatvādgauṇī anyatra prītiḥ, ātmanyeva mukhyā /
tasmādātmā vai are draṣṭavyo darśanārhaḥ, darśanaviṣayamāpādayitavyaḥ॑śrotavyaḥ pūrvamācāryata āgamataśca॑paścānmantavyastarkataḥ॑tato nididhyāsitavyo niścayena dhyātavyaḥ॑evaṃ hyasau dṛṣṭo bhavati śravaṇamanananididhyāsanasādhanairnirvartitaiḥ /
yadaikatvamatānyupagatāni, tadā samyagdarśanaṃ brahmaikatvaviṣayaṃ prasidati, nānyathā śravaṇamātreṇa /
yadbrahmakṣatrādi karmanimittaṃ varṇāśramādilakṣaṇamātmavidyādhyāropitapratyayaviṣayaṃ kriyākārakaphalātmakamavidyāpratyayaviṣayamrajjavāmva sarpapratyayaḥ, tadupamardanārthamāhaātmani khalvare maitreyi dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditaṃ vijñātaṃ bhavati

nanu kathamanyasminvidite'nyadviditaṃ bhavati? naiṣa doṣaḥ॑na hi ātmavyatirekeṇānyatkiñcidasti ॑yadyasti na tadviditaṃ syāt॑na tvanyadasti॑ātmaiva tu sarvam॑tasmātsarvamātmani vidite viditaṃ syāt /
kathaṃ punarātmaiva sarvamityetacchrāvayati

brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda /
kṣatraṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda /
lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda /
devāstaṃ parāduryo'nyatrātmano devān veda /
bhūtāni taṃ parāduryo'nyatrātmano bhūtāni veda /
sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda /
idaṃ brahmedaṃ kṣatramime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yadayamātmā // _

śā.bhā._

brahma brāhmaṇajātistaṃ puruṣaṃ parādātparādadhyātparākuryāt॑kam? yo'nyatrātmana ātmasvarūpavyatirekeṇaātmaiva na bhavatīyaṃ brāhmaṇajātirititāṃ yo veda, taṃ parādadhyātsā
brāhmaṇajātiranātmasvarūpeṇa māṃ paśyatīti॑paramātmāhi sarveṣāmātmā /
tathā kṣatraṃ kṣatriyajātiḥ, tathā lokāḥ, devāḥ, bhūtāni, sarvam /
idaṃ brahmetiyānyanukrāntāni tāni sarvāṇi, ātmaiva, yadayamātmāyo'yamātmā draṣṭavyaḥ śrotavya iti prakṛtaḥ॑yasmādātmano jāyata ātmanyeva līyata ātmamayaṃ ca sthitikāle, ātmavyatirekeṇāgrahaṇāt, ātmaiva sarvam

kathaṃ punaridānīmidaṃ sarvamātmaiveti grahītuṃ śakyate? cinmātrānugamātsarvatra citsvarūpataiveti gamyate /
tatra dṛṣṭānta ucyate /
tatra dṛṣṭānta ucyateyatsvarūpavyatirekeṇāgrahaṇaṃ yasya, tasya tadātmatvameva loke dṛṣṭam

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya /
dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ // _

śā.bhā._

sa yathāsa iti dṛṣṭāntaḥ, loke yathā dundubherbheryādeḥ, hanyamānasya tāḍyamānasya daṇḍādinā, na, bāhyāñchabdān bahirbhūtāñchabdaviśeṣān dundubhiśabdasāmānyānniṣkṛṣṭān dundubhiśabdaviśeṣānna śaknuyādgrahaṇāya grahītum॑dundubhestu grahaṇena, dundubhiśabdā eta iti, śabdaviśeṣā gṛhītā bhavanti, dundubhiśabdasāmānyavyatirekeṇābhāvātteṣām /
dundubhyāghātasya vā, dunduberāhananamāghātaḥ, dundubhyāghātaviśiṣṭasya śabdasāmānyasya grahaṇena tadgatā viśeṣā gṛhītā
bhavanti, na tu ta eva nirbhidya grahītuṃ śakyante, viśeṣarūpeṇābhāvātteṣām /
tathā prajñānavyatirekeṇa svapnajāgaritayorna kaścidvastuviśeṣo gṛhyate॑tasmātprajñānavyatirekeṇa abhāvo yuktasteṣām

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ // _

śā.bhā._

tathā sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya śabdena saṃyojyamānasya āpūryamāṇasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādityevamādi pūrvavat

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ // _

śā.bhā._

tathā vīṇāyai vādyamānāyaivīmāyā vādyamānāyāḥ /
anekadṛṣṭāntopādānamiha sāmānyabahutvakhyāpanārthamaneke hi vilakṣaṇāścetanācetanarūpāḥ sāmānyaviśeṣāḥteṣāṃ pāramparyagatyā yathaikasminmahāsāmānye'ntarbhāvaḥ prajñānaghane, kathaṃ nāma pradarśayitavya iti॑dundubhiśaṅkhavīṇāśabdasāmānyaviśeṣāṇāṃ yathā śabdatve'ntarbhāvaḥ, evaṃ sthitikāle tāvatsāmānyaviśeṣāvyatirekādbrahmaikatvaṃ śakyamavagantum

evamutpattikāle prāgutpatterbrahmaiveti śakyamavagantum /
yathāgnervisphuliṅgadhūmāṅgārārciṣāṃ prāgvibhāgādagnireveti bhavatyagnyekatvam, evaṃ jagannāmarūpavikṛtaṃ pragutpatteḥ prajñānaghana eveti yuktaṃ grahītumityetaducyate
sa yathārdraidhāgnerabhyāhitātpṛthagdhūmā viniścarantyeva vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānani /
asyaivaitāni niśvasitāni // _

śā.bhā._

sa yathāārdraidhāgneḥ, ārdrairedhobhiriddho'gnirārdraidhāgniḥ, tasmāt, abhyāhitātpṛthagdhūmāḥ, pṛthagnānāprakāram, dhūmagrahaṇaṃ visphulihgādipradarśanārtham, dhūmavisphuliṅgādayo viniścaranti vinirgacchanti /
evamyathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, are maitreyyasya paramātmanaḥ prakṛtasya mahato bhūtasya niśvasitametat, niśvasitamiva niśvasitam॑yathā aprayatnenaiva puruṣaniśvāso bhavatyevaṃ vā are /
kiṃ tanniśvasitamiva tato jātamityucyateyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasaḥcaturvidhaṃ mantrajātam, itihāsa ityurvaśīpurūravasoḥ saṃvādādiḥ"urvaśīhāpsarāḥ"ityādibrāhmaṇameva, purāṇam"asadvā idamagra āsīt"ityādi, vidyā devajanavidyā vedaḥ so'yamityādyā, upaniṣadaḥ"priyamityetadupāsīta"ityādyāḥ, ślokā brāhmaṇaprabhavā mantrāḥ"tadete ślokāḥ"ityādayaḥ॑ sūtrāṇi vastusaṅgraha vākyāni vede yathā"ātmetyevopāsīta"ityādīni, anuvyākhyānāni mantravivaraṇāni, vyākhyānānyarthavādāḥ, athavā vastusaṅgrahavākyavivaraṇānyanuvyākhyānāni, yathā caturthādhyāye'ātmetyevopāsīta' ityasya, yathā vā'anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśurevam'
ityasyāyamevādhyāyaśeṣaḥ, mantravivaraṇāni vyākhyānāni, evamaṣṭavidhaṃ brāhmaṇam /
evaṃ mantrabrāhmaṇayoreva grahaṇam, niyataracanāvato vidyamānasyaiva vedasyābhivyaktiḥ puruṣaniśvāsavat, na ca puruṣabuddhiprayatnapūrvakaḥ॑ ataḥ pramāṇaṃ nirapekṣa eva svārthe॑ tasmādyattenoktaṃ tattathaiva pratipattavyam, ātmanaḥ śreya icchadbhiḥ jñānaṃ vā karma veti /
nāmaprakāśavaśā hi rūpasya vikriyāvyavasthā /
nāmarūpayoreva hi paramātmopādhibhūtayorvyākriyamāṇayoḥ salilaphenavattattvānyatvenānirvaktavyayoḥ sarvāvasthayoḥ saṃsāratvamityato nāmna eva niśvasitatvamuktam, tadvacanenaivetarasya niśvasitatvasiddheḥ /
athavā sarvasya dvaitajātasya avidyāviṣayatvamuktam"brahma taṃ parādāt.....idaṃ sarvaṃ yadayamātmā"iti /
tena vedasyāprāmāṇyamāśaṅkyate /
tadāśaṅkānivṛttyarthamidamuktam? puruṣaniśvāsavadaprayatnotthitatvātpramāṇaṃ vedaḥ, na yathā anyo grantha iti

kiñcānyat, na kevalaṃ sthityutpattikālayoreva prajñānavyatirekeṇābhāvājjagato brahmatvam, pralayakāle ca /
jalabudbudaphenādīnāmiva salilavyatirekeṇābhāvaḥ, evaṃ prajñānavyatirekeṇa tatkāryāṇāṃ nāmarūpakarmaṇāṃ tasminneva līyamānānāmabhāvaḥ /
tasmādekameva brahma prajñānaghanamekarasaṃ pratipattavyamityata āha /
pralayapradarśanāya dṛṣṭāntaḥ

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanam /
evaṃ sarveṣaṃ śabdānāṃ śrotramekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam /
evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayamekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāvekāyanam /
evaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyurekāyanam /
evaṃ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanam /
evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam // _

śā.bhā._

sa iti dṛṣṭāntaḥ॑yathā yena prakāreṇa, sarvāsāṃ nadīvāpītaḍāgādigatānāmapām, samudro'bdhirekāyanam, ekagamanamekapralayo'vibhāgaprāptirityarthaḥ॑yathāyāṃ dṛṣṭāntaḥ, evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ mṛdukarkaśakaṭhinapicchilādīnāṃ vāyorātmabhūtānāṃ tvagekāyanam, tvagiti tvagviṣayaṃ sparśasāmānyamātram, tasminpraviṣṭāḥ sparśaviśeṣāḥāpa iva samudramtadvyatirekeṇābhāvabhūtā bhavanti॑tasyaiva hi te saṃsthānamātrā āsan /
tathā tadapi sparśasāmānyamātraṃ tvakchabdavācyaṃ manaḥsaṅkalpe manoviṣayasāmānyamātre, tvagviṣaya ivasparśaviśeṣāḥ, praviṣṭaṃ tadvyatirekeṇābhāvabhūtaṃ bhavati॑evaṃ manoviṣayo'pi buddhiviṣayasāmānyamātre praviṣṭastadvyatirekeṇābhāvabhūto bhavati॑vijñānamātrameva bhūtvā prajñānaghane pare brahmaṇyāpa iva samudre pralīyate /
evaṃ paramparākrameṇa śabdādau saha grāhakeṇa karaṇena pralīne prajñānaghane upādhyabhāvātsaindhavaghanavatprajñānaghanamekarasamanantamapāraṃ nirantaraṃ brahma vyavatiṣṭhate /
tasmādātmaiva ekamadvayamiti pratipattavyam /
tathā sarveṣāṃ gandhānāṃ pṛthivīviśeṣāṇāṃ nāsike ghrāṇaviṣayasāmānyam, tathā sarveṣāṃ rasānāmabviśeṣāṇāṃ cakṣuścakṣurviṣayasāmānyam, tathā śabdānāṃ śrotraviṣayasāmānyaṃ pūrvavat /
tathā śrotrādiviṣayasāmānyānāṃ manoviṣayasāmānye saṅkalpe॑manoviṣayasāmānyasyāpi buddhiviṣayasāmānye vijñānamātre॑vijñānamātraṃ bhūtvā parasminprajñānaghane pralīyate /
tathā karmendriyāṇāṃ viṣayā vadanādānagamanavisargānandaviśeṣāḥ tattatkriyāsāmānyeṣveva praviṣṭā na vibhāgayogyā bhavanti, samudra ivābviśeṣāḥ॑ tāni ca sāmānyāni prāṇamātram, prāṇaśca prajñānamātrameva /
"yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vai prajñā sa prāṇaḥ"iti kauṣītakino'dhīyate /
nanu sarvatra viṣayasyaiva pralayo'bhihitaḥ, na tu karaṇasya॑tatra ko'bhiprāya iti? bāḍham॑kintu viṣayasamānajātīyaṃ karaṇaṃ manyate śrutiḥ, na tu jātyantaram॑viṣayasyaiva svātmagrāhakatvena saṃsthānāntaraṃ karaṇaṃ nāmayathā rūpaviśeṣasyaiva saṃsthānaṃ pradīpaḥ karaṇaṃ sarvarūpaprakāśane, evaṃ sarvaviṣayaviśeṣāṇāmeva svātmaviśeṣaprakāśakatvena saṃsthānāntarāṇi karaṇāni pradīpavat /
tasmānna karaṇānāṃ pṛthakpralaye yatnaḥ kāryaḥ,
viṣayasāmānyātmakatvādviṣayapralayenaiva pralayaḥ siddho bhavati karaṇānāmiti

tatra'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti pratijñātam, tatra heturabhihitaḥātmasāmānyatvam, ātmajatvam, ātmapralayatvaṃ ca /
tasmādutpattisthitipralayakāleṣu prajñānavyatirekeṇābhāvāt"prajñānaṃ brahma" "ātmaivedaṃ sarvam"iti pratijñātaṃ yat, tattarkataḥ sādhitam /
svābhāviko'yaṃ pralaya iti paurāṇikā vadanti /
yastu buddhipūrvakaḥ pralayo brahmavidāṃ brahmavidyānimittaḥ, ayamātyantika ityācakṣateavidyānirodhadvāreṇa yo bhavati॑ tadartho'yaṃ viśeṣārambhaḥ

sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakamevānuvilīyeta na hāsyodgrahaṇāyeva syāt /
yatoyatastvādadīta lavaṇam /
evaṃ vā ara idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana eva /
etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati /
na pretya saṃjñāstītyare bravīmi /
iti hovāca yājñavalkyaḥ // _

śā.bhā._

tatra dṛṣṭānta upādīyatesa yatheti /
saindhavakhilyaḥ sindhorvikāraḥ saindhavaḥ, sindhuśabdenodakamabhidhīyate, syandanātsindhurudakam, tadvikārastatra bhavo vā saindhavaḥ saindhavaścāsau khilyaśceti saindhavakhilyaḥ, khila eva khilyaḥ svārthe yatpratyayaḥ, udeka sindhau svayonauprastaḥ prakṣiptaḥ, udakameva vilīyamānamanuvilīyeta॑yattadbhaumataijasasamparkātkāṭhinyaprāptiḥ /
khilyasya svayonisamparkādapagacchati tadudakasya vilayanam, tadanu saindhavakhilyo vilīyata ityucyate /
tadetadāha udakamevānuvilīyeteti /
na ha naiva asya khilyasyodgrahaṇāyoddhṛtya pūrvavadgrahaṇāya grahītuṃ naiva samarthaḥ kaścitsyātsunipuṇo'pi /
ivaśabdo'narthakaḥ /
grahaṇāya naiva samarthaḥ॑kasmāt? yato yato yasmādyasmāddeśātadudakamādadīta gṛhītvā svādayet, lavaṇāsvādameva tadudakaṃ na tu khilyamāvaḥ /
yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, evameva vā are maitreyidaṃ paramātmākhyaṃ mahadbhūtamyasmānmahato bhūtādavidyayā paricchinnā satī kāryakaraṇopādhisambandhātkhilyamāvamāpannāsi, martyā janmamaraṇāśanāyāpipāsādisaṃsāradharmavatyasi, nāmarūpakāryātmikāamuṣyānva yāhamiti, sa khilyabhāvastava kāryakaraṇabhūnopādhisamparkabhrāntijanito mahati bhūte svayonau mahāsamudrasyānīye paramātmani ajare'mare'bhaye śudve saindhavavanavadekarase prajñānaghane'nante'pāre nirantare'vidyājanitabhrāntimedavarjite praveśitaḥ /
tasminpraviṣṭe svayonigraste khilyabhāve'vidyākṛte bhedabhāve praṇāśiteidamekamadvaitaṃ mahadbhūtaṃ mahacca tadbhūtaṃ ca mahadbhūtaṃ sarvamahattaratvādākāśādikāraṇatvācca /
bhūtaṃ viṣvapi kālepu svarūpādhyabhicārātsarvadaiva pariniṣpannamiti vaikāliko niṣṭhāpratyayaḥ /
athavā bhūtaśabdaḥ paramārthavācī, mahacca pāramārthikaṃ cetyarthaḥ॑laukikaṃ tu yadyapi mahadbhavati, svapnamāyākṛtaṃ himavadādiparvatopamaṃ na paramārthavastu॑to viśinaṣṭiidaṃ tu mahacca tadabhūtaṃ ceti /
anantaṃ nāsyānto vidyata ityanantam॑kadācidāpekṣikaṃ syādityato viśinaṣṭayapāramitivijñaptirvijñānam, vijñānama ca tadghanaśceti vijñānaghanaḥ, ghanaśabdojātyantarapratiṣedhārthaḥyathā suvarṇaghano'yoghana iti॑
evaśabdo'vadhāraṇārthaḥnānyañjātyantaramantarāle vidyata ityarthaḥ /
yadīdamekamadvaitaṃ paramārthataḥ svacchaṃ saṃsāraduḥkhāsampṛttkam, kinnimito'yaṃ khilyabhāva ātmano jāto mṛtaḥ sukhī duḥkhyahaṃ mametyevamādilakṣaṇo'nekasaṃsāradharmopadrutaḥ? ityucyate
etebhyo bhūtebhyo yānyetāni kāryakaraṇavipayākārapariṇatāni nāmarūpātmakāni salliphenavudvudopamānisvacchasya paramātmanaḥ salilopamasya, yepāṃ viṣayaparyantānāṃ prajñānaghane brahmaṇi paramārthavivekajñānena pravilāpanamuttakaṃ nadīsamudravataetabhyo hetubhūtebhyo bhūtebhyaḥ satyaśabdavācyebhyaḥ samutthāya saindhavakhilyavatyathā adbhayaḥ sūryacandrādipratibimbaḥ, yathā vā svacchasya sphaṭikasya alattakādyupādhibhyo rattkādibhāvaḥ, evaṃ kāryakaraṇabhūtabhūtopādhibhyo viśepātmakhilyabhāvena samutthāya samyagutthāyayebhyo bhūtebhya utthitaḥ tāni yadākāryakaraṇaviṣayākārapariṇatāni bhūtānyātmano viśepātmakhilyahetubhūtāni śāstrācāryopadeśena brahmavidyāyā nadīsamudravatpravilāpitāni
vinaśyanti, salilaphenabudbudādivatteṣu vinaśyatsu anvevaiṣa viśeṣātmakhilyabhāvo vinaśyati॑yathā udakālattphakādihetvapanaye sāryacandrasphaṭikādipratibimbo vinaśyati, candrādi svarūpameva paramārthato vyavatiṣṭhate, tadvatprajñānaghanamanantamapāraṃ svacchaṃ vyavatiṣṭhate /
na tatra pretya viśepasaṃjñāsti kāryakaraṇasaṅghātebhyovimuttkasyaityevamare maitreyi bravīmi nāsti viśeṣasaṃjñetiahamasāvamuṣya putro mamedaṃ kṣetraṃ dhanaṃ sukhī duḥkhītyevamādilakṣaṇā, avidyākṛtatvāttasyāḥ॑vidyāyāścabrahmavidyayā niranvayato nāśitatvātkuto viśeṣasaṃjñāsambhavo brahmavidaścaitanyasvabhāvāvasthitasya? śarīrāvasthitasyāpi viśeṣasaṃjñā nopapadyate kimuta kāryakaraṇavimuttkasya sarvataḥ? iti hovācottkavānkila paramārthadarśanaṃ maitreyyai bhāryāyai yājñavalkyaḥ

evaṃ pratibodhitā

sā hovāca maitreyī atraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya saṃjñāstīti /
sa hovāca na vā are'haṃ mohaṃ bravīmi /
alaṃ vā ara idaṃ vijñānāya // _

śā.bhā._

sā ha kilovācottkavatī maitreyīatraiva etasmitreva ekasminvastuni brahmaṇi virudvadharmavattavamācakṣaṇena bhagavatā mama moha kṛtaḥ॑tadāhaatraiva mā bhagavānpūjāvānamūmuhanmohaṃ kṛtacān /
kathaṃ tena virudvadharmavattvamutkamityucyatepūrva vijñānaghana eveti pratiśāya punarna pretya saṃśāstīti॑kathaṃ vijñānaghana eva? kathaṃ vā na pretya saṃjñāstīti? na hyuṣṇaḥ śītaścāgnirevaiko bhavati /
ato mūḍhāsmyatra /
sa hovāca yājñavalkyaḥna vā are maitreyyahaṃ mohaṃ bravīmi mohanaṃ vākyaṃ na bravīmityarthaḥ /
nanu kathaṃ virudvadharmatvamavocaḥvijñāna ghanaṃ saṃjñābhāvaṃ ca ? na mayedamekasminvamiṃṇyamihitam, tvayaivedaṃ virudvadharmatvenaikaṃ vastu parigṛhītaṃ bhrāntyā, na tu mayottkam /
mayā tvidamuttkamyastvavidyāpratyupasyāpitaḥkāryakaraṇasambandhī ātmanaḥ khilyabhāvaḥ, yasminvidyayā nāśite, tannimittā yā viśeṣasaṃjñā śarīrādisambandhinī anyatvadarśanalakṣaṇā, sā kāryakaraṇasaṅghātopādhau pravilāpite naśyati hetvabhāvādudakādyādhāranāśādiva candrādipratibimba stannimittaśca prakāśādiḥ॑ na punaḥ paramārthacandrādityasvarūpānāśavadasaṃsāribrahmasvarūpasya vijñānaghanasya nāśaḥ॑ tadvijñāghana ityuttkam॑ sa ātmā sarvasya jagataḥ, paramārthato bhūtanāśānna vināśī /
vināśī tvavidyakṛtaḥ khilyabhāvaḥ,"vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam"(chā० u० ६ /१ /४) iti śrutyantarāt /
ayaṃ tu pāramārthikaḥvināśī vā are'yamātmā, ato'laṃ paryāptaṃ vai are idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ ya yāvyākhyātaṃ vijñānāya vijñātum

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ jighrati taditara itaraṃ paśyati taditara itaraṃ śṛṇoti taditara itaraṃ jighrati taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ manute taditara itaraṃ vijānāti /
yatra vāsya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ śṛṇuyāttatkena kamabhivadettatkena kaṃ manvīta tatkena kaṃ vijānīyāt /
yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt /
vijñātāramare kena vijānīyāditi // _

śā.bhā._

kathaṃ tarhi pretya saṃjñā nāstītyucyate /
śṛṇu /
yatra yasminnavidyākalpite kāryakaraṇasaṃghātopādhijanite viśeṣātmani khilyabhāve hi yasmādaddvaitamiva pāramārthato'dvaite brahmaṇi dvaitamiva bhinnamiva vastvantaramātmana upalakṣyate /
nanu dvaitenopamīyamānatvāddvaitasya pāramārthikatvamiti /
na /
'vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyami'ti śrutyantarā'dekamevā'dvitīyamātmaivedaṃ sarvāmiti ca /
tattatra yasmāddvaitamiva tasmādevetaro'sau paramātmanaḥ khilyabhūta ātmāparamārthaścandroderivodakacandrādipratibimba itaro ghrātetareṇa dhrāṇenetaraṃ ghrātavyaṃ jighrati /
itara itaramiti kārakapradarśanārthaṃ jighratīti kriyāphalayorabhidhānam /
yathā chinttīti yathodyamyodyamya nipātanaṃ chedasya ca dvaidhībhāva ubhayaṃ chinattītyekenaiva śabdenābhidhīyate kriyāvasānatvātkriyāvyatirekeṇa ca tatphalasyānupalambhāt /
itaro ghrāṇetareṇa ghrāṇenetaraṃ ghratavyaṃ jighrati tathā sarvaṃ pūrvavadvijānāti /
iyamavidyāvadavasthā /
yatra tu brahmavidyayāvidyā nāśamupagamitā tatrā'tmavyatirekeṇānyasyābhāvaḥ /
yatra vā asya brahmavidaḥ sarvaṃ nāmarūpādyātmanyeva pravilāpitamātmaiva saṃvṛttaṃ yatraivamātmaivābhūttatra kena karaṇena kaṃ dhrātavyaṃ ko jighrettathā paśyodvijānīyāt /
sarvatra hi kārakasādhyā kriyā /
ataḥ kārakābhāve'nupapattiḥ kriyāyāḥ kriyābhāve ca phalābhāvaḥ /
tasmādavidyāyāmeva satyāṃ kriyākārakaphalavyavahāro na brahmavidaḥ /
ātmatvādeva sarvasya nā'tmavyatirekeṇa kārakaṃ kriyāphalaṃ vāsti /
nacānātmā sansarvamātmaiva bhavati kasyacit /
tasmādavidyayaivānāttmatvaṃ parikalpitaṃ na tu paramārthata ātmavyatirekeṇāsti kiñcit /
tasmātparamārthātmaikatvapratyaye kriyākārakaphalapratyayānupapattiḥ /
ato virodhādbrahmavidaḥ kriyāṇāṃ tatsādhanānāṃ cāntyantameva nivṛttiḥ /
kena kimiti kṣepārthaṃ vacanaṃ prakārāntarānupapattidarśanārtham /
kenacidapi prakāreṇa kriyākaraṇādikārakānupapatteḥ /
kenatcitkañcitkāścitkathaṃ cinna jivredevetyarthaḥ /
yatrāpyavidyāvasthāyāmanyo'nyaṃ paśyati tatrāpi yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyādyena vijānāti tasya karaṇasya
vijñeye viniyuktatvāt /
jñātuśva jñeya eva hi jijñāsā nā'tmani /
na cāgnerivā'tmā'tmano viṣayo na cāviṣaye jñāturjñānamupapadyate /
tasmādyenedaṃ vijānāti taṃ vijñātāraṃ kena karaṇena ko vānyo vijānīyāt /
yadā tu punaḥ paramārthavivekino brahmavido vijñātaiva kevalo'dvayo vartate taṃ vijñātāramare kena vijānīyāditi

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāyasya caturthaṃ brāhmaṇam

yatkevalaṃ karmanirapekṣamamṛtavasādhanaṃ tadvaktavyamiti maitreyībrāhmaṇamārabdham /
taccā'tmajñānaṃ savaṃsanyāsāṅgaviśiṣṭam /
ātmani ca vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati /
ātmā ca priyaḥ sarvasmāt /
tasmādātmā draṣṭavyaḥ sa ca śrotavyo mantavyo nididhyāstavya iti ca darśanaprakārā uktāḥ /
tatra śrotavya ācāryāgamābhyām /
mantavyastarkataḥ /
tatra ca tarka ukta ātmaivedaṃ sarvamiti pratijñātasya hetuvacanamātmaikasāmānyatvamātmaikodbhavatvamātmaikapralayatvaṃ ca /
tatrāyaṃ heturasiddha ityāśaṅkyata ātmaikasāmānyodbhavapralayākhyastadāśaṅkānivṛtyarthametadbrāhmaṇamārabhyate /
yasmātparasparopakāryopakārakabhūtaṃ jagatsarvaṃ pṛthivyādi /
yacca loke parasparakāryopakārakabhūtaṃ tadekakāraṇapūrvakamekasāmānyātmakamekapralayaṃ ca dṛṣṭam /
tasmādidamapi pṛthivyādilakṣaṇaṃ jagatparasparopakāryopakārakatvāttathābhūtaṃ bhavitumarhati /
eṣa hyartho'sminbrāhmaṇeprakāśyate /
athavā'tmaivedaṃ sarvamiti pratijñātasyā'tmotpattisthitilayatvaṃ kriyate /
tathā hi naiyāyikairuktaṃ hetvapadeśātpratijñāyāḥ punarvacanaṃ nigamanamiti /
anyairvyākhyātamā dundubhidṛṣṭāntācchrotavyārthamāgamavacanaṃ prāṅbhadhuvrahmaṇānmantavyārthamupapattipradarśanena madhubrāhmaṇena tu nididhyāsanavidhirucyata iti /
sarvathāpi tu yathā'gamenāvadhāritaṃ tarkatastathaiva mantavyam /
yathā tarkato matasya tarkāgamābhyāṃ niścitasya tathaiva nididhyāsanaṃ kriyata iti pṛthaṅnididhyāsanavidhiranarthaka eva /
tasmātpṛthakprakaraṇavibhāgo'narthaka ityasmadabhiprāyaḥ śravaṇamanananididhyāsanānāmiti /
sarvathāpi tvadhyāyadvayasyārtho'sminbrāhmaṇa upasaṃhriyate /
iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asyai pṛthivyai sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yascāyamadhyātmaṃ śārīrastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

iyaṃ pṛthivī prasiddhā sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu sarveṣāṃ brahmādistambaparyantānāṃ bhūtānāṃ prāṇināṃ madhu kāryaṃ madhviva madhu yathaiko madhvapūpo'nekairmadhukarairnirvartita evamiyaṃ pṛthivī sarvabhūtanirvartitā /
tathā sarvāṇi bhūtāni pṛthivyai pṛthivyā asyā madhu kāryam /
kiñca yaśvāyaṃ puruṣo'syāṃ pṛthivyāṃ tejomayaśvinmātraprakāśamayo'mṛtamayo'maraṇadharmā puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śārīraḥ śarīre bhavaḥ pūrvavattejomayo'mṛtamayaḥ puruṣaḥ /
sa ca liṅgābhimānī /
sa ca sarveṣāṃ bhūtānāmupakārakaraṇatvena madhu /
sarvāṇi ca bhūtānyasya madhu /
caśabdasāmarthyāt /
evametaccatuṣṭayaṃ tāvadekaṃ sarvabhūtakāryaṃ sarvāṇi ca bhūtānyasya kāryamato'syaikakāraṇapūrvakatā /
yasmādekasmātkāraṇādetajjātaṃ tadevaikaṃ paramārthato brahmetaratkāryaṃ vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamātramityeṣamadhuparyāyāṇāṃ sarveṣāmarthaḥ saṃkṣepataḥ /
ayameva sa yo'yaṃ pratijñāta idaṃ sarvaṃ yadayamātmeti /
idamamṛtaṃ yanmaitreyyā amṛtatvasādhanamuktamātmavijñānamidaṃ tadamṛtam /
idaṃ brahma yadbrahmā te bravāṇi jñapayiṣyāmītyadhyāyādau prakṛtaṃ yadviṣayā ca vidyā brahmavidyetyucyata idaṃ sarvaṃ yasmādbrahmaṇo vijñānātsarvaṃ bhavati

imā āpaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
āsāmapāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamāsvapsu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ raitasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā'paḥ /
adhyātmaṃ retasyapāṃ viśeṣato'vasthānam

ayamagniḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asyāgneḥ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminnagnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ vāṅmayastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathāgniḥ vācyagnerviśeṣato'vasthānam

ayaṃ vāyuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asya vāyoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasmin vāyau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ prāṇastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yameva sa yo'yamātmā /
idaṃ amṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā vāyuḥ /
adhyātmaṃ prāṇo bhūtānāṃ śarīrārambhakatvenopakārānmadhutvaṃ tadantargatānāṃ tejomayādīnāṃ karaṇatvenopakārānmadhutvam /
tathā coktaṃ"tasyaiva vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagniḥ"iti

ayamādityaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asyādityasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminnāditye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ cākṣuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā'dityo madhu /
cākṣuṣo'dhyātmam

imā diśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
āsāṃ diśāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamāsu dikṣu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śrautraḥ prātiśrutkastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā diśo madhu /
diśāṃ yadyapi śrotramadhyātmaṃ śabdapratiśravaṇavelāyāṃ tu viśeṣataḥ saṃnihito bhavatītyadhyātmaṃ prātiśrutkaḥ pratiśrutkāyāṃ pratiśravaṇavelāyāṃ bhavaḥ prātiśrutkaḥ

ayaṃ candraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhv /
asya candrasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasmin candre tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtam /
idaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā candraḥ /
adhyātmaṃ mānasaḥ

iyaṃ vidyutsarveṣāṃ bhūtānaṃ madhu /
asyai vidyutaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasyāṃ vidyuti tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ taijasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā vidyut /
tvaktejasi bhavastaijaso'dhyātmam

ayaṃ stanayitnuḥ sarveṣāṃ bhutānāṃ madhu /
asya stanayitnoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminstanayitnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śābdaḥ sauvarastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā stanayitnaḥ /
śabde bhavaḥ śābdo'dhyātmaṃ yadyapi tathāpi svare viśeṣato bhavatīti sauvaro'dhyātmam

ayamākāśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asyākāśasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminnākāśe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ hṛdyākāśastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā'kāśaḥ /
adhyātmaṃ hyadyākāśaḥ

ayaṃ dharmaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asya dharmasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasmin dharme tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ dhārmastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

ayaṃ dharmo'yamityapratyakṣo'pi dharmaḥ kāryeṇa tatprayuktena pratyakṣeṇa vyapadiśyate'yaṃ dharma iti pratyakṣavat /
dharmaśca vyākhyātaḥ śrutismṛtilakṣaṇaḥ kṣatrādīnāmapi niyantā jagato vaicitryakṛtpṛthivyādīnāṃ pariṇāmahetutvātprāṇibhiranuṣṭhīyamānarūpaśca /
tena cāyaṃ dharma iti pratyakṣeṇa vyapadeśaḥ /
satyadharmayoścābhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ śāsrācāralakṣaṇayoridda(? ) tu bhedena vyapadeśa ekatve satyapi /
dṛṣṭādṛṣṭabhedarūpeṇa kāryārambhakatvāt /
yastvadṛṣṭo'pūrvākhyo dharmaḥ sa sāmānyaviśeṣātmanādṛṣṭena rūpeṇa kāryamārabhate sāmānyarūpeṇa pṛthivyādīnāṃ prayoktā bhavati viśeṣarūpeṇa cādhyātmaṃ kāryakaraṇasaṃghātasya /
tatra pṛthivyādīnāṃ prayoktari yaścāyamasmindharme tejomayastathādhyātmaṃ kāryakaraṇasaṃghātakartari dharme bhavo dhārmaḥ

idaṃ satyaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asya satyasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasmin satye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ sātyastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

tathā dṛṣṭenānuṣṭhīyamānenā'cārarūpeṇa satyākhyo bhavati sa eva dharmaḥ so'pi dviprakāra eva sāmānyaviśeṣātmarūpeṇa /
sāmānyarūpaḥ pṛthivyādisamaveto viśeṣarūpaḥ kāryakaraṇasaṃghātasamaveta /
tatra pṛthivyādisamavete vartamānakriyārūpe satye tathādhyātmaṃ kāryakaraṇasaṃghātasa mavete satye bhavaḥ satyaḥ /
satyena vāyurāvātīti śrutyantarāt

idaṃ mānuṣaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asya mānuṣasya sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminmānuṣe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _

śā.bhā._

dharmasatyābhyāṃ prayukto'yaṃ kāryakaraṇasaṃghātaviśeṣaḥ sa yena jātiviśeṣeṣa saṃyukto bhavati /
sa jātiviśeṣo mānuṣādiḥ /
tatra mānuṣādijātiviśiṣṭā eva sarve prāṇinikāyāḥ parasparopakāryopakārakabhāvena vartamānā dṛśyante /
ato mānuṣādijātirapi sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
tatra mānuṣādijātirapi bāhyā'dhyātmikī cetyubhayathā nirdeśabhāgbhavati

ayamātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
asyātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu /
yaścāyamasminnātmani tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamātmā tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā /
idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam // _२,५.१४ ////
śā.bhā._

yastu kāryakaraṇasaṃghāto mānuṣādijātiviśiṣṭaḥ so'yamātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu /
nanvayaṃ śārīraśabdena nirdiṣṭaḥ pṛthivīparyāya eva /
na /
pārthivāṃśasyaiva tatra grahaṇāt /
idaṃ tu sarvātmā pratyastamitādhyātmādhibhūtādisarvaviśeṣaḥ sarvabhūtadevatāgaṇaviśiṣṭaḥ kāryakaraṇasaṃghātaḥ so'yamātmetyucyate /
tasminnasminnātmani tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yamūrtarasaḥ sarvātmako nirdiśyate /
ekadeśena tu pṛthivyādiṣu nirdiṣṭo'trādhyātmaviśeṣābhāvātsa na nirdiśyate /
yastu pariśiṣṭo vijñānamayo yadartho'yaṃ dehaliṅgasaṃghāta ātmā sa yaścāyamātmetyucyate

sa vā ayamātmā sarveṣāṃ adhipatiḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā /
tadyathā rathanābhau ca rathanemau cārāḥ sarve samarpitāḥ /
evamevāsminnātmani sarvāṇi bhūtāni sarve devāḥ sarve lokāḥ sarve prāṇāḥ sarva eta ātmānaḥ samarpitāḥ // _

śā.bhā._

yasminnātmani pariśiṣṭo vijñānamayo'mātmā /
tasminnavidyākṛtakāryakaraṇasaṅghātopadhiviśiṣṭe brahmavidyāyā paramārthātmani praveśite, sa evamuttko'nantaro'bāhyaḥ kṛtastraḥ prajñānaghanabhūtaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmayamātmā sarvairūpāsyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmadhipatiḥ sarvabhūtānāṃ svatantro na kumāramātyavat, kiṃ tarhi? sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā /
rājatvaviśeṣaṇamadhipatiriti॑bhavati kaścidrājocitaṣṭattimāśritya rājā, na tvadhipatiḥ, ato viśinaṣṭyadhipatiriti /
evaṃ sarvabhūtātmā vidvān brahmavinmuttko bhavati /
yaduttkam'brahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavat'itīdaṃ tadvyākhyātam /
evamātmānabheva sarvātmatvena ācāryagamābhyāṃ śrutvā, matvā tarkato vijñāya sākṣādevaṃ yathā madhubrāhmaṇe darśitaṃ tathā, tasmādbrahmavijñānādevaṃlakṣaṇātpūrvamapibrahemaiva sadavidyayā abrahmāsīt, sarvabheva ca sadasarvamāsīttāntvavidyāmasmādvijñanāttiraskṛtya brahmavidbrahmaiva san brahmābhavatsarvaḥ sa sarvamabhavat /
parisamāptaḥ śāstrārtho yadarthaḥ prastutaḥ /
tasminnetasmin sarvātmabhūte brahmavidi sarvātmani sarvaṃ jagatsamarpitamityetasminnarthe dṛṣṭānta upādīyatetadyathā rathanābhau ca rathenemau cārāḥ sarve samarpitā iti prasidvor'thaḥ, evamevāsminnātmani paramātmabhūte brahmavidi sarvāṇi bhūtāni brahmādistambaryantāni, sarve devā agnyādayaḥ, sarve lokā
bhūrādayaḥ, sarve praṇā vāgādayaḥ, sarva eta ātmāno jalacandravatpratiśarīrānupraveśino'vidyākalpitāḥ, sarvaṃ jagadasmin samarpitam /
yaduttkaṃ brahmavidvāmadevaḥ pratipede'ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca'iti, sa eṣa sarvātmabhāvo vyākhyātaḥ /
sa eṣa vidvān brahmavit sarvopādhiḥ sarvātmā sarvo bhavati /
nirupādhirnirupākhyaḥ anantaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghano'jājaro'mṛtobhayo'calo neti netyasthūlo'naṇurityevaṃviśeṣaṇo bhavati /
tametamarthamajānantastārkikāḥ kecitpaṇḍitaṃmanyāścāgamavidaḥ śāstrārtha virudvaṃ manyamānā vikalpayanto mohamagādhamupayānti /
tametamarthametau manetrāvanuvadataḥ"anejadekaṃ manaso javīyaḥ" "tadejati tannaijati"iti /
tathā ca taittirīyake"yasmātparaṃ nāpāramasti kiñcat""etatsāma gāyannāste" "ahamannamahamannamahamannam"ityādi /
tathā ca cchāndogye"jakṣatkrīḍanramamāṇaḥ" "sayadi pitṛlokakāmaḥ" "sarvagandhaḥ sarvarasaḥ"ityādi /
āyarvaṇe ca"sarvajñaḥ sarvavit""dūrāta sudūre tadihāntike ca /
"kaṭhavallīṣvapi"aṇoraṇīyānmahato mahīyān" "kastaṃ madāmadaṃ devam" "tadvāvato'nyānatyeti tiṣṭhat"iti ca /
tathā gītāsu"ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ" "pitāhamasya jagataḥ" "nādatte kasyacitpāpam" "samaṃ sarveṣu bhūteṣu" "avimattkaṃ vibhattkepu" "grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca"ityevamādyāgamārtha virudvamiva
pratibhāntaṃ manyamānāḥ svacittasāmarthyādarthanirṇayāya vikalpayantaḥ, astyātmā nāstyātmā kartākartā muttko badvaḥ kṣaṇiko vijñānamātraṃ śūnyaṃ cetyevaṃ vikalpayanto na pāramadhigacchantyavidyāyāḥ, virudvarrmadarśitvātsarvatra /
tasmāttatra ya eva śrutyācāryadarśitamārgānusāriṇaḥ, ta evāvidyāyāḥ pāramadhigacchanti /
ta eva vāsmānmohasamudrādagādhāduttariṣyanti, netare svavudvikauśalānusāriṇaḥ

parisamāptā brahmavidyāmṛtatvasādhanābhūtā, yāṃ maitreyī pṛṣṭavatī bhartāram'yadeva bhagavānamṛtatvasādhanaṃ veda tadeva me brūhi'iti /
etasyā brahmavidyāyāḥ stutyartheyamākhyāyikāyāḥ saṅkṣepator'thaprakāśanārthāvetau mantrau bhavataḥ /
evaṃ hi mantrabrāhmaṇābhyāṃ stutatvātamṛtatvasarvaprāptisādhanatvaṃ brahmavidyāyāḥ prakaṭīkṛtaṃ rājamārga mupanītaṃ bhavatiyathāditya udyañchalārvaraṃ tamo'panayatīti tadvat /
api caivaṃ stutā brahmavidyāyā indrarakṣitā sā duṣprāpyā devairapi॑.smādaścibhyāmapidevabhipagbhyāmindrarakṣitā vidyā mahatāyāsena prāptā /
brāhmaṇasya śiraśchittvāśvayaṃ śiraḥ pratisandhāya tasminnindreṇacchinne punaḥ svaśira eva pratisandhāya tena brāhmaṇasya svaśirasaivottkāśeṣā brahmavidyā śrutā /
tasmāttataḥ parataraṃ kiñcitpuruṣārthasādhanaṃ na bhūtaṃ na bhāvi vā, kuta eva vartamānam, iti nātaḥ parāstutirasti /
api caivaṃ stūyate brahmavidyāsarvapuruṣārthānāṃ karma hi sādhanamiti loke prasidvam /
tacca karma vittasādhyam,
tenāśāpināstyamṛtatvasya /
tadidamamṛtatvaṃ kevalayātmavidyayā karmanirapekṣayā prāpyate॑yasmātkarmaprakaraṇe vaktuṃ prāptapi kevalaprakaraṇe, karmaprakaraṇāduttīrta karmaṇā virudvatvātkevalasaṃnyāsasahitā abhihitā amṛtatvasādhanāya /
tasmānnātaḥ paraṃ puruṣārthasādhanamasti /
api caivaṃ stutā brahmavidyā sarvo hi loko dvandvārāmaḥ"sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate"iti śruteḥ /
yājñavalkyo lokasādhāraṇo'pi sannātmajñānabaladbhāryāputravittādisaṃsāraratiṃ parityajya prajñānatṛpta ātmaratirbabhūva /
api caivaṃ stutā brahmavidyā yasmādyājñavalkyenasaṃsāramārgadvyuttiṣṭhatāpi priyāyai bhāryāyai protyarthameṃvāmihitā,"priyaṃ bhāpasa ehyāḥsva"iti liṅgāt /
tatreyaṃ stutyarthākhyāyiketyavocāma /
kā punaḥ sā ākhyāyikā? ityucyate
idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca /
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat tadvāṃ narā sanaye daṃsa ugramāviṣkṛṇomi tanyaturna vṛṣṭim /
dadhyaṅha yanmadhvātharvaṇo vāmaśvasya śīrṣṇā pra yadīmuvāceti // _

śā.bhā._

idamityanantaranirdiṣṭaṃ vyapadiśati, budvau sannihitatvāt /
vaiśabdaḥ smaraṇārthaḥ /
tadityākhyāyikānirvṛttaṃprakaraṇāntarābhihitaṃ parokṣaṃ vaiśabdena smārayanniha vyapadiśati /
yattatpravargyaprakaraṇe mūcitam, nāviṣkṛtaṃ madhu, tadidaṃ madhvihānantaraṃ nirdiṣṭam'iyaṃ pṛthivī'ityādinā /
kathaṃ tatra prakaraṇānte sūcitamdadhyaṅha vā ābhyāmātharvaṇo madhu nāma brāhmaṇamuvāca /
tadenayoḥ priyaṃ dhāma tadevainayoretenopagacchati /
sa hovācendreṇa vā uttko'smayetaccedanyasmā anuvrūyāstata eva te śiraśchindyāmiti /
tasmādvai bibhemi, yadvai me sa śiro na chindyāttadvāmupaneṣya iti /
tau hocaturāvāṃ tvā tasmāttrāsyāvahe iti kathaṃ mā trāsyethe? iti /
yadā nāvupaneṣyase॑tha te śiraśchittvā anyatrāhratyopanidhāsyāvaḥ॑thāśvasya śira āhratya tatte pratidhāsyāvaḥ॑tena nāvanuvakṣyasi /
yadā nāvanuvakṣyasi, atha te tadindraḥ śiraśchetsyati॑tha te svaṃ śira āhratya tatte pratidhāsyāva iti /
tatheti tau hopaninye /
tau yadopaninye, athāsya śiracchittvānyatropanidadhutuḥ॑thāśvasya śira āhratya tadvāsya pratidadhatuḥ /
tena hābhyāmanuvāca /
sa yadā ābhyāmanuvācāthāsya tadindraḥ śiraściccheda /
athāsya svaṃ śira āhratya tadvāsya pratidadhaturiti /
yāvattu pravargyakarmāṅgabhūtaṃ madhu tāvadeva tatrābhihitam, na tu kakṣyamātmājñānākhyam /
tatra yā ākhyāyikābhihitā seha stutyarthā pradarśyate /
idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'nena prapañcenāśvibhyāmuvāca /
tadetadṛpiḥtadetatkarma, śṛpirmantraḥ, paśyannupalabhamānaḥ, avocatuttkavān /
katham? taddaṃsa iti vyavahitena sambandhaḥ /
daṃsa iti karmaṇo nāmadheyam /
tacca daṃsaḥ kiviśiṣṭam? ugraṃ krūram /
vāṃ yuvayoḥ /
he narā narākārāvaśvinau /
tacca karma kinnimitam? sanaye lābhāya !lāmalubdho hi loke'pi krūraṃ karmācarati, tathaivaitāvupalabhyete yathā soke /
tadāviḥ prakāśaṃ kṛṇomi karomi yadrahasi bhavadbhayāṃ kṛtam, kimiva? ityucyatetanyatuḥ parjanyaḥ, na iva /
nakārastūpariṣṭādupacāra upamārthīyo vede, na pratipedhārthaḥ॑yathāśvaṃ na /
aśvamiveti yadvat /
tanyaturiva vṛrṣṭi yathā parjanyo vṛrṣṭi prakāśayati stanayitnvādiśabdaiḥ, tadvadahaṃ yuvayoḥ krūraṃ karma āviṣkṛṇomīti sambandhaḥ /
nanvaśvinoḥ stutyarthau kathamimau mantrau syātāṃ nindāvacanau hīmau /
naipa doṣaḥ॑stutirevaiṣā, na nindāvacanau /
yasmādīdṛśamapyatikrūraṃ karma kurvatoryuvayorna loma ca mīyata iti /
na cānyatkiñcidvīyata eveti /
stutāvetau bhavataḥ /
nindāṃ praśaṃsāṃ hi laukikāḥ smaranti /
tathā praśaṃsārūpā ca nindā loke prasidvā /
dadhyaṅnāma ātharvaṇaḥ /
hetyanarthako nipātaḥ /
yanmadhukakṣyamātmajñānalakṣaṇamāthavaṇo vāṃ yukābhyāmaśvasya śīrṣṇā śirasā prayatīmuvāca yatprovāca madhu /
īmityanarthako nipātaḥ

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca /
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat ātharvaṇāyāśvinau dadhīce'śvyaṃ śiraḥ pratyairayatam /
sa vāṃ madhu pra vocadṛtāyan tvāṣṭraṃ yaddasrāvapikakṣyaṃ vāmiti // _

śā.bhā._

idaṃ vai tanmadhvityādi pūrvavanmantrāntaradarśanārtham /
tathānyo mantrastāmeva ākhyāyikāmanusaratisma /
ātharvaṇo dadhyaṅnāma, ātharvaṇo'nyo vidyata ityato viśinaṣṭi dadhyaṅnāmātharvaṇaḥ /
tasmai dadhīca ātharvaṇāya he'śvināviti mantradṛśo vacanam, aśvyama śvasya svabhūtaṃ śiraḥ, brāhmaṇasya śirasicchinne'śvasya śiraśchittvedṛśamatikrūraṃ karma kṛtvā aśvayaṃ śiro brāhmaṇaṃ prati erayataṃ gamitavantau yuvām /
sa cātharvaṇo vāṃ yuvābhyāṃ tanmadhu pravocadyatpūrvaṃ pratijñātaṃ vakṣyāmīti /
sa kimarthamevaṃ jīvitasandehamāruhya pravocat? ityucyate /
śṛtāyan yata pūrvaṃ pratijñātaṃ satyaṃ tatparipālayitumicchan /
jīvitādapi hi satyadharmaparipālanā gurutaretyesya liṅgametat /
ki tanmadhu pravocat? ityucyatetvāṣṭram, tvaṣṭā ādityastasya sambandhi, yajñasya śiraśchinnaṃ tvaṣṭābhavat,
tatpratisandhānārtha pravargya karma /
tatra pravargyakarmāṅgabhūtaṃ yadvijñānaṃ tattvāṣṭraṃ madhuyajñasya śiraśchedanapratisandhānādiviṣayaṃ darśanaṃ tattvāṣṭraṃ yanmadhu he dastro, dastrāviti parabalānāmupakṣapayitārau śatrūṇāṃ vā
hiṃsitārau, api ca na kevalaṃ tvāṣṭrameva madhu karmasambandhiyuvābhyāmavocat, api ca kakṣyaṃ gopyaṃ rahasyaṃ paramātmasambandhi yadvijñānaṃ madhu madhubrāhmaṇenottkamadhyāyadvayaprakāśitam, tacca vāṃ yuvābhyāṃ pravocadityanuvartate

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca /
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat puraścakre dvipadaḥ puraścakre catuṣpadaḥ /
puraḥ sa pakṣī bhutvā puraḥ puruṣa āviśaditi /
sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu puriśayaḥ /
nainena kiṃ canānāvṛtam /
nainena kiṃ canāsaṃvṛtam // _

śā.bhā._

idaṃ vai tanmadhviti pūrvavat /
uttkau dvau mantrau pravargyasambandhyākhyāyikopasaṃhartārau /
dvayoḥ pravargyakarmārthayoradhyāyayorartha ākhyāyikābhūtābhyāṃ mantrābhyāṃ prakāśitaḥ /
brahmavidyārthayostvadhyāyayorarthauttarābhyāmṛgbhyāṃ prakāśayitavyaḥ, ityataḥ pravartate /
yatkakṣyaṃ ca madhuttkavānātharvaṇo yuvābhyāmityuttkam /
kiṃ punasdanmadhu? ityucyate
puraścakre puraḥ purāṇi śarīrāṇi yata iyamacyākṛtavyākaraṇaprakriyā sa parameśvaro nāmarūpe avyākrate vyākurvāṇaḥ prathamaṃ bhūrādīṃ llokān sṛṣṭvā cakre kṛtavāna dvipado dvipādapalakṣitāni manuṣyaśarīrāṇi pakṣiśarīrāṇi /
tavā puraḥ śarīrāṇi cakre catuṣpadaścatuṣpādupalakṣitāni paśuśarīrāṇi /
puraḥ purastān sa īśvaraḥ pakṣī liṅgaśarīraṃ bhūtvā puraḥ śarīrāṇipuruṣa āviśadityasyārthamācaṣṭe śrutiḥsa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsuyūrṣu sarvaśarīreṣu puriśayaḥ, puriśeta iti puriśayaḥ san puruṣa ityucyate /
nainenānena kiñacana kiñcidapyanāvṛtamanācchaditam /
tathā nainena kiñcanāsaṃvṛtamantarananupraveśitaṃ bāhyabhūtenāntarbhūtena ca na anāvṛtam /
evaṃ sa eva nāmakhyātmanā antarvahirbhāvena kāryakaraṇarūpeṇa vyavasthitaḥ /
puraścakre ityādimantraḥ saṅkṣepata ātmaikatvamācaṣṭaityarthaḥ

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca /
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat rūpaṃrūpaṃ pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ praticakṣaṇāya /
indro māyābhiḥ pururūpa īyate yuktā hyasya harayaḥ śatā daśeti /
ayaṃ vai harayo'yaṃ vai daśa ca sahasraṇi bahūni cānantāni ca /
tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam /
ayamātmā brahma sarvānubhūḥ /
ityanuśāsanam // _

śā.bhā._

idaṃ vai tanmadhvityādi pūrvavat /
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo rūpāntaraṃ babhūvetyarthaḥ /
pratirūpo'nurūpo vā yādṛksaṃmathānau mātāpitarau tatsaṃsthānastadanurūpa eva putro jāyate /
na hi catuṣpado dvipājjāyate dvipado vā catuṣpāt /
sa eva hi parameśvaro nāmarūpe vyākurvāṇo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
kimartha punaḥ pratirūpamāgamanaṃ tasya? ityucyatetadasyātmano rūpaṃ praticakṣaṇāya pratikhyāpanāya /
yadi hi nāmarūpe na vyākriyete, tadā asyātmano nirūpādhikaṃ rūpaṃ prajñānaghanākhyaṃ na pratikhyāyeta /
yadā punaḥ kāryakaraṇātmanā nāmarūpe vyākate bhavataḥ, tadāsya rūpaṃ pratikhyāyeta /
indraḥ parameśvaro māyābhiḥ prajñābhiḥ nāmarūpabhūtakṛtamithyābhimānairvā, na tu paramārthataḥ॑ pururūpo bahurūpa īyate gabhyate, ekarūpa eva prajñānaghanaḥ sannavidyāprajñābhiḥ /
kasmātpunaḥ kāraṇāt? yuttkā ratha iva vājinaḥ svavipayaprakāśanāya, hi yasmāndasya harayo haraṇādindriyāṇi, śatā śatāni, daśa ca prāṇibhedabāhulyācchatāna daśa ca bhavanti /
tasmādindriyavipayabāhulyāttatprakāśanāyeva ca yuttkāna tāni na ātmaprakāśanāya /
"parāñci khāni vyatṛṇatsvayambhūḥ"iti hi kāṭhake /
tasmātaireva vipayasvarūpairīyate na prajñānaghanaikarasena svarūpeṇa /
evaṃ tahi ayamanyaḥ parameśvaro'nye haraya ityevaṃ prāpte ucyateayaṃ vai harayo'yaṃ vai daśa ca sahasrāṇi bahūni cānantāni ca prāṇibhedasyānantyāt /
kiṃ bahunā, tadetadbrahma ya ātmā /
apūrvaṃ nāsya kāraṇaṃ pūrva vidyata ityapūrvam /
nāsyāparaṃ kāryaṃ vidyata ityanaparam /
nāsya jātyantaramantarāle vidyata ityanaltaram /
tathā bahirasya na vidyata ityavāhyam /
kiṃ punastannirantaraṃ brahma? ayamātmanā /
ko'sau? yaḥ pratyagātmā draṣṭā śrotā mantā bodvā vijñātā sarvānubhūḥ, sarvātmanā sarvamanubhavatīti sarvamanubhūḥ /
ityetadanuśāsanaṃ sarvavedāntopadeśaḥ /
eṣa sarvavedāntānāmupasaṃhrator'thaḥ /
etadamṛtamabhayam /
parisamāptaśca śāstrārthaḥ

// iti pañcamaṃ brāhmaṇam

atha vaṃśaḥ
pautimāṣyo gaupavanāt /
gaupavanaḥ paśutimāṣyāt /
paśutimāṣyo gaupavanāt /
gaupavanaḥ kauśikāt /
kauśikaḥ kauṇḍinyāt /
kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt /
śāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca /
gautamaḥ // _

śā.bhā._

ayedānīṃ brahmavidyārthasya madhukāṇḍasya vaṃśaḥ stutyartho brahmavidyāyāḥ /
mantraścāyaṃ svādhyāyārtho japārthaśca /
tatra vaṃśa iva vaṃśaḥ yathā veṇurvaṃśaḥ parvaṇaḥ parvaṇo hi bhidyate tadvadagratprabhṛti āmūlaprāpterayaṃ vaṃśaḥ /
adhyāyacatuṣṭayasya ācāryaparamparākramo vaṃśa ityucyate /
tatra prathamāntaḥ śiṣyaḥ pañcamayantaḥ ācāryaḥ /
parameṣṭhī virāṭ, brāhmaṇo hiraṇyagarbhāt /
tataḥ paramācāryaparamparānāsti /
yatpunarbrahma tannityaṃ svayambhū, tasmai brahmaṇai svayambhuve namaḥ

āgniveśyāt /
āgniveśyaḥ śāṇḍilyāccānabhimlātācca /
ānabhimlāta ānabhimlātāt /
ānabhimlāta ānabhimlātāt /
ānabhimlāto gautamāt /
gautamaḥ saitavaprācīnayogyābhyām /
saitavaprācīnayogyau pārāśaryāt /
pārāśaryo bhāradvājāt /
bhāradvājo bhāradvājācca gautamācca /
gautamo bhāradvājāt /
bhāradvājaḥ pārāśaryāt /
pārāśaryo vaijavāpāyanāt /
vaijavāpāyanaḥ kauśikāyaneḥ /
kauśikāyaniḥ // _

ghṛtakauśikāt /
ghṛtakauśikaḥ prāśaryāyaṇāt /
pāraśaryāyaṇaḥ pārāśaryāt /
pārāśaryo jātūkarṇyāt /
jātūkarṇya āsurāyaṇācca yāskācca /
āsurāyaṇastraivaṇeḥ /
traivaṇiraupajandhaneḥ /
aupajandhanirāsureḥ /
āsurirbhāradvājāt /
bhāradvāja ātreyāt /
ātreyo māṇṭeḥ /
māṇṭirgautamāt /
gautamo vātsyāt /
vātsyaḥ śāṇḍilyāt /
śāṇḍilyaḥ kaiśoryātkāpyāt /
kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumārahāritāt /
kumārahārito gālavāt /
gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt /
vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt /
vatsanapādbābhravaḥ pathaḥ saubharāt /
panthāḥ saubharo'yāsyādāṅgirasāt /
ayāsya āṅgirasa ābhūtestvāṣṭrāt /
ābhūtistvāṣṭro viśvarūpāttvāṣṭrāt /
viśvarūpastvāṣṭro'vśibhyām /
aśvinau dadhīca ātharvaṇāt /
dadhyaṅṅātharvaṇo'tharvaṇo daivāt /
atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt /
mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ pradhvaṃsanāt /
pradhvaṃsana ekarṣeḥ /
ekarṣirvipracitteḥ /
vipracittirvyaṣṭer /
vyaṣṭiḥ sanāroḥ /
sanāruḥ sanātanāt /
sanātanaḥ sanagāt /
sanagaḥ parameṣṭhinaḥ /
parameṣṭhī brahmaṇaḥ /
brahma svayaṃbhu /
brahmaṇe namaḥ // _

śā.bhā._

ayedānīṃ brahmavidyārthasya madhukāṇḍasya vaṃśaḥ stutyartho brahmavidyāyāḥ /
mantraścāyaṃ svādhyāyārtho japārthaśca /
tatra vaṃśa iva vaṃśaḥ yathā veṇurvaṃśaḥ parvaṇaḥ parvaṇo hi bhidyate tadvadagratprabhṛti āmūlaprāpterayaṃ vaṃśaḥ /
adhyāyacatuṣṭayasya ācāryaparamparākramo vaṃśa ityucyate /
tatra prathamāntaḥ śiṣyaḥ pañcamayantaḥ ācāryaḥ /
parameṣṭhī virāṭ, brāhmaṇo hiraṇyagarbhāt /
tataḥ paramācāryaparamparānāsti /
yatpunarbrahma tannityaṃ svayambhū, tasmai brahmaṇai svayambhuve namaḥ

iti ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam //

janako ha vaideha ityādi yājñavalkoyaṃ kāṇḍamārabhyate /
upapattipradhānatvādatikrāntena madhukāṇḍena samānārthatve'pi sati na punaruktatā /
madhukāṇḍaṃ hyāgemapradhānam /
āgamopapattī hyātmaikatvaprakāśanāya pravṛtte śaknutaḥ karatalagatabilvamiva darśayitum /
śrotavyo mantavya iti hyuktam /
tasmādāgamārthasyaiva parīkṣāpūrvakaṃ nirdhāraṇāya yājñavalkīyaṃ kāṇḍamupapattipradhānamārabhyate /
ākhyāyikā tu vijñānastutyarthopāyavidhiparā vā /
prasiddho hyupāyo vidvadbhiḥ śāstreṣu ca dṛṣṭo dānam /
dānena hṛyupanamante prāṇinaḥ /
prabhūtaṃ hiraṇyaṃ gosahasradānaṃ cehopalabhyate /
tasmādanyapareṇāpi śāstreṇa vidyāprāptyupāyadānapradarśanārthā'khyāyikā'rabdhā /
api ca tadvidyasaṃyogastaiśva saha vādakaraṇaṃ vidyāprāptyupāyo nyāyavidyāyāṃ dṛṣṭaḥ /
taccāsminnadyāye prābalyena pradarśyate /
pratyakṣā ca vidvatsaṃyoge prajñāvṛddhiḥ /
tasmādvidyāprāptyupāyapradarśanārthaivākhyāyikā

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje /
tatra ha kurupañcālānāṃ brāhmaṇā abhisametā babhūvuḥ /
tasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva kaḥ svideṣāṃ brāhmaṇānāmanūcānatama iti /
sa ha gavāṃ sahasramavarurodha /
daśadaśa pādā ekaikasyāḥ śṛṅgayorābaddhā babhūvuḥ // _

śā.bhā._३,१.१ janako nāma ha kila samrāḍrājā babhūva videhānāṃ tatra bhavo vaidehaḥ /
sa ca bahudakṣiṇena yajñena śākhāntaraprasiddho vā bahudakṣiṇo nāma yajño'śvamedho vā dakṣiṇābāhulyādbahudakṣiṇa ihocyate teneje'yajat /
tatra tasminyajñe nimantritā darśanakāmā vā kurūṇāṃ deśānāṃ pañcālānāṃ ca brāhmaṇāsteṣu hi viduṣāṃ bāhulyaṃ prasiddhamabhisametā abhisaṃgatā babhūvuḥ /
tatra mahāntaṃ vidvatsamudāyaṃ dṛṣṭvā tasya ha kila janakasya vaidehasya yajamānasya ko nu khalvatra brahmiṣṭha iti viśeṣeṇa jñātumicchā vijijñāsā babhūva /
kathaṃ, kaḥsvitko nu khalveṣāṃ brāhmaṇānāmanūcānatamaḥ sarva ime'nūcānāḥ kaḥsvideṣāmatiśayenānūcāna iti /
sa hānūcānatamaviṣayotpannijijñāsaḥ saṃstadvijñānopāyārthaṃ gavāṃ sahasraṃ prathamavayasāmavarurodha goṣṭhe'varodhaṃ kārayāmāsa /
kiṃviśiṣṭāstā gāvo'varuddhā ityucyate /
palacaturthabhāgaḥ pādaḥ suvarṇasya /
daśa daśa pādā ekaikasyā goḥ śṛṅgayorābaddhā babhūvuḥ /
pañca pañca pādā ekaikasmiñśṛṅge

tān hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatāmiti /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ /
atha ha yājñavalkyaḥ svameva brahmacāriṇamuvāca etāḥ saumyodaja sāmaśravā३ iti /
tā hodācakāra /
te ha brāhmaṇāścukrudhuḥ kathaṃ nu no brahmiṣṭho bruvīteti /
atha ha janakasya vaidehasya hotāśvalo babhūva /
sa hainaṃ papraccha tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho'sī३ iti /
sa hovāca namo vayaṃ brahmiṣṭhāya kurmo gokāmā eva vayaṃ sma iti /
taṃ ha tata eva praṣṭuṃ dadhre hotāśvalaḥ // _

śā.bhā._३,१.२ gā evamavarudhya brāhmaṇāṃstānhovāca /
he brāhmaṇā bhagavanta ityāmantratha yo vo yuṣmākaṃ brahmiṣṭhaḥ sarve yūyaṃ brahmāṇo'tiśayena yuṣmākaṃ brahmā yaḥ sa etā gā udajatāmutkālayatu svagṛhaṃ prati /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ ha kilaivamuktā brāhmaṇā brahmiṣṭhatāmātmanaḥ pratijñātuṃ na dadhṛpurna pragalbhāḥ saṃvṛttāḥ /
apragalbhabhūteṣu brāhmaṇeṣvatha ha yājñavalkyaḥ svamātmīyameva brahmacāriṇamantevāsinamuvāca etā gā he somyodajodgamayāsmadgṛhān prati, he sāmaśravaḥ sāmavidhiṃ hi śṛṇotyator'yāccaturvedo yājñavalkyaḥ /
tā gā hodācakārotkālitavānācāryagṛhaṃ prati /
yājñavalkyena brahmiṣṭhapaṇasvīkaraṇena ātmano brahmiṣṭhatā pratijñātā, iti te ha cukrudhuḥ kruddhavanto brāhmaṇāḥ /
teṣāṃ krodhābhiprāyamācaṣṭe kathaṃ no'smākaṃ ekaikapradhānānāṃ brahmiṣṭho'smīti bruvīteti /
atha haivaṃ kruddheṣu brāhmaṇeṣu janakasya yajamānasya hotā ṛtvigaśvalo nāma babhūva āsīt /
sa enaṃ yājñavalkyam, brahmiṣṭhābhimānī rājāśrayatvāccadhṛṣṭaḥ, yājñavalkyaṃ papraccha pṛṣṭavān /
katham? tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho'sī ३ iti /
plutirbhartsanārthā /
sa hovāca yājñavalkyaḥ namaskarmo vayaṃ brahmiṣṭhāya, idānīṃ gokāmāḥ smo vayamiti /
taṃ brahmiṣṭhapratijñaṃ santaṃ tata eva brahmiṣṭhapaṇasvīkaraṇātpraṣṭuṃ dadhre dhṛtavānmano hotā aśvalaḥ

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ mṛtyunāptaṃ sarvaṃ mṛtyunābhipannaṃ kena yajamāno mṛtyorāptimatimucyata iti /
hotrartvijāgninā vācā /
vāgvai yajñasya hotā /
tadyeyaṃ vākso'yamagniḥ sa hotā sā muktiḥ sātimuktiḥ // _

śā.bhā._३,१.३ yājñavalkyeti hovāca /
tatra madhukāṇḍe pāḍaktena karmaṇā darśanasaptuccitena yajamānasya mṛtyoratyayo vyākhyāta udgīthaprakaraṇe saṅkṣepataḥ /
tasyaiva parīkṣāviṣayo'yamititadgatadarśanaviśeṣārtho'yaṃ vistara ārabhyate /
yadidaṃ sādhanajātamasya karmaṇa ṛtvigagnyādi mṛtyunā karmalakṣaṇena svābhāvikāsaṅgasahitena āptaṃ jyāptam, na kevalaṃ vyāptamabhiṣannaṃ ca mṛtyunā baśīkṛtaṃ ca /
kena darśanalakṣaṇena sādhanena yajamāno mṛtyorāptimati mṛtyugacaratvamatikramya mucyate svatantro mṛtyoravaśo bhavatītyarthaḥ /
nanūdgītha evābhihitaṃ yenātimucyatemukhyaprāṇātmadarśaneneti /
bāḍhamuktam, yo'nukto viśeṣastatra, tadartho'yamārambha ityadoṣaḥ /
hotrartvijāgninā vācetyāha yājñavalkyaḥ /
etasyārthaṃvyācaṣṭe /
kaḥ punarhetā yena mṛtyumatikāmati? ityucyatevāgvai yajñasya yajamānasya"yajño vai yajamānaḥ"iti śruteḥ /
yajñasya yajamānasya yāvāksaiva hotādhiyajñe /
katham? tatatrayeyaṃvanga yajñasyayajamānasya so'yaṃ prasiddho'gniradhidaivatam /
tadetatvyannaprakaraṇevyākhyātam /
sa cāgnirhetā"agnirvai hotā"iti śruteḥ /
yadetadyajñasya sādhanadvayamhotā catviṅgadhiyajñam, adhyātmaṃ ca vāketadubhayaṃ sādhanadvayaṃ paricchinnaṃ mṛtyunā āptaṃ svābhāvikājñānāsaṅgaprayuktena karmaṇā mṛtyunā pratikṣaṇamanyathātvamāpadyamānaṃ vaśīkṛtam /
tadanenādhidaivatarūpeṇāgninā'dṛśyamānaṃ'yajamānasya yajñasya sṛtyoratimuktaye bhavati /
tadetadāhasa muktiḥ sa hotā agnirmuktiḥ, agnisvarūpadarśanameva muktiḥ /
yadaiva sādhanadvayamagnirūpeṇa gaśyati, tadānīmeva hi svābhāvikādāsaṅgānmṛtyorvimucyate ādhyātmikātparicchinnarūpādādhibhautikācca /
tasmātsa hotā agnirūpeṇa dṛṣṭo muktirmuktisādhanaṃ yajamānasya /
sā atimuktiḥyaiva ca muktiḥ sātimuktiḥ, atimuktisādhanamityarthaḥ /
sādhanadvayasya paricchinnasya yā adhidevatārūpeṇāparicchinnenāgnirūpeṇa dṛṣṭiḥ, sā muktiḥ /
yāsau muktiradhidevatādṛṣṭiḥ saiva, adhyātmādhibhūtaparicchedaviṣayāsaṅgāspadaṃ mṛtyumatikramya adhidevatātvasyāgnibhāvasya prāptiryā phalabhūtā, sā atimuktirityucyate /
tasyā atimuktermuktireva sādhanamiti kṛtvā sā atimuktirityāha /
yajamānasya hyatimuktirvāgādīnāmagnyādibhāva ityudgīthaprakaraṇe vyākhyātam /
tatra sāmānyena mukhyaprāṇadarśanamātraṃ muktisādhanamuktam, na tadviśeṣaḥ /
vāgādīnāmagnyādidarśanamiha viśeṣo varṇyate /
mṛtyuprāptyatimuktistu saiva phalabhūtā, yodgīthabrāhmaṇena vyākhyātā'mṛtyupratikrānto dīpyate'(१ / ३ / १२) ityādyā

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvamahorātrābhyāmāptaṃ sarvamahorātrābhyāmabhipannaṃ kena yajamāno'horātrayorāptimatimucyata iti /
adhvaryuṇartvijā cakṣuṣādityena /
cakṣurvai yajñasyādhvaryuḥ /
tadyadidaṃ cakṣuḥ so'sāvādityaḥ /
so'dhvaryuḥ sā muktiḥ sātimuktiḥ // _

śā.bhā._३,१.४ yājñavalkyeti hovāca /
svābhāvikādajñānāsaṅgaprayuktātkarmalakṣaṇānmṛtyoratimuktirvyākhyātā /
tasya karmaṇaḥ sāsaṅgasya mṛtyorāśrayabhūtānāṃ darśapūrṇamāsādikarmasādhanānāṃ yo vipariṇāmahetuḥ kālaḥ, tasmātkālātpṛthagatinuṣṭhānavyatirekeṇāpi prāgūrdhvaṃ ca kriyāyāḥ sādhanavipariṇāmahetutvena vyāpāradarśanātkālasya /
tasmātpṛthakkālādatimuktirvaktavyetyata āha yadidaṃ sarvamahorātrābhyāmāptam, sa ca kālo dvirūpaḥ ahorātrādilakṣaṇāḥ, tithyādilakṣaṇaśca /
tatrāhorātrādilakṣaṇāttāvadatimuktimāha ahorātrābhyāṃ hi sarvaṃ jāyate vardhate vinaśyati ca, tathā yajñasādhanaṃ ca /
yajñasya yajamānasya cakṣuradhvaryuśca /
śiṣṭānyakṣarāṇi pūrvavanneyāni /
yajamānasya cakṣuradhvaryuśca sādhanadvayamadhyātmādhibhūtaparicchedaṃ hitvā adhidaivatātmanā dṛṣṭaṃ yatsa muktiḥ so'dhvaryurādityabhāvena dṛṣṭo muktiḥ /
saiva muktirevātimuktiriti /
pūrvavatādityātmabhāvamāpannasya hi nāhorātre sambhavataḥ

idānīṃ tithyādilakṣaṇādatimuktirucyate

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyāmāptaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyāmabhipannaṃ kena yajamānaḥ pūrvapakṣāparapakṣayorāptimatimucyata iti /
udgātrartvijā vayunā prāṇena /
prāṇo vai yajñasyodgātā /
tadyo'yaṃ prāṇaḥ sa vāyuḥ sa udgātā /
sa muktiḥ sātimuktiḥ // _

śā.bhā._३,१.५ idānīṃ tithyādilakṣaṇādatimuktirūcyateyadidaṃ sarvam ahorātrayoraviśiṣṭayorādityaḥ kartā, na prati padādīnāṃ tithīnām॑tāsāṃ tu vṛddhikṣayopagamanenapratipatprabhṛtīnāṃ candramāḥ kartā /
atastadāpācyā pūrvapakṣāparapakṣātyayaḥ, ādityāpacyā ahorātrātyayavat /
tatra yajamānasya prāṇo vāyuḥ, sa evaudgātā ityudgīthabrāhmaṇe'vagatam'vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyat'iti ca nirdhāritam /
'athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candraḥ'iti ca /
prāṇāvāyucandramasāmekatvāccandramasā vāyunā copasaṃhāre na kaścidviśeṣaḥ /
evaṃ manyamānā śrutirvāyunā adhidaivatarūpeṇopasaṃharati /
api ca vāyunimittau hi vṛddhikṣayau candramasaḥ /
tena tithyādilakṣaṇasya kālasya karturapi kārayitā vāyuḥ /
ato vāyurūpāpannastithyādikālādatīto bhavatītyupapannataraṃ bhavati /
tena śrutyantare candrarūpeṇa dṛṣṭirmuktiratimuktiśca /
iha tu kāṇvānāṃ sādhanadvayasya tatkāraṇarūpeṇa vāyvātmanā dṛṣṭirmuktiratimuktiśceti na śrutyorvirodhaḥ

yājñavalkyeti hovāca yadidamantarikṣamanārambaṇamiva kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata iti /
brahmaṇartvijā manasā candreṇa /
mano vai yajñasya brahmā /
tadyadidaṃ manaḥ so'sau candraḥ sa brahmā sa muktiḥ sātimuktirityatimokṣā /
atha saṃpadaḥ // _

śā.bhā._३,१.६ mṛtyoḥ kālādatimuktirvyākhyātā yajamānasya /
so'timucyamānaḥ kenāvaṣṭambhena paricchedaviṣayaṃ mṛtyumatotya phalaṃ prāpnotyatimucyata ityucyate /
yadidaṃ prasiddhamantarikṣamākāśo'nārambaṇamanālambanamivaśabdādastyeva tatrā'lambanaṃ tattu na jñāyata ityabhiprāyaḥ /
yattu tadajñāyamānamālambanaṃ tatsarvanāmnā keneti pṛcchyate /
anyathā phalaprāpterasaṃbhavāt /
yenāvaṣṭambhenā'krameṇa yajamānaḥ karmaphalaṃ pratipadyamāno'timucyate kiṃ taditi praśnaviṣaya /
kenā'krameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata iti svargaṃ lokaṃ phalaṃ prāpnotyatimucyata ityarthaḥ /
brahmaṇartvijā manasā candreṇetyakṣaranyāsaḥ pūrvavat /
tatrādhyātmaṃ yajñasya yajamānasya yadidaṃ prasiddhaṃ manaḥ so'sau candro'dhidaivatam /
mano'dhyātmaṃ candramā adhidaivatamiti hi prasiddham /
sa eva candramā brahmartviktenādhibhūtaṃ brāhmaṇaḥ paricchinnaṃ rūpamadhyātmaṃ ca manasa etaddvayamaparicchinnena candramaso rūpeṇa paśyati /
tena candramasā manasāvalambanena karmaphalaṃ svargaṃ lokaṃ prāpnotyatimucyata ityabhiprāyaḥ /
itītyupasaṃhārāthaṃ vacanam /
ityevaṃprakārā mṛtyoratimokṣāḥ /
sarvāṃṇi hi darśanaprakārāṇi yajñāṅgaviṣayāṇyasminnavasara uktānīti kṛtvopasaṃhāra ityatimokṣāḥ /
evaṃprakārā atimokṣā ityarthaḥ /
atha saṃpadaḥ /
athādhunā saṃpada ucyante /
saṃpannāma kenacitsāmānyenāgnihotrādīnāṃ karmaṇāṃ mahatāṃ phalavatāṃ tatphalāya saṃpādanaṃ saṃpat /
phalasyaiva vā sarvotsāhena phalasādhanānuṣṭhāne prayatatāṃ kenacidvaiguṇyenāsaṃbhavaḥ /
tadidānīmāhitāgniḥ sanyatkiñcitkarmāgnihotrādīnāṃ yathāsaṃbhavamādāyā'lambanīkṛtya karmaphalavidvattāyāṃ satyāṃ yatkarmaphalakāmo bhavati tadeva saṃpādayati /
anyathā rājasūyāśvamedhapuruṣamedhasarvamedhalakṣaṇānāmadhikṛtānāṃ traivarṇikānāmapyasaṃbhavasteṣāṃ tatpāṭhaḥ svādhyāyārtha eva kevalaḥ syāt /
yadi tatphalaprāptyupāyaḥ kaścana na syāt /
tasmātteṣāṃ sepadaiva tatphalaprāptistasmātsaṃpadāmapi phalavattvamataḥ saṃpada ārabhyante

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadyargbhirhotāsmin yajñe kariṣyatīti /
tisṛbhiriti /
katamāstāstisra iti /
puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā /
kiṃ tābhirjayatīti /
yatkiñcedaṃ prāṇabhṛditi // _

śā.bhā._३,१.७ yājñavalkyeti hovāca abhimukhīkaraṇāya /
katibhirayamadyargbhirhetāsmin yajñe katibhiḥ katisaṅkhyābhirṛgbhirṛgjātibhiḥ ayaṃhotartvigasmin yajñe kariṣyati śastraṃ śaṃsati /
āhetaraḥtisṛbhirṛgjātibhiḥ /
ityukkavantaṃ pratyā hetaraḥkatamāstāstistra iti /
saṅkhyeyaviṣayo'yaṃ praśnaḥ, pūrvastu saṅkhyāviṣayaḥ /
puronuvākyācaprāgyāgaphālādyāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiḥ puronuvākyetyucyate /
yāgārthaṃ yāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiryājyā /
śastrārthaṃ yāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiḥ śasyā /
sarvāstu yāḥ kāścana ṛcaḥ॑tāḥ stotriyā vā anyā vā sarvā etāsveva tisṛṣu ṛgjātiṣvantarbhavanti /
kiṃ tābhirjayatīti yatkiñcedaṃ prāṇabhṛditiataścasaṅkhyāsāmānyādyatkiñcitprāṇabhṛjjātama, tatsarvaṃ jayati tatsarvaṃ phalajātaṃ sampādayati saṅkhyādisāmānyena

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyādhvaryurasmin yajña āhutīrhoṣyatīti /
tisra iti /
katamāstāstisra iti /
yā hutā ujjvalanti yā hutā atinedanti yā hutā adhiśerate /
kiṃ tābhirjayatīti /
yā hutā ujjvalanti devalokameva tābhirjayati /
dīpyata iva hi devaloko /
yā hutā atinedante pitṛlokameva tābhirjayati /
atīva hi pitṛlokaḥ /
yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tābhirjayatyi /
adha iva hi manuṣyalokaḥ // _

śā.bhā._३,१.८ yājñavalkyeti hovāveti pūrvavat /
katyayamadyādhvaryurasmin yajña āhutīrheṣyatīti, katyāhutiprakārāḥ? tastra iti, katamāstāstistra iti pūrvavat /
itara āhayā hūtā ujjvalanti samidājyāhutayaḥ yā hutā atinedante'tīva śabdaṃ kuvanti māsādyāhutayaḥ, yā hutā adhiśerate'dhyādho gatvā bhūmeradhiśerate payaḥsomāhutayaḥ /
kiṃ tābhirjayatīti, tābhirevaṃ nirvartitābhirāhutibhiḥ kiṃ jayatīti /
yā āhutayo hutā ujjvalantyujjvalanayuktā āhutayo nirvartitāḥ, phalaṃ ca devalokākhyamujjvalameva, tena sāmānyena yā mayatā ujjvalantya āhutayo nirvartyamānāstā etāḥ sākṣāddevalokasya karmaphalasyarūpaṃ devalokākhyaṃ phalameva mayā nirvartyata ityevaṃ sampādayati /
yā hutā atinedante āhutayaḥ pitṛlokameva tābhirjayati kutsitaśabdakartṛtvasāmānyena /
pitṛlokameva tābhirjayati kutsitaśabdakartṛtvasāmānyena /
pitṛlokasambaddhāyāṃ hi saṃyamanyāṃ puryāṃ vaivasvatena yātyamānānāṃ'hā hatāḥ sma muñca muñca'iti śabdobhavati /
tathāvadānāhutayaḥ tena pitṛlokasāmānyātpitṛloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati /
yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tāmijayati bhūmyupari sambandhasāmānyāt /
adha iva hyagha eva hi manuṣyalokaḥ uparitanān sādhyāṃllokānapekṣya, athavādhogamanamapekṣya /
ato manuṣyaloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati /
yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tābhijayati bhūmyupari sambandhasāmānyāt /
adha iva hyadha eva hi manuṣyalokaḥ uparitanān sādhyāṃllokānapekṣya, athavādhogamanamapekṣya /
ato manuṣyaloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati payaḥsomāhutinirvartanakāle

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadya brahmā yajñaṃ dakṣiṇato devatābhirgopāyatīti /
ekayeti /
katamā saiketi /
mana eveti /
anantaṃ vai mano'nantā viśve devāḥ /
anantameva sa tena lokaṃ jayati // _

śā.bhā._३,१.९ yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
ayamṛtvigbrahmā dakṣiṇato brahmāsane sthitvā yajñaṃ gopāyati /
katibhirdevatābhirgopāyatīti prāsaṅgikametadvahuvacanam /
ekayā hi devatayā gopāyatyasau /
evaṃ jñāte bahuvacanena praśno nopapadyate svayaṃ jānatastasmātpūrvayoḥ kaṇḍikayoḥ praśnaprativacaneṣu katibhiḥ kati tisṛbhististra iti prasaṅgaṃ dṛṣṭvehāpi bahuvacanenaiva praśnopakramaḥ kriyate /
athavā prativādivyāmohārtha bahuvacanam /
itara āhaikayetyekā sā devatā yayā dakṣiṇataḥ sthitvā brahmā'sane yajñaṃ gopāyati /
katamā saiketi /
mana eveti manaḥ sā devatā /
manasā hi brahmā vyāpriyate dhyānenaiva /
"tasya yajñasya manaśca vākca vartanī tayoranyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā"(cha.u.४ / १६ / १) iti śrutyantarāt /
tena mana eva devatā tayā manasā hi gopāyati brahmā yajñam /
tacca mano vṛttibhedenānantam /
vaiśabdaḥ prasiddhāvadyotanārthaḥ /
prasiddhaṃ manasa ānantyma /
tadānantyābhimānino devāḥ,"sarve devā yatraikaṃ bhavanti"ityādiśrutyantarāt /
tenānantyasāmānyādanantameva sa tena lokaṃ jayati

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyodgātāsmin yajñe stotriyāḥ stoṣyatīti /
tisra iti /
katamāstāstisra iti /
puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā /
katamāstāḥ /
yā adhyātmamiti /
prāṇa eva puronuvākyāpāno yājyā vyānaḥ śasyā /
kiṃ tābhirjayatīti /
pṛthivīlokameva puronuvākyayā jayatyantarikṣalokaṃ yājyayā dyulokaṃ śasyayā /
tato ha hotāśvala upararāma // _

śā.bhā._३,१.१० yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
kati stotriyāḥ stopyatītyayamudgātā /
stotriyā nāma ṛksāmasamudāyaḥ katipayānāmṛcām /
stotriyāvāśamyāvāyāḥ kāścana ṛcaḥ, tā sarvāstistra evetyāha /
tāśca vyākhyātāḥ muronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyeti /
tatra pūrvamuktam yatkiñcedaṃ prāṇabhṛta sarve jayatīti tatkena sāmānyena? ityucyate katamāstāstistra ṛco yā adhyātmaṃ bhavantīti /
prāṇa eva puronuvākyā, paśabdasāmānyāt /
avāno yājyā, ānantaryāt /
apānena hi prattaṃ havirdevatā grasanti, yāgaśca pradānam /
vyānaḥśasyā "aprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati"(cha. u. १ / ३ / ४) / iti śratyantarāt /
kiṃ tābhirjayatīti vyākhyātam /
tatra viśeṣasambandhasāmānyamanuktamihocyate, sarvamanyadvyākhyātam /
lokasambandhasāmānyena pṛthivīlokamevapuronuvākyayā jayati, antarikṣalokaṃ yājyayā, madhyamatvasāmānyāt /
dyulokaṃśasyayordhvatvasāmānyāt /
tato ha tasmādātmanaḥ praśnanirṇayādasau hotā aśvala upararāma nāyamasmadgecara iti

iti tṛtīyādhyāye prathamamaśvalabrāhmaṇam

ākhyāyikāsambandhaḥ prasiddha eva /
mṛtyoratimuktirvyākhyātā kālalakṣaṇātkarmalakṣaṇācca /
kaḥ punarasau mṛtyuryasmādatimuktirvyākhyātā? sa ca svābhāvikājñānāsaṅgāspado'dhyātmādhibhūtāviṣayaparicchinno grahātigrahalakṣaṇo mṛtyuḥ /
tasmātparicchinnarūpānmṛtyoratimuktasya rūpāṇyaganyādityādīnyudgīthaprakaraṇe vyākhyātāni /
aśvalapraśnecatadgato viśeṣaḥ kaścit /
taccaitatkarmaṇāṃ jñānasahitānāṃ phalam /
etasmātsādhyasādhanarūpātsaṃsārānmokṣaḥ kartavya ityatobandhanarūpasyamṛtyoḥ svarūpamucyate /
baddhasya hi mokṣaḥ kartavyaḥ /
yadapyatimuktasya svarūpamuktaṃ tatrāpi grahātigrahābhyāmavinirmukta eva mṛtyurūpābhyām /
tathā coktaṃ"aśanāyāhimṛtyuḥ"(bṛ.u.१ / २ / १) "eṣa eva mṛtyuḥ"iti /
ādityasthaṃ puruṣamaṅgīkṛtyāha"eko mṛtyurvahavā"iti ca /
tadātmabhāvāpanno hi mṛtyorāptimatimucyata ityucyate /
na ca tatra grahātigrahau mṛtyurūpau nastaḥ /
"athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityaḥ"(bṛ. u. १ / ५ / १२)'manaśva'grahaḥ sa kāmenātigrāheṇa gṛhītaḥ"(३ / २ / ७) iti, vakṣyati"prāṇo vai grahaḥ so'pānenātigrāheṇa"(३ / २ / २) iti,"vāgvai grahaḥ sa nāmnātigrāheṇa"(३ / २ / ३) iti ca /
tathā vyannavibhāge vyākhyātamasmābhiḥ /
suvicāritaṃ caitadyadeva pravṛttikāraṇaṃ tadeva nivṛttikāraṇaṃ na bhavatīti /
kecittu sarvameva nivṛttikāraṇaṃ manyante /
ataḥ kāgṇātpūrvasmātpūrvasmānmṛtyormucyate uttaramuttaraṃ pratipadyamāno vyāvṛttyarthameva prati padyate na tu tādarthyam, ityata ā dvaitakṣayāta sarvaṃ mṛtyuḥ, dvainakṣaye tu paramārthatā mṛtyorāptimatimucyate /
ataśca āpekṣikī gauṇī muktirantarāle /
sarvametadevatabārhadāraṇyakam /
nanu sarvaikatvaṃ mokṣaḥ"tasmāttatsarvamabhavat"(bṛ. u. १ / ४ / १०) iti śruteḥ /
bāḍhaṃ bhavatyetadapi, natu"grāmakāmo yajeta, paśukāmo yajeta"ityādiśrutīnāṃ tādarthyam /
yadi hyadvaitārthatvameva āsāṃ grāmapaśusvargādyarthatvaṃ nāstīti grāmapaśusvargādayo na gṛhyeran, gṛhyante tu karmaphalavaicitryaviśeṣāḥ /
yadi ca vaidikānāṃ karmaṇāṃ tādarthyameva, saṃsāra eva nābhaviṣyat /
atha tādarthye'pi anuniṣpāditapadārthasvabhāvaḥ saṃsāra iti cet /
yathā ca rūpadarśanārtha āloke sarvo'pi tatrasthaḥ prakāśyata eva /
na॑pramāṇānupapatteḥ /
advaitārthatve vaidikānāṃ karmaṇāṃ vidyāsahitānāmanyaspānuniṣpāditatve pramāṇānupapattiḥ /
na pratyakṣaṃ nānumānamata eva ca nāgamaḥ /
ubhayamekena vākyena pradarśyata iti cetkulyāpraṇayanālokādivat /
tannevam॑vākyadharmānupapatteḥ /
na ca ekavākyagatasyārthasya pravṛttinivṛttisādhanatvamavagantuṃ śakyate /
kulyāpraṇayanālokādāvarthasya pratyakṣatvādadoṣaḥ /
yadapyucyate mantrā asminnartheḥ dṛṣṭā iti /
ayameva tu tāvadarthaḥ pramāṇāgamyaḥ /
mantrāḥ punaḥ kimasminnartha āhosvidanyasminnartha iti mṛgyametat /
tasmādgrahātiprahalakṣaṇo mṛtyurbandhaḥ, tasmānbhokṣo vaktavya ityata idamārabhyate na ca jānīmo viṣayasandhāvivāntarāle'vasthānamardhajaratīyaṃ kauśalam /
yattu mṛtyoratimucyata ityukatvā grahātigrahāvucyete, tacvarthasambandhāt /
sarvo'yaṃ sādhyasādhanalakṣaṇo bandhaḥ, grahātigrahāvinirmokāt /
nigaḍe hi nirjñāte nigaḍitasya mokṣāya yatnaḥ kartavyo bhavati॑tasmātādarthyenārambhaḥ

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha /
yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ katyatigrahā iti /
aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti /
ye te'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ katame ta iti // _

śā.bhā._३,२.१ atha hainaṃ haśabda aitihyārthaḥ /
athānantaramaśvala uparate prakṛtaṃ yājñavalkyaṃ jaratkārugotro jāratkārava ṛtabhāgasyāpatyamārtabhāgaḥ papraccha yājñavalkyeti hovācetyabhimukhokaraṇāya /
pūrvavatpraśnaḥ kati grahāḥ katyatigrahā iti /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ /
tatra nirjñāteṣu vā grahātigraheṣu praśnaḥ syādanirjñāteṣu vā /
yadi tāvadgrahā atigrahāśca nirjñātāstadā tadgatasyāpi guṇasya saṃkhyāyā nijñātatvātkati grahāḥ katyatigrahā iti saṃkhyāviṣayaḥ praśno nopapadyate /
athanirjñātāstadā saṃkhyeyaviṣayapraśna iti ke grahāḥ ke'tigrahā iti praṣṭavyaṃ na tu kati grahāḥ katyatigrahā iti praśnaḥ /
api ca nirjñātasāmānyakeśu viśeṣavijñānāya praśno bhavati yathā katame'tra kaṭhāḥ katame'tra kālāpā iti /
na cātra grahātigrahā nāma padārthāḥ kecana loke prasiddhāḥ /
yena viśeṣārthaḥ praśnaḥ syāt /
nanu cātimucyata ityuktaṃ grahagṛhotasya hi mokṣaḥ sa muktiḥ sātimuktiriti hi dviruktam /
tasmātprāptā grahā atigrahāśca /
nanu tatrāpi catvāro grahā atigrahāśca nirjñātā vākcakṣuḥ prāṇamanāṃsi tatra katīti praśno nopapadyate nirjñātatvāt /
na /
anavadhāraṇārthatvāt /
na hi catuṣṭvaṃ tatra vivakṣitamiha tu grahātigrahādarśane'ṣṭhatvaguṇavivakṣayā katoti praśna upapadyata eva /
tasmātsa muktiḥ sātimuktiriti muktyatiktī dvirukte grahātigrahā api siddhāḥ /
ataḥ katisaṃkhyākā grahāḥ kati vātigrahā iti pṛcchati /
itara āhaaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti /
ye te'ṣṭau grahā abhihitāḥ katame te niyamena grahītavyā iti

prāṇo vai grahaḥ /
so'pānenātigraheṇa gṛhītaḥ /
prāṇena hi gandhāñjighrati // _

śā.bhā._३,२.२ tatrā'ha /
prāṇo vai grahaḥ prāṇa iti ghrāṇamucyate /
prakaraṇāt /
vāyusahitaḥ saḥ /
apāneneti gandhenetyetat /
apānasacivatvādapāno gandha ucyate /
apānopahṛtaṃ hi gandhaṃ ghrāṇena sarvo loko jighrati /
tadetaducyate'pānena hi gandhāñjighratīti

vāgvai grahaḥ /
sa nāmnātigraheṇa gṛhītaḥ /
vācā hi nāmānyabhivadati // _

jihvā vai grahaḥ /
sa rasenātigraheṇa gṛhītaḥ /
jihvayā hi rasān vijānāti // _

cakṣurvai grahaḥ /
sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaḥ /
cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati // _

śrotraṃ vai grahaḥ /
sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ /
śrotreṇa hi śabdāñśṛṇoti // _

mano vai grahaḥ /
sa kāmenātigraheṇa gṛhītaḥ /
manasā hi kāmān kāmayate // _

hastau vai grahaḥ /
sa karmaṇātigraheṇa gṛhītaḥ /
hastābhyāṃ hi karma karoti // _

tvagvai grahaḥ /
sa sparśenātigraheṇa gṛhītaḥ /
tvacā hi sparśān vedayata /
ityaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ // _

śā.bhā._३,२.३९ vāgvai grahaḥ /
vācā hyadhyātmaparicchinnayā'saṅgaviṣayāspadayāsatyānṛtāsabhyabībhatsādivacaneṣu vyāpṛtayā gṛhīto loko'pahṛtastena /
vāggrahaḥ sa nāmnātigrāreṇa gṛhītaḥ sa vāgākhyo graho nāmnā vaktavyena viṣayeṇātigraheṇa atigrāheṇeti daighyaṃ chāndasaṃ nāma vaktavyārthā hi vāktena vaktavyenārthena tādarthyena prayuktā vāktena vaśīkṛtā tena tatkāryamakṛtvā naiva tasyā mokṣaḥ /
ato nāmnātigrāheṇa gṛhītā vāgityucyate /
vaktavyāsaṅgena hi pravṛttā sarvānarthairyujyate /
samānamanyat /
ityete tvakparyantā aṣṭau grahāḥ sparśaparyantāścaite'ṣṭāvatigrahā iti

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ kā svitsā devatā yasyā mṛtyurannamiti /
agnirvai mṛtyuḥ so'pāmannam /
apa punarmṛtyuṃ jayati // _

śā.bhā._३,२.१० upasaṃhṛteṣu grahātigraheṣvāha punaḥ yājñavalkyeti hovāca /
yadidaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ yadidaṃ vyākṛtaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ sarvaṃ jāyate vipadyate ca grahātigrahalakṣaṇena mṛtyunā grastam /
kāsvitkā nu syātsā devatā yasyā devatāyā mṛtyurapyannaṃ bhavet /
"mṛtyuryasyopasecanam"iti śrutyantarāt /
ayamabhiprāyaḥ praṣṭuḥ /
yadi mṛtyormṛtyuṃ vakṣyatyanavasthā syāt /
atha na vakṣyatyasmādgrahātigrahalakṣaṇānmṛtyormokṣo nopapadyate /
grahātigrahamṛtyuvināśe hi mokṣaḥ yāt /
sa yadi mṛtyorapi mṛtyuḥ syādbhavedgrahātigrahalakṣaṇasya mṛtyorvināśaḥ ato durvacanaṃ praśnaṃ manvānaḥ pṛcchati kāsvitsā devateti /
asti tāvanmṛtyormṛtyuḥ /
nanvanavasthā syāttasyāpyanyo mṛtyuriti /
nānavasthā /
sarvamṛtyormṛtyvantarānupapatteḥ /
kathaṃ punaravagamyate'sti mṛtyormṛtyuriti /
dṛṣṭatvāt /
agnistāvatsarvasya dṛṣṭo mṛtyurvināśakatvāt /
so'dbhirbhakṣyate so'gnirapāmannam /
gṛhāṇa tarhyasti mṛtyormṛtyuriti /
tena sarvaṃ grahātigrahajātaṃ bhakṣyate mṛtyormṛtyunā /
tasminbandhane nāśite mṛtyunā bhakṣite saṃsārānmokṣa upapanno bhavati /
bandhanaṃ hi grahātigrahalakṣaṇamuktaṃ tasmācca mokṣa upapadyata ityetatprasādhitam /
ato bandhamokṣāya puruṣaprayāsaḥ saphalo bhavatyato'pajayati punarmṛtyum

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ krāmantyāho neti /
neti hovāca yājñavalkyaḥ /
atraiva samavanīyante /
sa ucchvayati /
ādhmāyati /
ādhmāto mṛtaḥ śete // _

śā.bhā._३,२.११ pareṇa mṛtyunā mṛtyau bhakṣite paramātmadarśanena yo'sau mukto vidvānso'yaṃ puruṣo yatra yasminkāle mriyata udūrdhvamasmādbrahmavido mriyamāṇātprāṇā vāgadayo grahā nāmādayaścātigrahā vāsanārūpā antasthāḥ prayojakāḥ kāmatnyūrdhvamutkrāmantyāhosvinneti /
neti hovāca yājñavalkyo notkrāmantyatraivāsminneva pareṇā'tmanāvibhāgaṃ gacchanti viduṣi kāryāṇi karaṇāni ca svayonau parabrahmasatattave samavanīyanta ekībhāvena samavasṛjyante pralīyanta ityarthaḥ /
ūrmaya ida samudre /
tathā ca śrutyantaraṃ kalāśabdavācyānāṃ prāṇānāṃ parasminnātmani pralayaṃ darśayati "evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchantī"ti /
iti pareṇā'tmanāvibhāgaṃ gacchantīti darśitam /
na tarhi mṛto, nahi, mṛtaścāyaṃ yasmātsa ucchvayatyucchūnatāṃ pratipadyata ādhmāyati bāhyena vāyunā pūryate dṛtivadādhmāto mṛtaḥ śete niśceṣṭaḥ bandhananāśe muktasya na kvacidgamanamiti vākyārthaḥ

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate /
kimenaṃ na jahātīti /
nāmeti /
anantaṃ vai nāmānantā viśve devāḥ /
anantameva sa tena lokaṃ jayati // _

śā.bhā._३,२.१२ muktasya kiṃ prāṇā eva samavanoyanta āhosvittatprayojakamapi sarvam /
atha prāṇā eva na tatprayojakaṃ sarva, prayojake vidyamāne punaḥ prāṇānāṃ prasaṅgaḥ /
atha sarvameva kāmakarmādi, tato mokṣa upapadyata ityevamartha uttaraḥ praśnaḥ /
yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate kimenaṃ na jahātīti /
āhetaro nāmeti sarvaṃ samavanīyata ityarthaḥ /
nāmamātraṃ tu na līyata ākṛtisambandhāt /
nityaṃ hi nāma /
anantaṃ vai nāma /
nityatvamevā'nantyaṃ nāmnaḥ /
tadānantyādhikṛtā anantā bai viśve devā anantameva sa tena lokaṃ jayati /
tannāmānantyādhikṛtānviśvāndevānātmatvenopetya tenā'nantyadarśanenānantameva lokaṃ jayati

yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ prāṇaścakṣurādityaṃ manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīramākāśamātmauṣadhīrlomāni vanaspatīn keśā apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti /
āhara saumya hastam ārtabhāga /
āvāmevaitasya vediṣyāvo na nāvetatsajana iti /
tau hotkramya mantrayāṃ cakrāte /
tau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcatuḥ /
atha ha yatpraśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ /
puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti /
tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma // _

śā.bhā._३,२.१३ grahātigraharūpaṃ bandhanamuktaṃ mṛtyurūpaṃ tasya ca mṛtyormṛtyusadbhāvānmokṣaścopapadyate /
sa ca mokṣo grahātigraharūpāṇāmihaiva pralayaḥ pradīpanirvāṇavat /
yadvadgrahātigrahākhyaṃ bandhanaṃ mṛtyurūpaṃ tasya yatprayojakaṃ tatsvarūpanirdhāraṇārthamidamārabhyate /
yājñavalkyeti hovāca /
atra kecidvarṇayanti grahātigrahasya saprayojakasya vināśe'pi kila na mucyate /
nāmāvaśiṣṭo'vidyayoṣarasthānīyayā svātmaprabhavayā pa mātmanaḥ paricchinno bhojyācca jagato vyāvṛtta ucchinna kāmakarmāntarāle vyavatiṣṭhate /
tasya paramātmaikatvadarśane dvaitadarśanamapanetavyamityataḥ paraṃ paramātmadarśanamārabdhavyamityevamapavargākhyāmantarālāvasthāṃ parikalyottaragranthasaṃbandhaṃ kurvanti /
tatra vaktavyaṃ viśīrṇeṣu karaṇeṣu videhasya paramātmadarśanaśravaṇamanananididhyāsanāni kathamiti /
samavanītaprāṇasya hi nāmamātrāvaśiṣṭasyeti tairucyate /
mṛtaḥ śeta iti hayuktam /
na manorathenāpyetadupapādayituṃ śakyate /
atha jīvannevāvidyāmātrāvaśiṣṭo bhojyādapāvṛtta iti parikalpyate tattu kiṃnimittamiti vaktavyam /
samastadvaitaikatvātmaprāptinimittamiti yadyucyate tatpūrvameva nirākṛtam /
karmasahitena dvaitaikatvātmadarśanena sampanno vidvānmṛtaḥ samavanītaprāṇo jagadātmatvaṃ hiraṇyagarbhasvarūpaṃ vā prāpnuyādasamavanītaprāṇo bhojyājjīvanneva vyāvṛtto viraktaḥ paramātmadarśanābhimukhaḥ syāt /
na cobhayamekaprayatnaniṣpādyena sādhanena labhyam /
hiraṇyagarbhaprāptisādhanaṃ cenna tato vyāvṛttisādhanam /
paramātmābhimukhīkaraṇasya bhojyādvayāvṛtteḥ sādhanaṃ cenna hiraṇyagarbhaprāptisādhanam /
na hi yadgatisādhanaṃ tadgatinivṛtterapi /
atha mṛtvā hiraṇyagarbhaṃ prāpya tataḥ samavanītaprāṇo nāmāvaśiṣṭaḥ paramātmajñāne'dhikriyate /
tato'smadādyarthaṃ paramātmajñānopadeśo'narthakaḥ syāt /
sarveṣāṃ hi brahmavidyā puruṣārthāyopadiśyate"tadyo yo devānām"ityādyayā śrutyā /
tasmādatyantanikṛṣṭā śāstrabāhyaiveyaṃ kalpanā /
prakṛtaṃ tu vartayiṣyāma /
tatra kena prayuktaṃ grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanamityetannirdidhārayiṣayā'hayatrāsya puruṣasyāsamyagdarśinaḥ śiraḥpāṇyādimato mṛtasya vāgagnimapyeti vātaṃ prāṇo'pyeti cakṣurādityamapyetīti sarvatra sambadhyate /
manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīramākāśamātmetyatrā'tmādhiṣṭhānaṃ hṛdayākāśamucyate /
sa ākāśamapyeti /
oṣadhīrapiyati lomāni /
vanaspatīnapiyanti keśāḥ /
apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyata iti punarādānaliṅgam /
sarvatra hi vāgādiśabdena devatāḥ parigṛhyante na tu karaṇānyevāpakrāmanti prāṅmokṣāt /
tatra devatābhiranadhiṣṭhitāni karaṇāni nyastadātrādyupamānāni videhaśca kartā puruṣo'svatantraḥ kimāśrito bhavatīti pṛcchayatekvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti /
kimāśritastadā puruṣo bhavatīti /
yamāśrayamāśritya punaḥ kāryakaraṇasaṃghātamupādatte yena grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanaṃ prayujyate tatkimiti praśnaḥ /
atrocyatesvabhāvayadṛcchākālakarmadaivavijñānamātraśūnyāni vādibhiḥ parikalpitāni /
ato'nekavipratipattisthānatvānnaiva jalpanyāyena vastunirṇayaḥ /
atra vastunirṇayaṃ cedicchasyāhara sobhya hastasārtabhāga ha āvāmevaitasya tvatpṛṣṭasya veditavyaṃ yattadvediṣyāvo nirūpayiṣyāvaḥ /
kasmāt /
na nāvāvayoretadvastu sajane janasamudāye nirṇetuṃ śakyate /
ata ekānta gamiṣyāvo vicāraṇāya /
tau hetyādi śrutivacanam /
tau yājñavalkyārtabhāgāvekāntaṃ gatvā kiṃ cakraturityucyatetau hotkramya sajanāddeśānmantrayāñcakrāte /
ādau laukikavādipakṣāṇāmekaikaṃ parugṛhya vicāritavantau /
tau ha vicārya yadūcaturapohya pūrvapakṣānsarvāneva tacchṛṇu /
karma haivā'śrayaṃ punaḥ punaḥ kāryakaraṇopādānahetuṃ tattatrocaturuktavantau /
na kevalaṃ kālakarmadaiveśvareṣvabhyupagateṣu hetuṣu yatpraśaśaṃsatustau karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ /
yasmānnirdhāritametatkarmaprayuktaṃ grahātigrahādikāryakaraṇopādānaṃ punaḥ punastasmātpuṇyo vai śāstravihitena puṇyena karmaṇā bhavati tadviparotena viparīto bhavati pāpaḥ pāpenetyevaṃ yājñavalkyena praśneṣu nirṇīteṣu tato'śakyaprakampyatvādyājñavalkyasya ha jaratkārava ārtabhāga upararāma

iti tṛtīyādhyāye dvitīyamārtabhāgabrāhmaṇam

atha hainaṃ bhujyurlāhyāyaniḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca madreṣu carakāḥ paryavrajāma /
te patañcalasya kāpyasya gṛhānaima /
tasyāsīdduhitā gandharvagṛhītā /
tamapṛcchāma ko'sīti /
so'bravītsudhanvāṅgirasa iti /
taṃ yadā lokānāmantānapṛcchāma /
athainamabrūma kva pārikṣitā abhavanniti /
kva pārikṣitā abhavan /
sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya /
kva pārikṣitā abhavanniti // _

śā.bhā._३,३.१ atha hainaṃ bhujyurlāhyāyaniḥ papraccha /
grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanamuktam /
yasmātsaprayojakānmukto mucyate yena vā baddhaḥ saṃsarati sa mṛtyuḥ /
tasmācca mokṣa upapadyate /
yasmānmṛyormṛtyurasti /
muktasya ca na gatiḥ kvacit /
sarvotsādo nāmamātrāvaśeṣaḥ pradīpanirvāṇavaditi cāvadhṛtam /
tatra saṃsaratāṃ mucyamānānāṃ ca kāryakaraṇānāṃ svakāraṇasaṃsarge samāne muktānāmatyantameva punaranupādānam /
saṃsaratāṃ tu punaḥ punarupādānaṃ yena prayuktānāṃ bhavati tatkarmetyavadhāritaṃ vicāraṇāpūrvakam /
tatkṣaye ca nāmāvaśeṣeṇa sarvotsādo mokṣaḥ /
tacca puṇyapāpākhyaṃ karma /
puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpenetyavadhāritatvāt /
etatkṛtaḥ saṃsāraḥ /
tatrāpuṇyena sthāvarajaṅgameṣu svabhāvaduḥkhabahuleṣu narakatiryakpretādiṣu ca duḥkhamanubhavati punaḥ punarjāyamāno mriyamāṇaścetyetadrājavartmavatsarvalokaprasiddham /
yattu śāstrīyaṃ puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati tatraivādaraḥ kriyata iha śrutyā /
puṇyameva ca karma sarvapuruṣārthasādhanamiti sarve śrutismṛtivādāḥ /
mokṣasyāpi puruṣārthatvāttatsādhyatā prāptā /
yāvadyāvatpuṇyotkarṣastāvattāvatphalotkarṣaprāptiḥ /
tasmāduttameva puṇyotkarṣeṇa mokṣo bhaviṣyatītyāśaṅkā syāt /
sā nivartayitavyā jñānasahitasya ca prakṛṣṭasya karmaṇa etāvatī gatiḥ /
vyākṛtanāmarūpāspadatvātkarmaṇastatphalasya ca /
na tvakārye nitye'vyākṛtadharmiṇyanāmarūpātmake kriyākārakaphalasvabhāvavarjite karmaṇo vyāpāro'sti /
yatra ca vyāpāraḥ sa saṃsāra evetyasyārthasya pradarśanāya brahmaṇamārabhyate /
yattu kaiściducyate vidyāsahitaṃ karma nirabhisaṃdhi mantraśarkarādiyuktaviṣadadhyādivatkāryāntaramārabhata iti /
tanna /
anārabhyatvānmokṣasya /
bandhanāśa eva hi mokṣo na kāryabhūtaḥ bandhanaṃ cāvidyetyavocāma /
avidyāyāśca na karmaṇā nāśa upapadyate /
dṛṣṭaviṣayatvācva karmasāmarthyasya /
utpattyāptivikārasaṃskārā hi karmasāmarthyasya viṣayāḥ /
utpādayituṃ prāpayituṃ vikartuṃ ca sāmarthyaṃ karmaṇo nāto vyatiriktaviṣayo'sti karmasāmarthyasya /
loke'prasiddhatvāt /
na ca mokṣa eṣāṃ padārthānāmanyatamaḥ /
avidyāmātravyavahita ityavocāma /
bāḍham /
bhavatu kevalasyaiva karmaṇa evaṃsvabhāvatā /
vidyāsaṃyuktasya tu nirabhisaṃdherbhavatyanyathā svabhāvaḥ /
dṛṣṭaṃ hyanyaśaktitvena nirjñātānāmapi padārthānāṃ viṣadadhyādīnāṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktānāmanyaviṣaye sāmathyam /
tathā karmaṇo'pyastviti cet /
na /
pramāṇābhāvāt /
tatra hi karmaṇa uktaviṣayavyatirekeṇa viṣayāntare sāmarthyāstitve pramāṇaṃ na pratyakṣaṃ nānumānaṃ nopamānaṃ nārthāpattirna śabdo'sti /
nanu phalāntarābhāve codanānyathānupapattiḥ pramāṇamiti /
na hi nityānāṃ karmaṇāṃ viśvajinnyāyena phalaṃ kalpyate /
nāpi śrutaṃ phalamasti /
codyante ca tāni /
pāriśeṣyānmokṣasteṣāṃ phalamiti gamyate /
anyathā hi puruṣā na pravarteran /
nanu viśvajinnyāya evā'yāto mokṣasya phalasya kalpitatvāt /
mokṣe vānyasminvā phale'kalpite puruṣā na pravarteranniti mokṣaḥ phalaṃ kalpyate śrutārthāpattyā yathā viśvajiti /
nanvevaṃ sati kathamucyate viśvajinnyāyo na bhavatīti /
phalaṃ ca kalpyate viśvajinnyāyaśca na bhavatīti vipratiṣiddhamabhidhīyate /
mokṣaḥ phalameva na bhavatīti cet /
na /
pratijñāhānāt /
karma kāryāntaraṃ viṣadadhyādivadārabhata iti hi pratijñātam /
sa cenmokṣaḥ karmaṇaḥ kāryaṃ phalameva na bhavatīti sā pratijñā hīyeta /
karmakāryatve ca mokṣasya svargādiphalebhyo viśeṣo vaktavyaḥ /
atha karmakāryaṃ na bhavati nityānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ mokṣa ityasyā vacanavyakteḥ kor'tha iti vaktavyam /
na ca kāryaphalaśabdabhedamātreṇa viśeṣaḥ śakyaḥ kalpayitum /
aphalaṃ ca mokṣo nityaiśca karmabhiḥ kriyate nityānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ na kāryamiti caiṣor'tho vipratiṣiddho'bhidhīyate yathāgniḥ śīta iti /
jñānavaditi cet /
yathā jñānasya kāryaṃ mokṣo jñānenākriyamāṇo'pyucyate tadvatkarmakāryatvamiti cet /
na /
ajñānanivartakatvājjñānasya /
ajñānavyavadhānanivartakatvājjñānasya mokṣo jñānakāryamityupacaryate /
na tu karmaṇā nivartayitavyamajñānam /
na cājñānavyatirekeṇa mokṣasya vyavadhānāntaraṃ kalpayituṃ śakyam /
nityatvānmokṣasya sādhakasvarūpāvyatirekācca, yatkarmaṇā nivartyeta /
ajñānameva nivartayatīti cet /
na /
vilakṣaṇatvāt /
anabhivyaktirajñānamabhivyaktilakṣaṇena jñānena virudhyate /
karma tu tājñānena virudhyate tena jñānavilakṣaṇaṃ karma /
yadi jñānābhāvo yadi saṃśayajñānaṃ yadi viparītajñānaṃ vocyate'jñānamiti sarvaṃ hi tajjñānenaiva nivartyate /
na tu karmaṇānyatamenāpi virodhābhāvāt /
athādṛṣṭaṃ karmaṇāmajñānanivartakatvaṃ kalpyamiti cet /
na /
jñānenājñānanivṛttau gamyamānāyāmadṛṣṭanivṛttikalpanānupapatteḥ /
yathāvaghātena vrīhīṇāṃ tuṣanivṛttau gamyamānāyāmagnihotrādinityakarmakāryādṛṣṭā na kalpyate tuṣanivṛttiḥ /
tadvadajñānanivṛttirapi nityakarmakāryādṛṣṭā na kalpyate /
jñānena viruddhatvaṃ cāsakṛtkarmaṇāmavocāma /
yadaviruddhaṃ jñānaṃ karmabhistaddevalokaprāptinimittamityuktaṃ"vidyayā devalokaḥ"iti śruteḥ /
kiñcānyatkalpye ca phale nityānāṃ karmaṇāṃ śrutānāṃ yatkarmabhirvirudhyate dravyaguṇakarmaṇāṃ kāryameva na bhavati, kiṃ tatkalpyatāmiti? yasminkarmaṇaḥ sāmarthyameva na dṛṣṭam, kiṃvā yasmindṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ yacca karmaṇāṃ phalamaviruddhaṃ tatkalpyatāmiti /
puruṣapravṛttijananāyāvaśyaṃ cetkarmaphalaṃ kalpayitavyaṃ karmāviruddhaviṣaya eva śrutārthāpatteḥ kṣīṇatvānnityo mokṣaḥ phalaṃ kalpayituṃ na śakyastadvyavadhānājñānanivṛttirvā /
aviruddhatvāddṛṣṭasāmarthyaviṣayatvācceti /
pāriśeṣyanyāyānmokṣa eva kalpayitavya iti cet /
sarveṣāṃ hi karmaṇāṃ sarvaṃ phalaṃ na cānyaditarakarmaphalavyatirekeṇa phalaṃ kalpanāyogyamasti /
pariśiṣṭaśca mokṣaḥ /
sa ceṣṭo vedavidāṃ phalam /
tasmātsa eva kalpayitavya iti cet /
na /
karmaphalavyaktonāmānantyātpāriśeṣyanyāyānupapatteḥ /
nahi puruṣecchāviṣayāṇāṃ karmaphalānāmetāvattvaṃ nāma kenacidasarvajñenāvadhṛtaṃ tatsādhanānāṃ vā puruṣecchānāṃ vāniyatadeśakālanimittatvātpuruṣecchāviṣayasādhanānāṃ ca puruṣeṣṭaphalaprayuktatvāt /
pratiprāṇi cecchāvaicitryātphalānāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantyasiddhiḥ /
tadānantyāccāśakyametāvattvaṃ puruṣairjñātum /
ajñāte ca sādhanaphalaitāvattve kathaṃ mokṣasya pariśeṣasiddhiriti /
karmaphalajātipāriśeṣyamiti cet /
satyapīcchāviṣayāṇāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantye karmaphalajātitvaṃ nāma sarveṣāṃ tulyam /
mokṣasatvakarmaphalatvātpariśiṣṭaḥ syāt /
tasmātpariśeṣātsa eva yuktaḥ kalpayitumiti cet /
na /
tasyāpi nityakarmaphalatvābhyupagame karmaphalasamānajātīyatvopapatteḥ pariśeṣānupapattiḥ /
tasmādanyathāpyupapatteḥ kṣīṇā śrutārthāpattiḥ /
utpattayāptivikārasaṃskārāṇāmanyatamapi nityānāṃ karmaṇāṃ phalamupapadyata iti kṣīṇā śrutārthāpattiḥ /
caturṇāmanyatama eva mokṣa iti cet /
na tāvadutpādyo nityatvāt /
ata evāvikāryo'saṃskāryaścāta eva, asādhanadravyātmakatvācca /
sādhanātmakaṃ hi dravyaṃ saṃskriyate /

yathā pātrājyādi prokṣaṇādinā /
na ca saṃskriyamāṇaḥ saṃskāranirvartyo vā yūpādivat /
pāriśeṣyādāpyaḥ syāt /
nā'pyo'pyātmasvabhāvatvādekatvācca /
itaraiḥ karmabhirvailakṣaṇyānnityānāṃ karmaṇāṃ tatphalenāpi vilakṣaṇena bhavitavyamiti cet /
na /
karmatvasālakṣaṇyātsalakṣaṇaṃ kasmātphalaṃ na bhavatītarakarmaphalaiḥ /
nimittavailakṣaṇyāditi cet /
na /
kṣāmavatyādibhiḥ samānatvāt /
yathā hi gṛhadāhādau nimitte kṣāmavatyādīṣṭiryathā bhinne juhoti skanne juhotītyevamādau naimittikeṣu karmasu na mokṣaḥ phalaṃ kalpyate /
taiścāviśeṣānnaimittikatvena jīvanādinimitte ca śravaṇāt /
tathā nityānāmapi na mokṣaḥ phalam /
ālokasya sarveṣāṃ rūpadarśanasādhanatva ulūkādaya ālokena rūpaṃ na paśyantītyulukādicakṣuṣo vailakṣaṇyāditaralokacakṣurbhirna rasādiviṣayatvaṃ parikalpyate rasādiviṣaye sāmarthyasyādṛṣṭatvāt /
sudūramapi gatvā yadviṣaye dṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ tatraiva kaścidviśeṣaḥ kalpayitavyaḥ /
yatpunaruktaṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktaviṣadadadhyādivannityāni kāryāntaramārabhanta iti /
ārabhyatāṃ viśiṣṭaṃ kāryaṃ tadiṣṭatvādavirodhaḥ /
nirabhisaṃdheḥ karmaṇo vidyāsaṃyuktasya viśiṣṭakāryāntarārambhe na kaścidvirodhaḥ /
devayājyātmayājinorātmayājino viśeṣaśravaṇāddevayājinaḥ'śreyānātmayājī'tyādau'yadeva vidyayā karotī'tyādau ca /
yastu paramātmadarśanaviṣaye manunokta ātmayājiśabdaḥ'samaṃ paśyannātmayājī'tyatra samaṃ paśyannātmayājī bhavatītyarthaḥ /
athavā bhūtapūrvagatyā /
ātmayājyātmasaṃskārārthaṃ nityāni karmāṇi karoti"idaṃ me'nenāṅga saṃskriyate"iti śruteḥ /
tathā gārbhairhemairityādiprakaraṇe kāryakaraṇasaṃskārārthatvaṃ nityānāṃ karmaṇāṃ darśayati /
saṃskṛtaśca ya ātmayājī taiḥ karmabhiḥ samaṃ draṣṭuṃ samartho bhavati /
tasyeha vā janmāntare vā samamātmadarśanamutpadyate samaṃ paśyansvārājyamadhigacchatītyeṣor'thaḥ /
ātmayājiśabdastu bhūtapūrvagatyā prayujyate /
jñānayuktānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ jñānotpattisādhanatvapradarśanārtham /
kiñcānyatbrahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyaktameva ca /
uttamāṃ sāttvikīmetāṃ gatimāhurmanīṣiṇaḥ //
iti ca devasārṣṭivyatirekeṇa bhūtāpyayaṃ darśayati bhūtānyapyeti pañca vai /
bhūtānyatyetīti pāṭhaṃ ye kurvanti teṣāṃ vedaviṣaye paricchinnabuddhitvādadoṣaḥ /
na cārthavādatvamadhyāyasya brahmāntakarmavipākārthasya tadvayatiriktātmajñānārthasya ca karmakāṇḍopaniṣadbhayāṃ tulyārthatvadarśanāt /
vihitākaraṇapratiṣiddhakarmaṇāṃ ca sthāvaraśvasūkarādiphaladarśanāt /
vāntāśyādipretadarśanācca /
na ca śrutismṛtivīrītapratiṣiddhavyatirekeṇa vihitāni vā pratiṣiddhānivā karmāṇi kenacidavagantuṃ śakyante /
yeṣāmakaraṇādanuṣṭhānācca pretaśvasūkarasthāvarādīni karmaphalāni pratyakṣānumānābhyāmupalabhyante /
na caiṣāmakarmaphalatvaṃ kenacidabhyupagamyate /
tasmādvihitākaraṇapratiṣiddhasevānāṃ yathaite karmavipākāḥ pretatiryaksthāvarādayastathotkṛṣṭeṣvapi brahmānteṣu karmavipākatvaṃ veditavyam /
tasmāt"sa ātmano vapāmudakhidat" "so'rodīdi"tyādivannābhūtārthavādatvam /
tatrāpyabhūtārthavadatvaṃ mā bhūditi cet /
bhavatvevam /
na caitāvatāsya nyāyasya bādho bhavati /
na cāsmatpakṣo vā duṣyati /
na ca"brahmā viśvasṛja"ityādīnāṃ kāmyakarmaphalatvaṃ śakyaṃ vaktum /
teṣāṃ devasārṣṭitāyāḥ phalasyoktatvāt /
tasmātsābhisaṃdhīnāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ sarvamedhāśvamedhādīnāṃ ca brahmatvādīni phalāni /
yeṣāṃ punarnityāni nirabhisaṃdhīnyātmasaṃskārārthāni teṣāṃ jñānotpattyarthāni tāni /
"brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ"iti smaraṇāt /
teṣāmārādupakārakatvānmokṣasādhanānyapi karmāṇi bhavantīti na virudhyate /
yathā cāyamarthaḥ ṣaṣṭhe janakākhyāyikāsamāptau vakṣyāmaḥ /
yattu viṣadadhyādivadityuktaṃ tatra pratyakṣānumānaviṣayatvādavirodhaḥ /
yastvatyantaśabdagamyor'thastatra vākyasyābhāve tadarthapratipādakasya na śakyaṃ kalpayituṃ viṣadadhyādisādharmyam /
na ca pramāṇāntaraviruddhārthaviṣaye śruteḥ prāmāṇyaṃ kalpyate yathā śīto'gniḥ kledayatīti /
śrute tu tādarthye vākyasya pramāṇāntarasyā'bhāsatvama /
yathā khadyoto'gniriti talamalinamantarikṣamiti bālānāṃ yatpratyakṣamapi tadviṣayapramāṇāntarasya yathārthatve niścite niścitārthamapi bālapratyakṣamābhāsībhavati /
tasmādvedaprāmāṇyasyāvyabhicārāttādarthye sati vākyasya tathātvaṃ syāt /
na tu puruṣamatikauśalam /
nahi puruṣamatikauśalātsavitā rūpaṃ na prakāśayati /
tathā vedavākyānyapi nānyārthāni bhavanti /
tasmānna mokṣārthāni karmāṇīti siddham /
ataḥ karmaphalānāṃ saṃsāratvapradarśanāyaiva brāhmaṇamārabhyate /
athānantaramuparate jāratkārave, bhujyuriti nāmato lahyasyāpatyaṃ lāhyastadapatyaṃ lāhyāyaniḥ papraccha /
yājñavalkyeti hovāca /
ādābuktamaśvamedhadarśanam॑samaṣṭivyaṣṭiphalaścāśvamedhakratuḥ, jñānasamuccito vā kevalajñānasampādito vā, sarvakarmaṇāṃ parā kāṣṭhā॑bhraṇahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ puṇyapāpayoriti hi smaranti॑tena hi samaṣṭiṃ vyaṣṭīśca prāpnoti॑tatra vyaṣṭayo nirjñātā antaraṇḍaviṣayā aśvamedhayāgaphalabhūtāḥ॑'mṛtyurasyātmā bhavatyetāsāṃ devatānāmekā bhavati'(१ / २ / ७) ityuktam /
mṛtyuścāśanāyālakṣaṇo buddhayātmā samaṣṭiḥ prathamajo vāyuḥ sūtraṃ satyaṃ hiraṇyagarbhaḥ॑tasya vyākṛto viṣayaḥyadātmakaṃ sarvaṃ dvaitaikatvam /
yaḥ sarvabhūtāntarātmā liṅgamamūrtaraso yadāśritāni sarvabhūtakarmāṇi, yaḥ karmaṇāṃ karmasambaddhānāṃ ca vijñānānāṃ parā gatiḥ paraṃ phalam, tasya kiyān gocaraḥ kiyati vyāptiḥ sarvataḥ parimaṇḍalībhūtā, sā vaktavyā॑tasyāmuktāyāṃ sarvaḥ saṃsāro bandhagocara ukto bhavati /
tasya ca samaṣṭivyaṣṭyātmadarśanasya alaukikatvapradarśanārthamākhyāyikāmātmano vṛttāṃ prakurute॑tena ca prativādibuddhiṃvyāmohayiṣyāmīti manyate /
madreṣu madrā nāma janapadāsteṣu, carakā adhyayanārthavratacaraṇāccarakā adhvaryavo vā, paryavrajāma paryaṭitavantaḥ॑te patañcalasya nāmataḥ, kāpyasya kapigotrasya, gṛhānaima gatavantaḥ /
tasyāsīdduhitā gandharvagṛhītāgandharveṇa amānuṣeṇa sacvena kenacidāviṣṭā॑gandharvo vā dhiṣṇyo'gnirṛtvigadevatā viśiṣṭavijñānatvādavasīyate॑na hi sacvamātrasyedṛśaṃ vijñānamupapadyate /
taṃ sarve vayaṃ parivāritāḥ santo'pṛcchāmako'sīti, kastvamasi kinnāmā kiṃsatacvaḥ /
so'bravīdgandharvaḥ sudhanvā nāmataḥ, āṅgiraso gotrataḥ /
taṃ yadā yasmin kāle lokānāmantān paryavasānāni apṛcchāma athainaṃ gandharvamabrūmabhūvanakośaparimāṇajñānāya pravṛtteṣu sarveṣvātmānaṃ ślāghayantaḥ pṛṣṭavanto vayam॑katham? kva pārikṣitā abhavanniti /
sa ca gandharvaḥ sarvamasmabhyabravīt /
tena divyebhyo mayā labdhaṃ jñānam, tattava nāsti, ato nigṛhīto'si, ityabhiprāyaḥ /
so'haṃ vidyāsampanno labdhāgamo gandharvāttvā tvāṃ pṛcchāmi yājñavalkyakva pārikṣitā abhavantattvaṃ kiṃ jānāsi? he yājñavalkya'kathaya pṛcchāmi kva pārikṣitā abhavanniti

sa hovāca uvāca vai saḥ /
agacchan vai te tadyatrāśvamedhayājino gacchantīti /
kva nvaśvamedhayājino gacchantīti /
dvātriṃśataṃ vai devarathāhnyānyayaṃ lokaḥ /
taṃ samantaṃ pṛthivī dvistāvatparyeti /
tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ dvistāvatsamudraḥ paryeti /
tadyāvatī kṣurasya dhārā yāvadvā makṣikāyāḥ pattraṃ tāvānantareṇākāśaḥ tānaindraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat /
tān vāyurātmani dhitvā tatrāgamayadyatrāśvamedhayājino'bhavanniti /
evamiva vai sa vāyumeva praśaśaṃsa tasmādvāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭiḥ /
apa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda /
tato ha bhujyurlāhyāyanirupararāma // _

śā.bhā._३,३.२ sa hovāca yājñavalkya uvāca vai saḥ /
vaiśbdaḥ smaraṇārthaḥ /
uvāca vai sa gandharvastubhyam /
agacchanvai te pārikṣitāstattatra kva? yatra yasminnaśvamedhayājino gacchantīti /
nirṇote praśna āhakva nu kasminnaśvamedhayājino gacchantīti /
teṣāṃ gativivakṣayā bhuvanakośaparimāṇamāhadvātriṃśataṃ vai dve adhike triṃśaddvātriṃśataṃ vai devarathāhrayāni deva ādityastasya ratho devarathastasya rathasya gatyāhrā yāvatparicchidyate deśaparimāṇa taddevarathāhrayaṃ taddvātriṃśadguṇitaṃ devarathāhrayāni tāvatparimāṇo'yaṃ loko lokālokagiriṇā parikṣiptaḥ /
yatra vairājaṃ śarīraṃ yatra ca karmaphalopabhogaḥ prāṇināṃ sa eṣa loka etāvāṃlloko'taḥ paramalokastaṃ lokaṃ samantaṃ samantato lokavistārāddviguṇaparimāṇavistāreṇa parimāṇena taṃ lokaṃ parikṣiptā paryeti pṛthivī /
tāṃ pṛthivīṃ tathaiva samantaṃ dvistāvaddviguṇena parimāṇena samudraḥ paryeti yaṃ ghanodamācakṣate paurāṇikāḥ /
tatraṇḍakapālayorvivaraparimāṇamucyate /
yena vivareṇa mārgeṇa vahirnirgacchanto vyāpnuvantyaśvamedhayājinaḥ /
tatra yāvatī yāvatparimāṇa kṣurasya dhārāgraṃ yāvadvā saukṣmyeṇa yuktaṃ makṣikāyāḥ patraṃ tāvāṃstāvatparimāṇo'ntareṇa madhye'ṇḍakapālayorākāśchidraṃ tenā'kāśenetyetat /
tānpārikṣitānaśvamedhayājinaḥ prāptānidraḥ parameśvaro yo'śvameve'gniścitaḥ suparṇo yadviṣayaṃ darśanamuktaṃ tasya prāci diviśara ityādinā suparṇaḥ pakṣī bhūtvā pakṣapucchādyātmakaḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchanmūrtatvānnāstyātmano gatistatreti /
tānpārikṣitānvāyurātmani dhitvā sthāpayitvā svātmabhūtānkṛtvā tatra tasminnagamayat /
kva /
yatra pūrve'tikrāntāḥ pārikṣitā aśvamedhayājino'bhavanniti /
evamiva vā evameva sa gandharvo vāyumeva praśaśaṃsa pārikṣitānāṃ gatim /
samāptā'khyāyikā /
ākhyāyikānirvṛttaṃ tvarthamākhyāyikāto'pasutya śrutiḥ svamukhenaivā'caṣṭe'smabhyam /
yasmādvāyuḥ sthāvarajaṅgamānāṃ bhūtānāmantarātmā bahiśca sa eva tasmādadhyātmādhibhūtādhidaivabhāvena vividhā yāṣṭirvyāptiḥ sa vāyureva /
tathā samaṣṭiḥ kevalena sūtrātmanā vāyureva /
evaṃ vāyumātmānaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpātmakatvenopagacchati ya evaṃ veda /
tasya kiṃ phalamityāhiapa punarmṛtyuṃ jayati sakṛtmṛtvā punanaṃ mriyate /
tata ātmanaḥ praśnanirṇayādbhujyurlāhyāyanirupararāma

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam

atha hainamuṣastaścākrāyaṇaḥ papraccha /
yājñavalkyeti hovāca yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti /
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ /
yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ /
yo'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ /
yo vyānena vyaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ /
ya udānenodaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ /
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ // _

śā.bhā._३,४.१ atha hainamuṣastaścākrāyaṇaḥ papraccha /
puṇyapāpaprayuktairgrahātigrahairgṛhītaḥ punaḥ punargrahātigrahāṃstyajannupādadatsaṃsaratītyuktam /
puṇyasya ca para utkarṣo vyākhyāto vyākṛtaviṣayaḥ samaṣṭivyaṣṭirūpo dvaitaikatvātmaprāptiḥ /
yastu grahātigrahairgrastaḥ saṃsarati so'sti vā nāstyastitve ca kiṃlakṣaṇa ityātmana eva vivekādhigamāyoṣastapraśna ārabhyate /
tasya ca nirupādhisvarūpasya kriyākārakavinirmuktasvabhāvasyādhigamādyathoktādvandhanādvimucyate saprayojakāt /
ākhyāyikāsaṃbandhastu prasiddhaḥ /
atha hainaṃ prakṛtaṃ yājñavalkyamuṣasto nāmataścakrasyāpatyaṃ cākrāyaṇaḥ papraccha /
yadbrahma sākṣādavyavahitaṃ kenaciddraṣṭuraparokṣādagauṇam /
na śrotrabrahmādivat /
kiṃ tat /
ya ātmā /
ātmaśabdena pratyagātmocyate /
tatrā'tmaśabdasya prasiddhatvāt /
sarvasyābhyantaraḥ sarvāntaraḥ yadyaḥśabdābhyāṃ prasiddha ātmā brahmeti /
tamātmānaṃ me mahyaṃ vyācakṣveti /
viṣpaṣṭaṃ śṛṅge gṛhītvā yathā gāṃ darśayati tathā'cakṣva so'yamityevaṃ kathayasvetyarthaḥ /
evamuktaḥ pratyāha yājñavalkyaḥeṣu te tavā'tmā sarvāntaraḥ sarvasyābhyantaraḥ /
sarvaviśeṣaṇopalabhaṇārtha sarvāntaragrahaṇam /
yatsākṣādavyavahitamaparokṣādagauṇaṃ brahma bṛhattamamātmā sarvasyābhyantara etairguṇaiḥ samastairukta eṣaḥ /
ko'sau tavā'tmā /
yo'yaṃ kāryakaraṇasaṃghātastava yenā'tmanā'tmavānsa eṣa tavātmā /
tava kāryakaraṇasaṃghātasyetyarthaḥ /
tatra piṇḍastamyābhyantare liṅgātmā karaṇasaṃghātastṛtīyo yaśca saṃdihyamānasteṣu katamo mamā'tmā sarvāntarastvayā vivakṣita ityukta itara āhayaḥ prāṇena mukhanāsikāsaṃcāriṇā prāṇiti prāṇaceṣṭāṃ karoti yena prāṇaḥ praṇīyata ityarthaḥ /
sa te taba kāryakaraṇasaṃghātasyā'tmā vijñānamayaḥ /
samānamanyat /
yo'pānenāpānīti /
yo vyānena vyānītīti cchāndasaṃ dairdhyam /
sarvāḥ kāryakaraṇasaṃghātagatāḥ prāṇanādiceṣṭā dāruyantrasyeva yena kriyante /
nahi cetanāvadanadhiṣṭhatasya dāruyantrasyeva prāṇanādiceṣṭā vidyante /
tasmādvijñānamayenādhiṣṭhitaṃ vilakṣaṇena dāruyantravatprāṇanādiceṣṭāṃ pratipadyate /
tasmātso'sti kāryakaraṇasaṃghātavilakṣaṇo yaściṣṭayati

sa hovācoṣastaścākrāyaṇaḥ yathā vai brūyādasau gaurasāvaśva ityevamevaitadvyapadiṣṭaṃ bhavati /
yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti /
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ /
katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ /
na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ /
na śruteḥ śrotāraṃ śṛṇuyāḥ /
na matermantāraṃ manvīthā /
na vijñātervijñātāraṃ vijānīyāḥ /
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ /
ato'nyadārtam /
tato hoṣastaścākrāyaṇa upararāma // _

śā.bhā._३,४.२ sa hovācoṣastaścākrāyaṇo yathā kaścidanyathā pratijñāya pūrvaṃ punarvipratipanno brūyādanyathāsau gaurasāvaśvo yaścalati dhāvatīti vā pūrvaṃ pratyakṣaṃ darśayāmiti pratijñāya paścāccalanādiliṅgairvyapadiśatyevamevaitadbrahma prāṇanādiliṅgairvyapadiṣṭaṃ bhavati tvayā /
kiṃ bahunā tyaktvā gotṛṣṇānimittaṃ vyājaṃ yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti /
itara āhayathā mayā prathamaṃ pratijñātastavā'tmava (tmā vi) lakṣaṇa iti tāṃ pratijñāmanuvarta eva /
tattathaiva yathokta mayā /
yatpunaruktaṃ tamātmānaṃ ghaṭādivadviṣayīkurviti tadaśakyatvānna kriyate /
kasmātpunastadaśakyamiti /
āha /
vastusvābhāvyāt /
kiṃ punastadvastusvābhāvyam /
dṛṣṭayādidraṣṭṛtvam /
dṛṣṭerdraṣṭā hyātmā /
dṛṣṭiriti dvividhā bhavati laukikī pāramārthikī ceti /
tatra laukikī cakṣuḥsaṃyuktāntaḥkaraṇavṛttiḥ /
sā kriyata iti jāyate vinaśyati ca /
yā tvātmano dṛṣṭiragnyuṣṇaprakāśādivatsā ca draṣṭaḥ svarūpatvānna jāyate na vinaśyati ca /
sā kriyamāṇayopādhibhūtayā saṃsṛṣṭeveti vyapadiśyate draṣṭeti bhedavacca draṣṭā dṛṣṭiriti ca /
yāsau laukikī dṛṣṭiścakṣurdvārā rūpoparaktā jāyamānaiva nityayā'tmadṛṣṭyā saṃsṛṣṭeva tatpraticchāyā tayā vyāptaiva jāyate tathā vinaśyati ca tenopacaryate draṣṭā sadā paśyannapi paśyati na paśyati ceti /
na tu punardraṣṭurdṛṣṭeḥ kadācidapyanyathātvam /
tathā ca vakṣyati ṣaṣṭhedhyāyatīva lelāyatīva /
nahi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyata iti ca /
tamimamarthamāhalaukikyā dṛṣṭeḥ karmabhūtāyā draṣṭāraṃ svakīyayā nityayā dṛṣṭyā vyāptāraṃ na paśyeḥ /
yāsau laukikī dṛṣṭiḥ karmabhūtā sā rūpoparaktā rūpābhivyañjikā nā'tmānaṃ svātmano vyāptāraṃ pratyañcaṃ vyāpnoti /
tasmāttaṃ pratyagātmānaṃ dṛṣṭedraṣṭāraṃ na paśyeḥ /
tathā śruteḥ śrotāraṃ na śṛṇuyāḥ /
tathā matermanovṛtteḥ kevalāyā vyāptāraṃ na manvīthāḥ /
tathā vijñāteḥ kevalāyā buddhivṛttervyāptāraṃ na vijānīyāḥ /
eṣa vastunaḥ svabhāvo'to naiva darśayituṃ śakyate gavādivat /
na dṛṣṭerdraṣṭāramityatrākṣarāṇyanyathā vyācakṣate kecit /
na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ dṛṣṭeḥ kartāraṃ dṛṣṭibhedamakṛtvā dṛṣṭimātrasya kartāraṃ na paśyeriti /
dṛṣṭeriti karmaṇi ṣaṣṭhī /
sā dṛṣṭiḥ kriyamāṇā ghaṭavatkarma bhavati /
draṣṭāramiti tṛjantena draṣṭurdṛṣṭikartṛtvamācaṣṭe /
tenāsau dṛṣṭerdraṣṭā dṛṣṭeḥ karteti vyākhyātṛṇāmabhiprāyaḥ /
tatra dṛṣṭeriti ṣaṣṭhyantena dṛṣṭigrahaṇaṃ nirarthakamiti doṣaṃ na paśyanti paśyatāṃ vā punaruktamasāraḥ pramādapāṭha iti vā nā'daraḥ /
kathaṃ punarādhikyaṃ tṛjantenaiva dṛṣṭikartṛtvasya siddhatvāddṛṣṭeriti nirarthakam /
tadā draṣṭāraṃ na paśyerityetāvadeva vaktavyam /
yasmāddhātoḥ parastṛcchūyate taddhātvarthakartari hi tṛcsmaryate /
gantāraṃ bhattāraṃ vā nayatītyetāvāneva hi śabdaḥ prayujyate /
na tu gatergantāraṃ bhiderbhettāramityasatyarthaviśeṣe prayoktavyaḥ /
na cārthavādatvena hātavyaṃ satyāṃ gatau /
na ca pramādapāṭhaḥ /
sarveṣāmavigānāt /
tasmādvyākhyātṛṇāmeva buddhidaurbalyaṃ nādhyetṛpramādaḥ yathā tvasmābhirvyākhyātaṃ laukikadṛṣṭervivicya nityadṛṣṭiviśiṣṭa ātmā pradarśayitavyastathā kartṛkarmaviśeṣaṇatvena dṛṣṭiśabdasya dviḥprayoga upapadyata ātmasvarūpanirdhāraṇāya /
'nahi draṣṭurdṛṣṭeri'ti ca pradeśāntaravākyenaivaikavākyatopapannā bhavati /
tathā ca"cakṣūṃṣi paśyati""śrotramidaṃ śrutam"iti śrutyantareṇaikavākyatopapannā /
nyāyācca /
evameva hyātmano nityatvamupapadyate vikriyābhāve vikriyāvacca nityamiti ca vipratiṣiddham /
"dhyāyatīva lelāyatīva" "nahi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate" "eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya"iti ca śrutyakṣarāṇyanyathā na gacchanti /
nanu draṣṭā śrotā mantā vijñātetyevamādīnyapyakṣarāṇyātmano'vikriyatve na gacchantīti /
na /
yathāprāptalaukikavākyānuvāditvātteṣām /
nā'tmatattvanirdhāraṇārthāni tāni /
dṛṣṭerdraṣṭāramityevamādīnāmanyārthāsambhavādyathoktārthaparatvamavagamyate /
tasmādanavabodhādeva hi viśeṣaṇaṃ parityaktaṃ dṛṣṭerdraṣṭāramityevamādīnāmanyārthāsambhavādyathoktārthaparatvamavagamyate /
tasmādanavabodhādeva hi viśeṣaṇaṃ parityaktaṃ dṛṣṭeriti /
eṣa te tavā'tmā sarvairuktairviśeṇaṇairviśiṣṭaḥ /
ata etasmādātmano'nyadārta kārya vā śarīraṃ karaṇātmakaṃ vā liṅgam /
etadevaikamanārtamavināśi kūṭastham /
tato hoṣastaścākrāyaṇa upararāma

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye tṛtīyādhyāyasya caturtha brāhmaṇam

atha hainaṃ kaholaḥ kauṣītakeyaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca /
yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti /
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ /
katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ /
yo'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti /
etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti /
yā hyeva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇā /
ubhe hyete eṣaṇe eva bhavataḥ /
tasmādbrāmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset /
bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ /
amaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ /
sa brāhmaṇaḥ kena syādyena syāttenedṛśa eva /
ato'nyadārtam /
tato ha kaholaḥ kauṣītakeya upararāma // _

śā.bhā._३,५.१ vandhanaṃ saprayojakamuktam /
yaśca baddhastasyāpyastitvamadhigataṃ vyatiriktatvaṃ ca /
tasyedānīṃ bandhamokṣasādhanaṃ sasaṃnyāsamātmajñānaṃ vaktavyamiti kaholapraśna ārabhyateatha hainaṃ kaholo nāmataḥ kuṣītakasyāpatyaṃ kauṣītakeyaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti /
yaṃ viditvā bandhanātpramucyate /
yājñavalkya āhaeṣa te tavā'tmā /
kimuṣastakaholābhyāmeka ātmā pṛṣṭaḥ kiṃvā bhinnāvātmānau tulyalakṣaṇāviti /
bhinnāviti yuktaṃ praśnayorapunaruktatvopapatteḥ /
yadi hyeka ātmoṣastakaholapraśnayorvivakṣitastatraikenaiva praśnenādhigatatvāttadviṣayo dvitoyaḥ praśno'narthakaḥ syāt /
na cārthavādarūpatvaṃ vākyasya /
tasmādbhinnāvetāvātmānau kṣetrajñaparamātmākhyāviti kecidvyācakṣate /
tanna /
ta iti pratijñānāt /
eṣa ta ātmeti hi prativacane pratijñātam /
na caikasya kāryakaraṇasaṃghātasya dvāvātmānāvupapadyete /
eko hi kāryakaraṇasaṃghāta ekenā'tmanā'tmavān /
na coṣastasyānyaḥ kaholasyānyo jātito bhinna ātmā bhavati /
dvayoragauṇatvātmatvasarvāntaratvānupapatteḥ /
yadyekamagauṇaṃ brahma dvayoritareṇavaśyaṃ gauṇena bhavitavyaṃ tathā'tmatvaṃ sarvāntaratvaṃ ca /
viruddhatvātpadārthānām /
yadyekaṃ sarvāntaraṃ brahmā'tmā mukhya itareṇāsarvāntareṇānātmanāmukhyenāvaśyaṃ bhavitavyam /
tasmādekasyaiva dviḥśravaṇaṃ viśeṣavivakṣayā /
yattu pūrvoktena samānaṃ dvitīye praśnāntara uktaṃ tāvanmātraṃ pūrvasyaivānuvādastasyaivānuktaḥ kaścidviśeṣo vaktavya iti /
kaḥ punarasau viśeṣa iti /
ucyatepūrvasminpraśne'sti vyatirikta ātmā yasyāyaṃ saprayojako bandha ukta iti /
dvitīye tu tasyaivā'tmano'śanāyādisaṃsāradharmātītatvaṃ viśeṣa ucyate /
yadviśeṣaparijñānātsaṃnyāsasahitātpūrvoktādvandhanādvimucyate /
tasmatpraśnaprativacanayoreṣa ta ātmetyevamantayostulyārthataiva /
nanu kathamekasyaivā'tmano'śanāyādyatītatvaṃ tadvatvaṃ ceti viruddhadharmasamavāyitvamiti /
na /
parihṛtatvāt /
nāmarūpavikarakāryakaraṇalakṣaṇasaṃghātopādhibhedasaṃparkajanitabhrāntimātraṃ hi saṃsāritvamityasakṛdavocāma /
viruddhaśrativyākhyānaprasaṅgena ca /
yathā rajjuśuktikāgaganādayaḥ sarparajatamalinā bhavanti parādhyāropitadharmaviśiṣṭāḥ svataḥ kevalā eva rajjuśuktikāgaganādayaḥ /
na caivaṃ viruddhadharmasamavāyitve padārthānāṃ kaścana virodhaḥ /
nāmarūpopādhyastitve"ekamevādvitīyam" "neha nānāsti kiñcana"iti śrutayo virudhyeranniti cet /
na /
salilaphenadṛṣṭāntena parihṛtatvānmṛdādihaṣṭāntaiśca /
yadā tu paramārthadṛṣṭyā paramāta
matattvācchratyanusāribhiranyatvena nirupyamāṇe nāmarūpe mṛdādivikāravadvastvantare tattvato na staḥ salilaphenaghaṭādivikāravadeva tadā tadapekṣya'ekamevādvitīyaṃ'neha nānāsti kiñcane tyadiparamārthadarśanagocaratvaṃ pratipadyate /
yadā tu svābhāvikyāvidyayā brahmasvarūpaṃ rajjuśuktikāgaganasvarūpavadeva svena rūpeṇa vartamānaṃ kenacidaspṛṣṭasvabhāvamapi sannāmarūpakṛtakāryakaraṇopādhibhyo vivekena nāvadhāyate nāmarūpopādhidṛṣṭireva ca bhavati svābhāvikī tadā sarvo'yaṃ vastvantarāstitvavyavahāraḥ /
asti cāyaṃ bhedakṛto mithyāvyavahāro yeṣāṃ brahmatattvādanyatvena vastu vidyate yeṣāṃ ca nāsti /
paramārthavādibhistu śrutyanusāreṇa nirūpyamāṇe vastuni kiṃ tattvato'sti vastu kiṃvā nāstīti brahmaikamevādvitīyaṃ sarvasaṃvyahāraśūnyamiti nirdhāryate tena na kaścidvirodhaḥ /
nahi paramārthāvadhāraṇaniṣṭhāyāṃ vastvantarāstitvaṃ pratipadyāmahe /
"ekamevādvitīyam" "anantaramabāhyam"iti śruteḥ /
na ca nāmarūpavyavahārakāle tvavivekināṃ kriyākārakaphalādisaṃvyavahāro nāstīti pratiṣidhyate /
tasmājjñānājñāne apekṣya sarvaḥ saṃvyavahāraḥ jñāstrīyo laukikaśca /
ato na kācana virodhaśaṅkā /
sarvavādināmapyaparihāryaḥ paramārthasavyavahārakṛto vyavahāraḥ /
tatra paramārthātmasvarūpamapekṣya praśnaḥ punaḥ katamo yājñavalkya sarvāntara iti /
pratyāhetaro yo'śanāyāpipāso /
aśitumicchāśanāyā pātumicchā pipāsā /
te aśanāyāpipāse yo'tyetīti vakṣyamāṇena sambandhaḥ /
avivekibhistalamalavadiva gaganaṃ gamyamānameva talamale atyeti paramārthatastābhyāmasaṃsṛṣṭasvabhāvatvāt /
tathā mūḍhairaśanāyāpipāsādimadbrahma gamyamānamapi kṣudhito'haṃ pipāsito'hamiti te atyetyeva paramārthatastābhyāmasaṃsṛṣṭasvabhāvatvāt /
"na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ"iti śruteḥ /
avidvallokādhyāropitaduḥkhenetyarthaḥ /
prāṇaikadharmatvātsamāsakaraṇamaśanāyāpipāsayoḥ /
śokaṃ mohaṃ śoka iti kāmaḥ /
iṣṭaṃ vastūddiśya cintayato yadaramaṇaṃ tattṛṣṇābhibhūtasya kāmabījaṃ tena hi kāmo dīpyate /
mohastu vaparītapratyayaprabhavo'viveko bhramaḥ /
sa cāvidyā sarvasyānarthasya prasavabījam /
bhinnakāryatvāttayoḥ śokamohayorasamāsakaraṇam /
tau manodhikaraṇau /
tathā śarīrādhikaraṇau jarāṃ mṛtyuṃ cātyeti /
jareti kāryakaraṇasaṃghātavipariṇāmo valīpalitādiliṅgaḥ /
mṛtyuriti tadvicchedo vipariṇāmāvasānaḥ /
tau jarāmṛtyū śarīrādhikaraṇāvatyeti /
ye te'śanāyādayaḥ prāṇamanaḥśarīrādhikaraṇāḥ prāṇiṣvanavarataṃ vartamānā ahorātrādivatsamudrormivacca prāṇiṣu saṃsāra ityucyate /
yo'sau dṛṣṭerdraṣṭetyādilakṣaṇaḥ sākṣādavyavahito'parokṣādagauṇaḥ sarvāntara ātmā brahmādistambaparyantānāṃ bhūtānāmaśanāyāpipāsādibhiḥ saṃsāradharmaiḥ sadā na spṛśyata ākāśa iva ghanādimalaiḥ /
tametaṃ vā ātmānaṃ svaṃ tattvaṃ viditvā jñātvāyamahamasmi paraṃ brahma sadā sarvasaṃsāravinirmuktaṃ nityatṛptamiti brāhmaṇāḥ /
brāhmaṇānāmevādhikāro vyutthāne'to brāhmaṇagrahaṇam /
vyutthāya vaiparītyenotthānaṃ kṛtvā /
kuta ityāhaputraiṣaṇāyāḥ putrārthaiṣaṇā putraiṣaṇā /
putreṇemaṃ lokaṃ jayeyamiti lokajayasādhanaṃ putraṃ pratīcchaiṣaṇā dārasaṃgrahaḥ /
dārasaṃgrahamakṛtvetyarthaḥ /
vittaiṣaṇāyāśca karmasādhanasya gavāderupādānamanena karma kṛtvā pitṛlokaṃ jeṣyāmīti vidyāsaṃyuktena vā devalokaṃ kevalayā vā hiraṇyagarbhavidyayā daivena vittena devalokam /
daivādvittādvyutthānameva nāstīti kecit /
yasmāttadvalena hi kila vyutthānamiti /
tadasat /
etāvānvai kāma iti paṭhitatvādeṣaṇāmadhye daivasya vittasya /
hiraṇyagarbhādidevātāviṣayaiva vidyā cittamityucyate /
devalokahetutvāt /
nahi nirupādhikaprajñānaghanaviṣayā brahmavidyā devalokaprāptihetuḥ /
"tasmāttatsarvamabhavat" "ātmā hyeṣāṃ sa bhavati"iti śruteḥ /
tadbalena hi vyutthānam /
"etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā"iti viśeṣavacanāt /
tasmāttribhyo'pyatebhyo'nātmalokaprāptisādhanebhya eṣaṇāviṣayebhyo vyutthāya /
eṣaṇā kāmaḥ"etāvānvai kāmaḥ"iti śruteḥ /
etasmistrividhe'nātmalokaprāptisādhane tṛṣṇāmakṛtvetyarthaḥ /
sarvā hi sādhanecchā phalecchaiva /
ato vyācaṣṭeśrutirekaivaiṣaṇeti /
katham? yā hyeva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā /
dṛṣṭaphalasādhanatvatulyatvāt /
yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇā phalārthaiva sā /
sarvaḥ phalārthaprayukta eva hi sarvaṃ sādhanamupādatte /
ata ekaivaiṣaṇā yā lokaiṣaṇā sā sādhanamantareṇa sampādayituṃ na śakyata iti sādhyasādhanabhedenobhe hi yasmādete eṣaṇe eva bhavataḥ /
tasmādbrahmavido nāsti karma karmasādhanaṃ vā /

ato ye'tikrāntā brāhmaṇāḥ sarva karma karmasādhanaṃ ca sarva devapitṛmānuṣanimittaṃ yajñopavītādi tena hi daivaṃ pitryaṃ mānuṣaṃ ca karma kriyate"nivītaṃ manuṣyāṇām"ityādiśruteḥ /
tasmātpūrva brāhmaṇā brahmavido vyutthāya karmabhyaḥ karmasādhanebhyaśca yajñopavītādibhyaḥ paramahaṃsapārivrājyaṃ pratipadya bhikṣācarya caranti bhikṣārtha caraṇaṃ bhikṣācarya caranti tyaktvā smārta liṅgaṃ kevalamāśramamātraśaraṇānāṃ jīvanasādhanaṃ parivrājyavyañjakam /
viddhāṃlliṅgavarjitaḥ /
"tasmādaliṅgo dharmajño'vyaktaliṅgo'vyaktācāraḥ"ityādismṛtibhyaḥ /
"atha parivra ḍavivarṇavāsā muṇḍo'parigrahaḥ" ityādiśruteḥ /
"saśikhānkeśānnikṛtya visṛjya yajñopavītami"ti ca /
nanu vyutthāyātha bhikṣācarya carantīti vartamānāpadeśādarthavādo'yaṃ na vidhāyakaḥ pratyayaḥ kaścicchrūyate liṅloṭtavyānāmanyatamo'pi /
tasmādarthavādamātreṇa śrutismṛtivihitānāṃ yajñopavītādonāṃ sādhanānāṃ na śakyate parityāgaḥ kārayitum /
yajñopavītyevādhayīta yājayedyajeta vā /
pārivrājye tāvadadhyayanaṃ vihitam "vedasaṃnyasanācchūdrastasmādvedaṃ na saṃnyaset"iti /
"svādhyāya evotsṛjamāno vācam"iti cā'pastambaḥ /
"brahmojjhaṃ vedanindā ca kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ /
garhitānnādyayorjagdhiḥ surāpānasanni ṣaṭ" //
iti vedaparityāge doṣaśravaṇāt /
"upāsane gurūṇāṃ vṛddhānāmatithīnāṃ home japyakarmaṇi bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavītī syādi"ti parivrājakadharmeṣu ca gurūpāsanasvādhyāyabhojanācamānādīnāṃ karmaṇāṃ śrutismṛtiṣukartavyatayā coditatvādgurvādyupāsanāṅgatvena yajñopavītasya vihitatvāttatparityāgo naivāvagantuṃ śakyate /
yadyapyeṣaṇābhyo vyutthānaṃ vidhīyata eva tathāpi putrādyeṣaṇābhyastisṛbhya eva vyutthānaṃ na tu sarvasmātkarmaṇaḥ karmasādhanācca vyutthānam /
sarvaparityāge cāśrutaṃ kṛtaṃ syācchutaṃ ca yajñopavītādi hāpitaṃ syāt /
tathā ca mahānaparādho vihitākaraṇapratiṣiddhācaraṇanimittaḥ kṛtaḥ syāt /
tasmādyajñopavītādiliṅgaparityāgo'ndhaparamparaiva /
na /
"yajñopavītaṃ vedāṃśca sarva tadvarjayedyatiḥ"iti śruteḥ /
api cā'tmajñānaparatvātmarvasyā upaniṣadaḥ /
ātmā draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavya iti hi prastutaṃ sa cā'tmaiva sākṣādaparokṣātsarvāntaro'śanāyādisaṃsāradharmavarjita ityevaṃ vijñeya iti tāvatprasiddham /
sarvā hīyamupaniṣadevaṃpareti vidhyantaraśeṣatva tāvannāstyato nārthavādaḥ /
ātmajñānasya kartavyatvāt /
ātmā cāśanāyādidharmavānna bhavatīti sādhanaphalavilakṣaṇo jñātavyaḥ /
ate'vyatirekeṇā'tmano jñānamavidyā /
"anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda" "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati""ekadhaivānudraṣṭavyam""ekamevādvitīyam" "tattvamasi"ityādiśrutibhyaḥ /
kriyāphalaṃ sādhanaṃ cāśanāyādisaṃsāradharmātītādātmano'nyadavidyāviṣayam /
"yatra hi dvaitamiva bhavati" "anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda" "atha ye'nyathāto viduḥ"ityādivākyaśatebhyaḥ /
na ca vidyāvidye ekasya puruṣasya yaha bhavato virodhāttamaḥ prakāśāviva /
tasmādātmavido'vidyāviṣayo'dhikāro na draṣṭavyaḥ kriyākārakaphalabhedarūpaḥ /
"mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti"ityādi ninditatvāt /
sarvakriyāsādhanaphalānāṃ cāvidyāviṣayāṇāṃ tadviparītātmavidyayā hātavyatveneṣṭatvāt /
yajñopavītādisādhanānāṃ ca tadviṣayatvāt /
tasmādasādhanaphalasvabhāvādātmano'nyaviṣayā vilakṣaṇaiṣaṇā /
ubhe hyete sādhanaphale eṣaṇe eva bhavataḥ /
yajñopavītādestatsādhyakarmaṇāṃ ca sādhanatvāt /
ubhe hyete eṣaṇe eveti hetuvacanenāvadhāraṇāt /
yajñopavītādisādhanāttatsādhyebhyaśca karmabhyo'vidyāviṣayatvādeṣaṇārūpatvācca jihāsitavyarūpatvācca vyutthānaṃ vidhitsitameva /
nanu upaniṣada ātmajñānaparatvādvyutthānaśrutiḥ tatstutyarthā, na vidhiḥ /
na॑vidhitsitavijñānena samānakartṛkatvaśravaṇāt /
na hi akartavyena kartavyasya samānakartṛkatvena vede kadācidapi śravaṇaṃ sambhavati॑kartavyānāmeva hi abhipavabahomabhakṣāṇāṃ yathā śravaṇam, abhiputya hutvā bhakṣayantīti, tadvadātmajñānaiṣaṇāvyutthānabhikṣācaryāṇāṃ kartavyānāmeva samānakartṛkatvaśravaṇaṃ bhavet /
avidyāviṣayatvādeṣaṇātvācca arthaprāpta ātmajñānavidhereva yajñopavītādiparityāgaḥ, na tu vidhātavya iti cet!sutarāmātmajñānavidhinaiva vihitasya samānakartṛkatvaśravaṇena dārḍhyepapattiḥ, tathā bhikṣācaryasya ca /
yatpunaruktaṃ vartamānāpadeśādarthavādamātramiti na, audumbarayūpādividhisamānatvādadoṣaḥ /
'vyutthāya bhikṣācaryaṃ caranti'ityanena pārivrājyaṃ vidhīyate, pārivrājyāśrame ca yajñopavītādisādhanāni vihitāni, liṅgaṃ ca śrutibhiḥ smṛtiśca /
atastadvarjayitvā anyasmādvyutthānameṣaṇātve'pīti cet? na, vijñānasamānakartṛkātpārivrājyādeṣaṇāvyutthānalakṣaṇātpārivrājyāntaropapatteḥ॑yaddhi tadeṣaṇābhyo vyutthānalakṣaṇaṃ pārivrājyaṃ tadātmajñānāṅgam, ātmajñānavirodhyeṣaṇāparityāgarūpatvāt, avidyāviṣayatvāccaiṣaṇāyāḥ, tadvyatirekeṇa cāstyāśramarūpaṃ pārivrājyaṃ brahmalokādiphalaprāptisādhanam, yadviṣayaṃ yajñopavītādisādhanavidhānaṃ siṅgavidhānaṃ ca /
na ca eṣaṇārūpasādhanāpādānasya āśramadharmamātreṇa pārivrājyāntare viṣaye sambhavati sati, sarvopaniṣadvihitasya ātmajñānasya bādhanaṃ yuktam, yajñopavītādyavidyāviṣayaiṣaṇārūpasādhanopāditsāyāṃ cāvaśyamasādhanaphalarūpasya aśanāyādisaṃsāradharmavarjitasya ahaṃ brahmāsmi, ithi vijñānaṃ bādhyate, na ca tadrādhanaṃ yuktam. sarvopaniṣadāṃ tadarthaparatvāt /
'bhikṣācaryaṃ caranti'ityeṣaṇāṃ grāhayantī śrutiḥ svayameva bādhata iti cet? athāpi syādeṣaṇābhyo vyutthānaṃ vidhāya punareṣaṇakadeśaṃ bhikṣācaryagrāhayantī tatsambaddhamanyadapi grāhayatīti cet? na, bhikṣācaryasyāprayojakatvādhutvottarakālabhakṣaṇāt /
śeṣapratipattikarmatvādaprayojakaṃ hi tat, asaṃskāramapi syāt, na tu bhikṣācaryam॑niyamādṛṣṭasyāpi brahmavido'niṣṭatvāt /
niyamādṛṣṭasyāniṣṭatve kiṃ bhikṣācaryeṇeti cet! na, anyasādhanādvyutthānasya vihitatvāt /
tathāpi kiṃ teneti cet? yadi syāt, bādhamabhyupagamyate hi tat /
yāni pārivrājye'bhihitāni vacanāni'yajñopavītyevādhīyīta'ityādīni, tānyavidvatpārivrājyamātraviṣayāṇīti parihṛtāni॑itarathā ātmajñānabādhaḥ syāditi hyuktam,"nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamastāramastutim /
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇe viduḥ"iti sarvakarmābhāvaṃ darśayati smṛtirviduṣaḥ,"vidvāṃliṅgo dharmajñaḥ"iti ca /
tasmātparamahaṃsapārivrājyameva vyutthānalakṣaṇaṃ pratipadyetātmavitsarvakarmasādhanaparityāgarūpamiti /
yasmātpūrve brāhmaṇā etamātmānamasādhanaphalasvabhāvaṃ viditvā sarvasmātsādhanaphalasvarūpādeṣaṇālakṣaṇādvyutthāya bhikṣācaryaṃ caranti sma, dṛṣṭādṛṣṭārthaṃ karma tatsādhanaṃ ca hitvā, tasmādadyatve'pi brāhmaṇo brahmavitpāṇḍityaṃ paṇḍitabhāvam, etadātmavijñānaṃ pāṇḍityam, nirvidya niḥśeṣaṃ viditvā ātmavijñānaṃ niravaśeṣaṃ kṛtvetyarthaḥ ācāryata āgamataśca, eṣaṇābhyo vyutthāyaeṣaṇāvyutthānāvasānameva hi tatpāṇḍityameṣaṇātiraskārodbhavatvādeṣaṇāvirudvatvāt॑eṣaṇāmatiraskṛtya na hyātmajñānenaiva vihitameṣaṇāvyutthānam
ātmajñānasamānakartṛkatvāpratyayopādānaliṅgaśrutyāddaḍhīkṛtam /

tasmādepaṇābhyo vyutthāya jñānabanabhāvena bālyena tiṣṭhāsetsthātumicchet /
sādhanaphalāśrayaṇaṃ hi balamitareṣāmanātmavidām, tadbalaṃ hitvā vidvānasādhanaphalasvarūpātmavijñānameva balaṃ tadbhāvameva kevalamāśrayet, tadāśrayaṇe hi karaṇānyeṣaṇāvipaye enaṃ hratvā sthāpayituṃ nītsahante॑jñānabalahīnaṃ hi mūḍhaṃddaṣṭādṛṣṭaviṣayāyāmeṣaṇāyāmevainaṃ karaṇāni niyojayanti॑balaṃ nāma ātmavidyayāśeṣaviṣayadṛṣṭitiraskaraṇam॑tastadbhāvena bālyena tiṣṭhāset॑tathā"ātmanā bindate vīryam"iti śrutyantarāt /
"nāyamātmā balahīnena labhyaḥ"iti ca /
bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidya niḥśeṣaṃ kṛtvātha mananānmuniryogī bhavati॑etāvadvi brāhmaṇena kartavyam, yaduta sarvānātmapratyayatiraskaraṇam॑etatkṛtvā kṛtakṛtyo yogī bhavati /
amaunaṃ ca ātmajñānānātmapratyayatiraskārau pāṇḍityabālyasaṃjñakau niḥśeṣaṃ kṛtvā, maunaṃ nāma anātmapratyayatiraskaraṇasya parthavasānaṃ phalam, tacca nirvidyātha brāhmaṇaḥ kutakṛtyo bhavatibrahmaiva sarvamiti pratyaya upajāyate /
sa brāhmaṇaḥ kutakṛtyaḥ, ato brāhmaṇaḥ, nirūpacaritaṃ hi tadā tasya brāhmaṇyaṃ prāptam॑kena syātkena caraṇena bhavet? yena syādyena caraṇena bhavet, tenedṛśa evāyamyena kenaciccaraṇena syāttenedṛśa eva uktalakṣaṇa eva brāhmaṇo bhavati॑yena kenaciccaraṇeneti stutyarthamyeyaṃ brāhmaṇyāvasthā seyaṃ stūyate, na tu caraṇe'nādaraḥ /
ata etasmādbrāhmaṇyāvasthānāda aśanāyādyatītātmasvarūpādnityatṛptādanyadavidyāvipayameṣaṇālakṣaṇaṃ vastvantaram, ārta vināśi ārtiparigṛhītam, svapnamāyāmarīcyudakasamamasāram, ātmaivākaḥ kevalo nityamukta iti /
tato ha kaholaḥ kaupātakeyaḥ upararāma

yatsākṣādaparokṣādbrahma sarvantara ātmetyuktam, tasya sarvāntarasya svarūpādhigamāya ā śākalyabrāhmaṇādgrantha ārabhyate /
pṛthivyādīni hyākāśāntāni bhūtāni antarvahirbhāvena vyavasthitāni॑teṣāṃ yadbāhyaṃ bādyamavigamyādhigamya nirākurvan draṣṭuḥ sākṣātsarvāntaro'gauṇa ātmā sarvasaṃsāradharmavinirmukto darśayitavya ityārambhaḥ

atha hainaṃ gārgī vācaknavī papraccha yājñavalkyeti hovāca /
yadidaṃ sarvamapsvotaṃ ca protaṃ ca kasminnu khalvāpa otāśca protāśceti /
vāyau gārgīti /
kasminnu khalu vāyurotaśca protaśceti /
antarikṣalokeṣu gārgīti /
kasminnu khalvantarikṣalokā otaśca protaśceti /
gandharvalokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu gandharvalokā otāśca protāśceti /
adityalokeṣu gārgīti /
kasminnu khalvādityalokā otāśca protāśceti /
candralokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu candralokā otāśca protāśceti /
nakṣatralokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu nakṣatralokā otāśca protāśceti /
devalokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu devalokā otāśca protāśceti /
indralokeṣu gārgīti /
kasminnu khalvindralokā otāśca protāśceti /
prajāpatilokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu prajāpatilokā otāśca protāśceti /
brahmalokeṣu gārgīti /
kasminnu khalu brahmalokā otāśca protāśceti /
sa hovāca gārgi mātiprākṣīḥ /
mā te mūrdhā vyapaptat /
anatipraśnyāṃ vai devatāmatipṛcchasi /
gārgi mātiprākṣīriti /
tato ha gārgī vācaknavyupararāma // _

śā.bhā._३,६.१ atha hainaṃ gārgī nāmataḥ, vācaknavīvacakrorduhitā, papraccha॑yājñavalkyeti hovāca॑yadidaṃ sarvaṃ pārthivaṃ dhātujātamapsūdake otaṃ ca protaṃ ca, otaṃ dīrghapaṭatantuvatprotaṃ tiryaktantuvadviparītaṃ vāadbhiḥ sarvato'ntarbahirbhūtābhirvyāptamityarthaḥ, anyathā saktumuṣṭivadviśīryeta /
idaṃ tāvadanumānamupanyastamyatkāryaṃ paricchinnaṃ sthūlam, kāraṇenāparicchinnena sūkṣmeṇa vyāptamitiddaṣṭamyathā pṛthivī adbhiḥ, tathāpūrvaṃ pūrvamuttareṇottareṇa vyāpinā bhavitavyam, ityeṣa ā sarvāntarādātmanaḥ praśnārthaḥ /
tatra bhūtāni pañca saṃhatānyevottaramuttaraṃ sūkṣamabhāvena vyāpakena kāraṇarūpeṇa ca vyavatiṣṭhante, na ca paramātmanor'vāktadvayatirekeṇavastvantaramasti"satyasya satyam"iti śruteḥ /
satyaṃ ca bhūtapañcakaṃ satyasya satyaṃ ca para ātmā /
kasminnu khalvāpa otāścaprotāścetitāsāmapi kāryatvātsthūlatvātparicchinnatvācca kacidvi otaprotabhāvena bhavitavyam॑kva tāsāmetayotabhāva iti /
evamutarottaraprakṣaṇasaṅgoyojayitavyaḥ /
vāyau gārgīti /
nanvagnāviti vaktavyam!naipa doṣaḥ, agneḥ pārthivaṃ vā āpyaṃ vā dhātumanāśritya itarabhūtavatsvātantryeṇa ātmalābho nāstīti tasminnotaprotabhāvo nopadiśyate /
kasminnu khalu vāyurotaśca protaścetyantarikṣalokeṣu gārgīti tānyeva bhūtāni saṃhatānyantarikṣalokāḥ, tānyapi gandharvalokeṣu, gandharvalokā ādityalokeṣu, ādityalokāścandralokeṣu, candralokā nakṣatralokeṣu, nakṣatralokā devalokeṣu, devalokā indralokeṣu, indralokā virāṭśarīrāraṃmakeṣu bhūteṣu prajāpatilokeṣu, prajāpatilokā brahmalokeṣu /
brahmalokā nāma aṇḍāraṃmakāṇi bhūtāni॑sarvatra hi sūkṣmatāratamyakrameṇa prāpyubhogāśrayākārapariṇatāni bhūtāni saṃhatāni tānyeva pañceti bahuvacanamāñji /
kasminnu khalu brahmalokā otāśca protāścetisa hovāca yājñavalkyo he gārgī mātiprākṣīḥ svaṃ praśnam, nyāyaprakāramatītya āgamena praṣṭabyāṃ devatāmanumānena mā prākṣīrityarthaḥ, pṛcchantyāśca mā te tava mūrdhā śiro vyapatadvispaṣṭaṃ patet॑devatāyāḥ svapraśna āgamaviṣayaḥ॑taṃ praśnaviṣayamatikrānto gārgyāḥ praśnaḥ॑ānumānikatvātsa yasyā devatāyāḥ praśnaḥ sātipraśnyā, nātipraśnyānatipraśnyā, svapraśraviṣayaiva, kevalāgamagamyetyarthaḥ, tāmanatipraśnyāṃ vai devatāmatipṛcchasi /
ato gārgi mātiprākṣīḥ, martuṃ cennecchasi /
tato ha gārgī vācaknavī upararāma

iti tṛtīyādhyāye ṣaṣṭhaṃ gārgībrāhmaṇam

idānīṃ brahmalokānāmantaratamaṃ sūtraṃ va ktavyamiti tadartha ārambhaḥ, tacca āgamenaiva praṣṭavyamitītihāsena āgamopanyāsaḥ kriyate

athainamuddālaka āruṇiḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca /
madreṣvavasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānāḥ /
tasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā /
tamapṛcchāma ko'sīti /
so'bravītkabandha ātharvaṇa iti /
so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yasminnayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti /
so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tadbhagavan vedeti /
so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca /
vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtānyantaro yamayati /
so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavan vedeti /
so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca /
yo vai tatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ cāntaryāmiṇamiti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa ātmavitsa sarvavit /
iti tebhyo'bravīt /
tadahaṃ veda /
taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīrudajase mūrdhā te vipatiṣyati /
veda vā ahaṃ gautama tatsūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamiti /
yo vā idaṃ kaśca brūyādveda vedeti yathā vettha tathā brūhīti // _

śā.bhā._३,७.१ atha hainamuddālako nāmataḥ, aruṇasyāpatyamāruṇiḥ papraccha॑yājñavalkyeti hovāca॑madreṣu deśeṣvavasāmoṣitavantaḥ, patañcalasyapatañcalo nāmatastasyaiva kapigotrasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānā yaśaśāstrādhyayanaṃ kurvāṇāḥ /
tasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā॑tamapṛcchāmako'sīti॑so'bravītkabandho nāmataḥ, atharvaṇo'patyamātharvaṇa iti /
so'bravīdgāndharvaḥ patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca tacchipyānvettha nu tvaṃ he kāpya jānīṣe tatsūtram? kiṃ tat? yena sūtreṇāyaṃ ca leka idaṃ ca janma, paraśca lokaḥ paraṃ ca pratipattavyaṃ janma, sarvāṇi ca bhūtāni brahmādistambaparyantāni, sandṛbdhāni saṅgrathitāni sragiva sūtreṇa viṣṭabdhāni bhavanti yenatatkiṃ sūtraṃ vettha? so'bravīdevaṃ pṛṣṭaḥ kāpyaḥnāhaṃ tadbhagavan vedeti, tatsūtraṃ nāhaṃ jāne he bhagavanniti sampūjayannāha /
so'bravītpunargandharva upādhyāyamasmāṃścavettha na tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇam? antaryāmīti viśeṣyateya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntarābhyantaraḥ san yamayati niyamayati, dāruyantramiva brāmayati, svaṃ svamucitavyāpāraṃ kārayatīti /
so'bravīdevamuktaḥ patañcalaḥ kāpyaḥnāhaṃ taṃ jāne bhagavanniti sampūjayannāha /
so'bravītpunargandharvaḥ॑sūtratadantargatāntaryāmiṇorvijñānaṃ stūyateyaḥ kaścidvai tatsūtraṃ he kāpya bavidyādvijānīyāttaṃ cāntaryāmiṇaṃ sūtrāntargataṃ tasyaiva sūtrasya niyantāraṃ vidyātyaḥityevamuktena prakāreṇa, sa hi brahmavita paramātmavitsa lokāṃśca bhūrādīnantaryāmiṇā niyamyamānāṃllokān vetti, sa devāṃścāgnyādīṃllokino jānāti, vedāṃśca sarvapramāṇabhūtān vetti, bhūtāni ca brahmādīni sūtreṇa dhiyamāṇāni tadantargatenāntaryāmiṇā niyamyamānāni vetti, sa ātmānaṃ ca kartṛtvabhoktṛtvaviśiṣṭaṃ tenaivāntaryāmiṇā niyamyamānaṃ vetti, sarvaṃ ca jagata tathābhūtaṃ vettīti /
evaṃ stute sūtrāntaryāmivijñāne pralubdhaḥ kāpyo'bhimukhībhūtaḥ, vayaṃ ca॑tebhyaścāsmabhyamabhimukhībhūtebhyobravīdgandharvaḥ sūtramantaryāmiṇaṃ ca॑tadahaṃ sūtrānitaryāmivijñānaṃ veda gandharvāllabdhāgamaḥ san /
taccedyājñavalkya sūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamavidvāṃścebrahmavitsan yadi brahmagavīrudajatase brahmavidāṃ svabhūtā gā udajase unnayasi tvamanyāyena, tato macchāpadagdhasya mūrdhā śiraste tava vispaṣṭaṃ ṣatiṣyati /
evamukto yājñavalkya āhaveda jānāmyahaṃ he gautameti gotrataḥ, tatsūtraṃ yadgandharvastubhyamuktavān yaṃ cāntaryāmiṇaṃ gandharvādviditavanto yūyam, taṃ cāntaryāmiṇaṃ vedāhamiti /
evamukto pratyāha gautamaḥyaḥ kaścitprākṛta idaṃ yattavayoktaṃ brūyātkatham? veda vedetiātmānaṃ ślāghayan, kiṃ tena garjitena kāryeṇa darśaya॑yathā vetya tathā brūhīti

sa hovaca vāyurvai gautama tatsūtram /
vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti /
tasmādvai gautama puruṣaṃ pretamāhurvyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti /
vāyunā hi gautama sūtreṇa samdṛbdhāni bhavantīti /
evamevaitadyājñavalkya /
antaryāmiṇaṃ brūhīti // _

śā.bhā._३,७.२ sa hovāca yājñavalkyaḥ /
brahmalokā yasminnotāśca protāśca vartamānekāle, yathā pṛthivyapsu, tatsūtramāgamagamyaṃ vattavyamiti tadarthaṃ praśnāntaramutthāpitam॑tastannirṇayāyāhavāyurvai gautama tatsūtram, nānyat॑vāyuriti sūkṣmamākāśavadviṣṭambhakaṃ pṛthivyādīnām, yadātmakaṃ saptadaśavidhaṃ liṅgaṃ karmavāsanāsamavāyi prāṇinām, yattatsamaṣṭivyaṣṭyātmakam, yasya bāhyā medāḥ saptasapta marudraṇāḥ samudrasyevormayaḥ, tadetadvāyavyaṃ tattvaṃ sūtrāmityabhidhīyate /
vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni sandṛbdhāni bhavanti saṅprathitāni bhavantīti prasiddhametat /
asti ca loke prasiddhiḥ, katham? yasmādvāyuḥ sūtram, vāyunā vidhṛtaṃ sarvam, tasmādvai gautama puruṣaṃ pretamāhuḥ kathayanti vyasraṃsipata visrastānyasyapuruṣasyāṅgānīti॑sūtrāpagame hi maṇyādīnāṃ protāni yadyasyāṅgāni syustato yuktametadvāyvapagame'vasraṃsanamaṅgānāmato vāyunā hi gautama sūtreṇa sandṛbdhāni bhavantīti nigamayati /
evamevaitadyājñavalkya samyaguktaṃ sūtram॑tadantargataṃ tvidānīṃ tasyaiva sūtrasya niyantāramantaryāmiṇaṃ brūhītyukta āha

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

śā.bhā._३,७.३ yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan bhavati, so'ntaryāmī, sarvaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhatīti sarvatra prasaṅgo mā bhūditi viśinaṣṭi pṛthivyā antaro'bhyantaraḥ /
tatraitatsyātpṛthivīdevataiva antaryāmītyata āha yamantaryāmiṇaṃ pṛthivī devatāpi na veda mayyanyaḥ kaścidvartata iti /
yasya pṛthivī śarīramyasya ca pṛthivyeva śarīram, nānyatpṛthivīdevatāyā yaccharīram, tadeva śarīraṃ yasya, śarīragrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham, karaṇaṃ ca pṛthivyāḥ, tasya svakarmaprayuktaṃ hi kāryaṃ ca pṛthivīdevatāyāḥ, tadasya svakarmābhāvādantaryāmiṇo nityamuktatvāt /
parārthakartavyatāsvabhāvatvātparasya yatkāryaṃ karaṇaṃ ca tadevāsya, na svataḥ, tadāhayasya pṛthivī śarīramiti /
devatākāryakaraṇasyeśvarasākṣimātrasānnidhyena hi niyamenapravṛttinivṛttī syātām॑ya īdṛgīśvaro nārāyaṇākhyaḥ, pṛthirvī pṛthivīdevatām, yamayati niyamayati svavyāpāre, antaro'bhyantarastiṣṭhan, eṣa ta ātmā, te tava, mama ca sarvabhūtānāṃ cetyupalakṣaṇārthametat॑ntaryāmī yastvayāpṛṣṭaḥ, amṛtaḥ sarvasaṃsāradharmavarjita ityetat

yo'psu tiṣṭhannadbhyo'ntaro yamāpo na viduryasyāpaḥ śarīraṃ yo'po'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo'gnau tiṣṭhannagnerantaro yamagnirna veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo'gnimantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo'ntarikṣe tiṣṭhannantarikṣādantaro yamantarikṣaṃ na veda yasyāntarikṣaṃ śarīraṃ yo'ntarikṣamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo vāyau tiṣṭhan vāyorantaro yaṃ vāyurna veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo divi tiṣṭhan divo'ntaro yaṃ dyaurna veda yasya dyauḥ śarīraṃ yo divamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

ya āditye tiṣṭhannādityādantaro yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo dikṣu tiṣṭhan digbhyo'ntaro yaṃ diśo na viduryasya diśaḥ śarīraṃ yo diśo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yaścandratārake tiṣṭhañcandratārakādantaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya candratārakaṃ śarīraṃ yaścandratārakamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

ya ākāśe tiṣṭhannākāśādantaro yamākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yastamasi tiṣṭhaṃstamaso'ntaro yaṃ tamo na veda yasya tamaḥ śarīraṃ yastamo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yastejasi tiṣṭhaṃstejaso'ntaro yaṃ tejo na veda yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

śā.bhā._३,७.४१४ samānamanyat /
yo'psu tiṣṭhanagnau, antarikṣe, vāyau, divi, āditye, yastamasyāvaraṇātmake bāhye tamasi, tejasi tadviparīte prakāśasāmānye ityevamadhidaivatamantaryāmiviṣayaṃ darśanaṃ devatāsu /
athādhibhūtaṃ bhūteṣu brahmadistambaparyanteṣu antaryāmidaśanamadhibhūtam // ४

athādhibhūtam /
yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduryasya sarvāṇi bhutāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ /
ityadhibhūtam // _

athādhyātmam / yaḥ prāṇe tiṣṭhan prāṇādantaro yaṃ prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ prāṇamantaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo vāci tiṣṭhan vāco'ntaro yaṃ vāṅna veda yasya vākśarīraṃ yo vācamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yaścakṣuṣi tiṣṭhañcakṣuṣo'ntaro yaṃ cakṣurna veda yasya cakṣuḥ śarīraṃ yaścakṣurantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yaḥ śrotre tiṣṭhañchrotrādantaro yaṃ śrotraṃ na veda yasya śrotraṃ śarīraṃ yaḥ śrotramantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo manasi tiṣṭhanmanaso'ntaro yaṃ mano na veda yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yastvaci tiṣṭhaṃstvaco'ntaro yaṃ tvaṅna veda yasya tvakśarīraṃ yastvacamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo vijñāne tiṣṭhan vijñānādantaro yaṃ vijñānaṃ na veda yasya vijñānaṃ śarīraṃ yo vijñānamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ // _

yo retasi tiṣṭhaṃ retaso'ntaro yaṃ reto na veda yasya retaḥ śarīraṃ yo reto'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ /
adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñato vijñātā /
nānyo'to'sti draṣṭā nānyo'to'sti śrotā nānyo'to'sti mantā nānyo'to'sti vijñātā /
eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ /
ato'nyadārtam /
tato hoddālaka āruṇirupararāma // _

śā.bhā._३,७,१५२३ athādhyātmamyaḥ prāṇe prāṇavāyusahite ghrāṇe, yo vāci, cakṣuṣi, śrotre, manasi, tvaci, vijñāne, budvau, retasi prajanane /
kasmātpunaḥ kāraṇātpṛthivyādidevatā mahābhāgāḥ satyo manuṣyādivadātamani tiṣṭhantamātmano niyantāramantaryāmiṇaṃ na vidurityata āhaadṛṣṭenaddaṣṭo na viṣayībhūtaḥ cakṣurdarśanasya kasyacit, svayaṃ tu cakṣuṣi sannihitatvādddaśisvarūpa iti draṣṭā /
tathāśrutaḥ śrotragocaratvamanāpannaḥ kasyacit, svayaṃ tvaluptaśravaṇaśaktiḥ sarvaśrotreṣu sannihitatvāchracotā /
tathāmato manaḥsaṅkalpaviṣayatāmanāpannaḥ॑dṛṣṭaśrute eva hi sarvaḥ saṅkalpayati॑uddṛṣṭatvādakṣutatvādevāmataḥ॑llaptamananaśaktitvātsarvamanaḥsu sannihitatvācca mantā /
tathāvijñāto niścayagocaratāmanāpannorūpādivatlasukhādivadvā, svayaṃ tvaluptavijñānaśaktitvāttatsannidhānācca vijñātā /
tatra yaṃ pṛthivī na veda yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduriti cānye niyantavyā vijñātāro'nyo niyantā antaryāmīti prāptam, tadanyatvāśaṅkānivṛttyarthamucyate nānyo'taḥ, nānyaḥ ato'smādantaryāmiṇo nānyo'sti draṣṭā, tathā nānyo'to'sti mantā, nānyo'to'sti śrotā, nānyo'to'sti mantā, nānyo'to'sti vijñātā /
yasmātparo nāsti draṣṭā śrotā mantā vijñātā, yo'dṛṣṭo draṣṭā, aśrutaḥ śrotā, amato mantā, avijñāto vijñātā, amṛtaḥ sarvasaṃsāradharmavarjitaḥ sarvasaṃsāriṇāṃ karmaphalavibhāgakartā eṣa te ātmāntaryāmyamṛtaḥ asmādīśvarādātmano'nyadārtam /
tato hi uddālaka āruṇirupararāma

iti tṛtīyādhyāye saptamamantaryāmibrāhmaṇam

ataḥ paramaśanāyādivinirmuktaṃ nirupādhikaṃ sākṣādaparokṣātsarvāntaraṃ brahma vaktavyamityata ārambhaḥ

atha ha vācaknavyuvāca brāhmaṇā bhagavanto hantāhamimaṃ dvau praśnau prakṣyāmi /
tau cenme vivakṣyati /
na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti /
pṛccha gārgīti // _

śā.bhā._३,८.१ atha ha vācaknavyuvāca /
sarvaṃ yājñavalkyena niṣiddhā mūrdhapātabhayāduparatā satī punaḥ praṣṭuṃ brāhmaṇānujñāṃ prārthayate he brāhmaṇā bhagavantaḥ pūjāvantaḥ śṛṇuta mama vacaḥ॑hantāhamimaṃ yājñavalkyaṃ punardvai praśnau prakṣyāmi, yadyanumatirbhavatāmasti॑tau praśnau cedyadi vakṣyati kathayiṣyati me, kathañcinna vai jātu kadācidyuṣmākaṃ madhye imaṃ yājñavalkyaṃ kaścidbrahmodyaṃ brahmavadanaṃ prati jetā na vai kaścidbhavediti /
evamuktā brāhmaṇā anujñāṃ pradaduḥ pṛccha gārgīti

sā hovāca ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanuradhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhedevamevāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyāmupodasthām /
tau me brūhīti /
pṛccha gārgīti // _

śā.bhā._३,८.२ labdhānujñā ha yājñavalkyaṃ sā hovāca ahaṃ vai tvā tvāṃ dvau praśnau prakṣyāmītyanuṣajyate॑kau tāviti jijñāsāyāṃ tayorduruttaratvadyotayituṃ dṛṣṭāntapūrvakaṃ tāvāha he yājñavalkya yathā loke kāśyaḥ kāśiṣu bhavaḥ kāśyaḥ, prasiddhaṃ śauryaṃ kāśye, vaideho vā videhānāṃ vā rājā, ugraputraḥ śūrānvaya ityarthaḥ, ujjyamavatāritajyākaṃ dhanuḥ punaradhijyamāropitalyākaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau bāṇaśabdena śarāgre yo vaṃśakhaṇḍaḥ saṃdhīyate, tena vināpi śaro bhavatītyato viśinaṣṭi bāṇavantāviti dvau bāṇavantau śarau, tayoreva
viśeṣaṇaṃ sapatnātivyādhinau śatroḥ pīḍākarāvatiśayena, haste kṛtvopottiṣṭhetsamīpata ātmānaṃ darśayetevamevāhaṃ tvā tvāṃ śarasthānīyābhyāṃ praśnābhyāṃ dvābhyāmupodasthāṃ utthitavatyasmi tvatsamīpe /
tau me brūhīti brahmaviccet /
āhetaraḥ pṛccha gārgīti

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasmiṃstadotaṃ ca protaṃ ceti // _

śā.bhā._३,८.३ sā hovāca yadūrdhvamupari divaḥṇḍakapālādyaccāvāgadhaḥ pṛthivyā adho'ṇḍakapālāt, yaccāntarā madhye dyāvāpṛthivī dyāvāpṛthivyoḥ aṇḍakapālayoḥ, ime ca dyāvāpṛthivī, yadbhūtaṃ yaccātītam, bhavacca vartamānaṃ svavyāpārastham, bhaviṣyacca vartamānādūrdhvakālabhāviliṅgagamyam yatsarvametadācakṣate kathayantyāgamataḥ tatsarvaṃ dvaitajātaṃ yasminnekībhavatītyarthaḥ tatsūtrasaṃjñaṃ pūrvoktaṃ kasminnotaṃ ca protaṃ ca pṛthivīdhāturivāpsu

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgi divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśe tadotaṃ ca protaṃ ceti // _

śā.bhā._३,८.४ sa hovācetaraḥ he gārgi yattvayoktam'ūrdhvaṃ divaḥ'ityādi, tatsarvaṃ yatsūtramācakṣate tatsūtram, ākāśe tadotaṃ protaṃ ca, yadetadvyākṛtaṃ sūtrātmakaṃ jagadavyākṛtākāśe, apsviva pṛthivīdhātuḥ, triṣvapi kāleṣu vartate utpattau sthitau laye ca

sā hovaca namaste'stu yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco'parasmai dhārayasveti pṛccha gārgīti // _

śā.bhā._३,८.५ punaḥ sā hovāca॑namaste'stvityādi praśnasya durvacatvapradarśanārtham॑yo me mamaitaṃ praśnaṃ vyavoco viśeṣaṇāpākṛtavānasi॑etasya durvacatve kāraṇam sūtrameva tāvadagamyamitarairdurvācyam, kimuta tat, yasminnotaṃ ca protaṃ ceti॑to namo'stu te tubhyam /
aparasmai dvitīyāya praśnāya dhārayasva dṛḍhīkurvātmānamityarthaḥ /
pṛccha gārgītītara āha

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasmiṃstadotaṃ ca protaṃ ceti // _

śā.bhā._३,८.६ vyākhyātamanyat॑sā hovāca yadurdhvaṃ yājñavalkyaityādipraśnaḥ prativacanaṃ ca uktasyaivārthasyāvadhāraṇārthaṃ punarucyate॑na kiñcidapūrvamarthāntaramucyate

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgi divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśa eva tadotaṃ ca protaṃ ceti /
kasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti // _

śā.bhā._३,८.७ sarvaṃ yathoktaṃ gārgyā pratyuccārya tameva pūrvoktamarthamavadhāritavānākāśa eveti yājñavalkyaḥ /
gārgyāhakasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti /
ākāśameva tāvatkālatrayātītatvāddurvācyam, tato'pi kaṣṭataramakṣaraṃ yasminnākāśamotaṃ ca protaṃ ca, ato'vācyamitikṛtvā, na pratipadyate sā apratipattirnāma nigrahasthānaṃ tārkikasamaye॑thāvācyamapi vakṣyati, tathāpi vipratipattirnāma nigrahasthānam॑virudvā pratipattirhi sā, yadavācyasya vadanam॑to durvacanaṃ praśnaṃ manyate gārgī // ७ // taddoṣadvayamapi parijihīrpannāha

sa hovāca etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamasnehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskamaprāṇamamukhamagātramanantaramabāhyam (Vāṛ foragātramamātram) /
na tadaśnāti kiṃ cana /
na tadaśnāti kaścana // _

śā.bhā._३,८.८ sa hovāca yājñavalkyaḥetadvai tadyatpṛṣṭavatyasi kasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti, kiṃ tat? akṣaramyanna kṣīyate na kṣaratīti vākṣaramtadakṣaraṃ he gārgi brāhmaṇā brahmavido'bhivadanti /
brahmaṇābhivadanakathanenanāhamavācyaṃ vakṣyāmi na cana pratipadyeyamityevaṃ dopadrayaṃ pariharati /
evamapākute praśne punargārgyāḥ prativacanaṃ draṣṭavyambrūhi kiṃ tadakṣaram? yadbrāhmaṇā abhivadanti, ityukta āhaprasthūlaṃ tatsthūlādanyat, evaṃ tarhyaṇu? anaṇu, astu tarhi hasvam, ahasvam॑evaṃ tarhi dīrgham, nāpi dīrghamadīrgham॑evametaiścaturbhiḥ parimāṇapratiṣedhairdravyadharmaḥ pratiṣidvaḥ, na dravyaṃ tadakṣaramityarthaḥ /
astu tarhi lohito guṇaḥ, tato'pyanyadalohitam॑āgneyo guṇo lohitaḥ॑bhavatu tarhyapyāṃ snehanam, na, asnehanam॑stu tarhicchāyā, sarvathāpyanirdeśyatvāt, chāyāyā apyanyadacchāyam॑stu tarhi tamaḥ, atamaḥ॑bhavatu vāyustarhi, avāyuḥ॑bhavettarhyākāśam, anākāśam॑bhavatu tarhi saṅgātmakaṃ jatuvat, asaṅgam'raso'stu tarhi, arasam'॑tathā gandho'stvagandham॑stu tarhi cakṣuḥ, acakṣuṣkamna hi cakṣurasya karaṇaṃ vidyate'to'cakṣuṣkam॑"paśyatyacakṣuḥ"iti mantravarṇāt /
tathāśrotram॑"sa śṛṇotyakarṇaḥ"iti॑bhavatu tarhi vāgavāk॑tathāmanaḥ॑tathātejaskamavidyamānaṃ tejo'sya tadatejaskam॑na hi tejo'gnyādiprakāśavadasya vidyate॑prāṇamādhyātmiko vāyuḥpratiṣidhyate'prāṇamiti॑mukhaṃ tarhi dvāraṃ tadamukham॑mānnammīyate yena tanmātramamātraṃ mātrārūpaṃ tanna bhavati, na tena kiñcinmīyate॑stu tarhicchidravat, anantaramnāsyāntaramasti॑sambhavettarhi bahistasya, abāhyam॑stu tarhi bhakṣayitṛ tatna tadaśnāti kñcina॑bhavettarhi bhakṣyaṃ kasyacit, na tadaśnāti kaścana॑sarvaviśeṣaṇarahitamityarthaḥ॑ekamevādvitīyaṃ hi tatkena kiṃ viśiṣyate // ८ // anekaviśeṣaṇapratiṣedhaprayāsādastitvaṃ
tāvadakṣarasyopagamitaṃ śrutyā॑tathāpi lokabudvimapekṣyā śaṅkyate yataḥ, ato'stitvāyānumānaṃ pramāṇamupanyasyati

etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryacandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇyardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā iti vidhṛtāstiṣṭhanti /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo'nyā yāṃ yāṃ ca diśamanu /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi manuṣyāḥ praśasanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro'nvāyattāḥ // _३,८.९ //vā akṣarasy
a praśāsane gārgi dadato manuṣyāḥ praśaṃsanti, yajamānaṃ devāḥ, darvīṃ pitaro'nvāyattāḥ

śā.bhā._३,८.९ etasya vā akṣarasya॑yadetadadhigatamakṣaraṃ sarvāntaraṃ sākṣādaparokṣādbrahma, ya ātmā aśanāyādidharmātītaḥ, etasya vā akṣarasya praśāsaneyathā rājñaḥ praśāsane rājyamasphuṭitaṃ niyataṃ vartate, evamatasyākṣarasya praśāsane he gārgi sūryācandramaso ahorātrayorlokapradīpau, tādarthyena praśāsitrā tābhyāṃ nirvatyamānalokaprayojanavijñānavatā nirmitau ca, syātāṃ sādhāraṇasarvaprāṇiprakāśopakārakatvāllaukikapradīpavat /
tasmādasti tadyena vidhṛtāvīśvarau svatantrau sastau nirmitau tiṣṭhato niyatadeśakālanimittodayāstamayavṛddhikṣayābhyāṃ vartete॑tadastyevametayoḥ praśāsitrakṣaram, pradīpakartṛvidhārayitṛvat /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgī dyāvāpṛthivī ca sāvayavatvātsphuṭanasvabhāve api satyau gurutvātpatanasvabhāve saṃyuktatvādviyogasvabhāve cetanāvadabhimānidevatādhiṣṭhitatvātsvatantre api etasyākṣarasya praśāsane vartete vidhṛte tiṣṭhataḥ॑etaddhyakṣaraṃ sarvavyavasthāsetuḥ sarvamaryādāvidharaṇam, ato nāsyākṣarasya praśāsanaṃ dyāvāpṛthivyāvatikrāmataḥ॑tasmātsiddhamasyāstitvamakṣarasya avyabhicāri hi talliṅgam, yaddyāvāpṛthivyau niyate vartete॑cetanāvantaṃ praśāsitāramasaṃsāriṇamantareṇa naitadyuktam /
"yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛṣṭā"iti mantravarṇāt /
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi, nimeṣā muhūrtā ityete kālāvayavāḥ sarvasya atītānāgatavartamānasya janimataḥ kalayitāraḥ yathā loke prabhuṇā niyato gaṇakaḥ sarvamāyaṃ vyayaṃ cāpramatto gaṇayati, tathā prabhusthānīya eṣāṃ kālāvayavānāṃ niyantā /
tathā prācayaḥ prāgañcanāḥ pūrvadiggamanā nadyaḥ syandante sravanti śvetebhyo himavadādibhyaḥ parvatebhyo giribhyo gaṅgādyā nadyastāśca yathā pravartitā eva niyatāḥ pravartante'nyathāpi pravartitumutsahantyaḥ, tadetalliṅgaṃ praśāstuḥ /
pratīcyo'nyāḥ pratīcīṃ diśamañcanti sindhvādyā nadyaḥ, anyāśca yāṃ yāṃ diśamanupravṛttāstāṃ tāṃ na vyabhicaranti॑tacca siṅgam /
kiñca dadato hiraṇyādīn prayacchata ātmapīḍāṃ kurvato'pi pramāṇajñā api manuṣyāḥ praśaṃsanti॑tatra yacca dīyate, ye ca dadati, ye ca pratigṛhmanti, teṣāmihaiva samāgamo vilayaścānvakṣo dṛśyate॑dṛṣṭastu paraḥ samāgamaḥ, tathāpi manuṣyā dadatāṃ dānaphalena saṃyogaṃ paśyantaḥ pramāṇajñatayā praśaṃsanti॑ tacca, karmaphalena saṃyojayitari kartuḥ karmaphalavibhāgajñe praśāstaryasati na syāt॑dānakriyāyāḥ pratyakṣavināśitvāt॑tasmādasti dānakartṛṇāṃ phalena saṃyojayitā /
apūrvamiti cet? tatsadbhāve pramāṇānupapatteḥ praśasturapīti cet /
na, āgamatātparyasya siddhatvāt॑vocāma dyāgamasya vastuparatvāt /
kiñcānyat, apūrvakalpanāyāṃ cārthāpatteḥ, kṣayo'nyathaivopapatteḥ /
sevāphalasya sevyātprāptidarśanāt /
sevāyāśca kriyātvāt, tatsāmānyācca vāgadānahomādīnāṃ sevyādīśvarādeḥ phalaprāptirupapadyate dṛṣṭakriyādharmasāmarthyamaparityajyaiva phalaprāptikalpanopapattau dṛṣṭakriyādharmasāmarthyaparityāgo na nyāyyaḥ /
kalpanādhikyācca, īśvaraḥ kalpvo'pūrvā vā? tatra kriyāyāśca svabhāvaḥ sevyātphalaprāptirdṛṣṭā na tvapūrvāt॑na cāpūrvaṃ dṛṣṭam॑tatrāpūrvamadṛṣṭaṃ kalpayitavyaṃ tasya ca phaladātṛtve sāmarthyam, sāmarthye ca sati dānaṃ cābhyadhikamiti /
iha tu īśvarasya sevyasya sadbhāvamātraṃ kalpyam, na tu phaladānasāmarthyaṃ dātṛtvaṃ ca, sevyātphalaprāptidarśanāt /
anumānaṃ ca darśitam'dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ'ityādi /
tathā ca yajamānaṃ devā īśvarāḥ santo jīvanārthe'nugatāḥ, carapuroḍāśādyupajīvanaprayojanena, anyathāpi jīvitumutsahantaḥ kṛpaṇāṃ dīnāṃ vṛttimāśritya sthitāḥ, tacca praśāstuḥ praśāsanātsyāt /
tathā pitaro'pi tadarthaṃ darvī darvīhomamanvāyattā anugatā ityarthaḥ, samānaṃ sarvamanyat

itaścāsti tadakṣaraṃ smāttadajñāne niyatā saṃsāropapattiḥ /
bhavitavyaṃ tu tena, yadvijñānāttadvicchedaḥ, nyāyopapatteḥ /
nanu kriyāta eva tadvicchittiḥ syāditi cet? na

yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmiṃlloke juhoti yajate tapastapyate bahūni varṣasahasrāṇyantavadevāsya tadbhavati
yo vā etadakṣaramaviditvā gārgyaviditvāsmāllokātpraiti sa kṛpaṇaḥ /
atha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvāsmāllokātpraiti sa brāhmaṇaḥ // _

śā.bhā._३,८.१० yo vā etadakṣaraṃ he gārgi aviditvāvijñāya asmiṃlloke juhoti yajata tapastapyate yadyapi bahūni varṣasahasrāṇi, antavadevāsya tatphalaṃ bhavati, tatphalopabhogānte kṣīyanta evāsya karmāṇi /
api ca yadvijñānātkārpaṇyātyayaḥ saṃsāravicchedaḥ, yadvijñānābhāvācca karmakṛtkṛpaṇaḥ kṛtaphalasyaivopabhoktājananamaraṇaprabandhārūḍhaḥ saṃsarati, tadastyakṣaraṃ praśāsitṛ॑tadetaducyate yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvā asmāllokātpraiti sa kṛpaṇaḥ, paṇakrīta iva dāsādiḥ /
atha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvā asmāllokātpraiti sa brāhmaṇaḥ

agnerdahanaprakāśakatvātsvābhāvikasya praśāstṛtvamacetanasyaivetyata āha

tadvā etadakṣaraṃ gārgyadṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ /
nānyadato'sti draṣṭṛ /
nānyadato'sti śrotṛ /
nānyadato'sti mantṛ /
nānyadato'sti vijñātṛ /
etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśca // _

śā.bhā._३,८.११ tadvā etadakṣaraṃ gārgi adṛṣṭaṃ na kenaciddṛṣṭam, aviṣayatvātsvayaṃ tu draṣṭṛ dṛṣṭisvarūpatvāt /
tathā śrutaṃ śrotrāviṣayatvāt, svayaṃ śrotṛ śrutisvarūpatvāt /
tathāmataṃ manaso'viṣayatvāt, svayaṃ mantṛmatisvarūpatvāt /
tathāvijñātaṃ buddheraviṣayatvāt, svayaṃ vijñātṛ vijñānasvarūpatvāt /
kiñca nānyadato'smādakṣarādasti nāsti kiñciddraṣṭṛ darśanakriyākartṛ॑etadevākṣaraṃ darśanakriyākartṛ sarvatra /
tathā nānyadato'sti śrotṛ॑tadevākṣaraṃ śrotṛ sarvatra /
nānyadato'sti mantṛ॑tadevākṣaraṃ mantṛ sarvatra sarvamanodvāreṇa /
nānyadato'sti vijñātṛ vijñānakriyākartṛ, tadevākṣaraṃ sarvabuddhidvāreṇa vijñānakriyākartṛ, nācetanaṃ pradhānamanyadvā /
etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśceti /
yadeva sākṣādaparokṣādbraṅma, ya ātmā sarvāntaro'śanāyādi saṃsāradharmātītaḥ, yasminnākāśa otaśca protaśca, eṣā parā kāṣṭhā, eṣā parā gatiḥ, etatparaṃ brahma, etatpṛthivyāderākāśāntasya satyasya satyam

sā hovāca brāhmaṇā bhagavantastadeva bahu manyadhvaṃ yadasmānnamaskāreṇa mucyedhvam /
na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti /
tato ha vācaknavyupararāma // _

śā.bhā._३,८.१२ sā hovāca he brāhmaṇā bhagavantaḥ śṛṇuta madīyaṃ vacaḥ॑tadeva bahu manyedhvam॑kiṃ tat? yadasmādyājñavalkyānnamaskāreṇa mucyedhvam asmai namaskāraṃ kṛtvā tadeva bahu manyadhvamityarthaḥ॑jayastvasya manasāpi na āśaṃsanīyaḥ, kimuta kāryataḥ॑kasmāt? na vai yuṣmākaṃ madhye jātu kadācidapīmaṃ yājñavalkyaṃ brahmodyaṃ prati jetā /
praśnau cenamahyaṃ vakṣyati, na jetā bhaviteti pūrvameva mayā pratijñātam॑dyāpi mamāyameva niścayaḥ brahmodyaṃ pratyetattulyo na kaścidvidyata iti /
tato ha vācaknavyupararāma /
atra antaryāmibrāhmaṇe etaduktam yaṃ pṛthivī na veda, yaṃ sarvāṇi bhūtāni na vidiriti ca /
yamantaryāmiṇaṃ na vidurye ca na viduryacca tadakṣaraṃ darśanādakriyākartṛtvena sarveṣāṃ cetanādidhāturityuktamkastveṣāṃ viśeṣaḥ kiṃ vā sāmānyamiti /
tatra kecidācakṣateparasya mahāsamudrasthānāyasya brahmaṇo'kṣarasya apracalitatvarūpasyeṣatpracalitāvasthāntaryāmī॑tyantapracalitāvasthā kṣetrajñaḥ, yastaṃ na vedāntaryāmiṇam॑tathānyāḥ pañcāvasthāḥ parikalpayanti, tathā aṣṭāvasthā brahmaṇo bhavantīti vadanti /
anye'kṣarasya śaktaya etā iti vadanti, anantaśaktimadakṣaramiti ca /
anye tvakṣarasya vikārā iti vadanti /
avasthāśaktī tāvannopapadyeto akṣarasya, aśanāyādisaṃsāradharmātītatvaśruteḥ /
na hyaśanāyādyatītatvamaśanāyādidharmavadavasthāvattvaṃ caikasya yugapadupapadyate॑tathā śaktimattvaṃ ca /
vikārāvayavatve ca doṣāḥ pradarśitāścaturthe /
tasmādetā asatyāḥ sarvāḥ kalpanāḥ /
kastarhi meda eṣām? upādhikṛta iti brūmaḥ॑na svata eṣāṃ medo'medo vā, saindhavaghanavatprajñānadhanaikarasasvāmāvyāt,"apūrvamanaparamanantaramabāhyam""ayamātmā brahma"iti ca śruteḥ /
"savāhyābhyāntaro hyajaḥ"iti cātharvaṇe /
tasmānnirūpādhikasyātmano nirūpākhyātvānnirviśeṣatvādekatvācca"neti neti"iti vyapadeśo bhavati /
avidyākāmakarmaviśiṣṭakāryakaraṇopādhirātmā saṃsārī jiva ucyate /
nityaniratiśayajñāna śaktyupādhirātmāntaryāmīśvara ucyate, sa eva nirūpādhiḥ kevalaḥ śudvaḥ svena svabhāvenākṣaraṃ para ucyate, tathā hiraṇyagarmāvyākṛtadevatājātipiṇḍamanuṣyatiryakpretādikāryakaraṇopādhibhirviśiṣṭastadākhyastadarūpo bhavati /
tathā"tadejati tannaijati"iti vyākhyātam /
tathā"eṣa ta ātmā" "eṣa sarvabhūtāntarātmā" "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhaḥ" "tattavamasi" "ahamevedaṃ sarvam" "ātmaivedaṃ sarvam" "nānyo'to'sti draṣṭā"ityādiśrutayo na virudhyante /
kalpanāntareṣvetāḥ śrutayo na gacchanti /
tasmādupādhimedenaila eṣāṃ medo nānyathā /
'ekamevādvitīyam'ityavadhāraṇātsarveṣaniṣatsu

iti tṛtīyādhyāyeṣṭamamakṣarabrāhmaṇam

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha /
pṛthivyādīnāṃ sūkṣmatāratamyakrameṇa pūrvasya pūrvasya uttarasminnuttarasminnotaprotabhāvaṃ kathayan sarvāntaraṃ brahma prakāśitavān tasya ca brahmaṇo vyākṛtaviṣaye sūtramedeṣu niyantṛtvamuktamvyākṛtaviṣaye vyaktaraṃ liṅgamiti /
tasyaiva brahmaṇaḥ sākṣādaparokṣatve niyantavyadevatāmedasaṃkocavikā sadvāreṇādhigantavye iti tadarya śākalyabrāhmaṇamāramyate

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha kati devā yājñavalkyeti /
sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante /
trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
trayastriṃśaditi /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
ṣaḍiti /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
traya iti /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
dvāviti /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
adhyardha iti /
omiti hovāca /
katyeva devā yājñavalkyeti /
eka iti /
omiti hovāca /
katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti // _

śā.bhā._३,९.१ atha hainaṃ vidagdha iti nāmataḥ śakalasyāpatyaṃ śākalyaḥ papracchakatisaṃkhyākā devā he yājñavalkyeti /
sa yājñavalkyaḥ, ha kila, etayaiva vakṣyamāṇayā nividā pratipede saṃkhyām, yāṃ saṃkhyāṃ pṛṣṭavāñśākalyaḥ /
yāvanto yāvatsaṃkhyākā devā vaiśvadevasya śastrasya nividinivinnāma devatāsaṃkhyāvācakāni mantrapadāni, kānicidvaiśvadeve śastre śasyante tāni nivitsaṃjñakāni॑tasyāṃ nividi yāvanto devāḥ śrūyante tāvanto devā iti /
kā punaḥ sā nividiti tāni nivitpadāni pradarśyantetrayaśca trī ca śatātrayaśca devāḥ, devānāṃ trī ca trīṇi ca śatāni॑punarapyevaṃ trayaśca, trī ca sahasrā sahasrāṇetāvanto devā iti śākalyo'pyomiti hovāca /
evameṣāṃ madhyamā saṃkhyā samyaktayā jñātā, punastepāmeva devānāṃ saṃkocaviṣayāṃ saṃkhyāṃ pṛcchatikatyeva devā yājñavalkyeti॑trayastriśata॑pada, trayaḥ, dvau, adhyardhaḥ, eka iti /
devatāsaṃkocavikāsaviṣayāṃ saṃkhyāṃ pṛṣṭvā punaḥ saṃkhyeyasvarūpaṃ pṛcchatikatame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete /
trayastriṃśattveva devā iti /
katame te trayastriṃśaditi /
aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ ta ekatriṃśadaindraścaiva prajāpatiśca trayastriṃśāviti // _

śā.bhā._३,९.२ sa hovācetaraḥ mahimāno vibhūtayaḥ, eṣāṃ trayastriṃśataḥ devānāmete trayaśca trī ca śatetyādayaḥ॑paramārthatastu trayastriṃśattveva devā iti /
katame te trayastriṃśadityucyate aṣṭau vasavaḥ ekādaśa rudrāḥ, dvādaśa ādityāste ekatriṃśat, indraścaiva prajāpatiśca trayastriṃśāviti trayastriṃśataḥ pūraṇau

katame vasava iti /
agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauḥ ca candramāśca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ /
eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitaṃ iti tasmādvasava iti // _

śā.bhā._३,९.३ katame vasava iti teṣāṃ svarūpaṃ pratyekaṃ pṛchcyate॑gniśca pṛthivī ceti agnyādyā nakṣatrāntarā ete vasavaḥ prāṇināṃ karmaphalāśrayatvena kāryakaraṇasaṃghātarūpeṇa tannivāsatvena ca vipariṇamanto jagadidaṃ sarvaṃ vāsayanti vasanti ca॑te yasmādvāsanti tasmāde vasava iti

katame rudrā iti /
daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ /
te yadāsmāccharīrānmartyādutkrāmantyatha rodayanti /
tadyadrodayanti tasmādrudrā iti // _

śā.bhā._३,९.४ katame rudrā iti /
daśeme puruṣe karmabuddhīndriyāṇi prāṇāḥ, ātmā mana ekādaśaḥ ekādaśānāṃ pūraṇaḥ te ete prāṇā yadā asmāccharīrānmartyātprāṇināṃ karmaphalapabhogakṣaye utkrāmanti atha tadā rodayanti tatsambandhinaḥ /
tattatra yasmādrodayanti te sambandhinaḥ, tasmādrudrā iti

katama ādityā iti /
dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityāḥ /
ete hīdaṃ sarvamādadānā yanti /
te yadidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti // _

śā.bhā._३,९.५ katama ādityā iti /
dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya kālasyāvayavāḥ prasiddhāḥ, ete ādityāḥ॑katham? ete hi yasmātpunaḥ punaḥ parivartamānāḥ prāṇināmāyūṃṣi karmaphalaṃ ca ādadānā gṛhyanta upādadato yanti gacchanti te yadyasmādevamidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti /
stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti /
katamaḥ stanayitnuriti /
aśaniriti /
katamo yajña iti /
paśava iti // _

śā.bhā._३,९.६ katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti, stanayityurevendro yajñaḥ prajāpatiriti, katamaḥ stanayitnurityaśaniriti /
aśanirvajraṃ vīryaṃ balam, yatprāṇinaḥ pramāpayati, sa indraḥ॑indrasya hi tatkarma /
katamo yajña iti paśava iti yajñasya hi sādhanāni paśavaḥ॑yajñasyārūpatvātpaśusādhanāśrayatvācca paśavo yajña ityucyate

katame ṣaḍiti /
agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaścādityaśca dyauścaite ṣaṭ /
ete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍiti // _

śā.bhā._३,९.७ katame ṣaḍiti॑ta evāgnyādayo vasutvena paṭhitāścandramasaṃ nakṣatrāṇi ca varjayitvā ṣaḍbhavanti ṣaṭasaṃkhyāviśiṣṭāḥ, trayastriṃśadādi yaduktamidaṃ sarvam, eta eva ṣaḍbhavanti sarvo hi vasvādivistara eteṣveva ṣaṭasvantarbhavatītyarthaḥ

katame te trayo devā iti /
ima eva trayo lokāḥ /
eṣu hīme sarve devā iti /
katamau tau dvau devā iti /
annaṃ caiva prāṇaśceti /
katamo'dhyardha iti /
yo'yaṃ pavata iti // _

śā.bhā._३,९.८ katame te trayo devā iti॑ima eva trayo lokā iti pṛthivīmagniṃ caikokṛtyaiko devaḥ, antarikṣaṃ vāyuṃ caikīkṛtya tṛtīyaḥ te eva trayo devā iti /
eṣu. hi yasmāt, triṣu deveṣu sarve devā antarbhavanti tena ta eva devāstrayaḥ ityeṣa nairuktānāṃ keṣāñcitpakṣaḥ /
katamau tau dvau devāviti annaṃ caiva prāṇaścaitau dvau devau, anayoḥ sarveṣāmuktānāmantarbhāvaḥ /
katamo'dhyargha iti yo'yaṃ pavate vāyuḥ

tadāhuryadayameka ivaiva pavate /
atha kathamadhyardha iti /
yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnottenādhyardha iti /
katama eko deva iti /
prāṇa iti /
sa brahma tyadityācakṣate // _

śā.bhā._३,९.९ tattatrāhuścodayanti yadayaṃ vāyureka ivaiva eka eva pavate ॑tha kathamadhyardha iti? yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnotasmin vāyau satīdaṃ sarvamadhyārdhnodadhi ṛddhiṃ prāpnoti, tenādhyardha iti /
katama eko deva iti? prāṇa iti sa prāṇo brahmasarvadevātmakatvānmahadbrahma, tena sa brahma tyadityācakṣatetyaditi tadbrahmācakṣate parokṣāmidhāyakena śabdena /
devānāmetadekatvaṃ nānātvaṃ ca /
anantānāṃ devānāṃ nivitsaṃkhyāviśaṣṭeṣvantarbhāvaḥ, teṣāmapi trayāstriśadādipūttarottareṣu yāvadekasmin prāṇe /
prāṇasyaiva caikasya sarvo'nantasaṅkhyāto vistaraḥ /
evamekaścānantaśca avāntarasaṃkhyāviśiṣṭaśca prāṇa eva /
tatra ca devasyaikasya nāmarūpakarnaguṇaśaktimedaḥ, adhikāramedāt

idānīṃ tasyaiva prāṇasya brahmaṇaḥ punaraṣṭadhā meda upadiśyate

pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
amṛtamiti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१० pṛthivyeva yasya devasyāyatanamāśrayaḥ, agnirloko yasya lokayatyaneneti lokaḥ, paśyatīti agninā paśyatītyarthaḥ /
manojyotiḥ manasā jyotiṣā saṃkalpavikalpādikāryaṃ karoti yaḥ, so'yaṃ manojyotiḥ /
pṛthivīśarīro'gnidarśano manasā saṃkalpayitā pṛthivyabhimānī kāryakaraṇasaṃghātavān deva ityarthaḥ /
ya evaṃ viśiṣṭaṃ vai taṃ puruṣaṃ vidyādvijānīyātsarvasyātmana ādhyātmikasya kāryakaraṇasaṃghātasya ātmanaḥ paramayanaṃ para āśrayastaṃ parāyaṇam /
mātṛjena tvaṅmāṃsarudhirarūpeṇa kṣetrasthānīyena bījasthānīyasya pitṛjasya asthimajjāśukrarūpasya paramayanam, karaṇātmanaśca, sa vai veditā syāt /
ya etadevaṃ vetti sa vai veditā paṇḍitaḥ syādityābhiprāyaḥ /
yājñavalkya tvaṃ tamajānanneva paṇḍitābhimānītyamiprāyaḥ /
yadi tadvijñāne pāṇḍityaṃ labhyate, veda vai ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha yaṃ kathayasi tamahaṃ veda /
tatra śākalyasya vacanaṃ draṣṭyamyadi tvaṃ vettha taṃ puruṣam, brūhikiṃviśeṣaṇo'sau? saḥya evāyaṃ śārīraḥ pārdhivāṃśe śarīre bhavaḥ śārīro mātṛjakośatrayarūpa ityarthaḥ, sa e, devaḥ, yastvayā pṛṣṭaḥ, he śākalya /
kintvasti tatra vaktavyaṃ viśeṣaṇāntaram, tadvadaiva pṛcchaivetyarthaḥ, he śākalya /
sa evaṃ prakṣobhito'marpavaśaga āhatottrādinta iva gajaḥ tasya devasya śarīrasya kā devatā? yasmānniṣpadyate yaḥ sā tasya devatetyasmin prakaraṇe vivakṣitaḥ॑mṛtamiti hovāca /
amṛtamiti yo bhuktasyānnasya raso mātṛjasya lohitasya niṣpattihetuḥ /
tasmādvayannarasāllohitaṃ niṣpadyate striyāṃ śritam, tataśca lohitamayaṃ śarīraṃ bījāśrayam /
samānamanyat

kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
striya iti hovāca // _

śā.bhā._३,९.११ kāma eva yasyāyatanam /
strīvyatikārābhilāṣaḥ kāmaḥ kāmaśarīra ityarthaḥ /
hradayaṃ lokohradayena budvayā paśyati /
ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣo'dhyātmamapi kāmamaya eva /
tasya kā devateti striya iti hovāca॑strīto hi kāmasya dīptirjīyate

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāsāvāditye puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
satyamiti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१२ rūpāṇyeva yasyāyatanam /
rūpāṇi śuklakṛṣṇādīni /
ya evāsāvāditye puruṣaḥ sarveṣāṃ hi rūpāṇāṃ viśiṣṭaṃ kāryamāditye puruṣaḥ tasya kā devateti? satyāmiti hovāca /
satyāmiti cakṣurucyate, cakṣuṣo hyavyātmataḥ ādityasyādhidaivatasya niṣpatti

ākaśa eva yasyāyatanaṃ śrotraṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ śrautaḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ sa eṣa /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
diśa iti hovaca // _

śā.bhā._३,९.१३ ākāśa eva yasyāyatanaṃ ya evāyaṃ śrotro bhavaḥ śrotraḥ, tatrāpi pratiśravaṇavelāyāṃ viśeṣato bhavatīti prātiśrutkaḥ, tasya kādevateti? diśa iti hovāca /
digbhyo hyasāvādhyātmiko niṣpadyate

tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
mṛtyuriti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१४ tama eva yasyāyatanam /
tama iti śārvadyandhakāraḥ parigṛhyate /
adhyātmaṃ chāyāmayo'jñānamayaḥ puruṣaḥ /
tasya kā devateti? mṛtyuriti hovāca /
mṛtyurapidaivataṃ tasya niṣpattikāraṇam

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyamādarśe puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
satyamiti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१५ rūpāṇyeva yasyāyatanam /
pūrva sādhārāni rūpāṇyuktāni, iha tu prakāśakāni viśiṣṭāni rūpāṇi gṛhyante /
rūpāyatanasya devasya viśeṣāyatanaṃ pratibimbādhāramādarśādi tasya kā devateti? asuriti hovāca /
tasya pratibimbākhyasya puruṣasya niṣpattirasoḥ prāṇāt

āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ apsu puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
varuṇa iti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१६ āpa eva yasya āyatanam /
sādhāraṇāḥ sarvā āpa āyatanaṃ vāpīkūpataḍāgādyāśrayāsvapsu viśeṣāvasthānam /
tasya kā devateti? varuṇa iti॑varuṇātsaṅghātakarñyodhyātmamāpa eva vāpyādyapaṃ niṣpattikāraṇam

reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt /
yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha /
ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ /
vadaiva śākalya tasya kā devateti /
prajāpatiriti hovāca // _

śā.bhā._३,९.१७ reta eva yasyāyatanam /
ya evāyaṃ putramayo viśeṇāyatanaṃ reta āyatanasya, putrasya iti ca asthimañjāśukāṇi piturjātāni /
tasya kā devateti? prajāpatiriti hovāca /
prajñāpatiḥ pitocyate, pitṛto hi putrasyotpattiḥ

aṣṭakā devalokapuruṣabhedena tridhā tridhā ātmānaṃ pravibhajyāvasthita ekaiko devaḥ prāṇabheda evopāsanārtha vyapadiṣṭaḥ /
adhunā digvibhāgena pañcadhā pravibhaktasya ātmānayupasaṃhārārthamāha /
tūṣṇīmbhūtaṃ śākalyaṃ yājñavalkyo graheṇevāveśayannāha

śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ /
tvāṃ svidime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇamakratā३ iti // _

śā.bhā._३,९.१८ śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ /
tvāṃ sviditi vitarke, ime nūnaṃ brāhmaṇāḥ, aṅgārāvakṣaṇam aṅgārā avakṣīyante yasmin sandaṃśādau tadaṅgārāvakṣaṇam tadā nūnaṃ tvāmakrata kṛtavanto brāhmaṇāḥ, tvaṃ tu tanna budhyase ātmānaṃ mayā dahyamānamityabhiprāyaḥ

yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ /
yadidaṃ kurupañcālānāṃ brāhmanānatyavādīḥ kiṃ brahma vidvāniti /
diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti /
yaddiśo vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ // _

śā.bhā._३,९.१९ yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ yadidaṃ kuruṣañcalānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ atyuktavānasi svayaṃ bhītāstvāmaṅgārāvakṣayaṇaṃ kṛtavanta iti kiṃ brahma vidvān sannevamadhikṣipasi brāhmaṇān? yājñavalkya āha brahma vijñānaṃ tāvadidaṃ mama, kiṃ tat? diśo veda digviṣayaṃ vijñānaṃ jāne /
tacca na kvalaṃ diśa, eva, sadevā devaiḥ saha digadhiṣṭhātṛbhiḥ, kiñca sapratiṣṭhitāḥ pratiṣṭhābhiśca saha /
itara āha yadyadi diśo vettha sadevāḥ, sapratiṣṭhā iti, saphalaṃ yadi vijñānaṃ tvayā pratijñātam

kiṃdevato'syāṃ prācyāṃ diśyasīti /
ādityadevata iti /
sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
cakṣuṣīti /
kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitamiti /
rūpeṣviti /
cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati /
kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti /
hṛdaya iti hovāca /
hṛdayena hi rūpāṇi jānāti /
hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._३,९.२० kindevataḥ kā devatāsya tava digbhṛtasya /
asau hi yājñavalkyo hṛdayamātmānaṃ dikṣu pañcadhā vibhaktaṃ digātmabhūtam, taddvāreṇa sarvaṃ jagadātmatvenopagamya, ahamasmi digātmeti vyavasthitaḥ pūrvābhimukhaḥ sapratiṣṭhāvacanād, yathā yājñavalkyasya pratijñā tathaiva pṛcchati kindevatastvamasyāṃ diśyasīti /
sarvatra hi vede yāṃ yāṃ devatādvapāste, ihaiva tadbhūtastāṃ tāṃ pratipadyata iti॑tathā ca vakṣyati'devo bhūtvā devānapyeti'(bṛ.u.४ / १ / २) iti /
asyāṃ prācyāṃ kā devatā digātmanastavādhiṣṭhātrī, kayā devatayā tvaṃ prāpīdigrūpeṇa sampanna ityarthaḥ /
itara āha ādityadevata iti /
prācyāṃ diśi mama ādityo devatā, so'hamādityadevataḥ /
sadevā ityetaduktam, sapratiṣṭhā iti tu vaktavyamityāha sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti? cakṣuṣīti /
adhyātmataścakṣuṣa ādityo niṣpanna iti hi mantrabrāhmaṇavādāḥ "cakṣoḥ sūryo ajāyata" (yaju.३१ / १२) "cakṣuṣa ādityaḥ"(ai.u.१ / ४) ityādayaḥ /
kāryaṃ hi kāraṇe pratiṣṭhitaṃ bhavati /
kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitamiti? rūpeṣviti॑rūpagrahaṇāya hi rūpātmakaṃ cakṣu rūpeṇa prayuktam॑yairhi rūpaiḥ prayuktaṃ tairātmagrahaṇāyārabdhaṃ cakṣuḥ saha prācyā diśā saha tatsthaiḥ sarvai rūpeṣu pratiṣṭhitam /
cakṣuṣā saha prācī diksarve rūpabhūtā, tāni ca kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti? hṛdaya iti hovāca /
hṛdayārabdhāni rūpāṇi /
rūpākāreṇa hi hṛdayaṃ pariṇatam /
yasmādhṛdayena hi rūpāṇi sarvo loko jānāti /
hṛdayamiti buddhimanaso ekīkṛtya nirdeśaḥ, tasmādhṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni /
hṛdayena hi smaraṇaṃ bhavati rūpāṇāṃ vāsanātmanām॑tasmādhṛdaye rūpāṇi pratiṣṭhitāni ityarthaḥ /
evamevaitadyājñavalkya

kiṃdevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti /
yamadevata iti /
sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
yajña iti /
kasminnu yajñaḥ pratiṣṭhita iti /
dakṣiṇāyāmiti /
kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti /
śraddhāyāmiti /
yadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti /
śraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti /
kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti /
hṛdaya iti hovāca /
hṛdayena hi śraddhām /
hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._३,९.२१ kindevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti pūrvavat /
dakṣiṇāyāṃ diśi kā devatā tatra? yamadevata iti, yamo devatā mama dakṣiṇādigbhūtasya /
sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti? yajña iti yajñe kāraṇe pratiṣṭhito yamaḥ saha diśā /
kathaṃ punaryajñasya kāryaṃ yamaḥ? ityucyate ṛtvigbhirniṣpādito yajño dakṣiṇayā yajamānastebhyo yajñaṃ niṣkrīya tena yajñena dakṣiṇāṃ diśaṃ saha yamenābhijayati /
tena yajñe yamaḥ kāryatvātpratiṣṭhitaḥ saha dakṣiṇayā diśā /
kasminnu yajñaḥ pratiṣṭhita iti? dakṣiṇāyāmiti dakṣiṇayā sa na ṣkrīyate, tena dakṣiṇākāryaṃ yajñaḥ /
kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti? śraddhāyāmiti śraddhā nāma ditsutvamāstikyabuddhibhaktisahitā /
kathaṃ tasyāṃ pratiṣṭhitā dakṣiṇā? yasmādyadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti॑nāśraddadhaddakṣiṇāṃ dadāti॑tasmācchraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti /
kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti? hṛdaya iti hovāca hṛdayasya hi vṛttiḥ śraddhā yasmāt, hṛdayena hi śraddhāṃ jānāti, vṛttiśca vṛttimati pratiṣṭhitā bhavati /
tasmādhṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti /
evamevaitadyājñavalkya //२१ //

kiṃdevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti /
varuṇadevata iti /
sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
apsviti /
kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā iti /
retasīti /
kasminnu retaḥ pratiṣṭhitamiti /
hṛdaya iti /
tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva nirmita iti /
hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._३,९.२२ kingadevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti? tasyāṃ varuṇo'dhidevatā mama /
sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti? apsviti apāṃ hi varuṇaḥ kāryam,"śraddhā vā āpaḥ" "śraddhāto varuṇamasṛjata"iti śruteḥ /
kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā iti? retasīti "retaso hyāpaḥ sṛṣṭāḥ"iti śruteḥ /
kasminni retaḥ pratiṣṭhitamiti? hṛdaya iti yasmādhṛdayasya kāryaṃ retaḥ /
kāmo hṛdayasya vṛttiḥ kāmino hi hṛdayādreto'dhiskandati /
tasmādapi pratirūpamanurūpaṃ putraṃ jātamāhurlokikāḥ asya piturhṛdayādivāyaṃ putraḥ supto viniḥsṛtaḥ, hṛdayādiva nirmito yathā suvarṇena nirmitaḥ kuṇḍalaḥ /
tasmāthṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti /
evamevaitatyājñavalkya //२२..

kiṃdevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti /
somadevata iti /
sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
dīkṣāyāmiti /
kasminnu dikṣā pratiṣṭhiteti /
satya iti /
tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti /
satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhiteti /
kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitamiti /
hṛdaya iti hovāca /
hṛdayena hi satyaṃ jānāti /
hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._३,९.२३ kindevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti? somadevata iti soma iti latāṃ somaṃ devatāṃ caikīkṛtya nirdeśaḥ /
sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti? dīkṣāyāmiti dīkṣito hi yajamānaḥ somaṃ krīṇāti, krītena someneṣṭvā jñānavānuttarāṃ diśaṃ pratipadyate somadevatādhiṣṭhitāṃ saumyām /
kasminnu dīkṣā pratiṣṭhiteti!satya iti॑katham? yasmātsatye dīkṣā pratiṣṭhitā, tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti॑kāraṇabhreṣo kāryabhreṣo mā bhūditi॑satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhitamiti? hṛdaya iti hovāca॑hṛdayena hi satyaṃ jānāti॑tasmādhṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti /
evamevaitadyājñavalkya

kiṃdevato'syāṃ dhruvāyāṃ diśyasīti /
agnidevata iti /
so'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti /
vācīti /
kasminnu vākpratiṣṭhiteti /
hṛdaya iti /
kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitamiti // _

śā.bhā._३,९.२४ kindevato'syāṃ diśyasīti /
meroḥ samantato vasatāmavyabhicārādūrdhvā digdhruvetyucyate /
agnidevata iti ūrdhvāyāṃ hi prakāśabhūyastvam, prakāśaścāgniḥ /
so'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti? vācīti /
kasminni vākpratiṣṭhiteti? hṛdaya iti /
tatra yājñavalkyaḥ sarvāsu dikṣu vipasṛtena hṛdayena sarvāṃ diśa ātmatvenābhisampannaḥ॑sadevāḥ sapratiṣṭhitā diśa ātmabhūtāstasya nāmarūpakarmātmabhūtasya yājñavalkyasya /
yadrūpaṃ tatprācyā diśā saha hṛdayabhūtaṃ yājñavalkyasya /
yatkevalaṃ karma putrotpādanalakṣaṇaṃ ca yānasahitaṃ ca sahaphenādhiṣṭhātrībhiśca devatābhirdakṣiṇāpratīcyudīcyaḥ karmaphalātmikā hṛdayameva āpannāstasya, dhruvayā diśā saha nāma sarvaṃ vāgdvāreṇa hṛdayameva āpannam /
etāvaddhīdaṃ sarvam, yaduta rūpaṃ vā karma vā nāma veti tatsarvaṃ hṛdayameva, tatsarvātmakaṃ hṛdayaṃ pṛcchyate kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitamiti

ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ /
yatraitadanyatrāsmanmanyāsai /
yaddhyetadanyatrāsmatsyācchvāno vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti // _

śā.bhā._३,९.२५ ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ, nāmāntareṇa sambodhanaṃ kṛtavān /
yatra yasminkāle, etadhṛdayamātmāsya asmadasmatto vartata iti manyāsai manyase yaddhi yadi hyetadhṛdayamanyatrāsmatsyādbhavet, śvānau vainaccharīraṃ tadā adyuḥ, vayāṃsi vā pakṣiṇo vainadvimathnīran viloḍayeyuḥ vikarperanniti /
tasmānmayi śarīre hṛdayaṃ pratiṣṭhitamityarthaḥ /
śarīrasyāpi nāmarūpakarmātmakatvāthṛdaye pratiṣṭhitatvam

hṛdayaśarīrasyorevamanyenyapratiṣṭhoktā kāryakaraṇayoḥ atastvāṃ pṛcchāmi

kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti /
prāṇa iti /
kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita iti /
apāna iti /
kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti /
vyāna iti /
kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita iti /
udāna iti /
kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti /
samāna iti /
sa eṣa neti netyātmā /
agṛhyo na hi gṛhyate /
aśīryo na hi śīryate /
asaṅgo na sajyate /
asito na vyathate /
na riṣyati /
etānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā add. aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ /
sa yastān puruṣānniruhya pratyuhyātyakrāmattaṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi /
taṃ cenme na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti /
taṃ ha na mene śākalyas/
tasya ha mūrdhā vipapāta /
api hāsya parimoṣiṇo'sthīnyapajahruranyanmanyamānāḥ // _

śā.bhā._३,९.२६ kasminnu tvaṃ ca śarīramātmā ca tava hṛdayaṃ pratiṣṭhitau stha iti? prāṇa iti॑dehātmānau prāṇe pratiṣṭhitau syātāṃ prāṇavṛttau /
kasminnu prāṇāḥ pratiṣṭhita iti apāna iti sāpi prāṇavṛttiḥ prāgeva preyātapānavṛttyā cenna nigṛhyeta /
kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti? vyāna iti sāpyapānavṛttiradha eva yāyātprāṇavṛttiśca prāgeva, madhyasthayā cedvyānavṛttyā na nigṛhyeta /
kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita iti? udāna iti sarvāstisro'pi vṛttaya udāne kīlasthānīye cenna niruddhā, viṣvageveyuḥ /
kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti? samāna iti samānapratiṣṭhā hyetāḥ sarvā vṛttayaḥ /
etaduktaṃ bhavati śarīrahṛdayavāyavo'nyonyapratiṣṭhāḥ, saṅghātena niṣatā vartante vijñānamayārthaprayuktā iti /
sarvametadyena niyataṃ yasmin pratiṣṭhitamākāśāntamotaṃ ca protaṃ ca, tasya nirupādhikasya sākṣādaparokṣādbrahmaṇo nirdeśaḥ katavya ityayamārambhaḥ /
sa eṣaḥ sayo netinetīti nirdiṣṭo madhukāṇḍe, eṣa saḥ /
so'yamātmāgṛhyo na gṛhyaḥ /
katham? yasmātsarvakāryadharmātītaḥ, tasmādagṛhyaḥ /
kutaḥ? yasmānna hi gṛhyate /
yaddhi karaṇagocaraṃ vyākṛtaṃ vastu, tadgrahaṇagocaram. idaṃ tu tadviparītamātmatattvam /
tathāśīryaḥ॑yaddhi mūrtaṃ saṃhataṃ śarīrādi tacchīryate॑yaṃ tu tadviparīto'to na hi śīryate /
tathāsaṅgo mūrto mūrtāntareṇa sambadhyamānaḥ sajyate'yaṃ ca tadviparīto'to na hi sajyate /
tathāsito'baddhaḥ, yaddhi mūrta tadvadhyate॑yaṃ tu tadviparītatvādabaddhatvānna vyathate, ato na riṣyati grahaṇaviśaraṇasambandhakāryadharmarahitatvānna riṣyati na hiṃsāmāpadyate na vinaśyatītyarthaḥ /
kramamatikramya aupaniṣadasya puruṣasya ākhyāyikāto'pasṛtya śrutyā svena rūpeṇa tvarayā nirdeśaḥ kṛtaḥ, tataḥ punarākhyāyikāmevāśrityāha etāni yānyuktānyaṣṭāvāyatanāni'pṛthivyeva yasyāyatanam'ityevamādīni, aṣṭau lokā agnilokādayaḥ, aṣṭau devāḥ amṛtamiti hovāca ityevamādayaḥ, aṣṭau puruṣāḥ śarīraḥ puruṣaḥ, ityādayaḥ, sa yaḥ kaścittān puruṣāñśārīraprabhṛtīnniruhya niścayenohya garmayitvāṣṭacatuṣkabhedena lokasthitimupapādyaḥ, punaḥ prācīdigādidvāreṇa pratyuhya upasaṃhṛtya svātmani hṛdaye'tyakrāmadatikrāntavānupādhidharma
hṛdayādyātmatvam॑svenaivātmanā vyavasthito ya aupaniṣadaḥ puruṣo'śanāyādivarjitaḥ upaniṣatsveva vijñeyo nānyapramāṇagamyaḥ, taṃ tvā tvāṃ vidyābhimāninaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi /
taṃ cedyadi me na vivakṣyasi vispaṣṭaṃ na kathayiṣyasi, mūrdhā te vipatiṣyatītyāha yājñavalkyaḥ /
taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ śākalyo na mene ha na vijñātavān kila tasya ha mūrdhā vipapāta vipatitaḥ /
samāptākhyāyakā /
śrutevacanaṃ taṃ ha na mena ityādi /
kiṃ cāpi hāsya parimoṣiṇastaskarā asthīnyapi saṃskārārtha śiṣyenīyamānāni gṛhān pratyapajahaḥpahratavantaḥ kinnimittam? anyaddhanaṃ nīyamānaṃ manyamānāḥ /
pūrvavṛttā hyākhyāyikeha sūcitā /
aṣṭādhyāya kila śākalyena yājñavalkyasya samānānta eva kila saṃvādo nivṛttaḥ॑tatra yājñavalkyena śāpo dattaḥpure'tithye mariṣyasi na te'sthīni ca na gṛhān prāpsyantīti /
sa ha tathaiva mamāra /
tasya hāpyanvaḥ manyamānāḥ parimoṣiṇo'thīnyapajahaḥ॑tasmānnopavādī syāduta hyevaṃvitparo bhavatīti /
saipā ākhyāyikā ācārārtha sūcitā vidyāstutaye ceha

yasya neti, netītyanyapratiṣedhadvāreṇa brahmaṇo nirdeśaḥ kṛtaḥ, tasya vidhimukhena kathaṃ nirdeśaḥ kartavyaḥ, iti punarākhyāyikāmeva āśrityāha mūlaṃ ca jagato vaktavyamiti /
ākhyāyikāsambandhastvavrahyavido brāhmaṇāñjitvā godhanaṃ irtavyamiti /
nyāyaṃ matvāha

atha hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu /
sarve vā mā pṛcchata /
yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi sarvān vā vaḥ pṛcchāmīti /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ // _

śā.bhā._३,९.२७ atha hovāca /
athānantaraṃ tūṣṇīmbhūteṣu brāhmaṇeṣu hovāca, he brāhemaṇā bhagavanta ityevaṃ sambodhyayo vo yuṣmākaṃ madhye kāmayate icchatiyājñavalkyaṃ pṛcchāmīti, sa mā māmāgatya pṛcchat॑sarve vā mā pṛcchata sarve vā yūyaṃ mā māṃ pṛcchata /
yo vaḥ kāmayate yājñavalkyo māṃ pṛcchatviti, taṃ vaḥ pṛcchami॑sarvān vā vo yuṣmānahaṃ pṛcchāmi /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥte brāhmaṇā evamuktā api na pragalbhāḥ saṃvṛttāḥ kiñcidapi pratyuttaraṃ vaktum

tān haitaiḥ ślokaiḥ papraccha
yathā vṛkṣo vanaspatistathaiva puruṣo'mṛṣā /
tasya lomāni parṇāni tvagasyotpāṭikā bahiḥ // _

śā.bhā._३,९.२८१ teṣu apragalbhabhūteṣu brāhmaṇeṣu tān haitairvakṣyamāṇaiḥ ślokaiḥ papraccha pṛṣṭavān /
yathā loke vṛkṣo vanaspatiḥ, vṛkṣasya viśeṣaṇaṃ vanaspatiriti, tathaiva puruṣo'mṛpāamṛpā satyametattasya lomāni॑tasya puruṣasya lomānītarasya vanaspateḥ parṇāni॑tvagasyotpāṭikā vahiḥtvagasya puruṣasya itarasyotpāṭikā vanaspateḥ

tvaca evāsya rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ /
tasmāttadātṛṇṇātpraiti raso vṛkṣādivāhatāt // _

śā.bhā._३,९.२८२ tvaca eva sakāśādasya puruṣasya rudhiraṃ prasyandi, vanaspateratvaca utpaṭaḥtvaca evotsphuṭati yasmāt॑evaṃ sarvaṃ samānameva vanaspateḥ puruṣasya ca॑tasmādātṛṇṇāthisitātprati tadrudhiraṃ nirgacchati vṛkṣādivāhatācchinnādrasaḥ

māṃsānyasya śakarāṇi kināṭaṃ snāva tatsthiram /
asthīnyantarato dāruṇi majjā majjopamā kṛtā // _

śā.bhā._३,९.२८३ evaṃ māṃsānyasya puruṣasya, vanaspatesyāni śakarāṇi śakalānītyarthaḥ /
kināṭaṃ vṛkṣasya, kināṭaṃ nāma śakalebhyo'bhyantaraṃ valkalarūpaṃ kāṣṭhasaṃlagnam, tatsnāva puruṣasya॑tatsthiramtacca kināṭaṃ snāvavaddṛḍhaṃ hi tat॑sthīni puruṣasya, snāvno'ntarato'sthīni bhavanti॑tathā kināṭasyābhyantarato dāruṇi kāṣṭhāni॑majjā, majjeva vanaspateḥ puruṣasya ca majjopamā kṛtā, majjāyā upamāmajjopamā, nānyo viśeṣo'stītyarthaḥ॑yathā vanaspatermajjā tathā puruṣasya, yathā puruṣasya tathā vanaspateḥ

yadvṛkṣo vṛkṇo rohati mūlānnavataraḥ punaḥ /
martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati // _

śā.bhā._३,९.२८४ yadyadi vṛkṣo vṛkṇaśchinno rohati punaḥ punaḥ prarohatiprādurbhavati mūlātpunarnavataraḥ pūrvasmādabhinavataraḥ॑yadetasmādviśeṇātprāgvanaspateḥ puruṣasya ca, sarvaṃ sāmānyamavagatam॑yaṃ tu vanaspatau viśeṣo dṛśyate yacchinnasyaprarohaṇam॑na tu puruṣe mṛtyunā vṛkṇe punaḥ prarohaṇaṃ dṛśyate॑bhavitavyaṃ ca kutaścitprarohaṇena॑tasmāda vaḥ pṛcchāmimartyo manuṣyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati? mṛtasya puruṣasya kutaḥ prarohaṇamityarthaḥ

retasa iti mā vocata jīvatastatprajāyate /
dhānāruha iva vai vṛkṣo'ñjasā pretya sambhavaḥ // _

śā.bhā._३,९.२८५ yadi cedevaṃ vadatharetamaḥ prarohatīti, mā vocata maivaṃ vaṣatumarhatha॑kasmāt? yasmājjīvataḥ puruṣāttadretaḥ prajāyate, na mṛtāt /
api ca dhānāruhaḥ, dhānā bījam, bījaruho /
pi vṛkṣo bhavati, na kevalaṃ kāṇḍaraha eva॑ivaśabdo'narthakaḥ, vai vṛkṣo'jjasā sākṣātpretya mṛtvāsambhavo dhānāto'pi pretya sambhavo bhavedajjasā punarvanaspateḥ

yatsamūlamāvṛheyurvṛkṣaṃ na punarābhavet /
martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati // _

śā.bhā._३,९.२८६ yadyadi saha mūlena dhānyā vā āvṛheyurudyaccheparuyeyurvṛkṣam, na punarābhavetpunarāgatya na bhavet /
tasmādvaḥ pṛcchāmi sarvasyaiva jagato mūlaṃ sartyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati

jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ /
vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam // _

jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ /
vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam //
tiṣṭhamānasya tadvida iti // _

śā.bhā._३,९.२८७८. jāta eveti manyadhvaṃ yadi kimanna praṣṭavyamitianiṣyamāṇasya hi sambhavaḥ praṣṭavyaḥ, na jātasya, ayaṃ tu jāta evātopasmin viṣaye praśna eva nopa'dyata iti cetna, kiṃ tarhi? mṛtaḥ punarapi jāyata evānyathākṛtābhyāgamakṛtanāśaprasaṅgāt॑to vaḥ pṛcchāmiko nvenaṃ mṛtaṃ punarjanayet? tatra vijajñurbrāhmaṇāḥyato mṛtaḥ punaḥ prarohati jagato mūlaṃ na vijñātaṃ brāhmaṇaiḥ॑to brahmiṣṭhatvādhratā gāvaḥ॑yājñavalkyena jitābrāhmaṇāḥ /
samāptā ākhyāyikā /
yajjagato mūlam, yena ca śabdena sākṣādvyapadiśyate brahma, yadyājñavalkyo brāhmaṇān pṛṣṭavāṃstatsvena rūpeṇa śrutirasyabhyamāhavijñānaṃ vijñaptirvijñānam, tacca ānandam, na viṣayavijñānavadduḥkhānuvidvam, kiṃ tarhi? prasannaṃ śivamatulamanāyāsaṃnityatṛptame karasamityarthaḥ. kiṃ tadbrahma umayaviśeṇavadrātiḥrāteḥ paṣṭhayatha prathamā, dhanasyetyarthaḥ, dhanasya dātuḥ karmakṛto yajamānasya parāyaṇaṃ parā gatiḥ karmaphalasya pradātṛ /
kiñca vyutthāyaiṣaṇābhyasyasminneva brahmāṇi tiṣṭhatyakarmakṛt, tadbrahma vettīti tadvicca॑tasyatiṣṭhamānasya ca tadvidaḥ, brahmavida ityarthaḥ, parāyaṇamiti /
atredaṃ vicāryateānandaśabdo loke sukhavācī prasidvaḥ, atra ca brahmaṇo viśeṣaṇatvena ānandaśabdaḥ śrūyateānandaṃ brahmeti /
śrutyantare ca"ānando brahmeti vyajānāt""ānandaṃ brahmaṇo vidvān" "yadeṣa ākāśa ānando na syāta" "yo vai bhūmā tatsukham"iti ca॑"eṣa parama ānandaḥ"ityevamādyāḥ /
saṃvedye ca sukhe ānandaśabdaḥ prasidvaḥ brahmānandaśca yadi saṃvedyaḥ syādyuktā ete brahmaṇyānandaśabdāḥ /
nanu ca śrutiprāmāṇyātsaṃvedyānandasvarūpameva brahma, kiṃ tatra vicāryam? iti na, virudvaśrutivākyadarśanātsatyam, ānandaśabdo brahmaṇi śrūyate, vijñānapratiṣedhaścaikatve"yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ vijānīyāt" "yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā" "prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda"ityādi॑virudvaśrutivākyadarśanāttena kartavyo vicāraḥ॑tasmādyuktaṃ vedavākyarthanirṇayāya vicārayitum /
mokṣavādivipratipatteścasāṃkhyā vaiśeṣikāśca mokṣavādino nāsti mokṣe sukhaṃ saṃvedyamityevaṃ vipratipannāḥ॑nye nigtiśayaṃ sukhaṃ svasaṃvadyamiti॑kiṃ tāvadyuktam? ānandādiśravaṇāt"jakṣatakrīḍan ramamāṇaḥ"'sayāda pitṛlokakāmo bhavata' "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit""sarvān kāmān samaśnute"ityādiśrutibhyo mokṣe sukhaṃ saṃvedyamiti /
nanvekatve kārakavimāgamāvādvijñānānupapattiḥ, kriyāyāścāne kakārakrasādhyātvādvijñānasya ca kriyātvāt /
naiṣa doṣaḥ॑śabdaprāmāṇyādbhavedvijñānamānandaviṣaye॑"vijñānamānandam"ityādīni ānandasvarūpasyāsaṃvedyatve'nupapannāni vacanānītyavocāma /
nanu vacanenāpyagneḥ śaityamudakasya cauṣbhyaṃ na kriyate eva, jñāpakatvādvacanānām /
na ca deśāntare'gniḥ śīta iti śakyate jñāpayitum॑gamye vā deśāntare uṣṇamudakamiti /
na, pratyagātmanyānandavijñānadarśanāt॑na'vijñānamānandam'itvevamādīnāṃ vacanānāṃ śīto'gnirityādivākyavatpratyakṣādivirudvārthapratipādakatvām /
anubhūyate tvavirudvārthatā॑sukhyahamiti sukhātmakamātmānaṃ svayameva vedayate॑tasmātsutarāṃ pratyakṣāvirudvārthatā॑tasmādānandaṃ brahma vijñānātmakaṃ satsvayameva vedayate /
tathā ānandapratipādikāḥ śrutayaḥ samañjasāḥ syuḥ'jakṣatkrīḍan ramamāṇaḥ' ityevamādyāḥ pūrvoktāḥ /
na, kāryakaraṇābhāve'nupapattervijñānasyaśarīraviyogo hi mokṣa ātyantikaḥ॑śarīrabhāve ca karaṇānupapattiḥ, āśrayābhāvāt॑tataśca vijñānānupattiḥ, ākāryakaraṇatvāt॑dehadyabhāve ca vijñānotpattau sarveṣāṃ kāryakaraṇopādānānarthakyaprasaṅgaḥ /
ekatvavirodhāccaparaṃ cedbrahma ānandātmakamātmānaṃ nityavijñānatvānnityameva vijānīyāt, tanna, saṃsāryapi saṃsāravinirmuktaḥ svābhāvyaṃ pratipadyeta॑jalāśaya ivodakāñjaliḥ kṣipto na pṛthaktvena vyavatiṣṭhate ānandātmakabrahmavijñānāya, tadā mukta ānandātmakamātmānaṃ vedayate ityetadanarthakaṃ vākyam /
atha brahmānandamanyāḥ sanmukto vedayate, pratyagātmānaṃ ca, ahamasmyānandasvarūpa iti, tadaikatvavirodhaḥ, tathā ca sati sarvaśrutivirodhaḥ, tṛtīyā ca kalpanā nopapadyate /
kiñcānyat, brahmaṇaśca nirantarātmānandavijñāne vijñānāvijñānakalpanānarthakyam॑nirantaraṃ cedātmānandaviṣayaṃ brahmaṇo vijñānam, tadeva tasya svabhāva ityātmānandaṃ vijānātīti kalpanānupapannā॑tadvijñānaprasaṅge hi kalpanāyā arthavattvam, yathā ātmānaṃ paraṃ ca vettīti, na hīṣvādyāsaktamanaso nairantaryeṇoṣujñānājñānakalpanāyā arthavattvam /
atha vicchinnamātmānandaṃ vijānātivijñānasya ātmavijñānacchidre anyaviṣayatvaprasaṅgaḥ॑ātmanaśya vikriyāvattvaṃ tataścānityatvaprasaṅgaḥ॑tasmādvijñānamānandamiti svarūpānvākhyānaparaiva śrutiḥ, nātmānandasaṃvedyatvārtha /
'jakṣatkrīḍan'ityādiśrutivirodho'saṃvedyatva iti cet! na॑sarvātmaikatve yathāprāptānuvāditvātmuktasya sarvātmabhāve sati yatra kvacidyogiṣu deveṣu vā jakṣaṇādi prāptam, tadyathāprāptamevānūdyatetattasyaiva sarvātmabhāvāditi sarvātmabhāvamokṣastutaye /
yathāprāptānuvaditve duḥkhitvamapīti cetyogyādiṣu yathāprāptajakṣaṇādivatsthāvarādiṣu yathāprāptaduḥkhitvamapīti cet! na, nāmarūpakṛtakāryakaraṇopādhisamparkajanitabhrāntyadhyāropitatvātsukhitvaduḥkhitvādiviśeṣasyeti parihratametatsarvam /
virudvaśrutīnāṃ ca viṣayamavocāma /
tasmāt"eṣo'sya parama ānandaḥ"itivatsarvāṣyānandavākyāni draṣṭavyāni

iti tṛtīyādhyāye navamaṃ śākalyabrāhmaṇam

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye tṛtīyo'dhyāyaḥ

janako ha vaideha āsāñcakre /
asya sambandhaḥ śarīrādyānaṣṭau puruṣānniruhya, pratyuhya punarhṛdaye, digbhedanena ca punaḥ pañcadhā vyāhya, hṛdaye pratyūhya, hṛdayaṃ śarīraṃ ca punaranyonyapratiṣṭhaṃ prāṇādipaḍhtavṛtyātmake samānākhye jagadātmanu sūtra upasaṃhṛtya, jagadātmani sūtra upasaṃhṛtya, jagadātmānaṃśarīrahṛdayasūtrāvasthamatikrāntavān ya aupaniṣadaḥ puruṣo neti netīti vyapadiṣṭaḥ, sa sākṣāñcopādānakāraṇasvarūpeṇa ca nirdiṣṭaḥ'vijñānamānandam' iti /
tasyaiva vāgādidevatādvāreṇa punaradhigamaḥ kartavya ityadhigamanopāyāntarārtho'yamārambho brāhmaṇadvayasya /
ākhyāyikā tvācārapradarśanārthā

janako ha vaideha āsāṃ cakre /
atha ha yājñavalkya āvavrāja /
taṃ hovāca yājñavalkya kimarthamacārīḥ paśūnicchanaṇvantānīti /
ubhayameva saṃrāḍiti hovāca // _

śā.bhā._४,१.१ janako ha vaideha āsāñcakre āsanaṃ kṛtavānāsthāyikāṃ dattavānityarthaḥ, darśanakāmebhyo rājñaḥ /
atha ha tasminnavasare yājñavalkyaḥ āvavrājaāgatavānātmano yogakṣemārtham, rājño vā vivadiṣāṃ dṛṣṭvānugrahārtham /
tamāgataṃ yajñavalkyaṃ yathāvatpūjāṃ kṛtvovāca hoktavāñjanakaḥ he yājñavalkya kimarthamacārīḥāgato'si? kiṃ paśūnicchan punarapi, āhosvidaṇvantān sūkṣmāntān sūkṣmavastunirṇayāntān praśnānmattaḥ śrotumicchanniti /
ubhayameva paśūn praśnāṃśca he samrāṭsamrāḍiti vājapeyayājino liṅgam ॑ yaśca ājñayā rājyaṃ praśāsti, samrāṭ॑ tasyā mantraṇaṃ he samrāḍiti ॑ samastasya vā bhāratasya varṣasya rājā

yatte kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnme jitvā śailiniḥ vāgvai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchailinirabravīdvāgvai brahmeti /
avadato hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñavalkya /
vāgevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā prajñetyenadupāsīta /
kā prajñatā yājñavalkya /
vāgeva samrāḍiti hovāca /
vācā vai samrāḍbandhuḥ prajñāyate /
ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva saṃrāṭprajñāyante /
vāgvai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ vāgjahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.२ kintu yatte tubhyaṃ kaścidabravīdācāryo'nekācāryo'nekācāryasevī hi bhavāṃstacchṛṇavāmeti /
itara āha abravadīduktavānme mamā'cāryo jitvā nāmataḥ śilinasyāpatyaṃ śailinirvāgvai brahmeti vāgdevatā brahmeti /
āhetapo yathā mātṛmānmātā yasya vidyate putrasya samyaganuśāstryanuśāsanakartrī sa mātṛmān /
ata ūrdhvaṃ pitā yasyānuśāstā sa pitṛmān /
upanayanādūrdhvamā samāvartanādācāryo yasyānuśāstā sa ācāryavān /
evaṃ śuddhitrayahetusaṃyuktaḥ sa sādhādācāryaḥ svayaṃ na kadācidapu prāmāṇādvyabhicarati sa yathā brūyācchiṣyāya tathāsau jitvā śailiniruktavānvāgvai brahmeti /
avadato hi kiṃ syāditi /
na hi mūkasyehārthamamutrārthaṃ vā kiñcana syāt /
kintvabravīduktavāste tubhyaṃ tasya brahmaṇa āyatanaṃ pratiṣṭhāṃ ca /
āyatanaṃ nāma śarīram /
pratiṣṭhā triṣvapi kāleṣu ya āśrayaḥ /
āhetaro na me'bravīditi /
itara āhayadyevamekapādvā etadekaḥ pādo yasya brahmaṇastadidamekapādbrahma tribhiḥ pādaiḥ śūnyamupāsyamānamapi na phalāya bhavatītyarthaḥ /
yadyevaṃ sa tvaṃ vidvānsanno'smabhyaṃ brūhi he yājñavalkyeti /
sa cā'havāgevā'yatanaṃ vāgdevasya brahmaṇo vāgeva karaṇamāyatanaṃ śarīramākāśo'vyākṛtākhyaḥ pratiṣṭhotpattisthitilayakāleṣu /
prajñetyenadupāsīta prajñetīyamupaniṣadbrahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ prajñeti kṛtvainadbrahmopāsīta /
kā prajñatā yājñavalkya ki svayameva prajñota prajñānimittam /
yathā'yatanapratiṣṭhe brahmaṇo vyatirikte tadvatkim /
na, katha tarhi, vāgeva samrāḍiti hovāca vāgeva prajñeti hovācoktavānna vyatiriktā prajñāti /
kathaṃ punarvāgeva prajñeti, ucyatevācā vai samrāḍbandhuḥ prajñāyate'smākaṃ bandhurityukte prajñāyakate bandhustathargvaidādi /
iṣṭaṃ yāganimitta dharmajātaṃ hutaṃ homanimittaṃ ca /
āśitamannadānimittaṃ pāyitaṃ pānadānanimittamayaṃ ca loka idaṃ ca janma paraśca lokaḥ pratipattavyaṃ ca janma sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva samrāṭprajñāyante'to vāgvaisamrāṭparamaṃ brahma nānaṃ yathoktabrahmavidaṃ vāgjahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti balidānādibhiriha /
devo bhūtvā punaḥ śarīrapātottarakālaṃ devānapyetyapigacchati ya evaṃ vidvānetadupāste vidyāniṣkriyārthaṃ hastitulya ṛṣabho hastyṛṣabho yasmingosahasretaddhastṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ /
ananuśiṣya śiṣyaṃ kṛtārthamakṛtvā śiṣyāddhanaṃ na hareteti me mama pitāmanyata mamāpyayamevābhiprāyaḥ

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ /
prāṇo vai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchaulbāyano'bravītprāṇo vai brahmeti /
aprāṇato hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñavalkya /
prāṇa evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā /
priyamityenadupāsīta /
kā priyatā yājñavalkya /
prāṇa eva samrāḍiti hovāca /
prāṇasya vai samrāṭkāmāyāyājyaṃ yājayati /
apratigṛhyasya pratigṛhṇāti /
api tatra vadhāśaṅkā bhavati yāṃ diśameti prāṇasyaiva samrāṭkāmāya /
prāṇo vai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ prāṇo jahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehah /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.३ yadeva te kaścidabravīdudaṅko nāmataḥ śulbasyāpatyaṃ śaulbasyāpatyaṃ śaulbāyano'bravītprāṇo vai brahmeti prāṇo vāyurdevatā pūrvavat /
prāṇa evā'yanamākāśaḥ pratiṣṭhopaniṣatpriyamityenadupāsīta /
kathaṃ punaḥ priyatvaṃ, prāṇasya vai he samrāṭkāmāya prāṇasyārthāyāyājyaṃ yājayati patitādikamapyapratigṛhyasyāpyugrādeḥ pratigṛhṇātyapi tatra tasyāṃ diśi vadhanimittamāśaṅkaṃ vadhāśaṅketyartho yāṃ diśameti taskarādyākīrṇāṃ ca tasyāṃ diśi ba dhāśahkā taccaitatsarvaṃ prāṇasya priyatve bhavati prāṇasyaiva samrāṭkāmāya /
tasmātprāṇo vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ prāṇo jahāti /
samānamanyat

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnme barkurvārṣṇaḥ /
cakṣurvai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tadvārṣṇo'bravīccakṣurvai brahmeti /
apaśyato hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñavalkya /
cakṣurevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā /
satyamityetadupāsīta /
kā satyatā yājñavalkya /
cakṣureva samrāḍiti hovāca /
cakṣuṣā vai samrāṭpaśyantamāhuradrākṣīriti /
sa āhādrākṣamiti tatsatyaṃ bhavati /
cakṣurvai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ cakṣurjahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.४ yadeva te kaścidbarkuriti nāmato vṛṣṇasyāpatyaṃ vārṣṇaścakṣurvai brahmetyādityo devatā cakṣuṣyupaniṣatsatyam /
yasmācchrotreṇa śrutamanṛtamapi syānna tu cakṣuṣā dṛṣṭam /
tasmādvai samrāṭpaśyantamāhuradrākṣīstvaṃ hastinamiti sa cedadrākṣamityāhatatsatyameva bhavati /
yastvanyau brūyadahamaśrauṣamiti /
tadvyabhicarati /
yattu cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tadavyabhicāritvātsatyameva bhavati

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnme gardabhīvipīto bhāradvājaḥ /
śrotraṃ vai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tadbhāradvājo'bravīcchrotraṃ vai brahmeti /
aśṛṇvato hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñavalkya /
śrotramevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānantamityenadupāsīta /
kānantatā yājñavalkya /
diśa eva samrāḍiti hovāca /
tasmādvai samrāḍapi yāṃ kāñca diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchati /
anantā hi diśaḥ /
diśo vai samrāṭśrotram /
śrotraṃ vai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ śrotraṃ jahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.५ yadeva te gardabhīvipīta iti nāmato bhāradvājo gotrataḥ śrotraṃ vai brahmeti /
śrotre digdevatānanta ityenadupāsīta /
kānantatā śrotrasya /
diśa eva śrotrasyā'nantyaṃ yasmāttasmādvai samrāṭprācīmudīcāṃ vā yāṃ kāñcidapi diśaṃ gacchati naivāsyā antaṅgacchati kañcidapu /
ato'nantā hi diśaḥ /
diśo vai samrāṭśrotram /
tasmāddigānantyameva śrotrasyā /
ṣa'nantyam

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnme satyakāmo jābālaḥ mano vai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tajjābālo'bravīnmano vai brahmeti /
amanaso hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñāvalkya /
mana evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanda ityenadupāsīta /
kānandatā yājñavalkya /
mana eva samrāḍiti hovāca manasā vai samrāṭstriyamabhi hāryati tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate /
sa ānandaḥ /
mano vai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ mano jahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.६ satyakāma iti nāmato jabālāyā apatyaṃ jābālaḥ /
candramā manasi devatā /
ānanda ityupaniṣati /
yasmānmana evā'nandastasmānmanasā vai samrāṭastriyamabhikāmayamāno'bhihāryate prārthayata ityarthaḥ /
tasmādyāṃ striyamabhikāmayamāno'bhihāryate tasyāṃ pratirūpo'nurūpaḥ putro jāyate sa ānandahetuḥ sa yena manasā nirvartyate tanmana ānandaḥ

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti /
abravīnme vidagdhaḥ śākalyaḥ /
hṛdayaṃ vai brahmeti /
yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchākalyo'bravīddhṛdayaṃ vai brahmeti /
ahṛdayasya hi kiṃ syāditi /
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām /
na me'bravīditi /
ekapādvā etatsamrāḍiti /
sa vai no brūhi yājñavalkya /
hṛdayamevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā /
sthitirityenadupāsīta /
kā sthititā yājñavalkya /
hṛdayameva samrāḍiti hovāca /
hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāmāyatanam /
hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā /
hṛdaye hyeva samrāṭsarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti /
hṛdayaṃ vai samrāṭparamaṃ brahma /
nainaṃ hṛdayaṃ jahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti /
devo bhūtvā devānapyeti /
ya evaṃ vidvānetadupāste /
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti // _

śā.bhā._४,१.७ vidagdhaḥ śākalyo hṛdayaṃ vai brahmeti /
hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāmāyatanam /
nāmarūpakarmātmakāni hi bhūtāni hṛdayāśrayāṇītyavocāma śākalyabāhmaṇe hṛdayapratiṣṭhānu ceti /
tasmādvadhṛtaye hyeva samrāṭsravāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti /
tasmāddhṛdayaṃ sthitirityupāsīta hṛdaye ca prajāpatirdevatā

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye caturthādhyāyasya prathamaṃ brāhmaṇam

atha caturthādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam

janako ha vaidehaḥ kūrcādupāvasarpannuvāca namaste'stu yājñavalkya /
anu mā śādhīti /
sa hovāca yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivamevaitābhirupaniṣadbhiḥ samāhitātmāsi /
evaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sannadhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti /
nāhaṃ tadbhagavan veda yatra gamiṣyāmīti /
atha vai te'haṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti /
bravītu bhagavāniti // _

śā.bhā._४,२.१ janako ha vaidehaḥ /
yasmātsaviśeṣaṇāni sarvāṇi brahmāṇi jānāti yājñavalkyastasmādācāryakatvaṃ hitvā janakaḥ kūrcādāsanaviśeṣādutthāyopa samīpamavasarpanyādayornipatannityarthaḥ /
uvācoktavānnamaste tubhyamastu he yājñavalkyānu mā śādhyanuśādhi māmityarthaḥ /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ /
sa hovāca yājñavalkyo yathā vai loke he samrāḍmahāntaṃ dīrghamadhvānameṣyangamiṣyanrathaṃ vā sothalena gamiṣyannāvaṃ vā jalena gamiṣyansamādadīta /
evamevaitāni brahmāṇyetābhirupaniṣadbhiryuktānyupāsīnaḥ samāhitatmāsyatyantametābhirupaniṣadbhiḥ saṃyuktātmāsi na kevalamupaniṣatsamāhita evaṃ vṛndārakaḥ pūjyaścā'ḍhyaśceśvaro na daridra ityarthaḥ /
adhītavedo'dhīto vedo yena sa tvamadhītaveda uktāścopaniṣada ācāryaistubhyaṃ sa tvamuktopaniṣatka evaṃ sarvavibhūtatisaṃpanno'pi sanbhayayamadhyaścha eva paramātjñānena vinākṛtārtha evatāvadityarthaḥ /
yāvatparaṃ brahma na vetsi /
ito'smāddehādimucyamāna etābhirtorathasthānīyābhiḥ samāhitaḥ kva kasmingamiṣyasi kiṃ vastu prāpsyasīti /
nāhaṃ tadvastu bhagavanpūjāvanveda jāne yatra gamiṣyāmīti /
atha yadyevaṃ na jānīṣe yatra gataḥ kṛtārthaḥ syā ahaṃ vai tubhyaṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti /
bravītu bhagavāniti, yadi prasanno māṃ prati /
śṛṇu

indho ha vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣaḥ /
taṃ vā etamindhaṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇaiva /
parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ // _

śā.bhā._४,२.२ indho ha vai nāma /
indha ityevaṃnāmā /
yaścakṣurvai brahmeti purokta ādityāntaragta puruṣaḥ sa eṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣannakṣaṇi viśeṣeṇa vyavasthitaḥ /
sa ca satyanāmā /
taṃ vā etaṃ puruṣaṃ dīptiguṇatvātpratyakṣaṃ nāmāsyendha iti tamindhaṃ santamindra ityācakṣateparokṣeṇa /
yasmātparokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ pratyakṣanāmagrahaṇaṃ dviṣanti /
eṣa tvaṃ vaiśvānaramātmānaṃ saṃpanno'si

athaitadvāme'kṣaṇi puruṣarūpameṣāsya patnī virāṭ /
tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ /
athainayoretadannaṃ ya eṣo'ntarhṛdaye lohitapiṇḍaḥ /
athainayoretatprāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakamiva /
athainayoreṣā sṛtiḥ saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayādūrdhvā nāḍyuccarati /
yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evamasyaitā hitā nāma nāḍyo'ntarhṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti /
etābhirvā etadāsravadāsravati /
tasmādeṣa praviviktāhāratara iva bhavatyasmācchārīrādātmanaḥ // _

śā.bhā._४,२.३ athaitadvāme'kṣaṇi puruṣarūpameṣāsya patnī yaṃ tvaṃ vaiśvānaramātmānaṃ saṃpanno'si tasyāsyendrasya bhokturbhogyaiṣā patnī virāḍannaṃ bhogyatvādeva tadetadannaṃ cāttā caikaṃ mithunaṃ svapne /
ko'sau /
ya eṣo'ntarahṛdaya ākāśo'ntarhṛdaye hṛdayasya māṃsapiṇḍasya madhye /
athainayoretadvakṣyamāṇamannaṃ bhojyaṃ sthitihetuḥ /
kiṃ tat /
ya eṣe'ntarhṛdaye lohitapiṇḍo lohita eva piṇḍākārāpannā lohitapiṇḍaḥ /
annaṃ jagdhaṃ dvedhā pariṇamate yatsthūlaṃ tadadho gacchati /
yadanyattatpunarāgninā pacyamānaṃ dvedhā pariṇamate /
yo madhyamo rasaḥ sa lohitādakrameṇa pāñcabhautikaṃ piṇḍaṃ śarīramupacinoti /
yo'ṇiṣṭho rasaḥ sa eṣa lohitapiṇḍa indrasya liṅgātmano hṛdaye mithunībhūtasya /
yaṃ taijasamācakṣate sa tayorindrendrāṇyorhṛdaye mithunībhūtayoḥ sūkṣmāsu nāḍīṣvanupraviṣṭaḥ sthitiheturbhavati /
tadetaducyate'thainayoretadannamityādi /
kiñcānyat /
athainayoretatpravāraṇam /
bhuktavatoḥ svapatośca prāvaraṇaṃ bhavati loke tatsāmānyaṃ hi kalpayati śrutiḥ /
ki tadiha prāvaraṇam /
yadetadantarhṛdaye jālakamivānekanāḍīchidrabahulatvājjālakamiva /
athainayoreṣā sṛtirmārgaḥ saṃcanarato'nayeti saṃcaraṇī svapnajjāgaritadeśāgamanamārgaḥ /
kā sā sṛtiḥ /
yaiṣā hṛdayādahṛdayadeśādūrdhvābhimukhī satyuccarati nāḍī /
tasyāḥ parimāṇamidamucyate /
yathā loke keśaḥ sahasradhā bhinno'tyantasūkṣmo bhavatyevaṃ sūkṣmā asya dehasya saṃbandhinyo hitā nāma hitā ityevaṃ khyātā nāḍyāstāścāntarhṛdaye māsaṃpiṇḍe pritiṣṭhitā bhavanti hṛdayādviprarūḍhāstāḥ sarvatra kadambakesapavadetābhirnāḍobhiratyantasūkṣmābhiretadannamāsravadgacchadāsravati gacchati /
tadetaddevatāśarīramanenānnena dāmabhūtenopacīyamānaṃ tiṣṭhati /
tasmādyasmātsthūlenānnenopacitaḥ piṇḍa idaṃ tu devatāśarīraṃ liṅgaṃ sūkṣmeṇānnenopacitaṃ tiṣṭhati /
piṇḍopacayakaramapyannaṃ praviviktameva mūtrapurīṣādisthūlamapekṣya liṅgasthitikaraṃ tvannaṃ tato'pisākṣmataram /
ataḥ praviviktāhāraḥ piṇḍaḥ /
tasmātpraviviktāhārādapi praviviktāhāratara eṣa liṅgātmevaiva bhavatyasmāccharīrācchārīrameva śārīraṃ tasmācchārīrāt /
ātmano vaiśvānarāttaijasaḥ sūkṣmānnopacito bhavati

tasya prācī dikprāñcaḥ prāṇāḥ /
dakṣiṇā digdakṣiṇe prāṇāḥ /
pratīcī dikpratyañcaḥ prāṇāḥ /
udīcī digudañcaḥ prāṇāḥ /
ūrdhvā digūrdhvāḥ prāṇāḥ /
avācī digavāñcaḥ prāṇāḥ /
sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ /
sa eṣa neti netyātmā /
agṛhyo na hi gṛhyate /
aśīryo na hi śīryate /
asaṅgo na hi sajyate /
asito na vyathate /
na riṣyati /
abhayaṃ vai janaka prāpto'sīti hovāca yājñavalkyaḥ /
sa hovāca janako vaideho'bhayaṃ tvā gacchatādyājñavalkya yo no bhagavannabhayaṃ vedayase /
namaste'stu /
ime videhā ayamahamasmīti // _

śā.bhā._४,२.४ sa eṣa hṛdayabhūtastaijasaḥ sūkṣmabhūtena prāṇena vidhriyamāṇaḥ prāṇa eva bhavati /
tasyāsya viduṣaḥ krameṇa vaiśvānarāttaijasaṃ prāptasya hṛdayātmānamāpannasya hṛdayātmanaśca prāṇātmānamāpannasya prācī dikprāñcaḥ prāggatāḥ prāṇāḥ.tathā dakṣiṇā digdakṣiṇe prāṇāḥ /
sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ /
evaṃ vidvānkreṇa sarvātmakaṃ prāṇamātmatvenopagato bhavati /
taṃ sarvātmānaṃ pratyagātmanyupasaṃhṛtya draṣṭurhi draṣṭubhāvaṃ neti netītyātmānaṃ turīyaṃ pratipadyate /
yameṣa vidvānanena krameṇa pratipadyate sa eṣa neti netyātmetyādi na riṣyatītyantaṃ vyākhyātametat /
abhayaṃ vai janmamaraṇādinimittabhayaśūnyaṃ he janaka prāpto'sīti haivaṃ kilovācoktavānyājñavalkyaḥ /
tadetaduktamatha vai te'haṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti /
sa hovāca janako vaideho'bhayameva tvā tvāmapi gacchatādgacchatu yastvaṃ no'smānhe yājñavalkya bhagavānpūjāvannabhayaṃ brahma vedayase jñāpayasi prāpitavānupādhikṛtājñānavyavadhānāpanayanenetyarthaḥ /
kimanyadahaṃ vidyāniṣkriyārthaṃ prayacchāmi sākṣādātmānameva dattavate /
ato namaste'stvime videhāstava yatheṣṭaṃ bhujyantāmayaṃ cāhamasmi dāsabhāve sthito yatheṣṭaṃ māṃ rājyaṃ ca pracatipadyasvetyarthaḥ

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi caturthādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam

atha caturthādhyāyasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam

janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma /
samenena vadiṣya iti /
atha ha yajjanakaśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre samūdāte /
tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau /
sa ha kāmapraśnameva vavre /
taṃ hāsmai dadau /
taṃ ha samrāḍeva pūrvaḥ papraccha // _

śā.bhā._४,३.१ janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāmetyasyābhisaṃbandhaḥ /
vijñānamaya ātmā sākṣādaparokṣādbrahma sarvāntaraḥ para eva /
"nānyo'to'sti draṣṭā nānyadato'sti draṣṭi"tyādiśrutibhyaḥ /
sa eṣa iha praviṣṭo vadanādiliṅgo'sti vyatirikta iti madhukāṇḍe'jātaśatrusaṃvāde prāṇādikartṛtvabhoktṛtvapratyākhyānenādhigato'pi satpunaḥ prāṇanādiliṅgamupanyasyauṣastapraśne prāṇanādiliṅgo yaḥ sāmānyenādhigataḥ prāṇena prāṇitītyādinā dṛṣṭerdraṣṭetyādināluptaśaktisvabhāvo'dhigataḥ /
tasya ca paropādhinimittaḥ saṃsāro yathā rajjūṣaraśuktikāgaganādiṣu sarpedakarajamalinatvādi parādhyāropaṇanimittameva na svatastathā nirupādhiko nirupākhyo neti netīti vyapadeśyaḥ sākṣādaparokṣātsarvāntara ātmā brahmākṣaramantaryāmī praśastaupaniṣadaḥ puruṣo vijñānamānandaṃ brahmetyadhigatam /
tadeva punarindhasajñaḥ praviviktāhārastato'ntarhṛdaye liṅgātmā praviviktāhāratarastataḥ pareṇa jagadātmā prāṇopādhistato'pi pravilāpya jagadātmānamupādhibhūtaṃ rajjvādāviva sarpādikaṃ vidyayā sa eṣa neti netīti sākṣātsarvāntaraṃ brahmādhigatam /
evamabhayaṃ pariprāpito janako yājñavalkyenā'gamataḥ saṃkṣepataḥ /
atra ca jāgratsvapna suṣuptaturīyāṇyupanyanyaprasaṅgenendhaḥ praviviktāhārataraḥ sarve prāṇāḥ sarve prāṇāḥ sa eṣa neti netīti /
idānīṃ jāgratsvapnādvāreṇāva mahatā tarkeṇa vistarato'dhigamaḥ kartavyaḥ /
abhayaṃ prāpayitavyam /
sadbhāvāścā'tmano vipratipattyāśaṅkānirākaraṇadvāreṇa /
vyatiriktatvaṃ śuddhatvaṃ svayañjyotiṣṭvamaluptaśaktisvarūpatvaṃ niratiśayānandasvābhāvyamadvaitatvaṃ cādhigantavyamitīdamārabhyate /
ākhyāyayikā tu vidyāsaṃpradānagrahaṇavidhiprakāśanārthā /
vidyāstutaye ca viśeṣataḥ /
varadānādisūcanāt /
janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma /
sa ca gacchannevaṃ mene cintitavānna vadiṣye kiñcidapu rājñe /
gamanaprayojanaṃ tu yogakṣemārtham /
na vadiṣya ityevaṃsaṃkalpo'pi yājñavalkyo yadyajjanakaḥ pṛṣṭavāṃstattatpratipede tatra ko hetuḥ saṃkalpitasyānyathākaraṇa ityatrā'khyāyikāmācaṣṭe /
pūrvatra kila janakayājñavalkyoḥ saṃvāda āsīdagnihotre nimitte /
tatra janakasyāgnihotraviṣayaṃ vijñānamupalabhya parituṣṭo yājñavalkyastasmai janakāya ha kila varandadau /
sa ca janako ha kāmapraśnameva varaṃ vavre vṛtavāṃstaṃ ca varaṃ hāsmai dadau yājñavalkyaḥ /
tena varapradānasāmarthyenāvyācikhyāsumapidāviti /
yājñavalkyaṃ tūṣṇaiṃ sthitamapi samrāḍeva janakaḥ pūrvaṃ papraccha /
tatraivānuktirbrahmavidyāyāḥ karmaṇā viruddhatvāt /
vidyāyāśca svātantryāt /
svatantrā hi brahmavidyā sahakārisādhanāntaranirapekṣā puruṣārthasādhaneti ca

yājñavalkya kiṃjyotirayaṃ puruṣa iti /
ādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca /
ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._४,३.२ he yājñavalkyetyevaṃ saṃbodhyābhimukhīkaraṇāya kiñjyotirayaṃ puruṣa iti kimasya puruṣasya jyotiryena jyotiṣā vyavaharati so'yaṃ kiñjyotirayaṃ prākṛtaḥ kāryakaraṇasaṃghātarūpaḥ śiraḥpāṇyādimānpuruṣaḥ pṛcchyate /
kimayaṃ svāvayavāsaṃghātabāhyena jyotirantareṇa vyavaharatyāhosvitsvāvayavasaṃghātamadhyapātinā jyotiṣā jyotiṣkāryamayaṃ puruṣo nirvartayatītyetadabhipretya pṛcchati /
kiñcāto yadi vyatiriktena yadi vāvyatiriktenajyotiṣā jyotiṣkāryaṃ nirvartayati /
śṛṇu tatra kāraṇaṃ yadi vyatiriktenaivajyotiṣā jyotiṣkāryanirvartakatvamasya svabhāvo nirdhārito bhavati tato'dṛṣṭajyotiṣkāryaviṣaye'pyanumāsyāmahe vyatiriktajyotirnimittamevedaṃ kāryamiti /
athāvyatiriktenaiva svātmanā jyotiṣā vyavaharati tato'pratyakṣe'pi jyotiṣi jyotiṣkāryadarśane'byatiriktameva jyotiranumeyam /
athāniyama eva vyatiriktamavyatiriktaṃ vā jyotiḥ puruṣasya vyavahārahetustato'nadhyavasāya eva jyotirviṣaya ityevaṃ manvānaḥ pṛcchati janako yājñavalkyaṃ kiñjyotirayaṃ puruṣa iti /
nanvevamanumānakauśale janakasya kiṃ praśnena svayameva kasmānna pratipadyata iti /
satyametat /
tathāpi liṅgaliṅgisaṃbandhaviśeṣāṇāmatyantasaukṣmyādduravabodhyatāṃ manyate bahūnāmapu paṇḍitānāṃ kimutaikasya /
ata eva hi dharmasūkṣmanirṇaye pariṣadvyāpāra iṣyate /
puruṣaviśeṣaścāpekṣyate /
daśāvarā pariṣattrayo vaiko veti /
tasmādyadyapyanumānakauśalaṃ rājñastathāpi tu yukto yājñavalkyaḥ praṣṭum /
vijñānakauśalatāratamyopapatteḥ puruṣāṇām /
athavā śrutiḥ svayamevā'khyāyikāvyājenānumānamārgamupanyasyāsmānbodhayati puruṣamatimanusartī /
yājñavalkyo'pi janakābhiprāyabhijñatayā vyatiriktamātmajyotirbodhayiṣyañjanakaṃ vyatiriktapratipādakameva liṅgaṃ pratipede yathā prasiddhamādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca /
katham /
ādityenaiva svāvayavasaghātavyatiriktena cakṣuṣo'nugrāhakeṇa jyotiṣāyaṃ prākṛtaḥ puruṣa āsta upaviśati palyayate prayeti kṣetramaraṇyaṃ vā tatra gatvā karma bāhyanekajyotiḥpradarśanaṃ ca liṅgasyāvyabhicāritvadarśanārtham /
evamevaitadyājñavalkya

astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti /
candramā evāsya jyotirbhavatīti /
candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._४,३.३ tathāstamita āditye yājñavalkya kiñjyotirevāyaṃ puruṣa iti candramā evāsya jyotiḥ

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti /
agnirevāsya jyotirbhavatīti /
agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._४,३.४ astamiti āditye candramasyastamite'gnirjyotiḥ

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti /
vāgevāsya jyotirbhavatīti /
vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti /
tasmādvai samrāḍapi yatra svaḥ pāṇirna vinirjñāyate'tha yatra vāguccaratyupaiva tatra nyetīti /
evamevaitadyājñavalkya // _

śā.bhā._४,३.५ śānte'gnau vāgjyotiḥ vāgiti śabdaḥ parigṛhyate /
śabdena viṣayeṇa śrotramindriyaṃ dīpyate /
śrotrendriye saṃpradīpte manasi viveka upajāyate /
tena manasā bāhyāṃ ceṣṭāṃ pratipadyate /
"manasā hyova paśyati manasā śṛṇotī"ti brāhmaṇam /
kathaṃ purvāgjyotiriti vācojyotiṣṭvamaprasiddhamityata āhatasmādvai samrāḍyasmādvācā jyotiṣānugṛhīto'yaṭaṃ puruṣo vyavaharati tasmātprasiddhametadvāco jyotiṣṭvam /
kathamapi yatra yasminkāle prāvṛṣi prāyeṇa medhāndhakāre sarvajyotiḥpratyastamaye svo'pi prāṇirhasto na vispaṣṭaṃ nirjñāyate /
atha tasminkāle sarvaceṣṭānirodhe prāpte bāhyajyotiṣo'bhāvādyatra vāguccarati śvā vā bhaṣati gardabho vā rautyupaiva tatra nyeti tena śabdena jyotiṣā śrotramanasornairantayaṃ bhavati tena jyotiṣkāryatvaṃ vākpratipadyeta tena vācā jyotiṣopanyetyevopagacchatyeva tatra sannihito bhavatītyarthaḥ /
tatra ca karma kurute vipalyeti /
tatra vāgyotiṣo grahaṇaṃ gandhādīnānupalakṣaṇārtham /
gandhādibhirapi hi ghrāṇādiṣvanugṛhīteṣu pravṛttinivṛtyādayo bhavanti /
tena tairapyanugraho bhavati kāryakaraṇasaṃghātasya /
evamevaitadyājñavalkya

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti /
ātmaivāsya jyotirbhavatīti /
ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti // _

śā.bhā._४,३.६ śāntāyā punarvāci gandhādiṣvapi ca śānteṣu /
bāhyeṣvanugrāhakeṣu sarvapravṛttinirodhaḥ prāpto'sya puruṣasya /
etaduktaṃ bhavati /
jāgradviṣaye bahirmukhānu karaṇāni cakṣurādīnyādityādijyotirbhiranugṛhyāmāṇāni yadā tadā sphuṭataraḥ saṃvyavahāro'sya puruṣasyadṛṣṭā /
tasmātte vayaṃ manyāmahe sarvabāhyajyotiḥpratyastamaye'pi svapnasuṣuptakāle jāgarite ca tādṛgavasthāyāṃ svāvayavasaṃghātavyatiriktenaiva jyotiṣā jyotiṣkāryasiddhirasyeti /
dṛśyate ca svapne jyotiṣkāryasiddhirbandhusaṃgamanaviyogadar
śanaṃ deśāntragamanādi ca /
suṣuptaccotthānaṃ sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti /
tasmādasti vyatiriktaṃ kimapi jyotiḥ /
kiṃ punastacchāntāyāṃ vāci jyotirbhavatīti /
ucyate ātmaivāsya jyotirbhavatīti /
ātmeti kāryakaraṇasvāvayavasaṃghātavyatiriktaṃ kāryakaraṇāvabhāsakamādityādibāhyajyotirvatsvayamanyenānavabhāsyamānamabhidhīyate jyotirantaḥsthaṃ ca tatpāriśeṣyāt /
kāryakaraṇavyatiriktaṃ taditi tāvatsiddham /
yacca kāryakaraṇavyatiriktaṃ kāryakaraṇasaṃghātānugrāhakaṃ ca jyotistadbāhyaiścakṣurādikaraṇairupalabhyamānaṃ dṛṣṭaṃ na tu tathā taccakṣurādibhirupalabhyata ādityādijyotiḥṣūparateṣu /
kāryaṃ tu jyotiṣo dṛśyote yasmāttasmādātmanaivāyaṃ jyotiṣā'ste palyayate karma kurute vipalyetīti /
tasmānnūnamantaraḥsthaṃ jyotirityavagamyate /
kiñcā'dityādijyotirvilakṣaṇaṃ tadabhautikaṃ ca sa eva heturyaccakṣurādyagrāhyamādityādivat /
na /
samānajātīyenaivā /
ādityādijyotiṣā kāryakaraṇasaṃghātasya bhautikasya bhautikenaivopakāraḥ kriyamāṇo dṛśyate /
yathāduṣṭaṃ cedamanumeyam /
yadi nāma kāryakaraṇādarthāntaraṃ tadupakārakamādityādivajjyotisthāpi kāryakaraṇasaṃghātasamānajātīyamevānumeyaṃ kāryakaraṇasaghātopakārakatvādādityādijyotirvat /
yatpunarantaḥsthatvādapratyakṣatvācca vailakṣaṇyamucyate taccakṣurādijyotirbhiranaikāntikam /
yato'pratyakṣāṇyantaḥsthāni ca cakṣurādijyotīṃṣi bhautikānyeva /
tasmāttava manorathamātraṃ vilakṣaṇamātmajyotiḥ siddhamiti /
kāryakaraṇasaṃghātabhāvabhāvitvācca saṃghātadharmatvamanumīyate jyotiṣaḥ sāmānyato dṛṣṭasya cānumānasya vyabhicāritvādaprāmāṇyam /
sāmānyato dṛṣṭabalena hi bhavānādityādivadvyatiriktaṃ jyotiḥ sādhayati kāryakaraṇebhyaḥ /
na ca pratyakṣamanumānena bādhituṃ śakyate /
ayameva tu kāryakaraṇasaṃghātaḥ pratyakṣaṃ paśyati śṛṇoti manute vijānāti ca /
yadi nāma jyotirantaramasyopakārakaṃ syādādityādivanna tadā'tmā syajyotirantaramādityādivadeva /
ya eva tu pratyakṣaṃ darśanakriyāṃ karoti sa evā'tmā syātkāryakaraṇasaṃghāto nānyaḥ /
pratyakṣavirodhe'numānasyāprāmāṇyāt /
nanvayameva ceddarśanādikrāyakartā'tmā saṃghātaḥ kathamavikalasyaivāsya darśanādikriyākartṛtvaṃ kadācidbhavati kadācinneti /
naiṣa doṣo dṛṣṭatvāt /
nahi dṛṣṭe'nupapannaṃ nāma /
nahi khadyote prakāśāprakāśatvena dṛśyamāne kāraṇāntaramanumeyam /
anumeyatve ca kenacitsāmānyātsarvaṃ sarvatrānumeyaṃ syāt /
taccāniṣṭam /
na ca padārthasvabhāvo nāsti na hyagneruṣṇasvābhāvyamanyanimittamudakasya vā śaityam /
prāṇidharmādharmādyapekṣamiti cet /
dharmādharmādernimittāntarāpekṣasvabhāvaprasaṅgaḥ /
astviti cenna tadanavasthāprasaṅgaḥ /
sa cāniṣṭaḥ /
na /
svapnasmṛtyordṛṣṭasyaiva darśanāt /
yaduktaṃ svabhāvavādinā dehasyaiva darśanādikriyā na vyatiriktasyeti /
tanna /
yadi hi dehasyaiva darśanādikriyā svapne dṛṣṭasyaiva darśanaṃ na syāt /
andhaḥ svapnaṃ paśyandṛṣṭapūrvameva paśyati na śākadvīpādigatamadṛṣṭarūpam /
tataścetatsiddhaṃ bhavati yaḥ svapne paśyati dṛṣṭapūrvaṃ vastu sa eva pūrvaṃ vidyamāne cakṣuṣyadrākṣīnna deha iti /
dehaśceddraṣṭāsa yenādrākṣīttasminnuddhṛte cakṣuṣi svapne tadeva dṛṣṭapūrvaṃ na paśyet /
asti ca loke prasiddhiḥ pūrvaṃ dṛṣṭaṃ mayā himavataḥ śṛṅgamadyāhaṃ svapne'drākṣamityuddhṛtacakṣuṣāmandhānāmapu /
tasmādanuddhṛte'pi cakṣuṣiḥ yaḥ svapnadṛksa eva draṣṭā na deha ityavagamyate /
tathā smṛtau dṛṣṭṛsmartrorekatve sati ya eva draṣṭāsa eva smartā yadā caivaṃ tadā nimīlitākṣo'pi smandṛṣṭapūrvaṃ yadrūpaṃ taddṛṣṭavadeva paśyatīti /
tasmādyannimīlitaṃ tanna draṣṭṛyannimīlite cakṣuṣi smaradrūpaṃ paśyati tadevānimīlite'pi cakṣuṣi draṣṭrāsīdityavagamyate /
mṛte ca dehe'vikalasyaiva ca rūpādidarśanābhāvāt /
devasyaiva draṣṭrutve mṛte'pi darśanādi kriyā syāt /
tasmādyapāye dehe darśanaṃ na bhavati .dbhāve ca bhavati taddarśanādikriyākartṛ na deva ityavagamyate /
cakṣurādīnyeva darśanādikriyākartṝṇīti cet /
na /
yadahamadrākṣaṃ tatspṛśāmīti bhinnakartṛkatve pratisaṃghānānupapatteḥ /
manastarhīti cet /
na /
manaso'pi viṣayatvādrūpādivaddṛṣṭṛtvādyanupapatti /
tasmādantaḥsthaṃ vyatiriktamādityādivaditi siddham /
yaduktaṃ kāryakaraṇasaṃghātasamānajātīyameva jyotirantaramanumeyam /
ādityādibhistatsamānajātīyairevopakriyamāṇatvāditi /
tadasat /
upakāryopakārakabhāvasyāniyamadarśanāt /
kathaṃ pārthivairindhanaiḥ pārthavatvasamānajātīyaistṛṇolapādibhiragneḥ prajvalanopakāraḥ kriyamāṇo dṛśyate /
na ca tāvatā tatsamānajātīyairevāgneḥ prajvanopakāraḥ sarvatrānumeyaḥ syāt /
yenodakenāpi prajvalanopakāro bhinnajātīyona vaidyutasyāgnerjāṭharasya ca kriyamāṇo dṛśyate /
tasmādupakāryopakārakabhāve samānajātīyāsamānajātīyaniyamo nāsti /
kadācitsamānajātīyā manuṣyā manuṣyairevopakriyante kadācitsthāvarapaśvādibhiśca bhinnajātīyaiḥ /
tasmādahetuḥ kāryakaraṇasaṃghātamānajātīyairevā'dityādijyotirbhirupakriyamāṇatvāditi /
yatpunarāttha cakṣurādibhirādityādijyotirvadadṛśyatvādityayaṃ heturjyotirantarasyāntaḥsthatvaṃ vailakṣaṇyaṃ ca na sādhayati cakṣurādibhiranaikāntikatvāditi /
tadasat /
cakṣurādikaraṇebhyo'nyatve satīti hetorviśeṣaṇatvopapatteḥ /
kāryakaraṇasaṃghātadharmatvaṃ jyotiṣa iti yaduktaṃ tanna /
anumānavirodhāt /
ādityādijyotirvatkāryakaraṇasaṃghātādarthāntaraṃ jyotiriti hyanumānamuktaṃ tena virudhyata iyaṃ pratijñā kārayakaraṇasaṃghātadharmatvaṃ jyotiṣa iti /
tadbhāvabhāvitvaṃ tvasiddhaṃ mṛte dehe jyotiṣo'darśanāt /
sāmānyato dṛṣṭasyānumānasyāprāmāṇye sati pānabhojanādisarvavyavahāralopaprasaṅgaḥ /
sa cāniṣṭaḥ /
pānabhojanādiṣu hi kṣutpipāsādinivṛttimupalabdhavasastatsāmānyātpānabhojanādyupādānaṃ dṛśyamānaṃ loke na prāpnoti /
dṛśyante hyupalabdhapānabhojanāḥ sāmānyataḥ punaḥ pānabhojanāntaraiḥ kṣutpipāsādinivṛttimanuminvantastādartheyana pravartamānāḥ /
yaduktamayameva tu deho darśanādikriyākarteti tatprathamameva parihṛtaṃ svapnasmṛtyordehādarthāntarabhūto draṣṭeti /
anenaiva jyotirantarasyātmatvamapi pratyuktam /
yatpunaḥ khadyotādeḥ kādācitkaṃ prakāśāprakāśatvaṃ sadasat /
pakṣādyavayavasaṃkocavikāsanimitittatvātprakāśāprakāśatvasya /
yatpunaruktaṃ dharmādharmayoravaśyaṃ phaladātṛtvaṃ svabhāvo'bhyupagantavya iti /
tadabhyubagame bhavataḥ siddhāntahānāt /
etenānavasthādoṣaḥ pratyuktaḥ /
tasmādasti vyatiriktaṃ cāntaḥsthaṃ jyotirātmeti

katama ātmeti yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ /
sa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva /
sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati add. mṛtyo rūpāṇi // _

śā.bhā._४,३.७ yadyapi vyatiriktatvādi siddhaṃ tathāpi samānajātīyānugrāhakatvadarśananimittabhrāntyā karaṇānāmevānyatamo vyatirikto vetyavivekataḥ pṛcchatikatama iti /
nyāyasūkṣmatāyā durvijñeyatvādupapadyate bhrāntiḥ /
athavā śarīravyatirikte siddhe'pi karaṇānu sarvāṇi vijñānavantīva vivekata ātmano'nupalabdhatvāt /
ato'haṃ pṛcchāmi katama ātmeti /
katamo'sau dehendriyaprāṇamanaḥsu yastvayokta ātmā /
yena jyotiṣā'sta ityuktam /
athavā yo'yamātmā tvayābhipreto vijñānamayaḥ /
sarva ime prāṇā vijñānamayā ivaiṣu prāṇeṣu katamaḥ /
yathā samuditeṣu brāhmaṇeṣu sarva ime tejasvinaḥ katama eṣu ṣaḍaṅgaviditi /
pūrvasminvyākhyāne katama ātmetyetāvadeva praśnavākyaṃ vijñānamayo hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥkatama ityedatantam /
yo'yaṃ vijñānamaya ityetasyaśabdasya sarvameva praśnavākyaṃ vijñānamayo hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ katama ityedatantam /
yo'yaṃ vijñānamaya ityetasya śabdasya nirdhāritārthaviśeṣaviṣayatvaṃ katama ātmetītiśabdasya praśnavākyaparisamāptyarthatvaṃ vyavahitasaṃbandhamantareṇa yuktamiti kṛtvā katama ātmetyevamantameva praśnavākyaṃ yo'yamityādi paraṃ sarvameva prativacanamiti niścīyate /
yo'yamityātmanaḥ pratyakṣatvānnirdeśaḥ /
vijñānamayo vijñānaprāyo buddhivijñānopādhisaṃprakāvivekādvijñānamaya ityucyate /
buddhivijñāna saṃpṛkta eva hi yasmādupalabhyate rāhuriva candrādityasaṃpṛktaḥ /
buddhirhi sarvārthakaraṇaṃ tamasīva pradīpaḥ purovasthitaḥ /
"manasā hyeva paśyati manasā śṛṇotī"ti hyuktam /
buddhivijñānālokaviśiṣṭameva hi sarvaṃ viṣayajātamupalabhyate purovasthitapradīpālokaviśiṣṭamiva tamasi /
dvāramātrāṇi tvanyāni karaṇānu buddheḥ /
tasmāttenaiva viśeṣyate vijñānamaya iti /
yeṣāṃ paramātmavijñaptivikāra iti vyākhyānaṃ teṣāṃ vijñānamayo manomaya ityādau vijñānamayaśabdasyānyārthadarśanādaśrautārthatāvasīyate /
saṃdigdhaśca padāratho'nyatra niścitaprayogadarśanānnirdhārayituṃ śakyo vāśyaśeṣāt /
niścatanyāyabalādvā /
sadhīriti cottaratra pāṭhāt /
hṛdyantariti vacanādyuktaṃ vijñānaprāyatvameva /
prāṇeṣviti vyatirekapradarśārthā saptamī yathā vṛkṣeṣu pāṣāṇa iti sāmīpyalakṣaṇā /
prāṇeṣu hi vyātirekāvyatirekatā saṃdihyata ātmanaḥ /
prāṇeṣu prāṇebhyo vyatirikta ityarthaḥ /
yo hi yeṣu bhavati sa tadvyatirikto bhavatyeva /
yathā pāṣāṇeṣu vṛkṣaḥ /
hṛdi tatrātatsyātprāṇeṣu prāṇajātīyaiva buddhiḥ syādityata āhahṛdyantariti /
hṛdacchabdena puṇḍarīkākāro māṃsapuṇḍastātthyādbuddhirhṛttasyā hṛdi buddhau /
antariti buddhivṛttivyatirekapradarśanārtham /
jyotiravabhāsātmakatvādātmocyate /
tena hyavabhāsakenā'tmanā jyotiṣā'ste palyayate karma kurute cenāvāniva hyayaṃ kāryakaraṇapiṇḍo yathā'dityaprakāśastho ghaṭo yathā marakatādirmaṇiḥ kṣīrādidravye prakṣiptaḥ parīkṣaṇāyātmacchāyameva tatkṣīrādirdvyaṃ karoti tādṛgedātmajyetipabuddherapi hṛdayātsūkṣmatvāddhṛdyantaḥsthamapi hṛdayādikaṃ kāryakaraṇasaṃghātaṃ caikīkṛtyā'tmajyotiśchāyaṃ karoti /
pāramparyeṇa sūkṣmasthīlatāratamyātsarvāntaratamatvā /
buddhastāvatsvacchatvādānantaryāccā'tmacaitanyajyotiḥ praticchāyā bhavati /
tena hi vivekināmapu tatrā'tmābhimānabuddhiḥ prathamā /
tato'pyānantaryānmanasi caitanyāvabhāsatā buddhisaṃparkāt /
tata indriyeṣu /
manaḥ saṃyogāt /
tato'nantaraṃ śarīre /
indriyasaṃparkāt /
pāramparyeṇa kṛtsnaṃ kāryakaraṇasaṃghātamātmā caitanyasvarūpajyotiṣāvabhāsayati /
tena hi sarvasya lokasya kāryakaraṇasaṃghāte tadvṛttiṣu cāniyatā'tmābhimānabuddhiryathāvivekaṃ jāyate /
tathā ca bhagavatoktaṃ gītāsu"yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ /
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārati" //
"yadādityagataṃ tejaḥ"ityādi ca /
"nityo'nityānāṃ cenaścetanānāṃ"iti ca kāṭhake"tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti"iti ca /
"yena sūryastapati tejasoddhaḥ"iti ca mantarvarṇaḥ /
tenāyaṃ hṛdyantarjyotiḥ /
puruṣa ākāśavatsarvagatvātpūrṇa iti puruṣaḥ niratiśayaṃ cāsya svayañjyotiṣṭvaṃ sarvāvabhāsakatvātsvayamanyānavabhāsyatvācca /
sa eṣa puruṣaḥ svayameva jyotiḥsvabhāvo yaṃ tvaṃ pṛcchasi katama ātmeti /
bāhyānāṃ jyotiṣāṃ sarvakaraṇānugrāhakāṇāṃ pratyastamaye'ntaḥkaraṇadvāreṇa hṛdyantarjyotiḥ puruṣa ātmānugrāhakaḥ karaṇānāmityuktam /
yadāpi bāhyakaraṇānugrāhakāṇāmādityādijyotiṣāṃ bhāvastadāpyādityādijyotiṣāṃ parārthatvātkāryakaraṇasaṃghātasyācaitanye svārthānupapatteḥ svārthajyotiṣa ātmano'nugrahābhāve'yaṃ kāryakaraṇasaṃghāto na vyavahārāya kalpate /
ātmajyotiranugraheṇaiva hi sarvadā sarvaḥ saṃvyavahāraḥ /
"yadetaddhṛdayaṃ manaścaittasaṃjñānam"ityādiśrutyantarāt /
sābhimāno hi sarvaprāṇisaṃvyavahāpaḥ /
abhimānahetuṃ ca marakatamaṇidṛṣṭāntenāvocāma /
yadyapyevametattatthāpi jāgradviṣaye sarvakaraṇāgocaratvādātmajyotiṣo buddhyādibāhyābhyantarakāryakaraṇavvahārasannipātavyākulatvānna śakyate tajjyotirātmākhyaṃ muñjeṣīkāvanniṣkṛṣya darśayitumityataḥ svapne didarśayiṣuḥ prakramatesa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati /
yaḥ puruṣaḥ svayameva jyotirātmā sa samānaḥ sadṛśaḥ san /
kena /
prakṛtatvātsannihitatvācca hṛdayena /
hṛdīti ca hṛcchabdavācyā buddhaḥ prakṛtā sannihitā ca /
tasmāttayaivā sāmānyam /
kiṃ punaḥ sāmānyamaśvamahiṣavadvivekato'nupalabdhiḥ avabhāsyā buddhirabhāsakaṃ tadātmajyotirālokavat /
avabhāsyāvabhāsakayorvivekato'nupalabdhiḥ prasiddhā /
viśuddhatvāddhyāloko'vabhāsyena sadṛśo bhavati /
yathā raktamavabhāsayanraktasadṛśo raktākāro bhavati /
yathā haritaṃ nīlaṃ lohitaṃ cāvabhāsayannā४ okastatsamāno bhavati /
tathā buddhimavabhāsayanbuddhadvāreṇa kṛtsamaṃ kṣetramavabhāsayatītyuktaṃ marakatamaṇinidarśanena /
tena sarveṇa samāno buddhisāmānyadvāreṇa /
sarvamaya iti cāta eva vakṣyati /
tenāsau kutaścitpravabhajya muñjeṣīkāvatsvena jyotīrūpeṇa darśayituṃ na śakyata iti sarvavyāpāraṃ tatrādhyāropya nāmarūpagataṃ jyotirdharmaṃ ca nāmarūpayornāmarūpe cā'tmajyotiṣi sarvo loko momugyate'yamātmā nāyamāmtaivandharmā naivadharmā kartākartā śuddho'śuddho baddho muktaḥ sthito gata āgato'sti nāstītyādivikalpaiḥ /
ataḥ samānaḥ mannubhau lokau pratipannapratipattavyāvihalokaparalokāvupāttadehendriyādi saṅghātatyāgānyopādānāstānaprabandhaśatasannipātairanukrameṇa sañcarati /
dhīsādṛśyamevobhayalokasaṃcaraṇaheturna svata iti /
tatra nāmarūpopādhisādṛśyaṃ bhrāntinimittaṃ yattadeva heturna svata ityetaducyate /
yasmātsa samānaḥ sannubhau lokāvanukrameṇa sañcarati tadetatpratyakṣamityetaddarśayatiyato dhyāyatīva dhyānavyāpāraṃ karotīva cintayatīva dhyānavyāpavatīṃ buddhiṃ sa tatsthena citsvabhāvajyotarūpeṇāvabhāsayaṃstatsadṛśastatsamānaḥ sandhyātīvālokavadeva /
ato bhavati cintayatīti bhrāntirlokasya /
na tu paramārthato dhyāyati /
tathā lelāyatīvātyarthaṃ calatīva /
teṣveva karameṣu buddhyādiṣu vāyuṣu ca calatsu tadavabhāsakatvāttatsadṛśaṃ taditi lelāyatīva /
na tu paramārthataścalanadharmakaṃ tadātmajyotiḥ /

kathaṃ punaretadavagamyate tatsamānatvabhrāntirevobhayalokasaṃcaraṇādirhetutvaṃ svata ityasyārthasya pradarśanāya hetarupadiśyate sa ātmā hi yasmātsvapno bhūtvā /
sa yayā dhiyā samānaḥ sā dhīryadyadbhavati tattadasāvapu bhavatīva tasmādyadāsau svapno bhavati svāpavṛttiṃ pratipadyate dhīstadā so'pi svapnavṛttiṃ pratipadyate /
dā dhīrjajāgariṣati tadāsāvapyata āhasvapno bhūtvā svapnavṛttimavabhāsayandhiyaḥ svāpavṛtyākāro bhūtvema lokaṃ jāgaritavyavahāralakṣaṇaṃ kāryakaraṇasaṅghātātmakaṃ laukikaśāstrīyavyavahārāspadamatikrāmatyatītya krāmati viviktena svenā'tmajyotiṣā svapnātmikā dhīvṛttamavabhāyannavatiṣṭhate yasmāttasmātsvayañjyotaḥsvabhāva evāsau viśuddhaḥ sa kartṛkriyākārakaphalaśūnyaḥ /
paramārthato dhīsādṛśyameva tūbhayalokasaṃcārādisaṃvyavahārabhrāntihetuḥ /
mṛtyorūpā ṇi mṛtyuḥ karmāvidyādirna tasyānyadrūpaṃ svataḥ kāryakaraṇānyevāsya rūpāṇi /
atastānu mṛtyo rūpāṇyatikrāmati kriyāphalāśrayāṇi /
nanu nāstyeva dhiyā samānamanyaddhiyo'vabhāsakamātmajyotiḥ pratyakṣeṇa vānumānena palambhāt /
yathānyā tatkāla eva dvitīyā dhīḥ /
yattvāvabhāsyāvabhāsakayoranyatve'pi vivekānupalambhātsādṛśyamiti (tiḥ) ghaṭādyālokayoḥ /
tatra bhavatvanyatvenā'lokasyopambhādghaṭādeḥ saṃśliṣṭayoḥ sādṛśyaṃ bhinnayoreva na ca tatheha ghaṭāderiva dhiyoṣa'vabhāsakaṃ jyotirintaraṃ pratyakṣeṇa vānumānena vopalabhāmahe /
dhīreva hi citsvarūpāvabhāsakatvenasvākārā viṣayākārā ca /
tasmānnānumānato nāpi pratyakṣato dhiyo'vabhāsakaṃ jyotiḥ śakyate pratipādayituṃ vyatiriktam /
yadapi dṛṣṭāntarūpamabhihitamavabhāsyāvaśāsakayorbhinnayoreva ghaṭādyālokayoḥ saṃyuktāyoḥ sādṛśyamiti /
tatrābhyupagamamātramasmābhiruktaṃ na tatra ghaṭādyavabhāsyāvabhāsakau bhinnau /
paramārthastu ghaṭādirevāvabhāsātmakaḥ sālokaḥ /
anyo'nyo hi ghaṭādirutpadyate /
vijñānamātrameva sālokaghaṭādiviṣayākāramavabhāsate /
yadevaṃ tadā na bāhyo dṛṣṭānto'sti vijñānalakṣaṇamātratvātsarvasya /
eṃ tasyava vijñānasgrāhyāgrāhakākāratāmalaṃ pakarikalpya tasyaiva punarviśuddhaṃ parikalpayanti /
tadgrāhakavinirmuktaṃ vijñānaṃ svacchībhūtaṃ kṣaṇikaṃ vyavatiṣṭhata iti kecit /
tasyāpu śāntiṃ kecidicchanti /
tadapi vijñānaṃ saṃvṛtaṃ grāhyagrāhakāṃśavinirumuktaṃ śūnyameva ghaṭādibāhyavastuvadityapare mādhyamikā ācakṣate /
sarvā etāḥ kalpanā buddhavijñānāvabhāsakasya vyatiriktasyā'tmajyotiṣo'pahnavādasya śreyomārgasya pratipakṣabhūtā vaidikasya /
tatra yeṣāṃ bāhyor'tho'sti tānpratyucyate tāvat /
na svātmāvabhāsakatvaṃ ghaṭādeḥ /
tamasyavasthito ghaṭādistāvanna kadācidapu svātmanāvabhāsyate /
pradīpādyālokasaṃyogena tu niyamenaivāvabhāsyamāno dṛṣṭaḥ sāloko ghaṭa iti /
saṃśliṣṭayorapu ghaṭālokayoranyatvameva punaḥ punaḥ saṃśleṣe viśleṣe ca viśeṣadarśanādrajjughaṭayoriva /
anyatve ca vyatiriktāvabhāsakatvaṃ na svātmanaiva svamātmānamavabhāsayati /
nanu pradīpaḥ svātmānamevāvabhāsayantadṛṣṭa iti /
na hi ghaṭādivatpradīpadarśanāya pkāśāntaramupādadate laukikāḥ /
tasmātpradīpaḥ svātmānaṃ prakāśayati /
na /
avabhāsyatvāviśeṣāt /
yadyapi pradīpo'nyasyāvabhāsakaḥ svayamavabhāsātkatvāttathāpu vyatiriktacaitanyāvabhāsyatvaṃ na vyabhicarati ghaṭādivadeva /
yadā caivaṃ tadā vyatiriktāvabhāsyatvaṃ tāvadavaśyaṃbhāvi /
nanu yathā ghaṭaścaitanyāvabhāsyatve'pi sannātmānaṃ ghaṭaṃ cāvabhāsayati /
na /
svataḥ parato vā viśeṣābhāvāt /
yathā caitanyāvabhāsyatvaṃ ghaṭasya tathā pradīpasyāpi caitanyāvabhāsyatvamaviśiṣṭam /
yattūcyate pradīpa ātmānaṃ ghaṭaṃ cāvabhāsayatīti tadasat /
kasmāt /
yadā'tmānaṃ nāvabhāsayati tadā kīdṛśaḥ syāt /
na hi tadā pradīpasya svato vā parato vā viśeṣaḥ kaścidupalabhyate /
sa hyavabhāsyo bhavati yasyāvabhāsakasaṃnidhāvasaṃnidhau ca viśeṣa ātmānaṃ pradīpaḥ prakāśayatīti mṛṣaivācyot /
caitanyagrāhyatvaṃ tu ghaṭādibhiraviśiṣṭaṃ pradīpasya /
tasmādvijñanasyā'tmagrāhakatve na pradīpo dṛṣṭāntaḥ /
caitanyagrāhyatvaṃ ca vijñānasya bāhyaviṣayairaviśiṣṭam /
caitanyagrāhyatve ca vijñānasya kiṃ grāhyavijñānagrāhyataiva kiṃvā grāhakavijñānagrāhyateti tatrasaṃdihyamāne vastuni yo'nyatra dṛṣṭo nyāyaḥ sa kalpayituṃ yukto na tu dṛṣṭaviparītaḥ /
tathā ca sati yathā vyitiriktenaiva grāhakeṇa bāhyānāṃ pradīpānāṃ grāhyatvaṃ dṛṣṭaṃ tathā vijñānasyāpi caitanyagrāhyatvātpkāśakatve satyāpi pradīpavadvyatiriktacaitanyagrāhyatvaṃ yuktaṃ kalpayituṃ na tvananyagrāhyatvam /
yaśvānyo vijñānasya grahītā sa ātmā jyotirantaraṃ vijñānāt /
tadānavastheti cet /
naḥ grāhyatvamātra hi tadgrāhakasya vastvantaratve liṅgamuktaṃ nyāyataḥ /
na tvekāntato grāhakatve tadgrāhakāntarāstitve vā kadācidapi liṅgaṃ saṃbhavati /
tasmānna tadanavasthāprasaṅgaḥ /
vijñānasya vyaktiriktagrāhyatve karaṇāntarāpekṣāyāmanavastheti cet /
na /
niyamābhāvāt /
na hi sarvatrāyaṃ niyamo bhavati /
yatra vastvantareṇa gṛhyate vastvantaraṃ tatragrāhyagrāhakavyatiriktaṃ karaṇāntaraṃ syāditi naikāntena niyantuṃ śakyate /
vaicitryadarśanāt /
katham /
ghaṭastāvatsvātmavyatiriktenā'tmanā gṛhyate tatpa pradīpādirāloko grāhyagrāhakavyatiriktaṃ karaṇam /
na hi pradīpādyāloko ghaṭāṃśaścakṣuraṃśo vā /
ghaṭavaccakṣurgrāhyatve'pi pradīpasya cakṣuḥ pradīpavyatirekeṇa na bāhyamālokasthānīyaṃ kiñcitkaraṇāntaramapekṣate /
tasmānnaiva niyantuṃ śakyate yatra yatra vyatiriktagrāhakagrāhyatvaṃ tatra tatra karaṇāntaraṃ syādeveti /
tasmādvijñānasya vyaktiriktagrāhakagrāhyatve na karaṇadvārānavasthā nāpi grāhakatvadvārā kadācidapyupapādayituṃ śakyate /
tasmātsiddhaṃ vijñānavyatiriktamātmajyotirantaramiti /
nanu nāstyeva bāhyor'tho ghaṭādiḥ pradīpo vā vijñānavyatiriktaḥ /
yaddhi yadvyatirekeṇa nopalamyate tattāvanmātraṃ vastu dṛṣṭam /
yathāsvapnavijñānagrāhyaṃ ghaṭapaṭādivastu svapnavijñānavyatirekeṇānupalambhātsvapnaghaṭapradīpādeḥ svapnavijñānamātratāvagamyate, tathā jāgarite'pi ghaṭapradīpāderjāgarite'pi ghaṭapradīpāderjāgradvijñānamātrameva tu sarvam /
tatra yaduktaṃ vijñānasya vyatiriktāvabhāsyatvādvijñānavyatiriktamasti jyotirantaraṃ gaṭāderiveti tanmithyā /
sarvasya vijñānamātratve dṛṣṭāntābhāvāt /
na /
yāvattāvadabhyupagamāt /
na tu bāhyor'tho bhavataikāntenaiva nābhyupagamyate /
nanu mayā nābhyupagamyata eva /
na /
vijñānaṃ ghaṭaḥ pradīpa iti ca śabdārthapṛthaktvādyāvattāvajadapi bāhyamarthāntaramavaśyamabhyupagantavyam /
vijñānādarthāntaraṃ vastu na cedabhyupagamyate vijñānaṃ ghaṭaḥ paṭa ityevamādīnāṃ bhabdānāmekārthatve paryāyaśabdatvaṃ prāpnoti /
tathā sādhanānāṃ phalasya caikatve sādhyasādhanabhedopadśaśāstrānarthaprasaṅgaḥ /
tatkarturajñānaprasaṅgo vā /
kiñcānyat /
vijñānavyatirekeṇa vādiprativādavādadoṣabhyupagamāt /
na hyātmavijñānamātrameva vādiprativādivādastaddoṣo vābhyugamyate nirākartavyatvātprativādyādīnām /
na hyātmīyaṃ vijñāna nirākartavyamabhyupagamyate svayaṃ vā'tmā kasyacit /
tathā ca sati sarvasaṃvyavahāralopaprasaṅgaḥ /
na ca pravādyādayaḥ svātmanaiva gṛhyanta ityabhyupagamaḥ /

vyatiriktagrāhyā hi te'bhyupagamyante /
tasmāttadvatsarvameva vyatiriktagrāhyaṃ vastu jāgradviṣayatvājjāgradvastupratipādyādivaditi salābhau dṛṣṭāntaḥ /
saṃtatyantaravadvijñānāntaravacceti /
tasmādvijñānavādināpi na śakyaṃ vijñānavyatiriktaṃ jyotirantaraṃ nirākartum /
svapne vijñānavyatirekābhāvādayuktamiti cet /
na /
abhāvādapi bhāvasya vastvantaratvopapatteḥ /
bhavataiva viṣayo ghaṭādiryadyabhāvo yadi vā bhāvaḥ syādubhayathāpi ghaṭādivijñānasya bhāvabhūtatvamabhyupagatameva /
na tu tannivartayituṃ śakyate tannivartakanyāyābhāvāta /
etena sarvasya śūnyatāpratyuktā /
pratyagātmāgrāhyatā cā'tmano'hamiti mīmāṃsakapakṣaḥ pratyuktaḥ /
yattūktaṃ sāloko'nyaścānyaśca ghaṭo jāyata iti tadasat /
kṣaṇāntare'pi sa evāyaṃ ghaṭa iti pratyabhijñānāt /
sādṛśyātpratyayabhijñānaṃ kṛttotthitakeśanakhādiṣveveti cet /
na /
tatrāpi kṣaṇikatvasyāsiddhatvāt /
jātyekatvācca /
kṛtteṣu punarutthiteṣu /
ca keśanakhādiṣu keśanakhatvājāterekeśanakhatvapratyayastannimitto'bhrānta e /
na hi dṛśyamānalūnotthitakeśanakhādiṣu vyaktinimittaḥ sa eveti pratyayo bhavati /
kasyaciddīrkhakālavyavahitadṛṣṭeṣu sa eveti pratyayaḥ /
tasmānna samo dṛṣṭāntaḥ /
pratyakṣeṇa hi pratyabhijñāyamāne vastuni tadeveti na cānyatvamanumātuṃ yuktaṃ pratyakṣavirodhe liṅgasyā'bhāsatvopapatteḥ /
sādṛśyapratyayānupapatteśca /
jñānasya kṣaṇikatvāt /
ekasya hi vastudarśino vastvantaradarśane sādṛśyapratyayaḥ syāt /
na tu vastudarśyeko vastvantaradarśanāya kṣaṇāntaramavatiṣṭhate /
vijñānasya kṣaṇikatvātsakṛdvastudarśanenaiva kṣayopapatteḥ /
tenedaṃ sadṛśamiti hi sādṛśyapratyayo bhavati /
teneti dṛṣṭasmaraṇamimiti vartamānapratyayaḥ /
teneti dṛṣṭaṃ smṛtvā yāvadidimiti vartamānakṣaṇakālamavatiṣṭheta tataḥ kṣaṇikavādahāniḥ /
atha tenetyavopakṣīṇaḥ smārtaḥ pratyaya idamiti cānya eva vārtamānikaḥ pratyayaḥ kṣīyate tataḥ sādṛśyapratyatānupapattistenedaṃ sadṛśamiti /
anekadarśina ekasyābhāvāt /
vyapadeśānupapattiśca draṣṭavyadarśanenaivopakṣayādvijñānasyedaṃ paśyāmyado'drākṣamitivyapadeśānupapaccardṛṣṭavato vyapadeśakṣaṇānavasthānāt /
athāvatiṣṭeta kṣaṇikavādahāniḥ /
athādṛṣṭavato vyapadeṣaḥ sādṛśyapratyayaśca tadānūṃ jātyandhasyeva rūpaviśeṣavyapadeśastatsādṛśyapratyayaśca sarvamandhaparampareti prasajyeta sarvajñaśāstrapraṇayanādi /
na caitadiṣyate /
akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśadoṣau tu prasiddhatarau kṣaṇavāde /
dṛṣṭavyapadeśahetuḥ pūrvettarasahita eka eva hi śṛṅgalāvatpratyayo jāyata iti cet /
tenedaṃ sadṛśamiti ca /
na /
varmānātītayorbhinnakālatvāt /
tatra vartamānapratyaya ekaḥ śṛṅgalāvayavasthānīyo'tītaścāparastau pratyayau bhinnakālau tadubhayapratyayaviṣayaspṛkcecchṛṅkhalāpratyayastataḥ kṣaṇadvayāvyāpitvādekasya vijñānasya punaḥ kṣaṇavādahāniḥ /
mamatavatādiviśeṣānupapatteśca sarvasaṃvyavahāraloprasaṅgaḥ /
sarvasya ca svasaṃvedyavijñānamātratve vijñānasya ca svacchāvabodhābhāsamātrasvābhāvyābhyupagamāttaddarśinaścānyasyābhāve'nityaduḥkha śūnyānātmatvādyanekakalpanānupattiḥ /
na ca dāḍimāderiva viruddhānekāṃśavatvaṃ vijñānasya /
svacchāvabhāsasvābhāvyāddvijñānasya /
anityaduḥkhādīnāṃ vijñānāṃśatve ca satyanubhīyamānatvādvyatiriktaviṣayatvaprasaṅgaḥ /
athānityaduḥkhādyātmaikatvameva vijñānasya tadā tadviyogādviśuddhikalpanānupapattiḥ /
saṃyogimalavigāddhi viśuddharbhavati /
yathā'darśaprabhṛtīnām /
na tusvābhāvikena raktatvādīnāṃ dravyāntarayogena viyojanaṃ dṛśyate tatrāpi saṃyogapūrvatvamanumīyate /
bījabhāvanayā puṣpaphalādīnāṃ guṇāntarotpattidarśanāt /
ato vijñānasya viśuddhikalpanānupapattiḥ /
ato vijñānasya viśuddhikalnānupattiḥ /
viṣayaviṣayyābhāsatvaṃ ca yanmalaṃ parikalpyate vijñānasya tadapyanyasaṃsargābhāvādānupapannam /
na hyavidyamānena vidyamānasya saṃsargaḥ syāt /
asati cānyasaṃsargeyo dharmo yasya dṛṣṭaḥ sa tatsvabhātvānna tena viyogamarhati /
yathāgnerauṣṇyaṃ saviturvā prabhā /
tasmādanityasaṃsargeṇa malinatvaṃ tadviśuddhiśca vijñānasyetīyaṃ kalpanāndhaparamparaiva pramāṇaśūnyetyavagamyate /
yadapi tasya vijñānasya nirvāṇaṃ puruṣārthaṃ kalpayanti tatrāpi phalāśrayānupapattiḥ /
kaṇṭakaviddhasya hi kaṇṭakavedhajanitaduḥkhanivṛttiḥ phalaṃ na tu kaṇṭakaviddhamaraṇe tadduḥkhanivṛttaphalasyā'śraya upapadyate /
tadvatsarvanirvāṇe'sati ca phalāśraye puruṣārthakalpanā vyarthaiva /
yasya hi puruṣaśabdavācyasya satvasyātmano vijñānasya cārthaḥ parikalpyate tasya punaḥ puruṣasya nirvāṇe kasyārthaḥ puruṣārtha iti syāt /
yasya punarastyanekārthadaśīṃ vijñānavyatirikta ātmā tasya dṛṣṭasmaraṇadukhasaṃyogaviyogādi sarvamevopapannamanyasaṃyoganimittaṃ kāluṣyaṃ tadviyoganimittā ca viśuddhiriti /
śūnyavādipakṣastu sarvapramāṇavipratiṣiddha iti tannirākaraṇāya nā'daraḥ kriyate

sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate /
sa utkrāmanmriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti // _

śā.bhā._४,३.८ yathaivehaikasmindehe svapno bhūtvā mṛtyo rūpāṇi kāryakaraṇānyatikramya svapne sva ātmajyetiṣyāsta evaṃ sa vai prakṛtaḥ puruṣo'jāyamānaḥ /
kathaṃ jāyamāna ityucyateśarīraṃ dehendriyasaṃghātamabhisaṃpadyamānaḥ śarīra ātmabhāvamāpadyamāna ityarthaḥ /
pāpmabhiḥ pāpmasamavāyibhirdharmādharmāśrayaiḥ kāryakaraṇairityarthaḥ, saṃsṛjyate saṃyujyate /
sa evotkrāmañcharīrāntaramūrdhaṃva krāmangacchanmriyamāṇa ityetasya vyākhyānamutkrāmanniti /
tāneva saṃśliṣyānpāpmarūpakāryakaraṇopādānaparityāgābhyāmanavaracaṃ saṃcarati dhiyā samānaḥ san, tathā so'yaṃ puruṣa ubhāvihalokaparokau janmamaraṇābhyāṃ kāryakaraṇopādānaparityāgāvanavarataṃ pratipadyamāna ā saṃsāramokṣātsaṃcarati /
tasmātsiddhamasyā'tmayajyotiṣo'nyatvaṃ kāryakaraṇarūpebhyaḥ pāpmabhyaḥ saṃyogaviyogābhyām /
na hi taddharmatve sati taireva saṃyogo viyogo vā yuktaḥ

tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ /
idaṃ ca paralokasthānaṃ ca /
sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam /
tasminsandhye sthāne tiṣṭhanubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca /
atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne bhavati /
tamākramamākramyobhayān pāpmana ānandāṃśca paśyati /
sa yatra prasvapityasya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti /
atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati // _

śā.bhā._४,३.९ nanu na syo'syobhau lokau yau janmamaraṇābhyāmanukrameṇa saṃcarati svapnajāgarite iva /
svapnajāgarite tu pratyakṣamavagamyete na tvihalokaparalokau kenacitpramaṇena /
tasmādete eva svapnajāgagarite ihalokaparalokāviti /
ucyatetasyaitasya puruṣasya vai dve e sthāne bhavato na tṛtacīyaṃ caturthaṃ vā /
ke te /
idaṃ ca .tpratipannaṃ vartamānaṃ janma śarīrenjadriyaviṣayavedanāviśiṣṭaṃ sthānaṃ pratyakṣato'nubhūyamānam /
paraloka eva sthānaṃ paralokasthānam /
tacca śarīrādiviviyogottarakālānubhāvyam /
nanu svapno'pi paralokasthā ca sati dve evetyavadhāraṇamayuktam /
na /
kathaṃ tarhi /
saṃdhyaṃ tat /
ihalokaparalokayoryaḥ saṃdhistasminbhavaṃ saṃdhyaṃ yattṛtīyaṃ tatsvapnasthānam /
tena sthānadvitvāvadhāraṇam /
na hi grāmayoḥ saṃdhastāveva grāmāvapekṣya tṛtīyatvaparigaṇanamarhati /
kathaṃ punastasya paralokasthāsyāstitvamavagamyate yadapekṣya svapnasthānaṃ saṃdhyaṃ bhavet /
yatastasminsaṃdhye svapnasthāne tiṣṭanbhavanvartamāna ete ubhe sthāne paśyati /
ke te ubhe /
idañca paralokasthānaṃ ca /
tasmātstaḥ svapnajāgaritavyatirekeṇobhau lokau yo dhiyā samānaḥ sannanusaṃcarati janmamaraṇasaṃtānaprabandhena /
kathaṃ punaḥ svapne sthitaḥ lokau paśyati /
kimāśrayaḥ kena vidhineti /
ucyeteatha kathaṃ paśyatīti śṛṇu /
yathākrama akrāmatyanenetyākrama āśrayo'vaṣṭambha ityarthaḥ /
yādṛśa ākmayo'sya so'yaṃ yathākramaḥ /
ayaṃ puruṣaḥ paralokasthāne pratipattavye nimitte yathākramo bhavati yādṛśenaparalokapratipattisādhanena vidyākarmapūrvaprajñānalakṣaṇena yukto bhavatītyarthaḥ /
tamākramaṃ paralokasthānāyonmukhībhūtaṃ prāptāṅkurībhāvamiva bījaṃ tamākramyāvaṣṭabhyā'śrityobhayānpaśyati bahuvacanaṃ dharmādharmaphalonekatvādubhayaprakārānityarthaḥ /
kāṃstānpāpmanaḥ pāpaphalāni /
na tu punaḥ sākṣādeva pāpmanāṃ darśanaṃ saṃbhavati tasmātpāpaphalāni duḥkhānītyarthaḥ /
ānandāṃśca dharmaphalāni sukhānītyetat /
tānubhayānpāpmana ānandāṃśca paśyati janmāntaradṛṣṭavāsanāmayāt /
yāni ca pratipattavyajanmaviṣayāṇi kṣudradharmādharmaphalāni dharmādharmaprayukto devatānugrahādvāpaśyati /
tatkathamavagamyate paralokasthānasaṃbandhipāpmānāndadarśanaṃ svapna iti /
ucyateyasmādiha janmanyananubhāvyamapi paśyati bahu /
na ca svapno nāmāpūrvaṃ darśanam /
pūrvadṛṣṭasmṛtirhi svapnaḥ prāyeṇa /
tena svapnjāgaritasthānavyatirekeṇa sta ubhau lokau /
yadādityādibāhyajyotiṣāmabhāve'yaṃ kāryakāraṇasaṃgātaḥ puruṣo yena vyatiriktenā'tmanā jyotiṣā vyavaharatītyuktaṃ tadeva nāsti /
yadā'dityādijyotiṣāmabhāvagamanaṃ yatredaṃ viviktaṃ svayañjyotirupalabhyota /
yena sarvadaivāyaṅkāryakaraṇasaṃghātaḥ saṃsṛṣṭa evopalabhyeta /
tasmādasatsamo'sanneva vā svena viviktasvabhāvena jyotīrūpeṇā'tmeti /
atha kvacidviviktaḥ svena jyotīrūpeṇopalabhyeta bāhyādhyātmikabhūtabhautikasaṃsargaśūnyastato yathoktaṃ sarvaṃ bhaviṣyatītyedarthamāhasa yaḥ prakṛta ātmā yatra yasminkāle prasvapiti prakarṣeṇa svāpamanubhavati tadā kimupādānaḥ kena vidhinā svapiti saṃdhyaṃ sthānaṃ pratipadyata ityacyate /
asya dṛṣṭasya lokasyajāgaritalakṣaṇasya sarvāvataḥ sarvamavatīti sarvāvānayaṃ lokaḥ kāryakaraṇasaṃghāto viṣayavedanāsaṃyuktaḥ /
sarvāvatvamasya vyākhyātamannatrayaprakaraṇe'tho ayaṃ vā ātmetyādinā /
sarvā vā bhūtabhautikamātrā asya saṃsargakāṇabhūtā vidyanta iti sarvavānsarvāneva sarvāvāṃstasya sarvāvato mātrāmekadeśamavayavamapādāyāpacchidyā'dāya gṛhītvā dṛṣṭajanmavāsanāvāsitaḥ sannityarthaḥ /
svayamātmanaiva vihatya dehaṃ pātayitvā niḥsaṃbodhamāpādya /
jāgarite hyodityādīnāṃ cakṣurādiṣvanugraho dehavyavavahārārthaḥ /
dehavyavahāraścā'tmano dharmādharmaphalopabhogaprayuktastaddharmādharmaphalopabhogoparamaṇamasmindeha ātmakarmoparamakṛtamityātmāsya vihantetyucyate /
svayaṃ nirmāya nirmāṇaṃ kṛtvā vāsanāmayaṃ svapnadehaṃ māyāmayamiva /
nirmāṇamapi tatkarmāpekṣatvātsvayaṅkartṛkamucyate /
svenā'tmīyena bhāsā mātropādānalakṣaṇena bhāsā dīptyā prakāśena sarvavāsanātmakenāntaḥkaraṇavṛkkiprakāśenetyarthaḥ /
sā hi tatra viṣayabhūtā sarvavāsanāmayī prakāśate /
sā tatra svayaṃ bhā ucyate /
tena svena bhāsā viṣayabhūtena svena ca jyotiṣā tadviṣayiṇā viviktarūpeṇāluptadṛksvabhāvena tadbhāvarūpaṃ vāsanātmakaṃ viṣayīkurvanprasvapiti /
yadevaṃ vartanaṃ tatprasvapitītyucyate /
atraitasyāmavasthāyāmetasminkāle'yaṃ puruṣa ātmā svayameva vivaktajyotirbhavati /
bāhyādhyātmikabhūtabhautikasaṃsargarahitaṃ jyotirbhavati /
nanvasya lokasyamātropādānaṃ kṛtaṃ kathaṃ tasminsatyatrāyaṃ puraṣaḥ svayañjyotirbhavatītyucyate /
naiṣa doṣaḥ /
viṣayabhūtameva hi tat /
tenaiva cātrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃ jyotirdarśayituṃ śakyaḥ /
na tvanyathāsati viṣaye kasmiṃścitsuṣuptakāla iva /
yadā punaḥ sā bhā vāsanātmikā viṣayabhūtopalabhyamānā bhavati tadāsiḥ kośādiva niṣkṛṣṭaḥ sarvasaṃsargarahitaṃ cakṣurādikāryakaraṇavyāvṛttasvarūpamaluptadṛgātmajyotiḥ svena rūpeṇāvabhāsayadgṛhyate /
tenātrāyaṃ puruśaḥ svayañjyotirbhavatīti siddham

na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti /
atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate /
na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti /
athānandānmudaḥ pramudaḥ sṛjate /
na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti /
atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate /
sa hi kartā // _

śā.bhā._४,३.१० nanvatra kathaṃ puruṣaḥ svayañjyotiryena jāgarata iva grāhyagrāhakādilakṣaṇaḥ sarve vyavahāro dṛśyate /
cakṣurādyanugrāhakāścā'dityādyā lokāstathaiva dṛśyante yathā jāgarite /
tatra kathaṃ viśeṣāvadhāraṇaṃ kriyate'trāyaṃ puruṣaḥ svayaṃ jyotirbhavatīti /
ucyatevailakṣaṇyātsvapnadarśanasya /
jāgaritaṃ hīndriyabuddhamana ālokādivyāpārasaṃkīrṇamātmajyotiḥ /
iha tu svapnindriyābhāvāttadanugrāhakādityādyālokābhāvācca viviktaṃ kevalaṃ bhavati /
tasmādvilakṣaṇam /
nanu tathaiva viṣayā upalabhyante svapne'pi yathā jāgarite tatra kathamindrāyābhāvādvailakṣamyamucyate iti /
śṛṇu na tatra liṣayāḥ svapne rathādilakṣaṇāḥ /
tathā na rathayogā ratheṣu yujyanta iti rathayogā aśvādayastatra na vidyante /
na ca panthāno rathamārgā bhavanti /
atha rathānrathayogānpathaśca sṛjate svayam /
kathaṃ punaḥ sṛjate rathādisādhanānāṃ vṛkṣādīnāṃmabhāve /
ucyetenanūktamasya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāyetyantaḥkaraṇavṛttirasya lokasya vyavatiṣṭhate taducyate svayaṃ nirmāyeti /
tadevā'harathādīnsṛjata iti /
natu tatra karaṇaṃ vā karaṇānugrāgakāṇivā'dityādijyotīṃṣi tadavabhāsyā vā rathādayo viṣayā vidyante /
tadvāsanāmātraṃ tu kevalaṃ tadupalabdhikarmanimittacoditodbhūtāntaḥkaraṇavṛtyāśrayaṃ dṛśyate /
tadyasya jyotiṣo dṛśyate'luptadṛśastadātmajyotiratra kevalamasiriva kośādvivivaktam /
tathā na tatrā'nandāḥ sukhaviśeṣā mudo harṣā putrādilābhanimittāḥ pramudasta eva prakorṣopetāḥ /
atha cā'nandādīnsṛjate /
tathā na tatra veśāntāḥ palvalāḥpuṣkariṇyastaḍāgāḥ sravantyo nadyo bhavanti /
atha veśāntādīnsṛjate vāsanāmātrarūpān /
yasmātsa hi kartā /
tdavāsanāśracittavṛtyudbhavanimittakarmahetutvenetyavocāma /
tasya kartṛtvaṃ na tu sākṣādeva tatra kriyā saṃbhavati sādhanābhāvāt /
na hi kārakamantareṇa kriyā saṃbhavati /
na ca tatra hastapādādīni kriyākārakāṇi saṃbhavanti /
yatka tu tāni vidyante jāgarite tatrā'tmajyotiravabhāsitaiḥkāryakaraṇai rathādivāsanāśrayāntaḥkaraṇavṛtyudbhavanimittaṃ karma nivartyate tenocyate sa hi karteti /
taduktamātmanaivāyaṃ jyotiṣā'ste palyayate karma kuruta iti /
tatrāpi na paramārthataḥ svataḥ kartṛtvaṃ caitanyajyotiṣo'vabhāsakatvavyatirekeṇa /
yaccaitanyātmajyotiṣāntaḥkaraṇadvāreṇāvabhāsayati kāryakaraṇāni sadavabhāsitāni karmasu vyāpriyante kāryakaraṇāni tatra kartṛtvamupacaryata ātmanaḥ /
yaduktaṃ dhyāyatīva lelāyatīveti tadevānūdyate /
sa hi kartetīha hetvartham

tadete ślokā bhavanti
svapnena śārīramabhiprahatyāsuptaḥ suptānabhicākaśīti /
śukramādāya punaraiti sthānaṃ hiraṇmayaḥpuruṣa ekahaṃsaḥ // _

śā.bhā._४,३.११ tadeva etasminnukter'tha ete ślokā mantrā bhavanti /
svapnena svapnabhāvena śārīraṃ śarīramabhihatya niśceṣṭamāpādyāsuptaḥ svayamaluptadṛgādiśaktisvābhāvyātsuptānvasanākārodbhūtānantaḥkaraṇavṛtyāśrayā nbāhyādhyātmikānsarvānela bhāvānsvena rūpeṇa pratyastamitānsuptānabhicākaśītyalupyā'tmadṛṣṭyā paśyatyavabhāsatītyarthaḥ /
śukraṃ śuddhaṃ jyotiṣmadindriyamātra rūpamādāya gṛhītvā punoḥ karmaṇe jāgaritasthānamaiti āgacchati hiraṇmayo hiraṇmaya iva caitanyajyotiḥsvabhāvaḥ puruṣa ekahaṃsa eka iva hantītyekahaṃsaḥ /
eko jāgratsvapnehalokaparalokādīn gacchatītyekahaṃsaḥ

prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā /
sa īyate'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ // _

śā.bhā._४,३.१२ tathā prāṇena pañcavṛttinā rakṣanparipālayannanyathā mṛtabhrāntiḥ syādavaraṃ nikṛṣṭamanekāśucisaṃghātatvādatyantabībhatsaṃ kulāyaṃ nīḍaṃ śarīraṃ svayaṃ tu bahistasmātkulāyāccaritvā /
yadyapi śarīrastha eva svapnaṃ paśyati tathāpi tatsaṃbandhābhāvāttatstha ivākāśo bahiścaritvetyucya /
amṛtaḥ svayamamaraṇadharmeyate gacchati yatra kāmaṃ yatra yatra kāmī viṣayeṣūdbhūtavṛttirbhavati taṃ taṃ kāmaṃ vāsanārūpeṇodbhūte gacchati

svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni /
uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣadutevāpi bhayāni paśyan // _

śā.bhā._४,३.१३ kiñca svapnānte svapnasthāna uccāvacamuccaṃ devādibhāvamavacaṃ tiryagādibhāvaṃ nikṛṣṭaṃ taduccāvacamīyamāno gamyamānaḥ prāpnuvanrūpāṇi devo dyotanāvānkurute nirvartayati vāsanārūpāṇi bahūnyasaṃkhyeyāni utāpi strībhiḥ saha modamāna iva jakṣadiva hasanniva vayasyaiḥ /
utevāpi bhayāni bibhetyebhya iti bhayāni saṃhavyghrādīni paśyanniva

ārāmamasya paśyanti na taṃ paśyati kaścaneti /
taṃ nāyataṃ bodhayedityāhuḥ /
durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yameṣa na pratipadyate /
atho khalvāhurjāgaritadeśa evāsyaisa iti /
yāni hyeva jāgratpaśyati tāni supta iti /
atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati /
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi /
ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti // _

śā.bhā._४,३.१४ ārāmamāramaṇamākrīḍāmanena nirmitāṃ vāsanārūpāmasyā'tmanaḥ paśyanti sarve janāḥ /
grāmaṃ nagaraṃ striyamannādyamityādivāsanānirmitamākrīḍanarūpam /
na te paśyati taṃ na paśyati kaścana /
kaṣṭaṃ bho vartate'tyantaviviktaṃ dṛṣṭigocarāpannamapyaho bhāgyahīnatā lokasya yacchakyadarśanamapyātmānaṃ na paśyatīti lokaṃ pratyanukrośaṃ darśayati śrutiḥ /
atyantaviviktaḥ svayañjyotirātmā svapne bhavatītyabhiprāyaḥ /
taṃ nā'yataṃ bodhayedityāhuḥ /
prasiddhirapi loke vidyate svapna ātmajyotiṣo vyatiriktatve /
kāsau /
tamātmānaṃ suptamāyataṃ sahasā bhṛśaṃ na bodhayedityāhurevaṃ kathayanti cikatsakādayo janā loke /
nūnaṃ te paśyanti jāgraddehādindriyadvārato'pasṛtya kevalo bahirvartata iti yata āhustaṃ nā'yataṃ bodhayediti /
tatra ca doṣaṃ paśyantibhṛśaṃ hyasau bodhyamānastānīndriyadvārāṇi sahasā pratibodhyamāno na pratipadyata iti /
tadetadāhadurbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yameṣa na pratipadyate yamindriyadvāradeśaṃ yasmāddeśācchukramādāyapasṛtastamindriyadeśameṣa ātmā punarna pratipadyate /
kadācidvyatyāsenendriyamātrāḥ praveśayati /
tata āndhyabādhiryādidoṣaprāptau durbhaṣajyo duḥkhabhiṣakvarmatā hāsmai dehāya bhati duḥkhena cikitsanīyo'sau deho bhavatītyarthaḥ /
tasmātprasiddhdhyāpi svapne svayaṃ jyotiṣṭvāmasya gamyate /
svapno bhūtvātikrānto mṛtyo rūpāṇīti tasmātsvapne svayojyotirātmā /
atho api khalvanya āhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa yaḥ svaraḥ /
na saṃdhyaṃ sthānāntaramihalokaparalokābhyāṃ vyatiriktaṃ kiṃ tarhīhaloka eva jāgaritadeśaḥ /
yadyevaṃ, kiñcātaḥ /
śṛṇvato yadbhavati, yadā jāgaritadeśa evāyaṃ svapnastadāyamātmā kāryakaraṇebhyo na vyāvṛttastairmiśrībhūtaḥ /
ato na svayañjyotirātmetyataḥ svayañjyotiṣṭvabādhanāyānya āhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa iti /
tatra ca hetumācakṣate jāgaritadeśatve yāni hi yasmāddhastyādīni padārthajātāni jāgrajjāgaritadeśe paśyati laukikastānyeva supto'pi paśyatīti /
tadasat /
indriyoparamāt /
uparateṣu hīndriyeṣu svapnānpaśyati /
tasmānnānyasya jyotiṣastatra saṃbhavo'sti /
taduktaṃ na tatra rathā na rathayogā ityādi /
tasmādatrāyaṃ puraṣaḥ svayañjyotirbhavatyeva /
svayañjyotirātmāstīti svapnanidarśenapradarśitam /
atikrāmati mṛtyo rūpāṇīti ca /
krameṇasaṃcarannigalokaparalokādīnihalokaparalokādivyatiriktaḥ /
tathā jāgratsvapnakulāyābhyāṃ vyatiriktaḥ /
tatra ca kāmasaṃcārānnityaścetyetatpratipadāditaṃ yājñavalkyena /
ato vidyāniṣkriyārthaṃ sahasraṃ dadāmītyāha janakaḥ so'hamevaṃ bodhitastvayābhagavate tubhyaṃ sahasraṃ dadāmi /
vimokṣaśca kāmapraśno mayābhipretaḥ /
tadupayogyayaṃ tadārthyāttadekadeśa eva /
itastvāṃ niyokṣyāmi samastakāmapraśnanirṇayaśravaṇena vimokṣāyāta ūrdhvaṃ brūhīti /
yena saṃsārādvipramucyeyam, tvatprasādāt /
vimokṣapadārthaikadeśanirṇayahetoḥ sahasradānam

sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāyaiva /
sa yattatra kiñcitpaśyatyananvāgatastena bhavati /
asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti /
evamevaitatyājñavalkya /
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi /
ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti // _

śā.bhā._४,३.१५ yatprastutamātmanaivāyaṃ jyotiṣā'sta iti /
tatpratyakṣataḥ pratipāditamatrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotirbhavatīti svapne /
yattūktaṃ svpano bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyo rūpāṇīti /
tatraitadāśaṅkayte mṛtyo rūpāṇyevātikrāmati na mṛtyum /
pratyakṣaṃ hyetatsvapne kāryarakaraṇavyāvṛttasyāpu modatrāsādidarśanam /
tasmānnūnaṃ naivāyaṃ mṛtyumatikrāmati /
karmaṇo hi mṛtyoḥ kāryaṃ modatrāsādi dṛśyate /
yadi ca mṛtyunā baddha evāyaṃ svabhāvatastato vimokṣo nopapadyate /
na hi svabhāvastato vimokṣo nopapadyate /
na hi svabhāvātkaścidvimucyate /
atha svabhāvo na bhavati mṛtyustatastasmānmokṣa upapatsyate /
yathāsau mṛtyurātmāyo dharmo na bhavati tathā pradarśanāyāta ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhītyevaṃ janakena paryanuyukto yājñavalkyastaddidarśayiṣayā pravavṛte sa vai prakṛtaḥ svayañjyotiḥ puruṣaḥ /
eṣa yaḥ svapne pradarśita etasminsaṃprasāde samyakprasīdatyasminniti saṃprasādaḥ /
jāgarite dehendriyavyāpāraśatasaṃnipātajaṃ hitvā kāluṣyaṃ tebhyo vipramukta īṣatprasīdati svapne /
iha tu suṣupte samyakprasīdatītyataḥ suṣuptaṃ saṃprasāda ucyate /
"tīrṇo hi tadā sarvān śokān""salila eko draṣṭe"ti vakṣyati suṣuptasthamātmānam /
sa vā eṣa etasminsaṃprasāde krameṇa saṃprannaḥ sansuṣupte sthitvā /
kathaṃ saṃprasannaḥ /
svapnātsuṣuptaṃ pravivikṣuḥ svapnāvastha eva ratvā ratimanubhūya mitrabandhujanadarśanāditā taritvā vihṛtyānekadhā caraṇaphalaṃ śramamupalabhyetyarthaḥ /
dṛṣṭvaiva na kṛtvetyarthaḥ puṇyaṃ ca puṇyaphalaṃ pāpaṃ ca pāpaphalam /
na tu puṇyapāpayoḥ sākṣāddadarśanamastītyavocāma /
tasmānna puṇyapāpābhyāmanu baddhaḥ /
yo hi karoti puṇyapāpe sa tābhyāmanubadhyate /
na hi darśanamātreṇa tadanubaddhaḥ syāt /
tasmātsvapno bhūtvā mṛtyumatikrāmatyeva na mṛtyumatikrāmatyeva na mṛtyurūpāṇyeva kevalam /
ato na mṛtyorātmasvabhāvatvāśaṅkā /
mṛtyuścetsvabhāvo'stha svapne'pi kuryāt /
na tu karoti /
svabhāvaścetkriyā syādanirmokṣataiva syāva /
na tu svabhāvaḥ svapne'bhāvāt /
ato vimokṣo'syopapadyate mṛtyoḥ puṇyapāpābhyām /
nanu jāgarite'sya svabhāva eva /
na /
buddhyādyupādhikṛtaṃ hi tat /
tacca pratipāditaṃ sādṛśyāddhyāyatīva lelāyatīveti /
tasmādekāntenaiva svapne mṛtyurūpātikramaṇānna svābhāvikatvaśaṅkānirmokṣatā vā /
tatra caritveti caraṇaphalaṃ śramamupalabhyetyarthaḥ /
tataḥ saṃprasādānuvabhottarakālaṃ punaḥ pratinyāyaṃ yathānyāyaṃ yathāgataṃ niścita āyo nyāyaḥ /
ayanamāyo nirgamanaṃ punaḥ pūrvagamanaparītyena yadāgamanaṃ sa pratinyāyaḥ /
yathāgataṃ punarāgacchatītyarthaḥ /
pratiyoni yathāsthānam /
svapnasthānāddhi suṣuptaṃ pratipannaḥ sanyathāsthānameva punarāgacchati /
pratiyonyādravati svapnāyaiva svapnasthānāyaiva /
nanu svapne na karoti puṇyapāpe tayoḥ phalameva kathamavagamyate tathā jāgarite yathā karotyeva svapne'pi tulyatvāddarśanasyeti, ata āha sa ātmā yatkiñcittatra svapne paśyati puṇyapāpaphalamanvāgato'nanubaddhastena iṣṭena bhavati naivānubaddho bhavati /
yadi hi svapne kṛtameva tena syāttenānubadhyeta /
svapnādutthito'pi samanvāgataḥ syāt /
na ca talloke svapnakṛtakarmaṇānvāgataprasiddhiḥ /
na hi svapnakṛtenā'gasā'gaskāriṇamātmānaṃ manyate kaścit /
na ca svapnadṛśaḥ āgaḥ śrutvā lokastaṃ garhati pariharati vā /
ato'nanvāgata eva tena bhavati /
ākhyātāraścasvapnalsahevaśabdenā'cakṣate hastino'dya ghaṭīkṛtā dhāvantīva mayā dṛṣṭā iti /
ato na tasya kartṛtvamiti /
kathaṃ punarasyārtṛtvamiti /
kāryakaraṇairmūrtaiḥ saṃśleṣo mūrtasya sa tu kriyāheturdṛṣṭaḥ /
nahyamūrtaḥ kaścitkriyāvāndṛśyate'mūrtaścā'tmāto'saṅgaḥ /
yasmāccāsaṅgo'yaṃ puruśastasmādananvāgatastena svapnadṛṣṭena /
ata eva na kriyākartṛtvamasya kathañcidupapadyate /
kāryakaraṇasaṃśleṣeṇa hi kartṛtvaṃ syātsa ca saśleṣaḥ saṅgo'sya nāsti yato'saṅgo hyayaṃ puruṣaḥ /
tasmādamṛtaḥ /
evamevaitadyājñavalkya /
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhi /
mokṣapadārthakadeśasya karmapravivekasya samyagdarśutatvāt /
ata ūrdhvaṃvimokṣāyaiva brūhīti

sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva /
sa yattatra kiñcitpaśyatyananvāgatastena bhavati /
asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti /
evamevaitatyājñavalkya /
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi /
ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti // _

śā.bhā._४,३.१६ tatrāsaṅgo hyayaṃ puruṣa ityasaṅgatākartṛtve heturuktaḥ /
uktaṃ ca pūrvaṃ karmavaśātsa īyate yatra kāmamiti /
kāmaśca saṅga'to'siddho heturukto'saṅgo hyayaṃ puruṣa iti /
na tvetadasti /
kathaṃ tarhi /
asaṅga evetyetaducyate sa vā eṣa etasminsvapne va vā eṣa puruṣaḥ /
saṃpradātpratyāgataḥ svapne ratvā caritvā yathākāmaṃ dṛṣṭaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ceti sarvaṃ pūrvavat /
buddhāntāyaiva jāgaritasthānāya /
tasmādasaṅga evāyaṃ puruṣaḥ /
yadi svapne saṅgavānsyātkāmī tatastatsaṅgajairdeṣairbuddhāntāya pratyāgato lipyeta

sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva // _

śā.bhā._४,३.१७ yathāsau svapne'saṅgatvātsvapnasaṅgajairdeṣairjāgarite pratyāgato na lipyata evaṃ jāgaritasaṅgajairapu doṣānra lipyata eva buddhāntena tadetaducyate sa vā eṣa etasminbuddhānte jāgarite ratvā caritvetyādi pūrvavat /
sa yattatra buddhānte kiñcitpaśyatyanatvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa iti /
nanu dṛṣṭvaiveti kathamavadhāryate karoti ca tatra puṇyapāpe tatphalaṃ ca paśyati /
kārakāvabhāsakatve kartṛtvopapatteḥ /
ātmanaivāyaṃ jyotiṣā'sta ityādinā'tmajyotiṣāvabhāsitaḥ kāryakaraṇasaṅghāto vyavaharati tenāsya kartṛtvamupacaryate na svataḥkartṛtvam /
tathā coktaṃ dhyāyatīva lelāyatīveti /
buddhyādyupādhikṛtameva na svataḥ /
iha tu paramārthāpekṣayopādhinirapekṣa ucyate dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpañca na kṛtveti tena na pūrvāparavyāghātāśaṅkā /
yasmānnirupādhikaḥ paramārthato na karoti na lipyate kriyāphalena /
tathā ca bhagavatoktam"anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ /
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate" //
iti //
tathā sahasradānaṃ tu kāmapravivekasya darśitatvāt /
tathā sa vā eṣa etasminsvapne sa vā eṣa etasminbuddhānta ityetābhyāṃ kaṇḍikābhyāmasaṅgataiva pratipāditā /
yasmādbuddhānte kṛtena svapnānte gataḥ saṃprasanno'saṃbaddho bhavati stainyādikāryādarśanāttasmāttriṣvapi sthāneṣu svato'saṅga evāyam /
ato'mṛtaḥ /
sthānatrayadharmavilakṣaṇaḥ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva saṃprasādāyetyarthaḥ /
darśanavṛtteḥ svapnasyasvapnaśabdenābhidhānadarśanādantaśabdena ca viśeṣaṇopapatteḥ /
etasmā antāya dhāvatīti ca suṣuptaṃ darśayiṣyati /
yadi punarevamucyate"svapnānte ratvā caritvaitāvubhāvantāvanusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ce"ti darśanātsvapnāntāyaivetyatrāpu darśavṛttireva svapna ucyata iti tathāpi na kiñcidduṣyatyasaṅgatā hi siṣādhayiṣitā sidhyatyeva /
yasmājjāgarite dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca ratvā caritvā ca svapnāntamāgato na jāgaritadoṣāṇānugato bhavati