બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

બૃહદારણ્યકોપનિષદ્

પ્રથમમશ્વમેધબ્રાહ્મણમ્
ઓં પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ઓં શાન્તિઃ ! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !!!
ઓં નમો બ્રહ્માદિભ્યો બ્રહ્મવિદ્યાસમ્પ્રદાયકર્તૃભ્યો વંશઋષિભ્યો નમો ગુરુભ્યઃ ।
ઽઉષા વા અશ્વસ્યઽઇત્યેવમાદ્યા વાજસનેયિબ્રાહ્મણોપનિષત્ ।
તસ્યા ઇયમલ્પગ્રન્થા વૃત્તિરારભ્યતે સંસારવ્યાવિવૃત્સુભ્યઃ સંસારહેતુનિવૃત્તિસાધનબ્રહ્માત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપત્તયે ।
સેયં બ્રહ્મવિદ્યા ઉપનિષચ્છબ્ધવાચ્યાતત્પરાણાં સહેતોઃ સંસારસ્યાત્યન્તાવસાદનાત્ ।
ઉપનિષૂવસ્યસદેસ્તદર્થત્વાત્ ।
તાદર્થ્યાદ્ગ્રન્થોઽપ્યુપનિષદુચ્યતે ।
સેયં ષડધ્યાયી અરણ્યેઽનૂચ્યમાનત્વાદારણ્યકમ્,બૃહત્ત્વાત્પરિમાણતો બૃહદારણ્યકમ્ ।
તસ્યાસ્ય કર્મકાણ્ડેન સમ્બન્ધોઽભિધીયતે ।
સર્વોઽપ્યયં વેદઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામનવગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાય પ્રકાશનપરઃ સર્વપુરુષાં નિસર્ગત એવ તત્પ્રાપ્તિપરિહારયોરિષ્ટત્વાત્ ।
દૃષ્ટવિષયે ચેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાય જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામેવ સિદ્દત્વાન્નાગમાન્વેષણા ।
ન ચાસતિ જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વવિજ્ઞાને જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વવિજ્ઞાને જન્માન્તરેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારેચ્છા સ્યાત્સ્વભાવવાદિદર્શનાત્ ।
તસ્માજ્જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વે જન્માન્તરેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિશેષે ચ શાસ્ત્રં પ્રવર્તતે ।
"યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા માનુષ્યેઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે" (ક.ઉ. ૧ । ૧ । ૨૦) ઇત્યુપક્રમ્ય"અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃ" (ક.ઉ. ૨ । ૩ । ૧૩) ઇત્યેવમાદિનિર્ણયદર્શનાત્ ।
"યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય" (ક.ઉ.૨ । ૨ । ૬) ઇત્યુપક્રમ્ય"યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યેઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્"(ક.ઉ.૨ । ૨ । ૭) ઇતિ ચ ।
"સ્વયઞ્જ્યોતિઃ" (બૃ.ઉ. ૪ । ૩ । ૯) ઇત્યુપક્રમ્ય"તં વિદ્યાકર્મણિ સમન્વારમેતે"( ૪ । ૪ । ૨ ) "પુણ્યો વૈ પુણેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન"( ૩ । ૨ । ૧૩ ) ઇતિ ચ ।
"જ્ઞપયિષ્યામિ"(બૃ.ઉ.૨ । ૧ । ૧૫) ઇત્યુપક્રમ્ય"વિજ્ઞાનમયઃ"(૨ । ૧ । ૧૬) ઇતિ ચ વ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વમ્ ।
તત્પ્રત્યક્ષવિષયમેવેતિ ચેન્ન, વાદિવિપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ ।
ન હિ દેહાન્તરસમ્બન્ધિન આત્મનઃ પ્રત્યક્ષેણાસ્તિત્વવિજ્ઞાને લોકાયતિકા બૌદ્ધાશ્ચ નઃ પ્રતિકૂલાઃ સ્યુનાસ્ત્યાત્મેતિ વદન્તઃ ।
ન હિ ઘટાદૌ પ્રત્યક્ષવિષયે કશ્ચિદ્વિપ્રતિપદ્યતે નાસ્તિ ઘટ ઇતિ ।
સ્થાણ્વાદૌ પુરુષાદિદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન નિરૂપિતે સ્થાણ્વાદૌ વિપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
વૈનાશિકાસ્ત્વહમિતિપ્રત્યયે જાયમાનેઽપિ દેહાન્તરવ્યતિરિક્તસ્ય નાસ્તિત્વમેવ પ્રતિજાનતે ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષવિષયવૈલક્ષણ્યાત્પ્રત્યક્ષાન્નાત્માસ્તિત્વસિદ્ધિઃ ।
તથાનુમાનાદપિ ।
શ્રુત્યા આત્માસ્તિત્વે લિઙ્ગસ્ય દર્શિત્વાલ્લિઙ્ગસ્ય ચ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાન્નેતિ ચેન્ન, જન્માન્તરસમ્બન્ધસ્યાગ્રહણાત્ ।
આગમેન ત્વાત્માસ્તિત્વેઽવગતે વેદપ્રદર્શિતલૌકિકલિઙ્ગવિશેષૈશ્ચ તદનુસારિણો મીમાંસકાસ્તાર્કિકાશ્ચ અહમ્પ્રત્યયલિઙ્ગાનિ ચ વૈદિકાન્યેવ સ્વમતિપ્રભવાણીતિ કલ્પયન્તો વદન્તિ પ્રત્યક્ષશ્ચાનુમેયશ્ચાત્મેતિ ।
સર્વથાપ્યસ્ત્યાત્મા દેહાન્તરસમ્બન્ધીત્યેવં પ્રતિપત્તુર્દેહાન્તરગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિશેષાર્થિનસ્તદ્વિશેષજ્ઞાપનાય કર્મકાણ્ડમારબ્ધમ્ ।
ન ત્વાત્મન ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારેચ્છાકારણમાત્મવિષયમજ્ઞાનં કર્તૃભોક્તૃસ્વરૂપાભિમાનલક્ષણં તદ્વિપરીતબ્રહ્માત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનેનાપનીતમ્ ।
યાવદ્ધિ તન્નાપનીયતે તાવદયં કર્મફલરાગદ્વેષાદિસ્વાભાવિકદોષપ્રયુક્તઃ શાસ્ત્રવિહિતપ્રતિષિદ્ધાતિક્રમેણાપિ વર્તમાનો મનોવાક્કાયૈર્દૃષ્ટાદૃષ્ટાનિષ્ટસાધનાનિ અધર્મસંજ્ઞકાનિ કર્માણ્યુપચિનોતિ બાહુલ્યેન, સ્વાભાવિકદોષબલીયસ્ત્વાત્ ।
તતઃ સ્થાવરન્તાધોગતિઃ ।
કદાચિચ્છાસ્ત્રકૃતસંસ્કારબલીયસ્ત્વમ્, તતો મનઆદિભિરિષ્ટસાધનં બાહુલ્યેનોપચિનોતિ ધર્માખ્યમ્ ।
તદ્દ્વિવિધમ્જ્ઞાનપૂર્વકં કેવલઞ્ચ ।
તત્ર કેવલં પિતૃલોકાદિપ્રાપ્તિફલમ્ ।
જ્ઞાનપૂર્વકં દેવલોકાદિબ્રહ્મલોકાન્તપ્રાપ્તિફલમ્ ।
તથા ચ શાસ્ત્રમ્"આત્મયાજિ શ્રેયાન્દેવયાજિનઃ"(શત.બ્રાહ્મ.) ઇત્યાદિ ।
સ્મૃતિશ્ચ"દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્"(મનુ.૧૨ । ૮૮) ઇત્યાદ્યા ।
સામ્યે ચ ધર્માધર્મયોઃ મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિઃ ।
એવં બ્રહ્માન્દ્યા સ્થાવરાન્તા સ્વાભાવિકાવિદ્યાદિદોષવતી ધર્માધર્મસાધનકૃતા સંસારગતિર્નામરૂપકર્માશ્રયા ।
તદેવેદં વ્યાકૃતં સાધ્યસાધનરૂપં જગત્પ્રાગુત્પત્તેરવ્યાકૃતમાસીત્ ।
સ એષ બીજાઙ્કુરાદિવદવિદ્યાકૃતઃ સંસાર આત્મનિ ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપલક્ષણોઽનાદિરનન્તોઽનર્થઃ, ઇત્યેતસ્માદ્વિરક્તસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તયે તદ્વિપરીતબ્રહ્મવિદ્યાપ્રતિપત્ત્યર્થોપનિષદારભ્યતે ।
અસ્ય ત્વશ્વમેધકર્મસમ્બન્ધિનો વિજ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનં યેપામશ્વમેધે ન અધિકારસ્તેષામસ્માદેવ વિજ્ઞાનાત્ફલપ્રાપ્તિઃ ।
ઽવિદ્યયા વા કર્મણા વાઽ "તદ્ધૈતલ્લોકજિદેવ"(બૃ.ઉ.૧ । ૩ । ૨૮) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
કર્મવિષયત્વમેવ વિજ્ઞાનસ્યેતિ ચેન્ન,"યોઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમેવં વેદ"ઇતિ વિકલ્પશ્રુતેઃ ।
વિદ્યાપ્રકરણે ચામ્નાનાત્કર્માન્તરે ચ સમ્પાદનદર્શનાદ્વિજ્ઞાનાત્તત્ફલપ્રાપ્તિરસ્તીત્યવગમ્યતે ।
સર્વેષાં ચ કર્મણાં પરં કર્માશ્વમેધઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિપ્રાપ્તિફલવત્વાત્તસ્ય ચેહ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રારમ્ભ આમ્નાનં સર્વકર્મણાં સંસારવિષયત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તથા ચ દર્શયિષ્યતિ ફલમશનાયામૃત્યુભાવમ્ ।
ન નિત્યાનાં સંસારવિષયફલત્વમિતિ ચેન્ન, સર્વકર્મફલોપસંહારશ્રુતેઃ ।
સર્વં હિ પત્નીસમ્બદ્ધં કર્મ ।
"જયા મે સ્યાત્........એતાવાન્વૈ કામઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૭) ઇતિ નિસર્ગત એવ સર્વકર્મણાં કામ્યત્વં દર્શયિત્વા, પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં ચ"મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૬) ઇતિ ફલં દર્શયિત્વા, ત્ર્યન્નાત્મકતાં ચાન્તે ઉપસંહરિષ્યતિ"ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ"(બૃ.ઉ.૧ । ૬ । ૧) ઇતિ ।
સર્વતર્મણાં ફલં વ્યાકૃતં સંસાર એવેતિ ।
ઇદમેવ ત્રયં પ્રાગુત્પત્તેસ્તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ ।
તદેવ પુનઃ સર્વપ્રાણિકર્મવશાદ્વ્યાક્રિયતે બીજાદિવ વૃક્ષઃ ।
સોઽયં વ્યાકૃતાવ્યાકૃતરૂપઃ સંસારોઽવિદ્યાવિષયઃ૑ક્રિયાકારકફલાત્મકતયા આત્મરૂપત્વેનાધ્યારોપિતઃ અવિદ્યયૈવ મૂર્તામૂર્તતદ્વાસનાત્મકઃ ।
અતો વિલક્ષણોઽનામરૂપકર્માત્મકોઽદ્વયો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવોઽપિ ક્રિયાકારકફલભેદાદિવિપર્યયેણાવભાસતે ।
અતોઽસ્માત્ક્રિયાકારકફલભેદસ્વરૂપાદેતાવદિદમિતિ સાધ્યસાધનરૂપાદ્વિરક્તસ્ય કામાદિદોષકર્મબીજભૂતાવિદ્યાનિવૃત્તયે રજ્જ્વામિવ સર્પવિજ્ઞાનાપનયાય બ્રહ્મવિદ્યા આરભ્યતે ।
તત્ર તાવદશ્વમેધવિજ્ઞાનાયઽઉષા વા અશ્વસ્યઽઇત્યાદિ ।
તત્રાશ્વવિષયમેવ દર્શનમુચ્યતે પ્રાધાન્યાદશ્વસ્ય ।
પ્રાધાન્યં ચ તન્નામાઙ્કિતત્વાત્ક્રતોઃ પ્રાજાપત્યત્વાચ્ચ

ઉષા વા અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય શિરઃ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુર્વાતઃ પ્રાણો વ્યાત્તમગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ સંવત્સર આત્માશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમન્તરિક્ષમુદરં પૃથિવી પાજસ્યં દિશઃ પાર્શ્વે અવાન્તરદિશઃ પર્શવ ઋતવોઽઙ્ગાનિ માસાશ્ચાર્ધમાસાશ્ચ પર્વાણ્યહોરાત્રાણિ પ્રતિષ્ઠા નક્ષત્રાણ્યસ્થીનિ નભો માંસાનિ ।
ઊવધ્યં સિકતાઃ સિન્ધવો ગુદા યકૃચ્ચ ક્લોમાનશ્ચ પર્વતા ઓષધયશ્ચ વનસ્પતયશ્ચ લોમાનિ ।
ઉદ્યન્ પૂર્વાર્ધો નિમ્લોચઞ્જઘનાર્ધઃ ।
યદ્વિજૃમ્ભતે તદ્વિદ્યોતતે ।
યદ્વિધૂનુતે તત્સ્તનયતિ ।
યન્મેહતિ તદ્વર્ષતિ ।
વાગેવાસ્ય વાક્ ॥ _

શા.ભા._૧,૧.૧ ઉષા ઇતિ, બ્રાહ્મો મુહૂર્ત ઉષાઃ ।
વૈશબ્દઃ સ્મરણાર્થઃ પ્રસિદ્ધં કાલં સ્મારયતિ ।
શિરઃ પ્રાધાન્યાત્ ।
શિરશ્ચ પ્રધાનં શરીરાવયવાનામ્ ।
અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય મેધાર્હસ્યયજ્ઞિયસ્યોપાઃ શિરઃ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કર્માઙ્ગસ્ય પશોઃ સંસ્કર્તવ્યત્વાત્કાલાદિદૃષ્ટયઃ શિર આદિષુ ક્ષિપ્યન્તે ।
પ્રાજાપત્યત્વં ચ પ્રજાપતિદૃષ્ટ્યધ્યારોપણાત્ ।
કાલલોકદેવતાત્વાધ્યારોપણં ચ પ્રજાપતિત્વકરણં પશોઃ ।
એવંરૂપો હિ પ્રજાપતિઃ, વિષ્ણત્વાદિકરણમિવ પ્રતિમાદૌ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુઃ શિરસોઽનન્તરત્વાત્સૂર્યાધિદૈવતત્વાચ્ચ ।
વાતઃ પ્રાણો વાયુસ્વાભાવ્યાત્ ।
વ્યાત્તં વિવૃતં મુખમગ્નિર્વૈશ્વાનરર્ઃ ।
વૈશ્વાનર ઇત્યગ્નેર્વિશેષણર્મ્ ।
વૈશ્વાનરો નામાગ્નિર્વિવૃતં મુખમિત્યર્થો મુખસ્યાગ્નિદૈવતત્વાત્ ।
સંવત્સર આત્મા, સંવત્સરો દ્વાદશમાસસ્ત્રયોદશમાસો વા,આત્માશરીરમ્ ।
કાલાવયવાનાં ચ સંવત્સરઃ શરીરં ચાત્મા "મધ્યં હ્યષામઙ્ગાનામાત્મા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અશ્વસ્ય મેધ્યસ્યેતિ સર્વત્રાનુપઙ્ગાર્થં પુનર્વચનમ્ ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમૂર્ધ્વત્વસામાન્યાત્ ।
અન્તરિક્ષમુદરં સુષિરત્વસામાન્યાત્પૃથિવી પાજસ્યં પાદસ્યં પાજસ્યમિતિ વર્ણવ્યત્યયેન, પાદાસનસ્થાનમિત્યર્થઃ ।
દિશશ્ચતસ્રોઽપિ પાર્શ્વે પાર્શ્વેન દિશાં સમ્બન્ધાત્ ।
પાર્શ્વયોર્દિશાં ચ સઙ્ખ્યાવૈષમ્યાદયુક્તમિતિ ચેન્ન, સર્વમુખત્વોપપત્તેરશ્વસ્ય પાર્શ્વાભ્યામેવ સર્વદિશાં સમ્બન્ધાદદોષઃ ।
અવાન્તરદિશ આગ્નેય્યાદ્યાઃ પર્શવઃ પાર્શ્વાસ્થીનિ ।
ઋતવોઽઙ્ગાનિ સંવત્સરાવયવત્વાદઙ્ગસાધર્મ્યાત્ ।
અહોરાત્રાણિ પ્રતિષ્ઠાઃ ।
બહુવચનાત્પ્રાજાપત્યદૈવપિત્ર્યમાનુષાણિ, પ્રતિષ્ઠાઃ પાદાઃ પ્રતિતિષ્ઠત્યેતૈરિતિ ।
અહોરાત્રૈર્હિ કાલાત્મા પ્રતિતિષ્ઠત્યશ્વસ્ય પાદૈઃ ।
નક્ષત્રાણ્યસ્થીનિ શુક્લત્વસામાન્યાત્ ।
નભો નભઃસ્થા મેઘા અન્તરીક્ષસ્યોદરત્વોક્તેઃ, માંસાન્યુદકરુધિરસેચનસામાન્યાત્ ।
ઊવધ્યં ઉદરસ્થમર્ધજીર્ણમશનં સિકતા વિશ્લિષ્ટાવયવત્વસામાન્યાત્ ।
સિન્ધવઃ સ્યન્દનસામાન્યન્નદ્યો ગુદા નાડ્યો બહુવચનાચ્ચ ।
યકૃચ્ચક્લોમાનશ્ચ હૃદયસ્યાધસ્થાદ્દક્ષિણોત્તરૌ માંસખણ્ડૌ ।
ક્લોમાન ઇતિ નિત્યં બહુવચનમેકસ્મિન્નેવ ।
પર્વતાઃ કાઠિન્યાદુચ્છ્રિતત્વાચ્ચ ।
ઓષધયશ્ચ ક્ષુદ્રાઃ સ્થાવરા વનસ્પતયો મહાન્તો લોમાનિ કેશાશ્ચ યથાસમ્ભવમ્ ।
ઉદ્યન્નુદ્ગચ્છન્ભવતિ સવિતા આમધ્યાહ્નાદશ્વસ્ય પૂર્વાર્ધો નામેરૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ ।
નિમ્લોચન્નસ્તં યન્નામધ્યાહ્નાજ્જઘનાર્ધોઽપરાર્ધઃ પૂર્વાપરત્વસાધર્મ્યાત્ ।
યદ્વિજૃમ્ભતે ગાત્રાણિ વિનામયતિ વિક્ષિપતિ તદ્વિદ્યોતતે વિદ્યોતનં મુખઘનવિદારણસામાન્યાત્ ।
યદ્વિધૂનુતે ગાત્રાણિ કમ્પયતિ તત્સ્તનયતિ ગર્જનશબ્ધસામાન્યાત્ ।
યન્મેહતિ મૂત્રં કરોત્યશ્વસ્તદ્વર્ષતિ વર્ષણં તત્સેચનસામાન્યાત્ ।
વાગેવ શબ્દ એવાસ્યાશ્વસ્ય વાગિતિ, નાત્ર કલ્પનેત્યર્થઃ

અહર્વા ઇતિ ।
સાવર્ણરાજતૌ મહિમાખ્યૌ ગ્રહાવશ્વસ્યાગ્રતઃ પૃષ્ઠતશ્ચ સ્થાપ્યેતે તદ્વિષયમિદં દર્શનમ્

અહર્વા અશ્વં પુરસ્તાન્મહિમાન્વજાયત ।
તસ્ય પૂર્વે સમુદ્રે યોનિઃ ।
રાત્રિરેનં પશ્ચાન્મહિમાન્વજાયત ।
તસ્યાપરે સમુદ્રે યોનિર્ ।
એતૌ વા અશ્વં મહિમાનાવભિતઃ સમ્બભૂવતુઃ ।
હયો ભૂત્વા દેવાનવહદ્વાજી ગન્ધર્વાનર્વાસુરાનશ્વો મનુષ્યાન્ ।
સમુદ્ર એવાસ્ય બન્ધુઃ સમુદ્રો યોનિઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૧.૨ અહઃ સૌવર્ણો ગ્રહો દીપ્તિસામાન્યાદ્વૈ ।
અહરશ્વં પુરસ્તાન્મહિમાન્વજાયતેતિ કથમ્? અશ્વસ્ય પ્રજાપતિત્વાત્ ।
પ્રજાપતિર્હ્યાદિત્યાદિલક્ષણોઽહ્ના લક્ષ્યતે ।
અશ્વં લક્ષયિત્વાજાયત સૌવર્ણો મહિમા ગ્રહો વૃક્ષમનુ વિદ્યોતતે વિદ્યુદિતિ યદ્વત્ ।
તસ્ય ગ્રહસ્ય પૂર્વે પૂર્વઃ સમુદ્રે સમુદ્રો યોનિર્વિભક્તિવ્યત્યયેન ।
યોનિરિત્યાસાદનસ્થાનમ્ ।
તથા રાત્રી રાજતે ગ્રહો વર્ણસામાન્યાજ્જઘન્યત્વસામાન્યાદ્વા ।
એનમશ્વં પશ્ચાત્પૃષ્ટતો મહિમાન્વજાયત, તસ્યાપરે સમુદ્રે યોનિઃ ।
મહિમા મહત્ત્વાત્ ।
અશ્વસ્ય હિ વિભૂતિરેષા યત્સૌવર્ણો રાજતશ્ચ ગ્રહાવુભયતઃ સ્થાપ્યેતે ।
તાવેતૌ વૈ મહિમાનૌ મહિમાખ્યૌ ગ્રહાવશ્વમભિતઃ સમ્બભૂવતુરુક્તલક્ષણાવેવ સમ્ભૂતૌ ।
ઇત્થમસાવશ્વો મહત્વયુક્ત ઇતિ પુનર્વચનં સ્તુત્યર્થમ્ ।
તથા ચ હયો ભૂત્વેત્યાદિ સ્તુત્યર્થમેવ ।
હયો હિનોતેર્ગતિકર્મણો વિશિષ્ટગતિરિત્યર્થઃ ।
જાતવિશેષો વા ।
દેવાનવહદ્દેવત્વમગમયત્પ્રજાપતિત્વાત્ ।
દેવાનાં વા વોઢાભવત્ ।
નતુ નિન્દૈવ વાહનત્વમ્ ।
નૈષ દોષઃ, વાહનત્વં સ્વાભાવિકમશ્વસ્ય ।
સ્વાભાવિકત્વાદુચ્છ્રાયપ્રાપ્તિર્દેવાદિસમ્બન્ધોઽશ્વસ્યેતિ સ્તુતિરેવૈષા ।
તથા વાજ્યાદયો જાતિવિશેષાઃ ।
વાજી ભૂત્વા ગન્ધર્વાનવહદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
તથાર્વા ભૂત્વાસુરાન્ ।
અશ્વો ભૂત્વા મનુષ્યાન્ ।
સમુદ્ર એવેતિ પરમાત્મા બન્ધુબન્ધનં બધ્યતેઽસ્મિન્નિતિ ।
સમુદ્રો યોનિઃ કારણમુત્પત્તિં પ્રતિ ।
એવમસૌ શુદ્ધયોનિઃ શુદ્ધસ્થિતિરિતિ સ્તૂયતે ।
અપ્સુ યોનિર્વા અશ્વઃ ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધ એવ વા સમુદ્રો યોનિઃ

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમમશ્વમેધબ્રાહ્મણમ્

દ્વિતીયમગ્નિબ્રાહ્મણમ્
અથાગ્નેરશ્વમેધોપયોગિકસ્યોત્પત્તિરુચ્યતે ।
તદ્વિષયદર્શનવિવક્ષયૈવોત્પત્તિઃ સ્તુત્યર્થા

નૈવેહ કિં ચનાગ્ર આસીત્ ।
મૃત્યુનૈવેદમાવૃતમાસીદશનાયયા ।
અશનાયા હિ મૃત્યુઃ ।
તન્મનોઽકુરુતાત્મન્વી સ્યામિતિ ।
સોઽર્ચન્નચરત્ ।
તસ્યાર્ચત આપોઽજાયન્ત ।
અર્ચતે વૈ મે કમભૂદિતિ ।
તદેવાર્ક્યસ્યાર્કત્વમ્ ।
કં હ વા અસ્મૈ ભવતિ ય એવમેતદર્ક્યસ્યાર્કત્વં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૧ નૈવેહ કિઞ્ચનાગ્ર આસીત્ ।
ઇહ સંસારમણ્ડલે કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપિ નામરૂપપ્રવિભક્તવિશેષં નૈવાસીદ્ન બભૂવ અગ્રે પ્રાગુત્પત્તેર્મનાદેઃ ।
કિં શૂન્યમેવ સ્યાત્"નૈવેહ કિઞ્ચન"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન કાર્યં કારણં વાસીત્ ।
ઉત્પત્તેશ્ચ, ઉત્પદ્યતે હિ ઘટઃ, અતઃ પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટસ્ય નાસ્તિત્વમ્ ।
નનુ કારણસ્ય ન નાસ્તિત્વં મૃત્પિણ્ડાદિદર્શનાત્ ।
યન્નોપલભ્યતે તસ્યૈવ નાસ્તિતા ।
અસ્તુ કાર્યસ્ય ન તુ કારણસ્ય, ઉપલમ્પમાનત્વાત્ ।
નઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સર્વાનુપલમ્ભાત્ ।
અનુપલબ્ધિશ્ચેદભાવહેતુઃ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રાગુત્પત્તેર્ન કારણં કાર્યં વોપલભ્યતે ।
તસ્માત્સર્વસ્યૈવાભાવોઽસ્તુ ।
નઃ"મૃત્યુનૈવેદમાવૃતમાસીત્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ હિ કિઞ્ચિદપિ નાસીદ્યેનાવ્રિયતે યચ્ચાવ્રિયતે તદા નાવક્ષ્યત્ઽમૃત્યુનૈવેદમાવૃતમ્ઽઇતિ ।
ન હિ ભવતિ ગગનકુસુમચ્છન્નો વન્ધ્યાપુત્ર ઇતિ ।
બ્રવીતિ ચઽમૃત્યુનૈવેદમાવૃતમાસીત્ઽઇતિ, તસ્માદ્યેનાવૃતં કારણેન, યચ્ચાવૃતં કાર્યં પ્રાગુત્પત્તેસ્તદુભયમાસીત્, શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યાદનુમેયત્વાચ્ચ ।
અનુમીયતે ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યકારણયોરસ્તિત્વમ્૑કાર્યસ્ય હિ સતો જાયમાનસ્ય કારણે સત્યુત્પત્તિદર્શનાત્, અસતિ ચાદર્શનાત્ ।
જગતોઽપિ પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાસ્તિત્વમનુમીયતે ઘટાદિકારણાસ્તિત્વવત્ ।
ઘટાદિકારણસ્યાપ્યસત્ત્વમેવ, અનુપમૃદ્ય મૃત્પિણ્ડાદિકં ઘટાદ્યનુત્પત્તેરિતિ ચેત્? ન૑મૃદાદેઃ કારણત્વાત્ ।
મૃત્સુવર્ણાદિ હિ તત્ર કારણં ઘટરુચકાદેઃ, ન પિણ્ડાકારવિશેષઃ, તદભાવે ભાવાત્ ।
અસત્યપિ પિણ્ડાકારવિશેષે મૃત્સુવર્ણાદિકારણદ્રવ્યમાત્રાદેવ ઘટરુચકાદિકાર્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
તસ્માન્ન પિણ્ડાકારવિશેષે ઘટરુચકાદિકારણમ્ ।
અસતિ તુ મૃત્સુવર્ણાદિદ્રવ્યે ઘટરુચકાદિર્ન જાયત ઇતિ મૃત્સુવર્ણાદિદ્રવ્યમેવ કારણમ્, ન તુ પિણ્ડાકારવિશેષઃ ।
સર્વં હિ કારણં કાર્યમુત્પાદયત્પૂર્વોત્પન્નસ્યાત્મકાર્યસ્ય તિરોધાનં કુર્વત્કાર્યાન્તરમુત્પાદયતિ, એકસ્મિન્કારણે યુગપદનેકકાર્યવિરોધાત્ ।
ન ચ પૂર્વકાર્યોપમમર્દે કારણસ્ય સ્વાત્મોપમર્દે ભવતિ ।
તસ્માત્પિણ્ડાદ્યુપમર્દે કાર્યોત્પત્તિદર્શનમહેતુઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાસત્ત્વેઃ ।
પિણ્ડાદિવ્યતિરેકેણ મૃદાદેરસત્ત્વાદયુક્તમિતિ ચેત્પિણ્ડાદિપૂર્વકાર્યોપમર્દે મૃદાદિકારણં નોપમૃદ્યતે, ઘટાદિકાર્યાન્તરેઽપ્યનુવર્તતે ઇત્યેતદયુક્તમ્૑પિણ્ડઘટાદિવ્યતિરેકેણ મૃદાદિકારણસ્યાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્? ન, મૃદાદિકારણાનાં ઘટાદ્યુત્પત્તૌ પિણ્ડાદિનિવૃત્તાવનુવૃત્તિદર્શનાત્ ।
સાદૃશ્યાદન્વયદર્શનં ન કારણાનુવૃત્તેરિતિ ચેન્ન, પિણ્ડાદિગતાનાં મૃદાદ્યવયવાનામેવ ઘટાદૌ પ્રત્યક્ષત્વેઽનુમાનાભાસાત્સાદૃશ્યાદિકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા,પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાદનુમાનસ્ય સર્વત્રૈવાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદિ ચ ક્ષણિકં સર્વં તદેવેદમિતિ ગમ્યમાનં તદ્બુદ્ધેરપ્યન્યતદ્બુદ્ધ્યપેક્ષત્વે તસ્યા અપ્યન્યતદ્બુદ્ધ્યપેક્ષત્વમિત્યનવસ્થાયાં તત્સદૃશમિદમિત્યસ્યા અપિ બુદ્ધેર્મૃપાત્વાત્સર્વત્રાનાશ્વાસતૈવ ।
તદિદમ્બુદ્ધ્યોરપિ કર્ત્રભાવે સમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ ।
સાદૃશ્યાત્તત્સમ્બન્ધ ઇતિ ચેન્ન, તદિદમ્બુદ્ધ્યોરિતરેતરવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
અસતિ ચેતરેતરવિષયત્વે સાદૃશ્યગ્રહણાનુપપત્તિઃ ।
અસત્યેવ સાદૃશ્યે તદ્બુદ્ધિરિતિ ચેન્ન, તદિદમ્બુદ્ધ્યોરપિ સાદૃશ્યબુદ્ધિવદસદ્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસદ્વિષયત્વમેવ સર્વબુદ્ધીનામસ્ત્વિતિ ચેન્ન, બુદ્ધિબુદ્ધેરપ્યસદ્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદપ્યસ્ત્વિતિ ચેન્ન, સર્વબુદ્ધીનાં મૃષાત્વેઽસત્યબુદ્ધ્યનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદસદેતત્સાદૃશ્યાત્તદ્બુદ્ધિરિતિ ।
અતઃ સિદ્ધઃ પ્રાક્કાર્યોત્પત્તેઃ કારણસદ્ભાવઃ ।
કાર્યસ્ય ચાભિવ્યક્તિલિઙ્ગત્વાત્ ।
કાર્યસ્ય ચ સદ્ભાવઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સિદ્ધઃ ।
કથમભિવ્યક્તિલિઙ્ગત્વાદભિવ્યક્તિલિઙ્ગમસ્યેતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ સાક્ષાદ્વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વપ્રાપ્તિઃ ।
યદ્વિ લોકે પ્રાવૃતં તમ આદિના ઘટાદિવસ્તુ તદાલોકાદિના પ્રાવરણતિરસ્કારેણ વિજ્ઞાનવિષયત્વં પ્રાપ્નુવત્પ્રાક્સદ્ભાવં ન વ્યભિચરતિ ।
તથેદમપિ જગત્પ્રાગુત્પત્તેરિત્યવગચ્છામઃ ।
ન હ્યવિદ્યમાનો ઘટ ઉદિતેઽપ્યાદિત્યે ઉપલભ્યતે ।
ન તેઽવિદ્યમાનત્વાભાવાદુપલભ્યેતૈવેતિ ચેત્ ।
ન હિ તવ ઘટાદિકાર્યં કદાચિદપ્યવિદ્યમાનમિત્યુદિતે આદિત્યે ઉપલભ્યેતૈવ મૃત્પિણ્ડેઽસન્નિહિતે તમાદ્યાવરણે ચાસતિ વિદ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્? ન, દ્વિવિધત્વાદાવરણસ્ય ।
ઘટાદિકાર્યસ્ય દ્વિવિધં હ્યાવરણં મૃદાદારવિભક્તસ્ય તમઃકુડ્યાદિ પ્રાઙ્મૃદોઽભિવ્યક્તેર્મૃદાદ્યવયવાનાં પિણ્ડાદિકાર્યાન્તરરૂપેણ સંસ્થાનમ્ ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેર્વિદ્યમાનસ્યૈવ ઘટાદિકાર્યસ્ય આવૃતત્વાદનુપલબ્ધિઃ ।
નષ્ટોત્પન્નભાવાભાવશબ્દપ્રત્યયભેદસ્તુ અભિવ્યાક્તતિરોભાવયોર્દ્વિવિધત્વાપેક્ષઃ ।
પિણ્ડકપાલાદેરાવરણવૈલક્ષણ્યાદયુક્તમિતિ ચેત્? તમઃકુડ્યાદિ હિ ઘટાદ્યાવરણં ઘટાદિભિન્નદેશં દૃષ્ટં ન તથા ઘટાદિભિન્નદેશે દૃષ્ટે પિણ્ડકપાલે ।
તસ્માત્પિણ્ડકપાલસંસ્થાનયોર્વિદ્યમાનસ્યૈવ ઘટસ્યાવૃતત્વાદનુપલબ્ધિરિત્યયુક્તમાવરણધર્મવૈલક્ષણ્યાદિતિ ચેત્? ન ક્ષીરોદકાદેઃ ક્ષીરાદ્યાવરણેનૈકદેશત્વદર્શનાત્ ।
ઘટાદિકાર્યે કપાલચૂર્ણાદ્યવયવાનામન્તર્ભાવાદનાવરણત્વમિતિ ચેન્ન, વિભક્તાનાં કાર્યાન્તરત્વાદાવરણત્વોપપત્તેઃ ।
આવરણાભાવ એવ યત્નઃ કર્તવ્ય ઇતિ ચેત્? પિણ્ડકપાલાવસ્થયોર્વિદ્યમાનમેવ ઘટાદિકાર્યમાવૃતત્વાન્નોભલભ્યત ઇતિ ચેદ્ઘટાદિકાર્યાર્થિના તદાવરણવિનાશ એવ યત્નઃ કર્તવ્યો ન ઘટાદ્યુત્પત્તૌ? ન ચૈતદસ્તિ, તસ્માદયુક્તં વિદ્યમાનસ્યૈવાવૃતત્વાદનુપલબ્ધિરિતિ ચેત્? ન અનિયમાત્ ।
ન હિ વિનાશમાત્રપ્રયત્નાદેવ ઘટાદ્યભિવ્યક્તિર્નિયતા ।
તમાદ્યાવૃતે ઘટાદૌ પ્રદીપાદ્યુત્પત્તૌ પ્રયત્નદર્શનાત્ ।
સોઽપિ તમોનાશાયૈવેતિ ચેત્? દીપાદ્યુત્પત્તાવપિ યઃ પ્રયત્નઃ સોઽપિ તમસ્તિરસ્કરણાય તસ્મિન્નષ્ટે ઘટઃ સ્વયમેવોપલભ્યતે ।
ન હિ કિઞ્ચિદાધીયતે ઇતિ ચેત્? ન, પ્રકાશવતો ઘટસ્યોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યથા પ્રકાશવિશિષ્ટો ઘટ ઉપલભ્યતે ન તથા પ્રાક્પ્રદીપકરણાત્ ।
તસ્માન્ન તમસ્તિરસ્કારાયૈવ પ્રદીપકરણં કિં તર્હિ? પ્રકાશવત્ત્વય ।
પ્રકાશવત્ત્વેનૈવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
ક્વચિદાવરણવિનાશેઽપિ યત્નઃ સ્યાત્, યથા કુડ્યાદિવિનાશે ।
તસ્માન્ન નિયમોઽસ્ત્યભિવ્યક્તર્થિનાવરણવિનાશ એવ યત્નઃ કાર્ય ઇતિ ।
નિયમાત્મર્થવત્ત્વાચ્ચ ।
કારણે વર્તમાનં કાર્યં કાર્યાન્તરાણામાવરણમિત્યવોચામ ।
તત્ર યદિ પૂર્વાભિવ્યક્તસ્ય કાર્યસ્યપિણ્ડસ્યવ્યવહિતસ્ય વા કપાલસ્ય વિનાશ એવ યત્નઃ ક્રિયેત, તદા વિદલચૂર્ણાદ્યપિ કાર્યં જાયેત ।
તેનાપ્યાવૃતો ઘટો નોપલભ્યત ઇતિ પુનઃ પ્રયત્નાન્તરપેક્ષૈવ ।
તસ્માદ્ઘટાદ્યભિવ્યક્ત્યર્થિનો નિયત એવ કારકવ્યાપારોર્ઽથવાન્ ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેરપિ તદેવ કાર્યમ્ ।
અતિતાનાગતપ્રત્યયભેદાચ્ચ ।
અતીતો ઘટોઽનાગતો ઘટ ઇત્યેતયોશ્ચ પ્રત્યયોર્વર્તમાનઘટપ્રત્યયવન્ન નિર્વિષયત્વં યુક્તમ્૑નાગતાર્થિપ્રવૃત્તેશ્ચ ।
ન હ્યસત્યર્થિતયા પ્રવૃત્તિર્લોકે દૃષ્ટા ।
યોગિનાં ચાતીતાનાગતજ્ઞાનસ્ય સત્યત્વાત્ ।
અસંશ્ચેદ્ભવિષ્યદ્ઘટ ઐશ્વરમ્ભવિષ્યદ્ઘટવિષયં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં મિથ્યા સ્યાત્ન ચ પ્રત્યક્ષમુપચર્યતે ।
ઘટસદ્ભાવેહ્યનુમાનમવોચામ ।
વિપ્રતિષેધાચ્ચ ।
યદિ ઘટો ભવિષ્યતીતિ કુલાલાદિષુ વ્યાપ્રિયમાણેષુ ઘટાર્થં પ્રમાણેન નિશ્ચિતં યેન ચ કાલેન ઘટસ્ય સમ્બન્ધો ભવિષ્યતીત્યુચ્યતે, તસ્મિન્નેવ કાલે ઘટોઽસન્નિતિ વિપ્રતિષિદ્ધમભિધીયતે ।
ભવિષ્યનઘટોઽસન્નિતિ, ન ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
અયં ઘટો ન વર્તત ઇતિ યદ્વત્ ।

અથ પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટોઽસન્નિત્યુચ્યેત, ઘટાર્થ પ્રવૃત્તેષુ કુલાલાદિષુ તત્ર યથા વ્યાપારરૂપેણ વર્તમાનાસ્તાવત્કુલાલાદયઃ, તથા ઘટો ન વર્તત ઇત્યસચ્છબ્દસ્યાર્થશ્ચેન્ન વિરુધ્યતે ।
કસ્માત્? સ્વેન હિ ભવિષ્યદ્રૂપેણ ઘટો વર્તતે ।
ન હિ પિણ્ડસ્ય વર્તમાનતા કપાલસ્ય વા ઘટસ્ય ભવતિ ।
ન ચ તયોર્ભવિષ્યત્તા ઘટસ્ય ।
તસ્માત્કુલાલાદિવ્યાપારવર્તમાનતાયાં પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટોઽસન્નિતિ ન વિરુધ્યતે ।
યદિ ઘટસ્ય યત્સ્વં ભવિષ્યત્તાકાર્યરૂપં તત્પ્રતિપિધ્યેત, તત્પ્રતિપેધે વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન તુ તદ્ભવાન્પ્રતિષેધતિ ।
ન ચ સર્વેષાં ક્રિયાવતાં કારકાણામેકૈવ વર્તમાનતા ભવિષ્યત્ત્વં વા ।
અપિ ચ ચતુર્વિધાનામભાવાનાં ઘટસ્યેતરેતરાભાવો ઘટાદન્યો દૃષ્ટો યથા ઘટાભાવઃ પટાદિરેવ ન ઘટસ્વરૂપમેવ ।
ન ચ ઘટાભાવઃ સન્પટોઽભાવાત્મકઃ, કિં તર્હિ? ભાવરૂપ એવ ।
એવં ઘટસ્ય પ્રાક્પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવનામપિ ઘટાદન્યત્વં સ્યાત્ ।
ઘટેન વ્યપદિશ્યમાનત્વાદ્ ઘટસ્યેતરેતરાભાવવત્ ।
તથૈવ ભાવાત્મકતાભાવાનામ્ ।
એવં ચ સતિ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ ન ઘટસ્વરૂપમેવ પ્રાગુત્પત્તેર્નાસ્તિ ।
અથ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ ઘટસ્ય યત્સ્વરૂપં તદેવોચ્યેત ઘટસ્યેતિવ્યપદેશાનુપપત્તિઃ ।
અથ કલ્પયિત્વા વ્યપદિશ્યેત શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિતિ યદ્વત્, તથાપિ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ કલ્પિતસ્યૈવાભાવસ્ય ઘટેન વ્યપદેશો ન ઘટસ્વરૂપસ્યૈવ ।
અથાર્થાન્તરં ઘટાદ્ઘટસ્યાભાવ ઇતિ, ઉક્તોત્તરમેતત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્પ્રાગુત્પત્તેઃ શશવિષાણવદભાવભૂતસ્ય ઘટસ્ય સ્વકારણસત્તાસમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ, દ્વિનિષ્ઠત્વાત્સમ્બન્ધસ્ય અયુતસિદ્ધાનામદોષ ઇતિ ચેન્ન, ભાવાભાવયોરયુતસિદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ ।
ભાવાભૂતયોર્હિ યુતસિદ્ધતાયુતસિદ્ધતા વા સ્યાન્ન તુ ભાવાભાવયોરભાવયોર્વા ।
તસ્માત્સદેવ કાર્યં પ્રાગુત્પત્તેરિતિ સિદ્ધમ્ ।
કિંલ્લક્ષણેન મૃત્યુનાવૃતમિત્યત આહઅશનાયયા અશિતુમિચ્છા અશનાયા સૈવ? મૃત્યોર્લક્ષણં તયા લક્ષિતેન મૃત્યુનાશનાયયા ।
કથમશનાયા મૃત્યુઃ? ઇત્યુચ્યતે અશનાયા હિ મૃત્યુઃ ।
હિશબ્દેન પ્રસિદ્ધં હેતુમવદ્યોતયતિ ।
યો હ્યશિતુમિચ્છતિ સોઽશનાયાનન્તરમેવ હન્તિ જન્તૂન્, તેનાસાવશનાયયા લક્ષ્યતે મૃત્યુરિત્યશનાયા હીત્યાહ ।
બુદ્ધ્યાત્મનોઽશનાયા ધર્મ ઇતિ સ એષ બુદ્ધ્યવસ્થો હિરણ્યગર્ભો મૃત્યુરિત્યુચ્યતે ।
તેન મૃત્યુનેદં કાર્યમાવૃતમાસીત્ ।
યથા પિણ્ડાવસ્થયા મૃદા ઘણ્ટાદય આવૃતાઃ સ્યુરિતિ તદ્વત્ ।
તન્મનોઽકુરુત ।
તદિતિ મનસો નિર્દેશઃ ।
સ પ્રકૃતો મૃત્યુર્વક્ષ્યમાણકાર્યસિસૃક્ષયા તત્કાર્યાલોચનક્ષમં મનઃશબ્દવાચ્યં સંકલ્પાદિલક્ષણમન્તઃકરણમકુરુત કૃતવાન્ ।
કેનાભિપ્રાયેણ મનોઽકરોત્? ઇત્યુચ્યતેઆત્મન્વી આત્મવાન્ સ્યાં ભવેયમ્ ।
અહમનેનાત્મના મનસા મનસ્વી સ્યામિત્યભિપ્રાયઃ ।
સ પ્રજાપતિરભિવ્યક્તેન મનસા સમનસ્કઃ સન્નર્ચન્નર્ચયન્પૂજયનાત્માનમેવ કૃતાર્થોઽસ્મીત્યચરચ્ચરણમકરોત્ ।
તસ્ય પ્રજાપતેરર્ચતઃ પૂજયત આપો રસાત્મિકાઃ પૂજાઙ્ગભૂતા અજાયન્તોત્પન્નાઃ ।
અત્રાકાશપ્રભૃતીનાં ત્રયાણામુત્પત્ત્યનન્તરમિતિ વક્તવ્યમ્, શ્રુત્યન્તરસામર્થ્યાદ્વિકલ્પાસમ્ભવાચ્ચ સૃષ્ટિક્રમસ્ય ।
અર્ચતે પૂજાં કુર્વતે વૈ મે મહ્યં કમુદકમભૂદિત્યેવમમન્યત યસ્માન્મૃત્યુઃ, તદેવ તસ્માદેવ હેતોરર્કસ્ય અગ્નેરશ્વમેધક્રત્વૌપયોગિકસ્યાર્કત્વમર્કત્વે હેતુરિત્યર્થઃ ।
અગ્નેરર્કનામનિર્વચનમેતેત્ ।
અર્ચનાત્સુખહેતુપૂજાકરણાદપ્સમ્બન્ધાચ્ચ અગ્નેરેતદ્ગૌણં નામાર્ક ઇતિ ।
ય એવં યથોક્તમર્કસ્યાર્કત્વં વેદ જાનાતિ કમુદકં સુખં વા નામસામાન્યાત્ ।
હ વા ઇત્યવતારણાર્થૌ ।
ભવત્યેવેતિ ।
અસ્મૈ એવંવિદે એવંવિદર્થં ભવતિ

કઃ પુનરસાવર્કઃ? ઇત્યુચ્યતે

આપો વા અર્કઃ ।
તદ્યદપાં શર આસીત્તત્સમહન્યત ।
સા પૃથિવ્યભવત્ ।
તસ્યામશ્રામ્યત્ ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય તેજોરસો નિરવર્તતાગ્નિઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૨ આપો વૈ યા અર્ચનાઙ્ગભૂતાસ્તા એવાર્કોઽગ્નેરર્કસ્ય હેતુત્વાત્ ।
અપ્સુ ચાગ્નિઃ પ્રતિષિઠિત ઇતિ ।
ન પુનઃ સાક્ષાદેવાર્કસ્તાઃ, તાસામપ્રકરણાત્, અગ્નેશ્ચ પ્રકરણમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચઽઅયમગ્નિરર્કઃઽ(બૃહ.ઉ.૧ । ૨ । ૭) ઇતિ ।
તત્તત્ર યદપાં શર ઇવ શરો દધ્ન ઇવ મણ્ડભૂતમાસીત્તત્સમહન્યત સઙ્ગાતમાપદ્યત તેજસા બાહ્યાન્તઃપચ્યમાનમ્ ।
લિઙ્ગવ્યત્યયેન વા યોઽષાં શરઃ સમહન્યતેતિ ।
સા પૃથિવ્યભવત્સ સંઘાતો યેયં પૃથિવી સાભવત્ ।
તાભ્યોઽદ્ભયો અણ્ડમભિનિર્વૃત્તમિત્યર્થઃ ।
તસ્યાં પૃથિવ્યામુત્પાદિતાયાં સ મૃત્યુ પ્રજાપતિરશ્રામ્યચ્છ્રમયુક્તો બભૂવ ।
સર્વો હિ લોકઃ કાર્ય કૃત્વા શ્રામ્યતિ ।
પ્રજાપતશ્ચતન્મહત્કાર્યં યત્પૃથિવીસર્ગઃ ।
કિં તસ્ય શ્રાન્તસ્ય? ઇત્યુચ્યતે તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય ખિન્નસ્ય તેજોરસસ્તેજ એવ રસસ્તેજોરસો રસઃ સારો નિરવર્તત પ્રજાપતિશરીરાન્નિષ્ક્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કોઽસૌ નિષ્ક્રાન્ત? અગ્નિઃ ।
સોઽણ્ડસ્યાન્તર્વિરાટ્પ્રજાપતિઃ પ્રથમજઃ કાર્યકરણસંઘાતવાન્ જાતઃ ।
સ વૈ શરીરિ પ્રથમઃ ઇતિ સ્મરણાત્

સ ત્રેધાત્માનં વ્યકુરુતાદિત્યં તૃતીયં વાયું તૃતીયમ્ ।
સ એષ પ્રાણસ્ત્રેધાવિહિતઃ ।
તસ્ય પ્રાચી દિક્શિરોઽસૌ ચાસૌ ચેર્મૌ ।
અથાસ્ય પ્રતીચી દિક્પુચ્છમસૌ ચાસૌ ચ સક્થ્યૌ ।
દક્ષિણા ચોદીચી ચ પાર્શ્વે ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમન્તરિક્ષમુદરમિયમુરઃ ।
સ એષોઽપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
યત્ર ક્વ ચૈતિ તદેવ પ્રતિતિષ્ઠત્યેવં વિદ્વાન્ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૩ સ ચ જાતઃ પ્રજાપતિસ્ત્રેધા ત્રિપ્રકારમાત્માનં સ્વયમેવ કાર્યકરણસંઘાતં વ્યકુરુત વ્યભજદિત્યેતત્ ।
કથં ત્રેધા? ઇત્યાહ આદિત્યં તૃતીયમગ્નિવાય્વપેક્ષયા ત્રયાણાં પૂરણમકુરુતેત્યનુવર્તતે ।
તથાગ્ન્યાદિત્યાપેક્ષયા વાયું તૃતીયમ્ ।
તથા વાય્વાદિત્યાપેક્ષયાગ્નિં તૃતીયમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સામર્થ્યસ્ય તુલ્યત્વાત્ત્રયાણાં સંખ્યાપૂરણત્વે ।
સ એષ પ્રાણઃ સર્વભૂતાનામાત્માપ્યગ્નિવાય્વાદિત્યરૂપેણ વિશેષતઃ સ્વેનૈવ મૃત્ય્વાત્મના ત્રેધા વિહિતો વિભક્તો ન વિરાટ્સ્વરૂપોપમર્દનેન ।
તસ્યાસ્ય પ્રથમજસ્યાગ્નેરશ્વમેધોપયોગિકસ્યાર્કસ્ય વિરાજશ્ચિત્યાત્મકસ્ય અશ્વસ્યેવ દર્શનમુચ્યતે ।
સર્વા હિ પૂર્વોક્તોત્પત્તિરસ્ય સ્તુત્યર્થેત્યવોચામૈત્થમસૌ શુદ્ધજન્મેતિ ।
તસ્ય પ્રાચી દિક્શિરો વિશિષ્ટત્વસામાન્યાત્ ।
અસૌ ચાસૌ ચૈશાન્યાગ્નેય્યૌ ઈર્મૌ બાહૂ ।
ઈરયતેર્ગતિકર્મણઃ ।
અથાસ્યાગ્નેઃ પ્રતીચી દિક્પુચ્છં જઘન્યોભાગઃ, પ્રાઙ્મુખસ્ય પ્રત્યગ્દિક્સમ્બન્ધાદ્ ।
અસૌ ચાસૌ ચ વાયવ્યનૈરૃત્યૌ સક્થ્યૌસક્થિની પૃષ્ઠકોણત્વસામાન્યાત્ ।
દક્ષિણા ચોદીચી ચ પાર્શે ઉભયદિક્સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમન્તરિક્ષમુદરમિતિ પૂર્વવત્ ।
ઇયમુરઃ અધોભાગસામાન્યાત્ ।
સ એષોઽગ્નિ પ્રજાપતિરૂપો લોકાદ્યાત્મકોઽગ્નિરપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ"એવમિમે લોકા અપ્સ્વન્તઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યત્ર ક્ક ચ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિદેતિ ગચ્છતિ તદેવ તત્રૈવ પ્રતિતિષ્ઠતિ સ્થિતિં લભતે ।
કોઽસૌ? એવં યથોક્તમપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતત્વમગ્નેવિદ્વાન્વિજાનન્ ગુણફલમેતત્

યોઽસૌ મૃત્યુઃ સોઽબાદિક્રમેણાત્મનાત્માનમણ્ડસ્યાન્તઃ કાર્યકરણસંઘાતવન્તં વિરાજમગ્નિમસૃજત, ત્રેધા ચાત્માનમકુરુતેત્યુક્તમ્ ।
સ કિંવ્યાપારઃ સન્નસૃજત? ઇત્યુચ્યતે

સોઽકામયત દ્વિતીયો મ આત્મા જાયેતેતિ ।
સ મનસા વાચં મિથુનં સમભવદશનાયા મૃત્યુઃ ।
તદ્યદ્રેત આસીત્સ સંવત્સરોઽભવત્ ।
ન હ પુરા તતઃ સંવત્સર આસ ।
તમેતાવન્તં કાલમબિભર્યાવાન્ત્સંવત્સરઃ ।
તમેતાવતઃ કાલસ્ય પરસ્તાદસૃજત ।
તં જાતમભિવ્યાદદાત્ ।
સ ભાણકરોત્ ।
સૈવ વાગભવત્ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૪ સ મૃત્યુરકામયત કામિતવાન્ ।
કિમ્? દ્વિતીયો મે મમાત્મા શરીરં યેનાહં શરીરી સ્યાં સ જાયેતોત્પદ્યેત ઇત્યેવમેતદકામયત ।
સ એવં કામયિત્વા મનસા પૂર્વોત્પન્નેન વાચં લક્ષણાં મિથુનં દ્વન્દ્વભાવં સમભવત્સમ્ભવનં કૃતવાન્મનસા ત્રયીમાલોચિતવાન્ ।
ત્રયીવિહિતં સૃષ્ટિક્રમં મનસાન્વાલોચયદિત્યર્થઃ ।
કોઽસૌ? અશનાયયા લક્ષિતો મૃત્યુઃ ।
અશનાયા મૃત્યુરિત્યુક્તમ્ ।
તમેવ પરામૃશત્યન્યત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ ।
તદ્યદ્રેત આસીત્તત્તત્ર મિથુને યદ્રેત આસીત્, પ્રથમશરીરિણઃ પ્રજાપતેરુત્પત્તૌ કારણં રેતો બીજં જ્ઞાનકર્મરૂપમ્,ત્રય્યાલોચનાયાં યદ્દૃષ્ટવાનાસીજ્જન્માન્તરકૃતમ્૑તદ્ભાવભાવિતોઽપઃ સૃષ્ટ્વા તેન રેતસા બીજેનાપ્સ્વનુપ્રવિશ્ય અણ્ડરૂપેણ ગર્ભીભૂતઃ સ સંવત્સરોઽભવત્, સંવત્સરકાલનિર્માતા સંવત્સરઃ પ્રજાપતિરભવત્ ।
ન હ, પુરા પૂર્વમ્, તતસ્તસ્માત્સંવત્સરકાલનિર્માતુઃ પ્રજાપતેઃ, સંવત્સરઃ કાલો નામ નાસ ન બભૂવ હ ।
તં સંવત્સરકાલનિર્માતારમન્તર્ગર્ભપ્રજાપતિમ્, યાવાનિહ પ્રસિદ્ધઃ કાલ એતાવન્તમેતાવત્સંવત્સરપરિમાણં કાલમબિભઃ ભૃતવાન્મૃત્યુઃ ।
યાવાન્સંવત્સર ઇહ પ્રસિદ્ધઃ, તતઃ પરસ્તાત્કિં કૃતવાન્? તમેતાવતઃ કાલસ્ય સંવત્સરમાત્રસ્ય પરસ્તાદૂર્ધ્વમસૃજત સૃષ્ટવાન્, અણ્ડમભિનદિત્યર્થઃ તમેવં કુમારં જાતમગ્નિં પ્રથમશરીરિણમ્, અશનાયવત્ત્વાન્મૃત્યુરભિવ્યાદદાન્મુખવિદારણં કૃતવાનત્તુમ્૑સ ચ કુમારો ભીતઃ સ્વાભાવિક્યાવિદ્યયા યુક્તો ભાણિત્યેવં શબ્દમકરોત્ ।
સૈવ વાગભવત્, વાક્શબ્દોઽભવત્

સ ઐક્ષત યદિ વા ઇમમભિમંસ્યે કનીયોઽન્નં કરિષ્ય ઇતિ ।
સ તયા વાચા તેનાત્મનેદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચ ઋચો યજૂંષિ સામાનિ છન્દાંસિ યજ્ઞાન્ પ્રજાં પશૂન્ ।
સ યદ્યદેવાસૃજત તત્તદત્તુમધ્રિયત ।
સર્વં વા અત્તીતિ તદદિતેરદિતિત્વમ્ ।
સર્વસ્યાત્તા ભવતિ સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ ય એવમેતદદિતેરદિતિત્વં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૫ સ ઐક્ષતસ એવં ભીતં કૃતરવં કુમારં દૃષ્ટ્વા મૃત્યુરૈક્ષતેક્ષિતવાનશનાયાવાનપિયદા કદાચિદ્વા ઇમં કુમારમપિમંસ્યેઅભિપૂર્વોમન્યતિર્હિંસાર્થઃહિંસિષ્ય ઇત્યર્થઃ૑કનીયોઽન્નં કરિષ્યે કનીયોઽલ્પમન્નં કરિષ્ય ઇતિ ।
એવમીક્ષિત્વા તદ્ભક્ષણાદુપરરામ બહુ હ્યન્નં કર્તવ્યં દીર્ઘકાલભક્ષણાય નઃ કનીયઃ ।
તદ્ભક્ષણે હિ કનીયોઽન્નં સ્યાદ્બીજભક્ષણ ઇવ સસ્યાભાવઃ ।
સ એવમ્પ્રયોજનમન્નબાહુલ્યમાલોચ્ય તય્યૈવ ત્રય્યા વાચા પૂર્વોક્તયા તેનૈવ ચાત્મના મનસા મિથુનીભાવમાલોચનમુપગમ્યોપગમ્યેદં સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચાસૃજત યદિદં કિઞ્ચયત્કિઞ્ચેદમ્ ।
કિં તત્? ઋચો યજૂંષિ સામાનિ છન્દાંસિ ચ સપ્તગાયત્ર્યાદીદીનિ સ્તોત્રશસ્ત્રાદિકર્માઙ્ગભૂતાંસ્ત્રિવિધાન્મન્ત્રાન્ગાયત્ર્યાદિચ્છન્દોવિશિષ્ટાન્ યજ્ઞાંશ્ચ તત્સાધ્યાન્પ્રજાસ્તત્કર્ત્રીઃ પશૂંશ્ચ ગ્રામ્યાનારણ્યાન્કર્મસાધનભૂતાન્ ।
નનુ ત્રય્યા મિથુનીભૂતયાસૃજતેત્યુક્તમ્, ઋગાદીનેહ કથમસૃજતેતિ? નૈષ દોષઃ, મનસસ્ત્વવ્યક્તોઽયં મિથુનીભાવસ્ત્રય્યા, બાહ્યસ્તુ ઋગાદીનાં વિદ્યમાનાનામેવ કર્મસુ વિનિયોગભાવેન વ્યક્તીભાવઃ સર્ગ ઇતિ ।
સ પ્રજાપતિરેવમન્નવૃદ્ધિં બુદ્ધ્વા યદ્યદેવ ક્રિયાસાધનં ફલં વા કિઞ્ચિદસૃજત તત્તદત્તું ભક્ષયિતુમધ્રિયત ધૃતવાન્મનઃ ।
સર્વં કૃત્સ્નં વૈ યસ્માદત્તીતિ તત્તસ્માદદિતેરદિતિનામ્નો મૃત્યોરદિતિત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા ચ મન્ત્રઃ"અદિતિર્દ્યૈરદિતિરન્તરિક્ષમદિતિર્માતા સ પિતા"(યજુઃ.સં.૨૫ । ૨૩) ઇત્યાદિઃ ।
સર્વસ્યૈતસ્ય જગતોઽન્નભૂતસ્યાત્તા સર્વાત્મનૈવભવત્યન્યથા વિરોધાત્ ।
ન હિ કશ્ચિત્સર્વસ્યૈકોઽત્તા દૃશ્યતેતસ્માત્સર્વાત્મા ભવતીત્યર્થઃ ।
સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ૑ત એવ સર્વાત્મનો હ્યત્તુઃ સર્વમન્નં ભવતીત્યુપપદ્યતે ।
ય એવમેતદ્યથોક્તમદિતેર્મૃત્યોઃ પ્રજાપતેઃ સર્વસ્ય અદનાદદિતિત્વં વેદ તસ્યૈતત્ફલમ્

સોઽકામયત ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ ।
સોઽશ્રામ્યત્ ।
સ તપોઽતપ્યત ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય યશો વીર્યમુદક્રામત્ ।
પ્રાણા વૈ યશો વીર્યમ્ ।
તત્પ્રાણેષૂત્ક્રાન્તેષુ શરીરં શ્વયિતુમધ્રિયત ।
તસ્ય શરીર એવ મન આસીત્ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૬ સોઽકામયતેત્યશ્વાશ્વમેધયોર્નિર્વચનાર્થમિદમાહ ભૂયસા મહતા યજ્ઞેન ભૂયઃ પુનરપિ યજ્ઞેયેતિ ।
જન્માન્તરકરણાપેક્ષયા ભૂયઃ શબ્દઃ ।
સ પ્રજાપતિઃ જન્માન્તરેઽશ્વમેધેનાયજત ।
સ તદ્ભાવભાવિત એવ કલ્પાદૌ વ્યાવર્તત ।
સોઽશ્વમેધક્રિયાકારકફલાત્મત્વેન નિર્વૃત્તઃ સન્નકામયત ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ ।
એવં મહત્કાર્યં કામયિત્વા લોકવદશ્રામ્યત્ ।
સ તપોઽતપ્યત ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્યેતિ પૂર્વવત્, યશો વીર્યમુદક્રામદિતિ ।
સ્વયમેવ પદાર્થમાહ પ્રાણાશ્ચક્ષુરાદયો વૈ યશો યશોહેતુત્વાત્તેષુ હિ યત્સુખ્યાતિર્ભવતિ, તથા વીર્યં બલમસ્મિઞ્શરીરે ।
તદેવં પ્રાણલક્ષણં યશો વીર્યમુદક્રામદુત્ક્રાન્તવત્ ।
તદેવં યશોવીર્યભૂતેષુ પ્રાણેષૂત્ક્રાન્તેષુ શરીરાન્નિષ્ક્રાન્તેષુ તચ્છરીરં પ્રજાપતેઃ શ્વયિતુમુચ્છૂનભાવં ગન્તુમધ્રિયતામેધ્યં ચાભવત્તસ્ય પ્રજાપતેઃ શરીરાન્નિર્ગતસ્યાપિ તસ્મિન્નેવ શરીરે મન આસીદ્યથા કસ્યચિત્પ્રિયે વિષયે દૂરં ગતસ્યાપિ મનો ભવતિ તદ્વત્

સ તસ્મિન્નેવ શરીરે ગતમનાઃ સન્કિમકરોત્? ઇત્યુચ્યતે

સોઽકામયત મેધ્યં મ ઇદં સ્યાદાત્મન્વ્યનેન સ્યામિતિ ।
તતોઽશ્વઃ સમભવત્ ।
યદશ્વત્તન્મેધ્યમભૂદિતિ તદેવાશ્વમેધસ્યાશ્વમેધત્વમ્ ।
એષ હ વા અશ્વમેધં વેદ ય એનમેવં વેદ ।
તમનવરુધ્યૈવામન્યત ।
તં સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદાત્મન આલભત ।
પશૂન્ દેવતાભ્યઃ પ્રત્યૌહત્ ।
તસ્માત્સર્વદેવત્યં પ્રોક્ષિતં પ્રાજાપત્યમાલભન્તે ।
એષ વા અશ્વમેધો ય એષ તપતિ ।
તસ્ય સંવત્સર આત્મા ।
અયમગ્નિરર્કઃ ।
તસ્યેમે લોકા આત્માનઃ ।
તાવેતાવર્કાશ્વમેધૌ ।
સો પુનરેકૈવ દેવતા ભવતિ મૃત્યુરેવ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ।
નૈનં મૃત્યુરાપ્નોતિ ।
મૃત્યુરસ્યાત્મા ભવતિ ।
સર્વમાયુરેતિ ।
એતાસાં દેવતાનામેકો ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૨.૭ સોઽકામયત, કથમ્? મેધ્યં મેધાર્હ યજ્ઞિયં મે મમેદં શરીરં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ આત્મન્વ્યાત્મવાંશ્ચાનેન શરીરેણ શરીરવાન્સ્યામિતિ પ્રાવિવેશ ।
યસ્માત્તચ્છરીરં તદ્વિયોગાદ્ગતયશોર્વીર્યં સદશ્વદશ્વયત્તતસ્તસ્માદશ્વઃ સમભવત્ ।
તતોઽશ્વનામા પ્રજાપતિરેવ સાક્ષાદિતિ સ્તૂયતે ।
યસ્માચ્ચ પુનસ્તત્પ્રવેશાદ્ગતયશોવીર્યત્વાદમેધ્યં સન્મેધ્યમભૂત્તદેવ તસ્માદેવાશ્વમેધસ્યાશ્વમેધનામ્નઃ ક્રતોરશ્વમેધત્વમશ્વમેધનામલાભઃ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકો હિ ક્રતુઃ ।
સ ચ પ્રજાપતિરેવેતિ સ્તૂયતે ।
ક્રતુનિર્વર્તકસ્યાશ્વસ્ય પજાપતિત્વમુક્તમ્ઽઉષા વા અશ્વસ્ય મેધસ્યઽઇત્યાદિના ।
તસ્યૈવાશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય પ્રજાપતિસ્વરૂપસ્યાગ્નેશ્ચ યથોક્તસ્ય ક્રતુફલાત્મરૂપતયા સમસ્યોપાસનં વિધાતવ્યમિત્યારભ્યતે ।
પૂર્વત્ર ક્રિયાપદસ્યવિધાયકસ્યાશ્રુતત્વાત્ક્રિયાપદાપેક્ષત્વાચ્ચ પ્રકરણસ્ય અયમર્થોઽવગમ્યતે ।
એષ હ અશ્વમેધં ક્રતું વેદ ય એનમેવં વેદ, યઃ કશ્ચિદેનમશ્વમગ્નિરૂપમર્કં ચ યથોક્તમેવં વક્ષ્યમાણેન સમાસેન પદર્શ્યમાનેન વિશેષણેન વિશિષ્ટં વેદ, સ એષોઽશ્વમેધં વેદ નાન્યઃ ।
તસ્માદેવં વેદિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કથમ્? તત્ર પશુવિષયમેવ તાવદ્દર્શનમાહ ।
તત્ર પ્રજાપતિર્ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ કામયિત્વા આત્માનમેવ પશું મેધ્યં કલ્પયિત્વા તં પશુમનવરુધ્યૈવોત્સૃષ્ટં પશુમવરોધમકૃત્યૈવ મુક્તપ્રગ્રહમમન્યતાચિન્તયત્ ।
તં સંવત્સરસ્ય પૂર્ણસ્ય પરસ્તાદૂર્ધ્વમાત્મને આત્માર્થમાલભત પ્રજાપતિદેવતાકત્વેનેત્યેતતાલભતાલમ્ભં કૃતવાન્ ।
પશૂનન્યાન્ગ્રામ્યાનારણ્યાંશ્ચ દેવતાભ્યો યથાદૈવતં પ્રત્યૌહત્પ્રતિગમિતવાન્ ।
યસ્માચ્ચૈવં પ્રજાપતિરમન્યત તસ્માદેવમન્યોઽપ્યુક્તેન વિધિનાત્માનં પશુમશ્વં મેધ્યં કલ્પયિત્વા સર્વદેવત્યોઽહં પ્રોક્ષ્યમાણ આલભ્યમાનસ્ત્વહં મદ્દેવત્ય એવ સ્યામ્, અન્ય ઇતરે પશવો ગ્રામ્યારણ્યા યથાદૈવતમન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આલભ્યન્તે મદવયવભૂતાભ્ય એવ ઇતિવિદ્યાત્ ।
અત એવેદાનીં સર્વદેવત્યં પ્રોક્ષિતં પ્રાજાપત્યમાલભન્તે યાજ્ઞિકાઃ ।
ઽએવમેવ હ વા અશ્વમેધો ય એષ તપતિઽ યસ્ત્વેવં પશુસાધનકઃ ક્રતુઃ સ એષ સાક્ષાત્ફલભૂતો નિર્દિશ્યત એષ હ વા અશ્વમેધઃ ।
કોઽસૌ? ય એવ સવિતા તપતિ જગદવભાસયતિ તેજસા ।
તસ્યાસ્ય ક્રતુફલાત્મનઃ સંવત્સરઃ કાલવિશેષઃ, આત્મા શરીરં તન્નિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
તસ્યૈવ ક્રત્વાત્મનઃ, અગ્નિસાધ્યત્વાચ્ચ ફલસ્ય ક્રતુત્વરૂપેણૈવ નિર્દેશઃ, અયં પાર્થિવોઽગ્નિરર્કઃ સાધનભૂતઃ ।
તસ્ય ચાર્કસ્ય ક્રતૌ ચિત્યસ્યેમે લોકાસ્ત્રયોઽયોપ્યાત્માનઃ શરીરાવયવાઃ ।
તથા ચ વ્યાખ્યાતંઽતસ્ય પ્રાચી દિક્ઽઇત્યાદિના ।
તાવગ્ન્યાદિત્યાવેતૌ યથાવિશેષિતાવર્કાશ્વમેધૌ ક્રતુફલે ।
અર્કો યઃ પાર્થિવોઽગ્નિઃ સ સાક્ષાત્ક્રતુરૂપઃ ક્રિયાત્મકઃ ।
ક્રતોરગ્નિસાધ્યત્વાત્તદ્રૂપેણૈવ નિર્દેશઃ ।
ક્રતુસાધ્યત્વાચ્ચ ફલસ્ય ક્રતુરૂપેણૈવ નિર્દેશ આદિત્યોઽશ્વમેધ ઇતિ ।
તૌ સાધ્યૈસાધનૌ ક્રતુફલભૂતાવગ્ન્યાદિત્યૌ, સા ઉ પુનર્ભૂય એકૈવ દેવતા ભવતિ ।
કા સા? મૃત્યુરેવ ।
પૂર્વમપ્યેકૈવાસીત્ક્રિયાસાધનફલભેદાય વિભક્તા ।
તથા ચોક્તમ્"સ ત્રેધાત્માનં વ્યકુરુત" (બૃ.ઉ.૧ । ૨ । ૩) ઇતિ ।
સા પુનરપિ ક્રિયાનિર્વૃત્ત્યુત્તરકાલમેકૈવ દેવતા ભવતિ મૃત્યુરેવ ફલરૂપ ।
યઃ પુનરેવમેનમશ્વમેધં મૃત્યુમેકાં દેવતાં વેદ ।
અહમેવ મૃત્યુરસ્મ્યશ્વમેધ એકા દેવતા મદ્રૂપા અશ્વાગ્નિસાધનસાધ્યેતિ સોઽપજયતિ પુનર્મૃત્યું પુનર્મરણં સકૃન્મૃત્વા પુનર્મરણાય ન જાયત ઇત્યર્થઃ ।
અપજિતોઽપિ મૃત્યુરેનં પુનરાપ્નુયાદિત્યાશઙ્ક્યાહ નૈનં મૃત્યુરાપ્નોતિ ।
કસ્માત્? મૃત્યુરસ્ય એવંવિદ આત્મા ભવતિ ।
કિઞ્ચ મૃત્યુરેવ ફલરૂપઃ સન્ને તાસાં દેવતાનામેકો ભવતિ ।
તસ્યૈતત્ફલમ્

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયમગ્નિબ્રાહ્મણમ્

તૃતીયમુદ્ગીથબ્રાહ્મણમ્
દ્વયા હેત્યાદ્યસ્ય કઃ સમ્બન્ધઃ? કર્મણાં જ્ઞાનસહિતાનાં પરા ગતિરુક્તા મૃત્ય્વાત્મભાવોઽશ્વમેધગત્યુક્ત્યા ।
અથેદાનીં મૃત્ય્વાત્મભાવસાધનભૂતયોઃ કર્મજ્ઞાનયોર્યત ઉદ્ભવસ્તત્પ્રકાશનાર્થમુદ્ગીથબ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
નનુ મૃત્ય્વાત્મભાવઃ પૂર્વત્ર જ્ઞાનકર્મણોઃ ફલમુક્તમ્ ।
ઉદ્ગીથજ્ઞાનકર્મણોસ્તુમૃત્ય્વાત્મભાવાતિક્રમણં ફલં વક્ષ્યતિ અતો ભિન્નવિષયત્વાત્ફલસ્ય ન પૂર્વકર્મજ્ઞાનોદ્ભવપ્રકાશનાર્થમિતિ ચેત્ ।
નાયં દોષઃ૑ગ્ન્યાદિત્યાત્મભાવત્વાદુદ્ગીથફલસ્ય ।
પૂર્વત્રાપ્યેતદેવ ફલમુક્તમ્ઽએતાસાં દેવતાનામેકો ભવતિઽઇતિ ।
નનુઽમૃત્યુમતિક્રાન્તઃઽઇત્યાદિ વિરુદ્ધમ્૑ન સ્વાભાવિકપપ્માસઙ્ગવિષયત્વાદતિક્રમણસ્ય ।
કોઽસૌ સ્વાભાવિકઃ પપ્માસઙ્ગો મૃત્યુઃ? કુતો વા તસ્યોદ્ભવઃ? કેન વા તસ્યાતિક્રમણમ્? કથં વા? ઇત્યેતસ્યાર્થસ્ય પ્રકાશનાયાખ્યાયિકારભતે ।
કથમ્

દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ તતઃ કાનીયસા એવ દેવા જ્યાયસા અસુરાઃ ।
ત એષુ લોકેષ્વસ્પર્ધન્ત ।
તે હ દેવા ઊચુર્હન્તાસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામેતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧ દ્વયા દ્વિપ્રકારાઃ ।
હેતિ પૂર્વવૃત્તાવદ્યોદકો નિપાતઃ ।
વર્તમાન પ્રદાપતેઃ પૂર્વજન્મનિ યદ્વૃત્તં તદવદ્યોદયતિ હશબ્દેન ।
પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતેર્વૃત્તજન્માવસ્થસ્યાપત્યાનિ પ્રાજાપત્યાઃ ।
કે તે? દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ ।
તસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ પ્રાણા વાગાદયઃ ।
કથં પુનસ્તેષાં દેવાસુરત્વમ્? ઉચ્યતે શાસ્ત્રજનિતજ્ઞાનકર્મભાવિતા દ્યોદનાદ્દેવા ભવન્તિ ।
ત એવ સ્વાભાવિકપ્રત્યક્ષાનુમાનજનિતદૃષ્ટપ્રયોજનકર્મજ્ઞાનભાવિતા અસુરાઃ ।
સ્વેષ્વેવાસુષુ રમણાત્સુરેભ્યો વા દેવોભ્યોઽન્યત્વાત્ ।
યસ્માચ્ચ દૃષ્ટપ્રયોજનજ્ઞાનકર્મભાવિતા અસુરાઃ, તતસ્તસ્માત્કાનીયસાઃ, કાનીયાંસ એવ કાનીયસાઃ, સ્વાર્થેઽણિ વૃદ્ધિઃ ।
કનીયાંસોઽલ્પા એવ દેવાઃ ।
જ્યાયસા અસુરાજ્યાયાનસોઽસુરાઃ ।
સ્વાભાવિકી હિ કર્મજ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્મહત્તરા પ્રાણાનાં શાસ્ત્રજનિતાયાઃ કર્મજ્ઞાનપ્રવૃત્તેર્દૃષ્ટપ્રયોજનત્વાત્ ।
અત એવ કનીયસ્ત્વં દેવાનાં શાસ્ત્રજનિતપ્રવૃત્તેરલ્પત્વાત્ ।
અત્યન્તયત્નસાધ્યા હિ સા ।
તે દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ પ્રજાપતિશરીરસ્થા એષુ લોકેષુ નિમિત્તભૂતેષુ સ્વાભાવિકેતરકર્મજ્ઞાનસાધ્યેષુ અસ્પર્ધન્ત સ્પર્ધા. કૃતવન્તઃ ।
દેવાનાં ચાસુરાણાં ચ વૃત્ત્યુદ્ભવાભિભવૌ સ્પર્ધા ।
કદાચિચ્છાસ્ત્રજનિતકર્મજ્ઞાનભાવનારૂપા વત્તિઃ પ્રાણાનામુદ્ભવતિ ।
યદા ચોદ્ભવતિ તદા દૃષ્ટપ્રયોજના પ્રત્યક્ષાનુમાન જનિતકર્મજ્ઞાનભાવનારૂપા તેષામેવ પ્રાણાનાં વૃત્તિરાસુર્યભિભૂયતે ।
સ દેવાનાં જયોઽસુરાણાં પરાજયઃ ।
કદાચિત્તદ્વિપર્યયેણ દેવાનાં વૃત્તિરભિભૂયત આસુર્યા ઉદ્ભવઃ ।
સોઽસુરાણાં જયો દેવાનાં પરાજયઃ ।
એવં દેવાનાં જયે ધર્મભૂયસ્ત્વાદુત્કર્ષ આ પ્રજાપતિત્વપ્રાપ્તેઃ ।
અસુરજયેઽધર્મભૂયસ્ત્વાદપકર્ષ આ સ્થાવરત્વપ્રાપ્તેઃ ।
ઉભયસામ્યે મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ત એવં કનીયસ્ત્વાદભિભૂયમાના અસુરૈર્દેવા બાહુલ્યાદસુરાણાં કિં કૃતવન્તઃ? ઇત્યુચ્યતે તે દેવા અસુરૈરભિભૂયમાના હ કિલોચુરુક્તવન્તઃ ।
કથમ્? હન્તેદાનીમસ્મિન્યજ્ઞે જ્યોતિષ્ટોમે, ઉદ્ગીથેન ઉદ્ગીથકર્મપદાર્થકર્તૃસ્વરૂપાશ્રયણેન આત્યયામાતિગચ્છામઃ ।
અસુરાનભિભૂય સ્વં દેવભાવં શાસ્ત્રપ્રકાશિતં પ્રતિપત્યામહ ઇત્યુક્તવન્તોઽન્યોન્યમ્ ।
ઉદ્ગીથકર્મપદાર્થકર્તૃસ્વરૂપાશ્રયણં ચ જ્ઞાનકર્મભ્યામ્ ।
કર્મ વક્ષ્યમાણં મન્ત્રજપલક્ષણં વિધિત્સ્યમાનં"તદેતાનિ જપેત્"ઇતિ ।
જ્ઞાનં ત્વિદમેવ નિરૂપ્યમાણમ્ ।
નન્વિદમભ્યારોહજપવિશેષોર્ઽથવાદૌ ન જ્ઞાનનિરૂપણપરમ્ ।
ન૑ઽય એવં વેદઽઇતિ વચનાત્ ।
ઉદ્ગીથપ્રસ્તાવે પુરાકલ્પશ્રવણાદુદ્ગીથવિધિપરમિતિ ચેન્ન, અપ્રકરણાત્ ।
ઉદ્ગીથસ્ય ચાન્યત્ર વિહિતત્વાત્ ।
વિદ્યાપ્રકરત્વાચ્ચાસ્ય ।
અભ્યારોહજપસ્ય ચાનિત્યત્વાત્, એવં વિપ્રયોજ્યત્વાત્૑વિજ્ઞાનસ્ય ચ નિત્યવચ્છ્રવણાત્ ।
"તદ્ધૈતલ્લોકજિદેવ"(બૃ. ઉ.૧ । ૩ । ૨૮) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ૑પ્રાણસ્ય વાગાદીનાં શુદ્ધ્યશુદ્ધિવચનાત્ ।
ન હ્યન્યુપાસ્યતે પ્રાણસ્ય શુદ્ધિવચનં વાગાદીનાં ચ સહોપાન્યસ્તાનામશુદ્ધિવચનમ્ ।
વાગાદિનિન્દયા મુખ્યપ્રાણસ્તુતિશ્ચાભિપ્રેતા ઉપપદ્યતે ।
ઽમૃત્યુમતિક્રાન્તો દીપ્યતેઽઇત્યાદિ ફલવચનં ચ ।
પ્રાણસ્વરૂપાપત્તેર્હિ ફલં તદ્યદ્વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવઃ ।
ભવતુ નામ પ્રાણસ્યોપાસનમ્, ન તુ વિશુદ્ધ્યાદિગુણવત્તેતિ ।
નનુ સ્યાચ્છ્રુતત્વાત્૑ન સ્યાત્૑ઉપાસ્યત્વે સ્તુત્યર્થત્વોપપત્તેઃ ।
ન૑વિપરીતાર્થપ્રતિપત્તેઃ શ્રેયઃપ્રાપ્ત્યુપપત્તેર્લોકવત્ ।
યો હ્યવિપરીતમર્થં પ્રતિપદ્યતે લોકે સ ઇષ્ટં પ્રાપ્નોત્યનિષ્ટાદ્વા નિવર્તતે, ન વિપરીતાર્થપ્રતિપત્ત્યા ।
તથેહાપિ શ્રૌતશબ્દજનિતાર્થપ્રતિપત્તૌ શ્રેયઃપ્રાપ્તિરુપપન્ના ન વિપર્યયે ।
ન ચોપાસનાર્થશ્રુતશબ્દોત્થવિજ્ઞાનવિષયસ્ય અયથાર્થત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચ તદ્વિજ્ઞાનસ્યાપવાદઃ શ્રૂયતે ।
તતઃ શ્રેયઃપ્રાપ્તિદર્શનાદ્યથાર્થતાં પ્રતિપદ્યામહે૑વિપર્યયે ચાનર્થપ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
યો હિ વિપર્યયેણાર્થં પ્રતિપદ્યતે લોકે, પુરુષં સ્થાણુરિત્યમિત્રં મિત્રમિતિ વા, સોઽનર્થં પ્રાપ્નુવન્દૃશ્યતે ।
આત્મેશ્વરદેવતાદીનામપિ અયથાર્થાનામેવ ચેદ્ગ્રહણં શ્રુતિતઃ, અનર્થપ્રાપ્ત્યર્થં શાસ્ત્રમિતિ ધ્રુવં પ્રાપ્નુયાલ્લોકવદેવ, ન ચૈતદિષ્ટમ્૑તસ્માદ્યથાભૂતાનેવ આત્મેશ્વરદેવતાદીન્ ગ્રાહયત્યુપાસનાર્થં શાસ્ત્રમ્ ।
નામાદૌ બ્રહ્મદૃષ્ટિદર્શનાદયુક્તમિતિ ચેત્સ્ફુટં નામાદેરબ્રહ્મત્વમ્, તત્ર બ્રહ્મદૃષ્ટિં સ્થાણ્બાદાવિવ પુરુષદૃષ્ટિં વિપરીતાં ગ્રાહયચ્છાસ્ત્રં દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્યથાર્થમેવ શાસ્ત્રતઃ પ્રતિપત્તેઃ શ્રેયઃ ઇત્યુક્તમિતિ ચેત્? ન, પ્રતિમાવદ્ભેદપ્રતિપત્તેઃ ।
નામાદવબ્રહ્મણિ બ્રહ્મદૃષ્ટિં વિપરીતાં ગ્રાહયતિ શાસ્ત્રં સ્થાણ્બાદાવિવ પુરુષદૃષ્ટિં, ઇતિ નૈતત્સાધ્વવોચઃ ।
કસ્મ્તાત્? ભેદેન હિ બ્રહ્મણો નામાદિવસ્તુપ્રતિપન્નસ્ય નામાદૌ વિધીયતે બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ પ્રતિમાદાવિવ વિષ્ણુદૃષ્ટિઃ ।
આલમ્બનત્વેન હિ નામાદિપ્રતિપત્તિઃ પ્રતિમાદિવદેવ, ન તુ નામાદ્યેવ બ્રહ્મેતિ ।
યથા સ્થાણાવનિર્જ્ઞાતે ન સ્થાણુરિતિ, પુરુષ એવાયમિતિ પ્રતિપદ્યતે વિપરીતમ્, ન તુ તથા નામાદૌ બ્રહ્મદૃષ્ટિર્વિપરીતા ।
બ્રહ્મદૃષ્ટિરેવ કેવલા નાસ્તિ બ્રમેતિ ચેત્ ।
એતેન પ્રતિમાબ્રાહ્મણાદિષુ વિષ્ણ્વાદિદેવપિત્રાદિદૃષ્ટીનાં તુલ્યતા ।
ન૑ઋગાદિષુ પૃથિવ્યાદિદૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
વિદ્યમાનપૃથિવ્યાદિવસ્તુદૃષ્ટીનામેવ ઋગાદિવિષયે ક્ષેપદર્શનાત્ ।
તસ્માત્તત્સામાન્યાન્નામાદિષુ બ્રહ્માદિદૃષ્ટીનાં વિદ્યમાનબ્રહ્માદિવિષયત્વસિદ્ધિઃ ।
એતેન પ્રતિમાબ્રાહ્મણાદિષુ વિષ્ણ્વાદિદેવપિત્રાદિબુદ્ધીનાં ચ સત્યવસ્તુવિષયત્વસિદ્ધિઃ ।
મુખ્યાપેક્ષત્વાચ્ચ ગૌણત્વસ્ય ।
પઞ્ચાગ્ન્યાદિષુ ચાગ્નિત્વાદેર્ગૌણત્વાદ્મુખ્યાગ્ન્યાદિસદ્ભાવવન્નામાદિષુ બહ્મત્વસ્ય ગૌણત્વાન્મુખ્યબ્રહ્મસદ્ભાવોપપત્તિઃ ।
ક્રિયાર્થૈશ્ચાવિશેષાદ્વિદ્યાર્થાનાં યથા ચ દર્શપૌર્ણમાસાદિક્રિયેદમ્ફલા વિશિષ્ટૈતિકર્તવ્યતાકા એવઙ્ક્રમપ્રયુક્તાઙ્ગા ચ ઇત્યેતદલૌકિકં વસ્તુ પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયં તથાભૂતં ચ વેદવાક્યૈરેવ જ્ઞાપ્યતે ।
તથા, પરમાત્મેશ્વરદેવતાદિવસ્તુ અસ્થૂલાદિધર્મકમશનાયાદ્યતીતં ચેત્યેવમાદિવિશિષ્ટમિતિ વેદવાક્યૈરેવ જ્ઞાપ્યતે, ઇત્યલૌકિકત્વાત્તથાભૂતમેવ ભવિતુમર્હતીતિ ।
ન ચ ક્રિયાર્થૈર્વાક્યૈર્જ્ઞાનવાક્યાનાં બુદ્ધ્યુત્પાતકત્વે વિશેષોઽસ્તિ ।
ન ચાનિશ્ચિતા વિપર્યસ્તા વા પરમાત્માદિવસ્તુવિષયા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
અનુષ્ઠેયાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ક્રિયાર્થૈર્વાક્યૈસ્ત્ર્યંશાભાવનાનુષ્ઠેયા જ્ઞાપ્યતેઽલૌકિક્યપિ ।
ન તથા પરમાત્મેશ્વરાદિવિજ્ઞાનેઽનુષ્ઠેયં કિઞ્ચિતસ્તિ ।
અતઃ ક્રિયાર્થૈઃ સાધર્મ્યમિત્યયુક્તમિતિ ચેત્? ન, જ્ઞાનસ્ય તથાભૂતાર્થવિષયત્વાત્ન હ્યનુષ્ઠેયત્વાત્તથાત્વમ્, કિં તર્હિ? પ્રમાણસમધિગતત્વાત્ ।
ન ચ તદ્વિષયાયા બુદ્ધેરનુષ્ઠેયવિષયત્વાત્તથાર્થત્વમ્, કિં તર્હિ? વેદવાક્યજનિતત્વાદેવ ।
વેદવાક્યાધિગતસ્ય વસ્તુનસ્તથાત્વે સત્યનુષ્ઠેયત્વવિશિષ્ઠં ચેદનુતિષ્ઠતિ ।
નો ચેદનુષ્ઠેયત્વવિશિષ્ઠં નાનુ તિષ્ઠતિ ।
અનનુષ્ઠેયત્વે વાક્યપ્રમાણત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન હ્યનુષ્ઠેયેઽસતિ પદાનાં સહતિરુપપદ્યતે ।
અનુષ્ઠેયત્વે તુ સતિ તાદર્થ્યેન પદાનિ સંહન્યન્તે ।
તત્રાનુષ્ઠેયનિષ્ઠં વાક્યં પ્રમાણં ભવતિ ઇદમનેનૈવં કર્તવ્યમિતિ ।
ન ત્વિદમનેનૈવમિત્યેવં પ્રકારાણાં પદશતાનામપિ વાક્યત્વમસ્તિઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેત્સ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ઽઇત્યેવમાદીનામન્યતમેઽસતિ ।
અતઃ પરમાત્મેશ્વરાદીનામવાક્યપ્રમાણત્વમ્, પદાર્થત્વે ચ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમ્ ।
અતોઽસદેતદિતિ ચેત્? ન,ઽઅસ્તિ મેરુર્વર્ણચતુષ્ટયોપેતઃઽઇત્યેવમાદ્યનનુષ્ઠેયેઽપિ વાક્યદર્શનાત્ ।

ન ચઽમેરુર્વર્ણચતુષ્ટયોપેતઃઽઇત્યેવમાદિવાક્યશ્રવણે મેર્વાદાવનુષ્ઠેયત્વબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
તથા અસ્તિપદસહિતાનાં પરમાત્મેશ્વરાદિપ્રતિપાદકવાક્યપદાનાં વિશેષણ વિશેષ્યભાવેન સંહતિઃ કેન વાર્યતે ।
મેર્વાદિજ્ઞાનવત્પરમાત્મજ્ઞાને પ્રયોજનાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્? ન,"બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરં ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ"(મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૮) ઇતિ ફલશ્રવણાત્, સંસારબીજાવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિદર્શનાચ્ચ ।
અનન્યશેષત્વાચ્ચ તજ્જ્ઞાનસ્ય, જુહ્વામિવ ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વાનુપપત્તિ ।
પ્રતિષિદ્ધાનિષ્ટફલસમ્બન્ધશ્ચ વેદાદેવ વિજ્ઞાયતે ।
ન ચાનુષ્ઠેયઃ સઃ ।
ન ચ પ્રતિષિદ્ધવિષયે પ્રવૃત્તક્રિયસ્ય અકરણાદન્યદનુષ્ઠેયમસ્તિ ।
અકર્તવ્યતાજ્ઞાનનિષ્ઠતૈવ હિ પરમાર્થતઃ પ્રતિષેધવિધીનાં સ્યાત્ ।
ક્ષુધાર્તસ્ય પ્રતિષેધજ્ઞાનસંસ્કૃતસ્ય અભક્ષ્યેઽભોજ્યે વા પ્રત્યુપસ્થિતે કલજ્જાભિશસ્તાન્નાદૌઽઇદં ભક્ષ્યમદો ભોજ્યમ્ઽઇતિ વા જ્ઞાનમુત્પન્નમ્, તદ્વિષયયા પ્રતિષેધજ્ઞાનસ્મૃત્યા બાધ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણિકાયામિવ પેયજ્ઞાનં તદ્વિષયયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનેન ।
તસ્મિન્બાધિતે સ્નાભાવિકનર્થકરીતદ્ભક્ષણભોજનપ્રવૃત્તિર્ન ભવતિ ।
વિપરીતજ્ઞાનનિમિત્તાયાઃ પ્રવૃત્તેર્નિવૃત્તિરેવ, ન પુનર્યત્નઃ કાર્યસ્તદભાવે ।
તસ્માત્પ્રતિષેધવિધીનાં વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનનિષ્ઠતૈવ, ન પુરુષવ્યાપારનિષ્ઠતાગન્ધોઽપ્યસ્તિ ।
તથેહાપિ પરમાત્માદિયાથાત્મ્યજ્ઞાનવિધીનાં તાવન્માત્રપર્યવાસનતૈવ સ્યાત્ ।
તથા તદ્વિજ્ઞાનસંસ્કૃતસ્ય તદ્વિપરીતાર્થજ્ઞાનનિમિત્તાનાં પ્રવૃત્તીનામનર્થાર્થત્વેન જ્ઞાયમાનત્વાત્પરમાત્માદિયાથાત્મ્યજ્ઞાનસ્મૃત્યા સ્વાભાવિકે તન્નિમિત્તવિજ્ઞાને બાધિતેઽભાવઃ સ્યાત્ ।
નનુ કલઞ્જાદિભક્ષણાદેરનર્થાર્થત્વવસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનસ્મૃત્યા સ્વાભાવિકે તદ્ભક્ષ્યત્વાદિવિષયવિપરીતજ્ઞાને નિવર્તિતે તદ્ભક્ષણાદ્યનર્થપ્રવૃત્ત્યભાવવદપ્રતિષેધવિષયત્વાચ્છાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્ત્યભાવો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન, વિપરીતજ્ઞાનનિમિત્તત્વાનર્થાર્થત્વાભ્યાં તુલ્યત્વાત્ ।
કલઞ્જભક્ષણાદિપ્રવૃત્તેઃ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વમ્ ।
અનર્થાર્થત્વં ચ યથા, તથા શાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્તીનામપિ ।
તસ્માત્પરમાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનવતઃ શાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્તીનામપિ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વેન અનર્થાર્થત્વેન ચ તુલ્યત્વાત્પરમાત્મજ્ઞાનેન વિપરીતજ્ઞાને નિવર્તિતે યુક્ત એવાભાવઃ ।
નનુ તત્ર યુક્તઃ, નિત્યાનાં તુ કેવલશાસ્ત્રનિમિત્તત્વાત્, અનર્થાર્થત્વાભાવચ્ચાભાવો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્? ન અવિદ્યારાગદ્વેષાદિદોષવતો વિહિતત્વાત્ ।
યથા સ્વર્ગકામાદિદોષવતો દર્શપૂર્ણમાસાદીનિ કામ્યાનિ કર્માણિ વિહિતાનિ તથા સર્વાનર્થબીજાવિદ્યાદિદોષવતસ્તજ્જનિતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારરાગદ્વેષાદિદોષવતશ્ચ તત્પ્રેરિતાવિશેષપ્રવૃત્તેરિષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનો નિત્યાનિ કર્માણિ વિધીયન્તે, ન કેવલં શાસ્ત્રનિમિત્તાન્યેવ ।
ન ચાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસચાતુર્માસ્યપશુબન્ધસોમાનાં કર્મણાં સ્વતઃ કામ્યનિત્યત્વવિવેકોસ્તિ ।
કર્તૃગતેન હિ સ્વર્ગાદિકામદોષેણ કામાર્થતા ।
તથા અવિદ્યાદિદોષવતઃ સ્વભાવપ્રાપ્તેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનઃ તદર્થાન્યેવ નિત્યાનિ ઇતિ યુક્તમ્, તં પ્રતિ વિહિતત્વાત્ ।
ન પરમાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનવતઃ શમોપાયવ્યતિરેકેણ કિઞ્ચિત્કર્મ વિહિતમુભલભ્યતે ।
કર્મનિમિત્તદેવતાદિસર્વસાધનવિજ્ઞાનોપમર્દેન હ્યાત્મજ્ઞાનં વિધીયતે, ન ચોપમર્દિતક્રિયાકારકાદિવિજ્ઞાનસ્ય કર્મપ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
વિશિષ્ટક્રિયાસાધનાદિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ક્રિયાપ્રવૃત્તેઃ ।
ન હિ દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નાસ્થૂલદ્વયાદિબ્રહ્મપત્યયધારિણઃ કર્માવસરોઽસ્તિ ।
ભોજનાદિપ્રવૃત્ત્યવસરવત્સ્યાદિતિ ચેત્? ન, અવિદ્યાદિકેવલદોષનિમિત્તત્વાદ્ભોજનાદિ પ્રવૃત્તેરાવશ્યકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન તુ તથાનિયતં કદાચિત્ક્રિયતે કદાચિન્ન ક્રિયતે ચેતિ નિત્યં કર્મોપપદ્યતે ।
કેવલદોષનિમિત્તત્વાત્તુ ભોજનાદિકર્મણોઽનિયતત્વં સ્યાત્ ।
દોષોદ્ભવાભિભવયોરનિયતત્વાત્કામાનામિવ કામ્યેષુ ।
શાસ્ત્રનિમિત્તકાલાદ્યપેક્ષત્વાચ્ચ નિત્યાનામનિયતત્વાનુપપત્તિઃ ।
દોષનિમિત્તત્વે સત્યપિ યથા કામ્યાગ્નિહોત્રસ્ય શાસ્ત્રવિહિતત્વાત્સાયંપ્રાતઃ કાલાદ્યપેક્ષત્વમેવમ્ ।
તદ્ભોજનાદિપવૃત્તૌ નિયમવત્સ્યાદિતિ ચેત્? ન, નિયમસાક્રિયત્વાત્ક્રિયાયાશ્ચપ્રયોજકત્વાન્નાસૌ જ્ઞાનસ્યાપવાદકરઃ ।
તસ્માત્પરમાત્માયાથાત્મ્યજ્ઞાનવિધેરપિ તદ્વિપરીતસ્થૂલદ્વૈતાદિજ્ઞાનનિવર્તકત્વાત્સામર્થ્યાત્સર્વકર્મપ્રતિષેધવિધ્યર્થત્વં સમ્પદ્યતે૑કર્મપ્રવૃત્ત્યભાવસ્ય તુલ્યત્વાદ્યથા પ્રતિષેધવિષયે ।
તસ્માત્પ્રતિષેધવિધિવચ્ચ વસ્તુપ્રતિપાદનં તત્પરત્વં ચ સિદ્ધં શાસ્ત્રસ્ય

તે હ વાચમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યો વાગુદગાયત્ ।
યો વાચિ ભોગસ્તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્કલ્યાણં વદતિ તદાત્મને ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદેવેદમપ્રતિરૂપં વદતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨ તે દેવા હૈવં વિનિશ્ચિત્ય, વાચં વાગભિમાનિનીં દેવતામુચુરુક્તવન્તઃ ।
ત્વં નોઽસ્મભ્યમુદ્ગાયૌદ્ગાત્રં કર્મ કુરુષ્વ ।
વાગ્દેવતાનિર્વર્ત્ત્યમૌગાત્રં કમ દૃષ્ટવન્તઃ, તામેવ ચ દેવતાં જપમન્ત્રાભિધાયામ્"અસતો મા સદ્ગમય"(બૃ.ઉ.૧ । ૩ । ૨૮) ઇતિ ।
અત્ર ચોપાસનાયાઃ કર્મણશ્ચ કર્તૃત્વેન વાગાદય એવ વિવક્ષ્યન્તે ।
કસ્માત્? યસ્માત્પરમાર્થતસ્તત્કર્તૃકસ્તદ્વિષય એવ ચ સર્વો જ્ઞાનકર્મસંવ્યવહારઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ"ઇત્યાત્મકર્તૃકત્વાભાવં વિસ્તરતઃ ષષ્ટે ।
ઇહાપિ ચાદ્યાયાન્તે ઉપસંહરિષ્યતિ અવ્યાકૃતાદિક્રિયાકારકફલજાતમ્,"ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ"(૧ । ૬ । ૧) ઇતિ અવિદ્યાવિષયમ્ ।
અવ્યાકૃતાત્તુ યત્પરં પરમાત્માખ્યં વિદ્યાવિષયમનામરૂપકર્માત્મકમ્"નેતિ નેતિ"(૨ । ૩ । ૬) ઇતિ ઇતરપ્રત્યાખ્યાનેનોપસંહરિષ્યતિ પૃથક્ ।
યસ્તુ વાગાદિસમાહારોપાધિપરિકલ્પિતઃ સંસાર્યાત્મા તં ચ વાગાદિસમાહારપક્ષપાતિનમેવ દર્શયિષ્યતિ"એતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ"(૨ । ૪ । ૧૨) ઇતિ ।
તસ્માદ્યુક્તા વાગાદીનામેવ જ્ઞાનકર્મકર્તૃત્વફલપ્રાપ્તિવિવક્ષા ।
તથેતિ તથાસ્ત્વિતિ દેવૈરુક્તા વાક્તેભ્યોઽર્થિભ્યોર્ઽથાય ઉદકાયદુદ્ગાનં કૃતવતી ।
કઃ પુનરસૌ દેવેભ્યોર્ઽથાય ઉદ્ગાનકર્મણા વાચા નિર્વર્તિતઃ કાર્યવિશેષઃ? ઇત્યુચ્યતે યો વાચી નિમિત્તભૂતાયાં વાગાદિસમુદાયસ્ય ય ઉપકારો નિષ્પદ્યતે વદનાદિવ્યાપારેણ, સ એવ ।
સર્વેષાં હ્યસૌ વાગ્વદનાભિનિર્વૃત્તો ભોગઃ ફલમ્ ।
તં ભોગં સા તૃષુ પવમાનેષુ કૃત્વા અવશિષ્ટેષુ નવસુ સ્તોત્રેષુ વાચનિકમાર્ત્વિજ્યં ફલં યત્કલ્યાણં શોભનં વદતિ વર્ણાનભિનિર્વર્તયતિ તદાત્મને મહ્યમેવ ।
તદ્ધ્યસાધારણં વાગ્દેવતાયાઃ કર્મ યત્સમ્યગ્વર્ણાનામુચ્ચારણમ્ ।
અતસ્તદેવ વિશેષ્યતે યત્કલ્યાણં વદતીતિ ।
યત્તુ વદનકાર્યં સર્વસંઘાતોપકારાત્મકં તદ્યાજમાનમેવ ।
તત્ર કલ્યાણવદનાત્મસમ્બન્ધાસઙ્ગાવસરં દેવતાયા રન્ધ્રં પ્રતિલમ્ય તે વિદુરસુરાઃ, કથમ્? અનેનોદ્ગાત્રાનોઽસ્માન્સ્વાભાવિકં જ્ઞાનં ચાભિભૂયાતીત્ય શાસ્ત્રજનિતકર્મજ્ઞાનરૂપેણ જ્યોતિષોદ્ગાત્રાત્મના અત્યેષ્વન્ત્યતિગમિષ્યન્તિ ।
ઇત્યેવં વિજ્ઞાય સમુદ્ગાતારમભિદ્રુત્યાભિગમ્ય સ્વેન આસઙ્ગલક્ષણેન પાપ્મનાવિધ્યંસ્તાડિતવન્તઃ સંયોજિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ યઃ સ પાપ્મા પ્રજાપતેઃ પૂર્વજન્માવસ્થસ્ય વાચિ ક્ષિપ્તઃ સ એષ પ્રત્યક્ષીક્રિયતે ।
કોઽસૌ? યદેવમપ્રતિરૂપમનનુરૂપં શાસ્ત્રપ્રતિષિદ્ધં વદતિ યેન પ્રયુક્તોઽસભ્યબીભત્સાનૃતાદ્યનિચ્છન્નપિ વદતિ ।
અનેન કાર્યેણાપ્રતિરૂપવદનેન અનુગમ્યમાનઃ પ્રજાપતેઃ કાર્યભૂતાસુ પ્રજાસુ વાચિ વર્તતે ।
સ એવાપ્રતિરૂપવદનેનાનુમિતઃ સ પ્રજાપતેર્વાચિ ગતઃ પાપ્મા, કારણાનુવિધાયિ હિ કાર્યમિતિ

અથ હ પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યઃ પ્રાણ ઉદગાયત્ ।
યઃ પ્રાણે ભોગસ્તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્કલ્યાણં જિઘ્રતિ તદાત્મને ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદેવેદમપ્રતિરૂપં જિઘ્રતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ॥ _

અથ હ ચક્ષુરૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યશ્ચક્ષુરુદગાયત્ ।
યશ્ચક્ષુષિ ભોગસ્તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્કલ્યાણં પશ્યતિ તદાત્મને ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદેવેદમપ્રતિરૂપં પશ્યતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ॥ _

અથ હ શ્રોત્રમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યઃ શ્રોત્રમુદગાયત્ ।
યઃ શ્રોત્રે ભોગસ્તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્કલ્યાણં શૃણોતિ તદાત્મને ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા ।
યદેવેદમપ્રતિરૂપં શૃણોતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ॥ _

અથ હ મન ઊચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યો મન ઉદગાયત્ ।
યો મનસિ ભોગસ્તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્કલ્યાણં સંકલ્પયતિ તદાત્મને ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા ।
યદેવેદમપ્રતિરૂપં સંકલ્પયતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ।
એવમુ ખલ્વેતા દેવતાઃ પાપ્મભિરુપાસૃજન્ ।
એવમેનાઃ પાપ્મનાવિધ્યન્ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૩૬ તથૈવ ઘ્રાણાદિદેવતા ઉદ્ગીથનિર્વર્તત્વાજ્જપમન્ત્રપ્રકાશ્યા ઉપાસ્યાશ્ચેતિ કમેણ પરીક્ષિતવન્તઃ ।
દેવાનાં ચૈતન્નિશ્ચિતમાસીત્વાગાદિદેવતાઃ કમેણ પરીક્ષ્યમાણાઃ કલ્યાણવિષયવિશેષાત્મસમ્બન્ધાસઙ્ગહેતોરાસુરપાપ્મસંસર્ગાદુદ્ગીથનિર્વર્તનાસમર્થાઃ ।
અતોઽનભિધેયાઃ"અસતો મા સદ્ગમય"ઇત્યનુપાસ્યાશ્ચ, અશુદ્ધત્વાદિતરાવ્યાપકત્વાચ્ચેતિ ।
એવમુ ખલ્વનુક્તા અપ્યેતાસ્ત્વગાદિદેવતાઃ કલ્યાણાકલ્યાણાકાર્યદર્શનાદેવં વાગાદિદેવ, એનાઃ પાપ્મનાવિધ્યન્પાપ્મના વિદ્ધવન્ત ઇતિ યદુક્તં તત્પાપ્મભિરુપાસૃજન્પાપ્મભિઃ સંસર્ગં કૃતવન્ત ઇત્યેતત્

વાગાદિદેવતા ઉપાસીના અપિ મૃત્યતિગમનાયાશરણાઃ સન્તો દેવાઃ ક્રમેણ

અથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્ ।
તેઽવિદુરનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિવ્યત્સન્ ।
સ યથાશ્માનમૃત્વા લોષ્ટો વિધ્વંસેતૈવં હૈવ વિધ્વંસમાના વિષ્વઞ્ચો વિનેશુઃ ।
તતો દેવા અભવન્, પરાસુરા ।
ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૭ અથાનન્તરં હ ઇમમિત્યભિનયપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
આસન્યમાસ્યે ભવમાસન્યં મુખાન્તર્બિલસ્થં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેત્યેવં શરણમુપગતેભ્યઃ સ એષ પ્રાણો મુખ્ય ઉદગાયદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
પાપ્મનાવિવ્યત્સન્વેધનં કર્તુમિષ્ટવન્તસ્તે ચ દોષાસંસર્ગિણં સન્તં મુખ્યં પ્રાણમ્ ।
સ્વેન આસઙ્ગદોષેણ વાગાદિષુ લબ્ધપ્રસરાસ્તદભ્યાસાનુવૃત્ત્યા સંસ્રક્ષ્યમાણા વિનેશુર્વિનષ્ટા વિધ્વસ્તાઃ ।
કથમિવ? ઇતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે સ યથા સ દૃષ્ટાન્તો યથા લોકેઽશ્માનં પાષાણમૃત્વા ગત્વા પ્રાપ્ય, લોષ્ટઃ પાંસુપિણ્ડઃ પાષાણચૂર્ણનાયાશ્મનિ નિક્ષિપ્તઃ સ્વયં વિધ્વંસેત વિસ્ત્રંસેત વિચૂર્ણીભવેત્, એવં હૈવ યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેવ, વિધ્વંસમાના વિશેષેણ ધ્વંસમાના વિષ્વઞ્ચો નાનાગતયો વિનેશુર્વિનષ્ટા યતઃ, તતસ્તસ્માદાસુરવિનાશાદ્દેવત્વપ્રતિબન્ધભૂતેભ્યઃ સ્વાભાવિકાસઙ્ગજનિતપાપ્મભ્યો વિયોગાદસંસર્ગધર્મિમુખ્યપ્રાણાશ્રયબલાદ્દેવા વાગાદયઃ પ્રકૃતા અભવત્ ।
કિમભવન્? સ્વં દેવતારૂપમગ્ન્યાદ્યાત્મકં વક્ષ્યમાણમ્ ।
પૂર્વમષ્યગ્ન્યાદ્યાત્મન એવ સન્તઃ સ્વાભાવિકેન પાપ્મના તિરસ્કૃતવિજ્ઞાનાઃ પિણ્ડમાત્રાભિમાના આસન્ ।
તે તત્પાપ્મવિયોગાદુજ્ઝિત્વા પિણ્ડમાત્રાભિમાનં શાસ્ત્રસમર્પિતવાગાદ્યગ્ન્યાદ્યાત્માભિમાના બભૂવુરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તે પ્રતિપક્ષભૂતા અસુરાઃ પરાભવન્નિત્યનુવર્તતે ।
પરાભૂતા વિનષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
યથા પુરાકલ્પેન વર્ણિતઃ પૂર્વયજમાનોઽતિક્રાન્તકાલિકઃ એતામેવાખ્યાયિકારૂપાં શ્રુતિં દૃષ્ટ્વા તેનૈવ ક્રમેણ વાગાદિદેવતાઃ પરીક્ષ્ય, તાશ્ચાપોહ્યાસઙ્ગપાપ્માસ્પદદોષવત્ત્વેનાદોષાસ્પદં મુખ્યં પ્રાણમાત્મત્વેનોપગમ્ય વાગાદ્યાધ્યાત્મિકપિણ્ડમાત્રપરિચ્છિન્નાત્માભિમાનં હિત્વા વૈરાજપિણ્ડાભિમાનં વાગાદ્યગ્ન્યાદ્યાત્મવિષયં વર્તમાનપ્રજાપતિત્વં શાસ્ત્રપ્રકાશિતં પ્રતિપન્નઃ, તથૈવાયં યજમાનસ્તેનૈવ વિધિના ભવતિ પ્રજાપતિસ્વરૂપેણાત્મના ।
પરા ચાસ્યા પ્રજાપતિત્વપ્રતિપક્ષભૂતઃ પાપ્મા દ્વિષન્ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
યતોઽદ્વેષ્ટાપિ ભવતિ કશ્ચિદ્ભ્રાતૃવ્યો ભરતાદિતુલ્યઃ, યસ્ત્વિન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગજનિતઃ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્યો દ્વેષ્ટા ચ, પારમાર્થિકાત્મસ્વરૂપતિરતિરસ્કરણહેતુત્વાત્સ ચ પરાભવતિ વિશીર્યતે લોષ્ટવાત્પ્રાણપરિષ્વઙ્ગાત્ ।
કસ્યૈતત્ફલમ્? ઇત્યાહ ય એવં વેદ ।
યથોક્તં પ્રાણમાત્મત્વેન પ્રતિપદ્યતે પૂર્વયજમાનવદિત્યર્થઃ

ફલમુપસંહૃત્યાધુનાખ્યાયિકારૂપમેવાશ્રિત્યાહ કસ્માચ્ચહેતોર્વાગાદીન્મુક્તા મુખ્ય એવ પ્રાણ આત્મત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ? ઇતિ તદુપપત્તિનિરૂપણાય યસ્માદયં વાગાદીનાં પિણ્ડાદીનાં ચ સાધારણ આત્મા, ઇત્યેતમર્થમાખ્યાયિકયા દર્શયન્ત્યાહ શ્રુતિઃ

તે હોચુઃ ક્વ નુ સોઽભૂદ્યો ન ઇત્થમસક્તેતિ ।
અયમાસ્યેઽન્તરિતિ ।
સોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસોઽઙ્ગાનાં હિ રસઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૮ તે પ્રજાપતિપ્રાણા મુખ્યેન પ્રાણેન પરિપ્રાપિતદેવસ્વરૂપા હોચુરુક્તવન્તઃ ફલાવસ્થાઃ ।
કિમ્? ઇત્યાહ ક્વ ન્વિતિ વિતર્કે ।
ક્વ નુ કસ્મિન્નુ સોઽભૂત્ ।
કઃ? યો નોઽસ્માનિત્થમેવમસક્ત સઞ્જિતવાન્દેવભાવમાત્મત્વેનોપગમિતવાન્ ।
સ્મરન્તિ હિ લોકે કેનચિદુપકૃતા ઉપકારિણમ્ ।
લોકવદેવ સ્મરન્તો વિચારયમાણાઃ કાર્યકરણસંઘાતે આત્મન્યેવોપલબ્ધવન્તઃ ।
કથમ્? અયમાસ્યેઽન્તરિતિ, આસ્યે મુખે ય આકાશસ્તસ્મિન્નન્તરયં પ્રત્યક્ષો વર્તત ઇતિ ।
સર્વો હિ લોકો વિચાર્યાધ્યવસ્યતિ, તથા દેવાઃ ।
યસ્માદયમન્તરાકાશે વાગાદ્યાત્મત્વેન વિશેષમનાશ્રિત્ય વર્તમાન ઉપલબ્ધો દેવૈઃ, તસ્માત્સપ્રાણોઽયાસ્યો વિશેષાનાશ્રયાચ્ચ અસક્ત સઞ્જિતવાન્વાગાદીન્ ।
અત એવાઙ્ગિરસ આત્મા કાર્યકરણાનામ્ ।
કથમાઙ્ગિરસઃ? પ્રસિદ્ધં હ્યેતદઙ્ગાનાં કાર્યકરણલક્ષણાનાં રસઃ સાર આત્મેત્યર્થઃ ।
કથં પુનરઙ્ગરસત્વમ્? તદપાયે શોષપ્રાપ્તેરિતિ વક્ષ્યામઃ ।
યસ્માચ્ચાયમઙ્ગરસત્વાદ્વિશેષામાશ્રિતત્વાચ્ચ કાર્યકરણાનાં સાધારણ આત્મા વિશુદ્ધશ્ચ, તસ્માદ્વાગાદીનપાસ્ય પ્રાણ એવાત્મત્વેનાશ્રયિતવ્ય ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
આત્મા હ્યાત્મત્વેનોપગન્તવ્યોઽવિપરીતબોધાચ્છ્રેયઃપ્રાપ્તેઃ, વિપર્યયે સ્વાનિષ્ટપ્રાપ્તિદર્શનાત્

સ્યાન્મતં પ્રાણસ્ય વિશુદ્ધિરસિદ્ધેતિ ।
નનુ પરિહૃતમેતદ્વાગાદીનાં કલ્યાણવદનાદ્યાસઙ્ગવત્પ્રાણસ્ય આસઙ્ગાસ્પદત્વાભાવેન ।
વાઢમ્, કિં ત્વાઙ્ગિરસત્વેન વાગાદીનામાત્મત્વોક્ત્યા વાગાદિદ્વારેણ શવસૃષ્ટિતત્સ્પૃષ્ટેરિવાશુદ્ધતા શઙ્ક્યતે ઇત્યાહ શુદ્ધ એવ પ્રણઃ ।
કુતઃ?

સા વા એષા દેવતા દૂર્નામ ।
દૂરં હ્યસ્યા મૃત્યુર્ ।
દૂરં હ વા અસ્માન્મૃત્યુર્ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૯ સા વા એષા દેવતા દૂર્નામ ।
યં પ્રાણં પ્રાપ્યાશ્માનમિવ લોષ્ટવદ્વિધ્વસ્તા અસુરાસ્તં પરામૃશતિ સેતિ ।
સૈવૈષા યેયં વર્તમાનયજમાનશરીરસ્થા દેવૈર્નિર્ધારિતા"અયમાસ્યેઽન્તઃ"ઇતિ ।
દેવતા ચ સા સ્યાત્, ઉપાસનક્રિયાયાઃ કર્મભાવેન ગુણભૂતત્વાત્ ।
યસ્યાત્મા દૂર્નામ દૂરિત્યેવં ખ્યાતા ।
નામશબ્દઃ ખ્યાપનપર્યાયઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધાસ્યા વિશુદ્ધિદૂર્નામત્વાત્ ।
કુતઃ પુનર્દૂર્નામત્વમ્? ઇત્યાહ દૂરં દૂરેઃ હિ યસ્માદસ્યાઃ પ્રાણદેવતાયાઃ મૃત્યુરાસઙ્ગલક્ષણઃ પાપ્મા ।
અસંશ્લેષધર્મિત્વાત્પ્રાણસ્ય સમીપસ્થાસ્યાપિ દૂરતા મૃત્યોસ્તસ્માદ્દૂરિત્યેવં ખ્યાતિઃ, એવં પ્રાણસ્ય વિશુદ્ધિર્જ્ઞાપિતા ।
વિદુષઃ ફલમુચ્યતે દૂરં હ વા અસ્માન્મૃત્યુર્ભવતિ ।
અસ્માદેવંવિદઃ, ય એવં વેદ તસ્માદેવમિતિ પ્રકૃતં વિશુદ્ધિગુણોપેતં પ્રાણમુપાસ્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનં નામ ઉપાસ્યાર્થવાદે યથા દેવતાદિસ્વરૂપં શ્રુત્યા જ્ઞાપ્યતે તથા મનસોપગમ્ય આસનં ચિન્તનં લૌકિકપ્રત્યયાવ્યવધાનેન યાવત્તદ્દેવતાદિસ્વરૂપાત્માભિમાનાભિવ્યક્તિરિતિ લૌકિકાત્માભિમાનવત્ ।
"દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ" (બૃ.ઉ.૪ । ૧ । ૨) "કિન્દેવતોઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસિ" (બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૦) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ

સા વા એષા દેવતા દૂરં હ વા અસ્માન્મૃત્યુર્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
કથં પુનરેવંવિદો દૂરં મૃત્યુર્ભવતિ? ઇત્યુચ્યતે એવંવિત્ત્વવિરોધાત્ ।
ઇન્દ્રિયવિષયસંસર્ગાસઙ્ગજો હિ પાપ્મા પ્રાણાત્માભિમાનિનો હિ વિરુધ્યતે, વાગાદિવિશેષાત્માભિમાનહેતુત્વાત્સ્વાભાવિકાજ્ઞાનહેતુત્વાચ્ચ ।
શાસ્ત્રજનિતો હિ પ્રાણાત્માભિમાનઃ ।
તસ્માદેવંવિદઃ પાપ્મા દૂરં ભવતીતિ યુક્તં વિરોધાત્ ।
તદેતત્પ્રદર્શયતિ

સા વા એષા દેવતૈતાસાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમપહત્ય યત્રાસાં દિશામન્તસ્તદ્ગમયાં ચકાર ।
તદાસાં પાપ્મનો વિન્યદધાત્ ।
તસ્માન્ન જનમિયાન્નાન્તમિયાન્નેત્પાપ્માનં મૃત્યુમન્વવાયાનીતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૦ સા વા એષા દેવતેત્યુક્તાર્થમ્ ।
એતાસાં વાગાદીનાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યું સ્વાભાવિકાજ્ઞાનપ્રયુક્તેન્દ્રિયવિષયસંસર્ગાસઙ્ગજનિતેન હિ પાપ્મના સર્વો મ્રિયતે, સ હ્યતો મૃત્યુઃ, તં પ્રાણાત્માભિમાનમાત્રતયૈવ પ્રાણોઽપહન્તેત્યુચ્યતે ।
વિરોધાદેવ તુ પાપ્મૈવંવિદો દૂરં ગતો ભવતિ ।
કિં પુનશ્ચકાર દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમપહત્ય? ઇત્યુચ્યતે યત્ર યસ્મિન્નાસાં પ્રાચ્યાદીનાં દિશામન્તોઽવસાનં તત્તત્ર ગમયાઞ્ચકાર ગમનં કૃતવાનિત્યેતત્ ।
નનુ નાસ્તિ દિશામન્તઃ કથમન્તં ગમિતવાન્? ઇત્યુચ્યતે શ્રૌતવિજ્ઞાનવજ્જનાવધિનિમિત્તકલ્પિતત્વાદ્દિશાં તદ્વિરોધિજનાવ્યુષિત એવ દેશો દિશામન્તઃ, દેશાન્તોઽરણ્યમિતિ યદ્વદિત્યદોષઃ ।
તત્તત્ર ગમયિત્વા આસાં દેવતાનામ્, પાપ્મન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્, વિન્યદધાદ્વિવિધં ન્યગ્ભાવેનદધાત્સ્થાપિતવતી પ્રાણદેવતા ।
પ્રાણાત્માભિમાનશૂન્યેષુ અન્ત્યજનેષ્વિતિ સામર્થ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયસંસર્ગજો હિ સ ઇતિ પ્રાણ્યાશ્રયતાવગમ્યતે ।
તસ્માત્તમન્ત્યં જનં નેયાન્ન ગચ્છેત્સમ્ભાષણદર્શનાદિભિર્ન સંસૃજેત્ ।
તત્સંસર્ગે પાપ્મના સંસર્ગઃ કૃતઃ સ્યાત્પાપ્માશ્રયો હિ સઃ ।
તજ્જનનિવાસં ચાન્તં દિગન્તશબ્દવાચ્યં નેયાજ્જનશૂન્યમપિ, જનમપિ તદ્દેશવિયુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
નેદિતિ પરિભયાર્થે નિપાતઃ ।
ઇત્થં જનસંસર્ગે પાપ્માનં મૃત્યુમન્વવાયાનીતિ ।
અનુ અવ અયાનીત્યનુગચ્છેયમિતિ, એવં ભીતો ન જનમન્તં ચેયાદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ

સા વા એષા દેવતૈતાસાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમપહત્યાથૈના મૃત્યુમત્યવહત્ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૧ સા વા એષા દેવતા, તદેતત્પ્રાણાત્મજ્ઞાનકર્મફલં વાગાદીનામગ્ન્યાદ્યાત્મત્વમુચ્યતે ।
અથૈના મૃત્યુમત્યવહત્તસ્માદાધ્યાત્મિકપરિચ્છેદકરઃ પાપ્મા મૃત્યુઃ પ્રાણાત્મવિજ્ઞાનેનપહતસ્તસ્માત્સપ્રાણોઽપહન્તા પાપ્મનો મૃત્યોઃ ।
તસ્માત્સ એવ પ્રાણ એના વાગાદિદેવતાઃ પ્રકૃતં પાપ્માનં મૃત્યુમતીત્ય અવહત્પ્રાપયત્સ્વં સ્વમપરિચ્છિન્નમગ્ન્યાદિદેવાતાત્મરૂપમ્

સા વૈ વાચમેવ પ્રથમામત્યવહત્ ।
સા યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત સોઽગ્નિરભવત્ ।
સોઽયમગ્નિઃ પરેણ મૃત્યુમતિક્રાન્તો દીપ્યતે ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૨. સ વૈ વાચમેવ પ્રથમામત્યવહત્ ।
સ પ્રાણો વાચમેવ પ્રથમાં પ્રધાનામિત્યેતત્ ।
ઉદ્ગીથકર્મણીતરકરણાપેક્ષયા સાધકતમત્વં પ્રાધાન્યં તસ્યાઃ ।
તાં પ્રથમામત્યવહદ્વહનં કૃતવાન્ ।
તસ્યાઃ પુનર્મૃત્યુમતીત્યોઢાયાઃ કિં રૂપમ્? ઇત્યુચ્યતે સા વાગ્યદા યસ્મિન્કાલે પાપ્માનં મૃત્યુમત્યમુચ્યતાતીત્યામુચ્યત મોચિતા સ્વયમેવ, તદાસોગ્નિરભવત્ ।
સા વાક્પૂર્વમપ્યગ્નિરેવ સતી મૃત્યુવિયોગેઽપ્યગ્નિરેવાભવત્ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષો મૃત્યુવિયોગે ।
સોયમતિક્રાન્તોઽગ્નિઃ પરેણમૃત્યું પરસ્તાન્મૃત્યોર્દીપ્યતે ।
પ્રાઙ્મોક્ષાન્મૃત્યુપ્રતિબદ્ધો અધ્યાત્મવાગાત્મના નેદાનીમિવ દીપ્તિમાનાસીત્, ઇદાનીં તુ મૃત્યું પરેણ દીપ્યતે મૃત્યુવિયોગાત્

અથ પ્રાણમત્યવહત્ ।
સ યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત સ વાયુરભવત્ ।
સોઽયં વાયુઃ પરેણ મૃત્યુમતિક્રાન્તઃ પવતે ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૩ તથા પ્રાણો ઘ્રાણં વાયુરભવત્ ।
સ તુ પવતે મૃત્યું પરેણાતિક્રાન્તઃ ।
સર્વમન્યદુક્તાર્થમ્

અથ ચક્ષુરત્યવહત્ ।
તદ્યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત સ આદિત્યોઽભવત્ ।
સોઽસાવાદિત્યઃ પરેણ મૃત્યુમતિક્રાન્તસ્તપતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૪ તથા ચક્ષુરાદિત્યોઽભવત્સ તુ તપતિ

અથ શ્રોત્રમત્યવહત્ ।
તદ્યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત તા દિશોઽભવન્ ।
તા ઇમા દિશઃ પરેણ મૃત્યુમતિક્રાન્તાઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૫ તથા શ્રોત્રં દિશોઽભવત્ ।
દિશઃ પ્રાચ્યાદિવિભાગેનાવસ્થિતાઃ

અથ મનોઽત્યવહત્ ।
તદ્યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત સ ચન્દ્રમા અભવત્ ।
સોઽસૌ ચન્દ્રઃ પરેણ મૃત્યુમતિક્રાન્તો ભાતિ ।
એવં હ વા એનમેષા દેવતા મૃત્યુમતિવહતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૬ મનશ્ચન્દ્રમા ભાતિ ।
યથા પૂર્વયજમાનં વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવેન મૃત્યુમત્યવહત્, એવમેનં વર્તમાનયજમાનમપિ હ વા એષા પ્રાણદેવતા મૃત્યુમતિવહતિ વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવેન ।
એવં યો વાગાદિપઞ્ચકવિશિષ્ટં પ્રાણં વેદ ।
"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ

અથાત્મનેઽન્નાદ્યમાગાયત્ ।
યદ્ધિ કિઞ્ચાન્નમદ્યતેઽનેનૈવ તદદ્યતે ।
ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૭ યથા વાગાદિભિરાત્માર્થમાગાનં કૃતં તથા મુખ્યોઽપિ પ્રાણઃ સર્વપ્રાણસાધારણં પ્રાજાપત્યફલમાગાનં કૃત્વા ત્રિષુ પમાનેષુ, અથાનન્તરં શિષ્ટેષુ નવસુ, સ્તોત્રેષુ, આત્મને આત્માર્થમન્નાદ્યમન્નં ચ તદાદ્યં ચાન્નાદ્યમાગાયત્ ।
કર્તુઃ કામસંયોગો વાચનિક ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં પુનસ્તદન્નાદ્યં પ્રાણેનાત્માર્થમાગીતમિતિ ગમ્યતે? ઇત્યત્ર હેતુમાહ યત્કિઞ્ચેતિ સામાન્યાન્નમાત્રપરામર્શાર્થઃ ।
હીતિ હેતૌ ।
યસ્માલ્લોકે પ્રાણિભિર્યદ્કિઞ્ચિદન્નમદ્યતેભક્ષ્યતે તદનેનૈવ ।
અન ઇતિ પ્રાણસ્યાખ્યા પ્રસિદ્ધા અનઃ શબ્દઃ સાન્તઃ શકટવાચી, યસ્ત્વન્યઃ સ્વરાન્તઃ સ પ્રાણપર્યાયઃ ।
પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ન કેવલં પ્રાણેનાદ્યત એવાન્નાદ્યમ્, તસ્મિઞ્છરીરાકારપરિણતેઽન્નાદ્ય ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રાણઃ ।
તસ્માત્પ્રાણેનાત્મનઃ પ્રતિષ્ઠાર્થમાગીતમન્નાદ્યમ્ ।
યદપિ પ્રાણેનાન્નાદનં તદપિ પ્રતિષ્ઠાર્થમેવેતિ ન વાગાદિષ્વિવ કલ્યાણસઙ્ગજપાત્મસમ્ભવઃ પ્રાણેઽસ્તિ

નન્વવધારણમયુક્તં પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇતિ, વાગાદીનામપિ અન્નનિમિત્તોપકારદર્શનાત્ ।
નૈષ દોષઃ, પ્રાણદ્વારત્વાત્તદુપકારસ્ય ।
કથં પ્રાણદ્વારકોઽન્નકૃતૌ વાગાદીનામુપકાર ઇત્યેતમર્થં પ્રદર્શયન્નાહ

તે દેવા અબ્રુવન્ ।
એતાવદ્વા ઇદં સર્વં યદન્નમ્ ।
તદાત્મન આગાસીઃ ।
અનુ નોઽસ્મિન્નન્ન આભજસ્વેતિ ।
તે વૈ માભિસંવિશતેતિ ।
તથેતિ તં સમન્તં પરિણ્યવિશન્ત ।
તસ્માદ્યદનેનાન્નમત્તિ તેનૈતાસ્તૃપ્યન્તિ ।
એવં હ વા એનં સ્વા અભિસંવિશન્તિ ભર્તા સ્વાનાં શ્રેષ્ઠઃ પુરએતા ભવત્યન્નાદોઽધિપતિર્ય એવં વેદ ।
ય ઉ હૈવંવિદં સ્વેષુ પ્રતિર્બુભૂષતિ ન હૈવાલં ભાર્યેભ્યો ભવતિ ।
અથ ય એવૈતમનુભવતિ યો વૈતમનુ ભાર્યાન્ બુભૂર્ષતિ સ હૈવાલં ભાર્યેભ્યો ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૮ તે વાગાદયો દેવાઃ, સ્વવિષયદ્યોતનાદ્દેવાઃ, અબ્રુવન્નુક્તવન્તો મુખ્યં પ્રાણમિદમેતાવન્નાતોઽધિકમસ્તિ ।
વા ઇતિ સ્મરણાર્થઃ ।
ઇદં તત્સર્વમેતાવદેવ, કિમ્? યદન્નં પ્રાણસ્થિતિકરમદ્યતે લોકે તત્સર્વમાત્મન આત્માર્થમાગાસીઃ આગીતવાનસિ આગાનેનાત્મસાત્કૃતમિત્યર્થઃ ।
વયં ચાન્નમન્તરેણ સ્થાતું નોત્સામહે ।
અતોઽનુ પશ્ચાન્નોસ્માનસ્મિન્નન્ને આત્માર્થે તવાન્ને આભજસ્વ આભાજયસ્વ ।
ણિચોઽશ્રવણં છાન્દસમ્ ।
અસ્માંશ્ચાન્નભાગિનઃ કુરુ ।
ઇતર આહ તે યૂયં યદ્યન્નાર્થિનો વૈ, મા મામભિસંવિશત સમન્તતો મામાભિમુખ્યેન નિવિશત ।
ઇત્યેવમુક્તવતિ પ્રાણે તથેત્યેવમિતિ, તં પ્રાણં પરિવેષ્ટ્ય નિવિષ્ટવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા નિવિષ્ટાનાં પ્રાણાનુજ્ઞયા તેષાં પ્રાણે નૈવાદ્યમાનં પ્રાણસ્થિતિકરં સદન્નં તૃપ્તિકરં ભવતિ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવાવધારણમનેનૈવ તદદ્યત ઇતિ ।
તદેવ ચાહ તસ્માદ્યસ્માત્પ્રાણાશ્રયતયૈવ પ્રાણાનુજ્ઞયાભિસન્નિવિષ્ટા વાગાદિદેવતાઃ તસ્માદ્યદન્નમનેન પ્રાણેનાત્તિ લોકસ્તેનાન્નેનૈતા વાગાદ્યાસ્તૃપ્યન્તિ ।
વાગાદ્યાશ્રયં પ્રાણં યો વેદ વાગાદયશ્ચ પઞ્ચ પ્રાણાશ્રયા ઇતિ તમપ્યેવમેવં હ વૈ સ્વા જ્ઞાતસ્ય અભિસંવિશન્તિ વાગાદય ઇવ પ્રાણમ્ ।
જ્ઞાતીનામાશ્રયણીયો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
અભિસન્નિવિષ્ટાનાં ચ સ્વાનાં પ્રાણવદેવ વાગાદીનાં સ્વાન્નેન ભર્તા ભવતિ ।
તથા શ્રેષ્ઠઃ પુરોઽગ્રત એતા ગન્તા ભવતિ વાગાદીનામિવ પ્રાણઃ ।
તથાન્નાદોઽનામયાવીત્યર્થઃ ।
અધિપતિરધિષ્ઠાય ચ પાલયિતા સ્વતન્ત્રઃ પતિઃ પ્રાણવદેવ વાગાદીનામ્ ।
ય એવં પ્રાણં વેદ તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલં ભવતિ ।
કિઞ્ચ ય ઉ હૈવંવિધં પ્રાણવિદં પ્રતિ સ્વેષુ જ્ઞાતીનાં મધ્યે પ્રતિઃ પ્રતિકૂલો બુભૂર્ષતિ પ્રતિસ્પર્ધી ભવિતુમિચ્છતિ, સોસુરા ઇવ, પ્રાણપ્રતિસ્પર્ધિનો ન હૈવાલં ન પર્યાપ્તો ભાર્યેભ્યો ભરણીયેભ્યો ભવતિ ભર્તુમિત્યર્થઃ ।
અથ પુનર્ય એવં જ્ઞાતીનાં મધ્યે એવંવિદં વાગાદય ઇવ પ્રાણમનુ અનુગતો ભવતિ, યો વૈતમેવંવિદમન્વેવાનુવર્તયન્નેવ આત્મીયાન્ભાર્યાન્ બુભૂર્ષતિ ભર્તુમિચ્છતિ, યથૈવ વાગાદયઃ પ્રાણાનુવૃત્ત્યાત્મબુભૂર્ષવ આસન્ ।
સ હૈવાલં પર્યાપ્તો ભાર્યેભ્યો ભરણીયેભ્યો ભવતિ ભર્તું નેતરઃ સ્વતન્ત્રઃ ।
સર્વમેતત્પ્રાણગુણવિજ્ઞાનફલમુક્તમ્

કાર્યકરણાનામાત્મત્વપ્રતિપાદનાય પ્રાણસ્યાઙ્ગિરસત્વમુપન્યસ્તં સોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઇતિ ।
અસ્માદ્ધેતોરયમાઙ્ગિરસ ઇત્યાઙ્ગિરસત્વે હેતુર્નોક્તઃ ।
તદ્ધેતુસિદ્ધ્યર્થમારભ્યતે, તદ્ધેતુસિદ્ધ્યાયત્તં હિ કાર્યાણાત્મત્વ પ્રાણસ્ય ।
અનન્તરં ચ વાગાદીનાં પ્રાણાધીનતોક્તા સા ચ કથમુપપાદનીયા? ઇત્યાહ

સોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસોઽઙ્ગાનાં હિ રસઃ ।
પ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃ ।
પ્રાણો હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ ।
તસ્માદ્યસ્માત્કસ્માચ્ચાઙ્ગાત્પ્રાણ ઉત્ક્રામતિ તદેવ તચ્છુષ્યતિ ।
એષ હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૧૯ સોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઇત્યાદિ યથોપન્યસ્તમેવોપાદીયતે ઉત્તરાર્થમ્ઽપ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃઽઇત્યેવમન્તં વાક્યં યથાવ્યાખ્યાર્થમેવ પુનઃ સ્મારયતિ ।
કથમ્?ઽપ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃઽઇતિ ।
ઽપ્રાણો હિઽહિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ અઙ્ગાનાં રસઃ ।
પ્રસિદ્ધમેતત્પ્રાણસ્યાઙ્ગરસત્વં ન વાગાદીનામ્ ।
તસ્માદ્યુક્તં પ્રાણો વા ઇતિ સ્મારણમ્ ।
કથં પુનઃ પ્રસિદ્ધત્વમ્? ઇત્યત આહ ।
તસ્માચ્છબ્દ ઉપસંહારાર્થ ઉપરિત્વેન સમ્બધ્યતે ।
યસ્માદ્યતોઽવયવાત્કસ્માદનુક્તવિશેષાત્, યસ્માત્કસ્માદ્યતઃ કુતશ્ચિચ્ચ અઙ્ગાચ્છરીરાવયવાદવિશેષિતાત્પ્રાણ ઉત્ક્રામત્યપસર્પતિ તદેવ તત્રૈવ તદઙ્ગં શુષ્યતિ નીરસં ભવતિ શોષમુપૈતિ ।
તસ્માદેષ હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ ઇત્યુપસંહારઃ ।
અતઃ કાર્યકરણાનામાત્મા પ્રાણ ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
આત્માપાયે હિ શેષો મરણં સ્યાત્તસ્માત્તેન જીવન્તિ પ્રાણિનઃ સર્વે ।
તસ્માદપાસ્ય વાગાદીન્પ્રાણ એવોપાસ્ય ઇતિ સમુદાયાર્થઃ

ન કેવલં કાર્યકરણયોરેવાત્મા પ્રાણો રૂપકર્મભૂતયોઃ ।
કિં તર્હિ? ઋગ્યજુઃસામ્નાં નામભૂતાનામાત્મેતિ સર્વાત્મકતયા પ્રાણં સ્તુવન્મહીકરોત્યુપાસ્યત્વાય

એષ ઉ એવ બૃહસ્પતિઃ ।
વાગ્વૈ બૃહતી ।
તસ્યા એષ પતિસ્તસ્માદુ બૃહસ્પતિઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૦ એષ ઉ એવ પ્રકૃત આઙ્ગિરસો બૃહસ્પતિઃ ।
કથં બૃહસ્પતિઃ? ઇત્યુચ્યતે વાગ્વૈ બૃહતી બૃહતીચ્છન્દઃ ષટ્ત્રિંશદક્ષરા ।
અનુષ્ટુપ્ચ વાક્ ।
કથમ્? "વાગ્વા અનુષ્ટુપ્"(નૃસિ.પૂ.૧ । ૧) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સા ચ વાગનુષ્ટુબ્બૃહત્યાં છન્દસ્યન્તર્ભવતિ ।
અતો યુક્તં વાગ્વૈ બૃહતીતિ પ્રસિદ્ધવદ્વક્તુમ્ ।
બૃહત્યાં ચ સર્વા ઋચોઽન્તર્ભવન્તિ પ્રાણસંસ્તુતત્વાત્ ।
"પ્રાણો બૃહતી પ્રાણ ઋચ ઇત્યેવ વિદ્યાત્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
વાગાત્મત્વાચ્ચર્ચા પ્રાણેઽન્તર્ભાવઃ ।
તત્કથમ્? ઇત્યાહ તસ્યા વાચો બૃહત્યા ઋચ એષ પ્રાણઃ પતિઃ ।
તસ્યા નિર્વર્તકત્વાત્ ।
કૌષ્ઠ્યાગ્નિપ્રેરિતમારુતનિર્વર્ત્યા હિ ઋક્ ।
પાલનાદ્વા વાચઃ પતિઃ ।
પ્રાણેન હિ પાલ્યતે વાક્ ।
અપ્રાણસ્ય શબ્દોચ્ચારણસામર્થ્યાભાવાત્ ।
તસ્મા બૃહસ્પતિરૃચાં પ્રાણ આત્મેત્યર્થઃ

તથા યજુષામ્ ।
કથમ્?

એષ ઉ એવ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ।
વાગ્વૈ બ્રહ્મ ।
તસ્યા એષ પતિસ્તસ્માદુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૧ એષ ઉ એવ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ।
વાગ્વૈ બ્રહ્મ, બ્રહ્મ યજુઃ, તચ્ચ વાગ્વિશેષ એવ ।
તસ્યા વાચો યજુષો બ્રહ્મણ એષ પતિસ્તસ્માદુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ પૂર્વવત્ ।
કથં પુનરેતદવગમ્યતે બૃહતીબ્રહ્મણોરૃગ્યજુષ્ટ્વં ન પુનરન્યાર્થત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે વાચોઽન્તે સામસામાનાધિકરણ્યનિર્દેશાત્"વાગ્વૈ સામ"(૧ । ૩ । ૨૨) ઇતિ ।
તથા ચઽવાગ્વૈ બૃહતીઽઽવાગ્વૈ બ્રહ્મઽઇતિ ચ વાક્સમાનાધિકરણયોરૃગ્યજુષ્ટ્વં યુક્તમ્ ।
પરિશેષાચ્ચ સામ્નિ અભિહિતે ઋગ્યજુષી એવ પરિશિષ્ટે ।
વાગ્વિશેષત્વાચ્ચ વાગ્વિશેષો હિ ઋગ્યજુષી ।
તસ્માત્તયોર્વાચા સમાનાધિકરણતા યુક્તા ।
અવિશેષપ્રસઙ્ગાચ્ચ સામોદ્ગીથ ઇતિ ચ સ્પષ્ટં વિશેષાભિધાનત્વમ્, તથા બૃહતીબ્રહ્મશબ્દયોરપિ વિશેષાભિધાનત્વં યુક્તમ્ ।
અન્યથા અનિર્ધારિત વિશેષયોરાનર્થક્યાપત્તેશ્ચ વિશેષાભિધાનસ્ય વાઙ્માત્રત્વે ચોભયત્ર પૌનરુક્ત્યાત્ ।
ઋગ્યજુઃસામોદ્ગીથશબ્દાનાં ચ શ્રુતિષ્વેવઙ્ક્રમદર્શનાત્

એષ ઉ એવ સામ ।
વાગ્વૈ સામૈષ સા ચામશ્ચેતિ તત્સામ્નઃ સામત્વમ્ ।
યદ્વેવ સમઃ પ્લુષિણા સમો મશકેન સમો નાગેન સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈઃ સમોઽનેન સર્વેણ તસ્માદ્વેવ સામ ।
અશ્નુતે સામ્નઃ સાયુજ્યં સલોકતામ્ ।
ય એવમેતત્સામ વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૨ એષ ઉ એવ સામ ।
કથમ્? ઇત્યાહ વાગ્વૈ સા યત્કિઞ્ચિત્સ્ત્રીશબ્દાભિધેયં સા વાક્ ।
સર્વસ્ત્રીશબ્દાભિધેયવસ્તુવિષયોઽમઃ શબ્દઃ ।
"કેન મે પૈંસ્નાનિ નામાન્યાપ્નોષીતિ, પ્રાણેનેતિ બ્રૂયાત્કેન મે સ્ત્રીનામાનીતિ વાચા"(કૌષી.ઉ ૧ । ૭) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્વાક્પ્રાણાભિધાનભૂતોઽયં સામશબ્દઃ, તથા પ્રાણનિર્વર્ત્યસ્વરાદિસમુદાયમાત્રં ગિતિઃ સામશબ્દેનાભિધીયતે૑તો ન પ્રાણવાગ્વ્યતિરેકેણ સામનામાસ્તિ કિઞ્ચિત્, સ્વરવર્ણાદેશ્ચ પ્રાણનિર્વર્ત્યત્વાત્પ્રાણતન્ત્રત્વાચ્ચ ।
એષ ઉ એવ પ્રાણઃ સામ ।
યસ્માત્સામ સામેતિ વાક્પ્રાણાત્મકં સા ચામશ્ચેતિ, તત્તસ્માત્સામ્નો ગીતિરૂપભ્ય સ્વરાદિસમુદાયસ્ય સામત્વં તત્પ્રગીતં ભુવિ ।
યદુ એવ સમસ્તુલ્યઃ સર્વેણ વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણ, તસ્માદ્વા સામેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
વાશબ્દઃ સામશબ્દલાભનિમિત્તપ્રકારાન્તરનિર્દેશસામર્થ્યલભ્યઃ ।
કેન પુનઃ પ્રકારેણ પ્રાણસ્ય તુલ્યત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે સમઃ પ્લુષિણા પુત્તિકાશરીરેણ સમો મશકેન મશકશરીરેણ, સમો નાગેન હસ્તિશરીરેણ, સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈસ્ત્રૈલોક્યશરીરેણ પ્રાજાપત્યેન, સમોઽનેન જગદ્રૂપેણ હૈરણ્યગર્ભેણ ।
પુત્તિકાદિશરીરેષુ ગોત્વાદિવત્કાર્ત્સ્ન્યેન પરિસમાપ્ત ઇતિ સમત્વં પ્રાણસ્ય૑ન પુનઃ શરીરમાત્રપરિમાણેનૈવ, અમૂર્તત્વાત્સર્વગતત્વાચ્ચ ।
ન ચ ઘટપ્રાસાદાદિપ્રદીપવત્સંકોચવિકાસિતયા શરીરે તાવન્માત્રં સમત્વમ્ ।
"ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વેઽનન્તાઃ"(બૃહ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સર્વગતસ્ય તુ શરીરપરિમાણવૃત્તિલાભો ન વિરુધ્યતે ।
એવં સમત્વાત્સામાખ્યં પ્રાણં વેદ યઃશ્રતિપ્રકાશિતમહચ્વં તસ્પૈતત્ફલમશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ સામ્નઃ પ્રાણસ્ય સાયુજ્યં સયુગ્ભાવં સમાનદેહેન્દ્રિયાભિમાનત્વમ્, સાલોક્યં સમાનલોફતાં વા ભાવનાવિશેષતઃ, ય એવમેતદ્યથોક્તં સામ પ્રાણં વેદઆ પ્રાણાત્માભિમાનાભિવ્યક્તેરુપાસ્તે ઇત્યર્થઃ

એષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃ ।
પ્રાણો વા ઉત્પ્રાણેન હીદં સર્વમુત્તબ્ધમ્ ।
વાગેવ ગીથા ।
ઉચ્ચ ગીથા ચેતિ ।
સ ઉદ્ગીથઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૩ એષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃ ।
ઉદ્ગીથો નામ સામાવયવો ભક્તિવિશેષો નોદ્ગાનમ્, સામાધિકારાત્ ।
કથમુદ્ગીથઃ પ્રાણઃ? પ્રાણો વા ઉત્પ્રાણેન હિ યસ્માદિદં સર્વં જગદુત્તબ્ધમૂર્ધ્વં સ્તબ્ધમુત્તમ્ભિતં વિધૃતમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તબ્ધાર્થાવદ્યોતકોઽયમુચ્છબ્દઃ પ્રાણગુણાભિધાયકઃ, તસ્માદુત્પ્રાણઃ ।
વાગેવ ગીથાશબ્દવિશેષત્વાદુદ્ગીથભક્તેઃ ।
ગાયતેઃ શબ્દાર્થત્વાત્સા વાગેવ ।
ન હ્યુદ્ગીથભક્તેઃશબ્દવ્યતિરેકેણ કિઞ્ચિદ્રૂપમુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
તસ્માદ્યુક્તમવધારણં વાગેવ ગીથેતિ ।
ઉચ્ચ પ્રાણો ગીથા ચ પ્રાણતન્ત્રા વાગિત્યુભયમેકેન શબ્દેનાભિધીયતે સ ઉદ્ગીથઃ

તદ્ધાપિ બ્રહ્મદત્તશ્ચૈકિતાનેયો રાજાનં ભક્ષયન્નુવાચ ।
અયં ત્યસ્ય રાજા મૂર્ધાનં વિપાતયતાદ્યદિતોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસોઽન્યેનોદગાયદિતિ ।
વાચા ચ હ્યેવ સ પ્રાણેન ચોદગાયદિતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૪ તદ્ધાપિ તત્તત્રૈતસ્મિન્નુક્તેર્ઽથે હાપ્યાખ્યાયિકાપિ શ્રૂતયે હસ્મ ।
બ્રહ્મદત્તો નામતઃ ચિકિતાનસ્યાપત્યં ચૈકિતાનસ્તદપત્યં યુવા ચૈકિતાનેયઃ, રાજાનં યજ્ઞે સોમં ભક્ષયન્નુવાચ ।
કિમ્? અયં ચમસસ્થો મયાભક્ષ્યમાણો રાજા ત્યસ્ય તસ્ય મમાનૃતવાદિનો મૂર્ધાનં શિરો વિપાતયતાદ્વિસ્પષ્ટં પાતયતુ ।
તોરયં તાતઙ્ઙાદેશઃ આશિપિ લોટ્, વિપાતયતાદિતિ ।
યદ્યહમનૃતવાદી સ્યામિત્યર્થઃ ।
કથં પુનરનૃતવાદિત્વપ્રાપ્તિઃ? ઇત્યુચ્યતેયદ્યદીતોઽસ્માત્પ્રકૃતાત્પ્રાણાદ્વાક્સંયુક્તાત્, અયાસ્યઃમુખ્યપ્રાણાભિધાયકેન અયાસ્યાઙ્ગિરસશબ્દેનાભિધીયતે વિશ્વસૃજાં પૂર્વર્ષીણાં સત્રે ઉદ્રાતાસોઽન્યેન દેવતાન્તરેણ વાક્પ્રાણવ્યતિરિક્તેનોદગાયદુદ્ગાનં કૃતવાન્, તતોઽહમનૃતવાદી સ્યામ્, તસ્ય મમ દેવતા વિપરીતપ્રતિપત્તુર્મૂર્ધાનં વિપાતયતુ, ઇત્યેવં શપથં ચકારેતિ વિજ્ઞાને પ્રત્યયદાર્ઢ્યકર્તવ્યતાં દર્શયતિ ।
તમિમમાખ્યાયિકાનિર્ધારિતમર્થં સ્વેન વચસોપસંહરતિ શ્રુતિઃવાચા ચ પ્રાણપ્રધાનયા પ્રાણેન ચ સ્વસ્યાત્મભૂતેન સોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઉદ્ગાતોદગાયદિત્યેષોર્ઽથો નિર્ધારિતઃ શપથેન

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સ્વં વેદ ભવતિ હાસ્ય સ્વમ્ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સ્વમ્ ।
તસ્માદાર્ત્વિજ્યં કરિષ્યન્ વાચિ સ્વરમિચ્છેત ।
તયા વાચા સ્વરસમ્પન્નયાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞે સ્વરવન્તં દિદૃક્ષન્ત એવ ।
અથો યસ્ય સ્વં ભવતિ ।
ભવતિ હાસ્ય સ્વં ય એવમેતત્સામ્નઃ સ્વં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૫ તસ્યેતિ પ્રકૃતં પ્રાણમભિસમ્વધ્નાતિ ।
હૈતસ્યેતિ મુખ્યં વ્યપદિશત્યભિનયેન ।
સામ્નઃ સામશબ્દવાચ્યસ્યપ્રાણસ્યયઃસ્વં ધનં વેદ, તસ્ય હ કિં સ્યાત્? ભવતિ હાસ્યસ્વમ્ ।
ફલેન પ્રલોભ્યાભિમુખીકૃત્ય શુશ્રૂષવે આહતસ્ય વૈ સામ્નઃ સ્વર એવ સ્વમ્ ।
સ્વર ઇતિ કણ્ઠગતં માધુર્યં તદેવાસ્ય સ્વં વિભૂષણમ્ ।
તેન હિ ભૂષિતમૃદ્ધિમલ્લક્ષ્યતૌદ્ગાનમ્ ।
યસ્માદેવં તસ્માદાર્ત્વિજ્યં ઋત્વિક્કર્મોદ્ગાનં કરિષ્યન્વાચિ વિષયે વાચિ વાગાશ્રિતં સ્વરમિચ્છેત ઇચ્છેત્સામ્નો ધનવત્તાં સ્વરેણ ચિકીર્ષુરુદ્ગાતા ।
ઇદં તુ પ્રાસઙ્ગિકંવિધીયતે૑સામ્નઃ સૌસ્વર્યેણ સ્વરવચ્વપ્રત્યયેકર્તવ્યે ઇચ્છામાત્રેણ સૌસ્વર્યં ન ભવતીતિ દન્તધાવનતૈલપાનાદિ સામર્થ્યાત્કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તથૈવં સંસ્કૃતયા વાચા સ્વરસમ્પન્નયાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્ ।
તસ્માદ્યસ્માત્સામ્નઃ સ્વભૂતઃ સ્વરસ્તેન સ્વેન ભૂષિતં સામ અતો યજ્ઞે સ્વરવન્તમુદ્ગાતારં દિદૃક્ષન્ત એવ દ્રષ્ટુમિચ્છન્ત એવ ધનિનામવ લૌકિકાઃ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકેઽથો અપિ યસ્ય સ્વં ધનં ભવતિ તં ધનિનં દિદૃક્ષન્તે ઇતિ સિદ્ધસ્ય ગુણવિજ્ઞાનફલસમ્બન્ધસ્ય ઉપસંહારઃ ક્રિયતે ભવતિ હાસ્ય સ્વં ય એવમેતત્સામ્નઃ સ્વં વેદેતિ

અથાન્યો ગુણઃ સુવર્ણવત્તાલક્ષણો વિધીયતે ।
અસાવપિ સૌસ્વર્યમેવ ।
એતાવાન્વિશેષઃ પૂર્વં કણ્ઠગતમાધુર્યમિદં તુ લાક્ષણિકં સુવર્ણશબ્દવાચ્યમ્

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સુવર્ણં વેદ ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણમ્ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સુવર્ણમ્ ।
ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં ય એવમેતત્સામ્નઃ સુવર્ણં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૬ તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સુવર્ણં વેદ ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણમ્ ।
સુવર્ણ શબ્દસામાન્યાત્સ્વરસુવર્ણયોઃ લોકિકમેવ સુવર્ણં ગુણવિજ્ઞાનફલં ભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સુવર્ણમ્ ।
ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં ય એવમેતત્સામ્નઃ સુવર્ણં વેદેતિ પૂર્વવત્સર્વમ્

તથા પ્રતિષ્ઠાગુણં વિધિત્સન્નાહ

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય વૈ વાગેવ પ્રતિષ્ઠા ।
વાચિ હિ ખલ્વેષ એતત્પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતો ગીયતે ।
અન્ન ઇત્યુ હૈક આહુઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૭ તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ ।
પ્રતિતિષ્ઠત્યસ્યામિતિ પ્રતિષ્ઠા વાક્તાં પ્રતિષ્ઠાં સામ્નો ગુણં યો વેદ સ પ્રતિતિષ્ઠતિ હ ।
"તં યથા યથોપાસતે"ઇતિ શ્રુતેસ્તદ્ગુણત્વં યુક્તમ્ ।
પૂર્વવત્ફલેન પ્રતિલોભિતાય કા પ્રતિલોભિતાય કા પ્રતિષ્ઠેતિ શુશ્રૂપવે આહ તસ્ય વૈ સામ્નો વાગેવ, વાગિતિ જિહ્વામૂલીયાદીનાં સ્થાનાનામાખ્યા, સૈવ પ્રતિષ્ઠા, તદાહ વાચિ હિ જિહ્વામૂલીયાદિષુહિ યસ્માત્પ્રતિષ્ઠિતઃ સન્નેષ પ્રાણ એતદ્ગાનં ગીયતે ગીતિભાવમાપદ્યતે તસ્માત્સામ્નઃ પ્રતિષ્ઠા વાક્ ।
અન્ને પ્રતિષ્ઠિતો ગીયત ઇત્યુ હૈકેઽન્યે આહુઃ ।
ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતીતિ યુક્તમ્ ।
અનિન્દિતત્વાદેકીયપક્ષસ્ય વિકલ્પેન પ્રતિષ્ઠાગુણવિજ્ઞાનં કુર્યાદ્વાગ્વા પતિષ્ઠાન્નં વેતિ

એવં પ્રાણવિજ્ઞાનવતો જપકર્મ વિધિત્સ્યતે ।
યદ્વિજ્ઞાનવતો જપકર્મણ્યધિકારસ્તદ્વિજ્ઞાનમુક્તમ્

અથાતઃ પવમાનાનામેવાભ્યારોહઃ ।
સ વૈ ખલુ પ્રસ્તોતા સામ પ્રસ્તૌતિ ।
સ યત્ર પ્રસ્તુયાત્તદેતાનિ જપેત્ ।
અસતો મા સદ્ગમય, તમસો મા જ્યોતિર્ગમય, મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ ।
સ યદાહાસતો મા સદ્ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્વા અસત્સદમૃતં મૃત્યોર્મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહ ।
તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્વૈ તમો જ્યોતિરમૃતં મૃત્યોર્મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહ ।
મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ ।
નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ ।
અથ યાનીતરાણિ સ્તોત્રાણિ તેષ્વાત્મનેઽન્નાદ્યમાગાયેત્ ।
તસ્માદુ તેષુ વરં વૃણીત ।
યં કામં કામયેત્તમ્ ।
સ એષ એવંવિદુદ્ગાતાત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે તમાગાયતિ ।
તદ્ધૈતલ્લોકજિદેવ ।
ન હૈવાલોક્યતાયા આશાસ્તિ ય એવમેતત્સામ વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૩.૨૮ અથાનન્તરં યસ્માચ્ચૈવં વિદુષા પ્રયુજ્યમાનં દેવભાવાયાભ્યારોહફલં જપકર્મ, અતસ્તસ્માત્તદ્વિધીયત ઇહ ।
તસ્ય ચોદ્ગીથસમ્બન્ધાત્સર્વત્ર પ્રાપ્તૌ પવમાનાનામિતિ વચનાત્પવમાનેષુ ત્રિષ્વપિ કર્તવ્યતાયાં પ્રાપ્તાયાં પુનઃ કાલ સંકોચં કરોતિ સ વૈ ખલુ પ્રસ્તોતા સામ પ્રસ્તૌતિ ।
સ પ્રસ્તોતા યત્ર યસ્મિન્કાલે સામ પ્રસ્તુયાત્પ્રારભેત તસ્મિન્કાલ એતાનિ જપેત્ ।
અસ્ય ચ જપકર્મણ આખ્યા અભ્યારોહ ઇતિ ।
આભિમુખ્યેનારોહત્યનેન જપકર્મણૈવંવિદ્દેવભાવાત્માનમિત્યભ્યારોહઃ ।
એતાનીતિ બહુવચનાત્ત્રીણિ યજૂંષિ ।
દ્વિતીયાનિર્દેશાદ્બ્રાહ્મણોત્પન્નત્વાચ્ચ યથાપઠિત એવ સ્વરઃ પ્રયોક્તવ્યો ન માન્ત્રઃ ।
યાજમાનં જપકર્મ ।
એતાનિ તાનિ યજૂંષિઽઅસતો મા સદ્ગમયઽઽતમસો મા જ્યોતિર્ગમયઽઽમૃત્યોર્મામૃતં ગમયઽઇતિ ।
મન્ત્રામર્થસ્તિરોહિતો ભવતીતિ સ્વયમેવ વ્યાચષ્ટે બ્રાહ્મણં મન્ત્રાર્થં સ મન્ત્રો યદાહ યદુક્તવાન્કોઽસાવર્થઃ? ઇત્યુચ્યતેઽઅસતો મા સદ્ગમયઽઇતિ મૃત્યુર્વા અસત્સ્વાભાવિકકર્મવિજ્ઞાને મૃત્યુરિત્યુચ્યેતે, અસદત્યન્તાધોભાવહેતુત્વાત્ ।
સદમૃતં સચ્છાસ્ત્રીયકર્મવિજ્ઞાને અગરણહેતુત્વાદમૃતમ્ ।
તસ્માદસતો અસત્કર્મણોઽજ્ઞાનાચ્ચ મા માં સચ્છાસ્ત્રીયકર્મવિજ્ઞાને ગમય દેવભાવસાધનાત્મભાવમાપાદયેત્યર્થઃ ।
તત્ર વાક્યાર્થમાહ અમૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહેતિ ।
તથા તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ મૃત્યુર્ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્વૈ તમઃ સર્વં હ્યજ્ઞાનમાવરણાત્મકત્વાત્તમઃ તદેવ ચ મરણહેતુત્વાન્મૃત્યુઃ ।
જ્યોતિરમૃતં પૂર્વોક્તવિપરીતં દૈવં સ્વરૂપમ્ ।
પ્રકાશાત્મકત્વાજ્જ્ઞાનં જ્યોતિઃ, તદેવામૃતમવિનાશાત્મકત્વાત્ ।
તસ્માત્તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ પૂર્વવન્મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેત્યાદિ ।
અમૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહ દૈવં પ્રાજાપત્યં ફલભાવમાપાદયેત્યર્થઃ ।
પૂર્વો મન્ત્રોઽસાધનસ્વભાવાત્સાધનભાવમાપાદયેતિ ।
દ્વિતીયસ્તુ સાધનભાવાદપિ અજ્ઞાનરૂપાત્સાધ્યભાવમાપાદયેતિ ।
મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ પૂર્વયોરેવ મન્ત્રયોઃ સમુચિતોર્ઽથસ્તૃતીયેન મન્ત્રેણોચ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધાર્થતૈવ ।
નાત્ર તૃતીયે મન્ત્રે તિરોહિતમન્તર્હિતમિવાર્થરૂપં પૂર્વયોરિવ મન્ત્રયોરસ્તિ, યથાશ્રુત એવાર્થઃ ।
યાજમાનમુદ્ગાનં કૃત્વા પવમાનેષુ ત્રિષુ, અથાનન્તરં યાનીતરાણિ શિષ્ટાનિ સ્તોત્રાણિ તેષ્વાત્મનેઽન્નાદ્યમાગાયેત્પ્રાણવિદુદ્ગાતાપ્રાણભૂતઃ પ્રાણવદેવ ।
યસ્માત્સ એવ ઉદ્ગાતૈવં પ્રાણં યથોક્તં વેત્તિ, અતઃ પ્રાણવદેવ તં કામં સાધયિતું સમર્થઃ ।
તસ્માદ્યજમાનસ્તેષુ સ્તોત્રેષુ પ્રયુજ્યમાનેષુ વરં વૃણીત, યં કામં કામયેત તં કામં વરં વૃણીત પ્રાર્થયેત ।
યસ્માત્સ એષ એવંવિદુદ્ગાતેતિ તસ્માચ્છબ્દાત્પ્રાગેવ સમ્બધ્યતે ।
આત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે ઇચ્છત્યુદ્ગાતા તમાગાયત્યાગાનેન સાધયતિ ।
એવં તાવજ્જ્ઞાનકર્મભ્યાં પ્રાણાત્માપત્તિરિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર નાસ્ત્યાશઙ્કાસમ્ભવઃ ।
અતઃ કર્માપાયે પ્રાણાપત્તિર્ભવતિ વા ન વા? ઇત્યાશઙ્કતે ।
તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ તદ્ધૈતલોકજિદેવેતિ ।
તદ્ધતદેતત્પ્રાણદર્શનં કર્મવિયુક્તં કેવલમપિ, લોકજિદેવેતિ લોકસાધનમેવ ।
ન હ એવાલોક્યતાયૈ અલોકાર્હત્વાય આશા આશંસનં પ્રાર્થનં નૈવાસ્તિ હ ।
ન હિ પ્રાણાત્મનિ ઉત્પન્નાત્માભિમાનસ્ય તત્પ્રાપ્ત્યાશંસનં સમ્ભવતિ ।
ન હિ ગ્રામસ્થઃ કદા ગ્રામં પ્રાપ્નુતામિત્યરણ્યસ્થ ઇવાશાસ્તે ।
અસન્નિકૃષ્ટવિષયે હ્યનાત્મન્યાશંસનમ્, ન તત્સ્વાત્મનિ સમ્ભવતિ ।
તસ્માન્નાશાસ્તિ કદાચિત્પ્રાણાત્મભાવં ન પ્રપદ્યેયમિતિ ।
કસ્યૈતત્? ય એવમેતત્સામ પ્રાણં યથોક્તં નિર્ધારિતમહિમાનં વેદ અહમસ્મિ પ્રાણ ઇન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગૈરાસુરૈઃ પાપ્મભિરધર્ષણીયો વિશુદ્ધઃ, વાગાદિપઞ્ચકં ચ મદાશ્રયત્વાદગ્ન્યાદ્યાત્મરૂપં સ્વાભાવિકવિજ્ઞાનોત્થેન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગજનિતાસુરપાપ્મદોષવિયુક્તં સર્વભૂતેષુ ચ મદાશ્રયાન્નાદ્યોપયોગબન્ધનમ્, આત્મા ચાહં સર્વભૂતાનામાઙ્ગિરસત્વાત્, ઋગ્યજુઃ સામોદ્ગીથભૂતાયાશ્ચ વાચ આત્મા તદ્વયાપ્તેસ્તન્નિર્વર્તકત્વાચ્ચ, મમ સામ્નો ગીતિભાવમાપદ્યમાનસ્ય બાહ્યં ધનં ભૂષણં સૌસ્વર્યં તતોઽપ્યાન્તરં સૌવર્ણ્યલાક્ષણિકં સૌસ્વર્યમ્, ગીતિભાવમાપદ્યમાનસ્ય
મમ કણ્ઠાદિસ્થાનાનિ પ્રતિષ્ઠા ।
એવં ગુણોઽહં પુત્તિકાદિશરીરેષુ કાર્ત્સ્ન્યેન પરિસમાપ્તોઽમૂર્તત્વાત્સર્વગતત્વાચ્ચ ઇતિ આ એવમભિમાનાભિવ્યક્તેર્વેદોપાસ્ત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયમુદ્ગીથબ્રાહ્મણમ્

ચતુર્થં સૃષ્ટ્યાદિસર્વાત્મતાબ્રાહ્મણમ્
જ્ઞાનકર્મભ્યાં સમુચિતાભ્યાં પ્રજાપતિત્વપ્રાપ્તિર્વ્યાખ્યાતા કેવલપ્રાણદર્શનેન ચઽતદ્ધૈતલ્લોકજિદેવઽઇત્યાદિના ।
પ્રજાપતેઃ ફલભૂતસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ જગતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદિવિભૂત્યુપવર્ણનેન જ્ઞાનકર્મણોર્વૈદિકયોઃ ફલોત્કર્ષો વર્ણયિતવ્ય ઇત્યેવમર્થમારભ્યતે ।
તેન ચ કર્મકાણ્ડવિહિતજ્ઞાનકર્મસ્તુતિઃ કૃત્વા ભવેત્સામર્થ્યાત્ ।
વિવક્ષિતં ત્વેતત્સર્વમપ્યેતજ્જ્ઞાનકર્મફલં સંસાર એવ, ભયારત્યાદિયુક્તત્વશ્રવણાત્, કાર્યકરણલક્ષણત્વાચ્ચ સ્થૂલવ્યક્તાનિત્યવિષયત્વાચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કેવલાયા વક્ષ્યમાણાયા મોક્ષહેતુત્વમિત્યુત્તરાર્થં ચેતિ ।
ન હિ સંસારવિષયાત્સાધ્યસાધનાદિભેદલક્ષણાદવિરક્તસ્ય આત્મૈકત્વ જ્ઞાનવિષયેઽધિકારઃ, અતૃષિતસ્યેવ પાને ।
તસ્માજ્જ્ઞાનકર્મફલોત્કર્ષોપવર્ણનમુત્તરાર્થમ્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ"તદેતત્પદનીયમસ્ય"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) "તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્" (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૮) ઇત્યાદિ

આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્પુરુષવિધઃ ।
સોઽનુવીક્ષ્ય નાન્યદાત્મનોઽપશ્યત્ ।
સોઽહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરત્ ।
તતોઽહંનામાભવત્ ।
તસ્માદપ્યેતર્હ્યામન્ત્રિતોઽહમયમિત્યેવાગ્ર ઉક્ત્વાથાન્યન્નામ પ્રબ્રૂતે યદસ્ય ભવતિ ।
સ યત્પૂર્વોઽસ્માત્સર્વસ્માત્સર્વાન્ પાપ્મન ઔષત્તસ્માત્પુરુષઃ ।
ઓષતિ હ વૈ સ તં યોઽસ્માત્પૂર્વો બુભૂષતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧ આત્મૈવાત્મેતિ પ્રજાપતિઃ પ્રથમોઽણ્ડજઃ શરીર્યભિધીયતે ।
વૈદિકજ્ઞાનકર્મફલભૂતઃ સ એવ કિમ્? ઇદં શરીરભેદજાતં તેન પ્રજાપતિશરીરેણાવિભક્તમ્ ।
આત્મૈવાસીદગ્રે પ્રાક્શરીરાન્તરોત્પત્તેઃ ।
સ ચ પુરુષવિધઃ પુરુષપ્રકારઃ શિરઃપ્રાણ્યાદિલક્ષણો વિરાટ્ ।
સ એવ પ્રથમઃ સમ્ભૂતોઽનુવીક્ષ્યાન્વાલોચનં કૃત્વા, કોઽહં કિંલક્ષણો વાસ્મીતિ, નાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમ્, આત્મનઃ પ્રાણપિણ્ડાત્મકાર્યકરણરૂપાન્ન અપશ્યન્ન દદર્શ ।
કેવલં ત્વાત્માનમેવ સર્વાત્માનમપશ્યત્ ।
તથા પૂર્વજન્મશ્રૌતવિજ્ઞાનસંસ્કૃતઃ, સોઽહં પ્રજાપતિઃ સર્વાત્માહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરદ્વ્યાહૃતવાન્ ।
તતસ્તસ્માદ્યતઃ પૂર્વજ્ઞાનસંસ્કારાદાત્માનમેવાહમિત્યભ્યધાદગ્રે તસ્માદહંનામાભવત્ ।
તસ્યોપનિષદમિતિ શ્રુતિપ્રદર્શિતમેવ નામ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદ્યસ્માત્કારણે પ્રજાપતાવેવં વૃત્તં તસ્માત્, તત્કાર્યભૂતેષુ પ્રાણિષુ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલ આમન્ત્રિતઃ કસ્ત્વમિત્યુક્તઃ સન્નહમયમિત્યેવાગ્ર ઉક્ત્વા કારણાત્માભિધાનેન આત્માનમભિધાયાગ્રે પુનર્વિશેષનામજિજ્ઞાસવેઽથાનન્તરં વિશેષપિણ્ડાભિધાનં દેવદત્તો યજ્ઞદત્તો વેતિ પ્રબૂતે કથયતિ યન્નામાસ્ય વિશેષપિણ્ડસ્ય માતાપિતૃકૃતં ભવતિ તત્કથયતિ ।
સ ચ પ્રજાપતિરતિક્રાન્તજન્મનિ સમ્યક્કર્મજ્ઞાનભાવનાનુષ્ઠાનૈઃ સાધકાવસ્થાયાં યદ્યસ્માત્કર્મજ્ઞાનભાવનાનુષ્ઠાનૈઃ પ્રજાપતિત્વં પ્રતિપિત્સૂનાં પૂર્વઃ પ્રથમઃ સનસ્માત્પ્રજાપતિત્વપ્રતિપિત્સુસમુદાયાત્સર્વસ્માદાદૌ ઔષદદહત્ ।
કિમ્? આસઙ્ગાજ્ઞાનલક્ષણાન્સર્વાન્પાપ્મનઃ પ્રજાપતિત્વ પ્રતિબન્ધકારણભૂતાન્ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્પુરુષઃ, પૂર્વમૌષદિતિ પુરુષઃ ।
યથાયં પ્રજાપતિરોષિત્વા પ્રતિવન્ધકાન્પાપ્મનઃ સર્વાન્પુરુષઃ પ્રજાપતિરભવત્, એવમન્યોઽપિ જ્ઞાનકર્મભાવનાનુષ્ઠાનવહ્નિના કેવલં જ્ઞાનબલાદ્વૌષતિ ભસ્મીકરોતિ હ વૈ સ તમ્૑કમ્? યોઽસ્માદ્વિદુષઃ પૂર્વઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિર્બુભૂષતિ ભવિતુમિચ્છતિ તમિત્યર્થઃ ।
તં દર્શયતિ ય એવં વેદેતિ ।
સામર્થ્યાજ્જ્ઞાનભાવનાપ્રકર્ષવાન્ ।
નન્વનર્થાય પ્રાજાપત્યપ્રતિપિપ્સા, એવંવિદા ચેદ્દહ્યતે ।
નૈષ દોષઃ, જ્ઞાનભાવનોત્કર્ષાભાવાત્પ્રથમં પ્રજાપતિત્વપ્રતિપત્ત્ય ભાવમાત્રત્વાદ્દાહસ્ય ।
ઉત્કૃષ્ટસાધનઃ પ્રથમં પ્રજાપતિત્વં પ્રાપ્નુવન્ન્યૂનસાધનો ન પ્રાપ્નોતીતિ, સ તં દહતીત્યુચ્યતે ।
ન પુનઃ પ્રત્યક્ષમુત્કૃષ્ટસાધનેન ઇતરો દહ્યતે ।
યથા લોકે આજિસૃતાં યઃ પ્રથમમાજિમુપસર્પતિ તેનેતરે દગ્ધા ઇવાપહૃતસામર્થ્યા ભવન્તિ તદ્વત્

યદિદં તુષ્ટૂષિતં કર્મકાણ્ડવિહિતજ્ઞાનકર્મફલં પ્રાજાપત્યલક્ષણં નૈવ તત્સંસારવિષયમત્યક્રામદિતીમમર્થ પ્રદર્શયિષ્યન્નાહ

સોઽબિભેત્તસ્માદેકાકી બિભેતિ ।
સ હાયમીક્ષાં ચક્રે, યન્મદન્યન્નાસ્તિ કસ્માન્નુ બિભેમીતિ ।
તત એવાસ્ય ભયં વીયાય ।
કસ્માદ્ધ્યભેષ્યત્ ।
દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૨ સોઽબિભેત્સ પ્રજાપતિર્યોયં પ્રથમઃ શરીરિ પુરુષવિધો વ્યાખ્યાતઃ ।
સોઽબિભેદ્ભીતવાનસ્મદાદિવદેવેત્યાહ ।
યસ્માદયં પુરુષવિધઃ શરીરકરણવાનાત્મનાશવિપરીતદર્શનવત્વાદબિભેત્, તસ્માત્તત્સામાન્યાદદ્યત્વેઽપ્યેકાકી બિભેતિ ।
કિઞ્ચાસ્મદાદિવદેવ ભયહેતુવિપરીતદર્શનાપનોદકારણં યથાભૂતાત્મદર્શનમ્ ।
સોઽયં પ્રજાપતિરીક્ષામીક્ષણં ચક્રે કૃતવાન્ હ ।
કથમ્? ઇત્યાહ યદ્યસ્માન્મત્તોન્યદાત્મવ્યતિરેકેણ વસ્ત્વન્તરં પ્રતિદ્વન્દીભૂતં નાસ્તિ, તસ્મિન્નાત્મવિનાશહેત્વભાવે કસ્માન્નુ બિભેમીતિ ।
તત એવ યથાભૂતાત્મદર્શનાદસ્ય પ્રજાપતેર્ભયં વીયાય વિસ્પષ્ટમપગતવત્ ।
તસ્ય પ્રજાપતેર્યદ્ભયં તત્કેવલાવિદ્યાનિમિત્તમેવ પરમાર્થદર્શનેઽનુપપન્નમિત્યાહ કસ્માદ્ધ્યભેષ્યત્કિમિત્યસૌ ભીતવાન્પરમાર્થનિરૂપણાયાં ભયમનુપપન્નમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
યસ્માદ્દ્વિતીયદ્વસ્ત્વન્તરદ્ધિ ભયં ભવતિ ।
દ્વિતીયં ચ વસ્ત્વન્તરમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતમેવ૑ન હ્યદૃશ્યમાનં દ્વિતીયં ભયજન્મનો હેતુઃ"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોકઃ એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈશા.૭) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યચ્ચૈકત્વદર્શનેન ભયમપનુનોદ તદ્યુક્તમ્ ।
કસ્માત્? દ્વિતીયાદ્વસ્ત્વન્તરાદ્વૈ ભયં ભવતિ, તદેકત્વદર્શનેન દ્વિતીયદર્શનમપનીતમિતિ નાસ્તિ યતઃ ।
અત્ર ચોદયન્તિ કુતઃ પ્રજાપતેરેકત્વદર્શનં જાતમ્? કો વાસ્મૈ ઉપદિદેશ? અથાનુપદિષ્ટમેવ પ્રાદુરભૂત્, અસ્મદાદેરપિ તથા પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ જન્માન્તરકૃતસંસ્કારહેતુકમ્, એકત્વદર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
યથાપ્રજાપતેરતિક્રાન્તજન્માવસ્થસ્ય એકત્વદર્શનં વિદ્યમાનમપ્યવિદ્યાબન્ધકારણં નાપનિન્યે, યતઃ અવિદ્યાસંયુક્ત એવાયં જાતોઽબિભેત્, એવં સર્વેષામેકત્વદર્શનાનર્થક્યં પ્રાપ્નોતિ ।
અન્ત્યમેવ નિવર્તકમિતિ ચેન્ન, પૂર્વવત્પુનઃ પ્રસઙ્ગેનાનૈકાન્ત્યાત્ ।
તસ્માદનર્થકમેવૈકત્વદર્શનમિતિ ।
નૈષ દોષઃ, ઉત્કૃષ્ટહેતૂદ્ભવત્વાલ્લોકવત્ ।
યથા પુણ્યકર્મોદ્ભવૈર્વિવિક્તૈઃ કાર્યકરણૈઃ સંયુક્તે જન્મનિ સતિ પ્રજ્ઞામેધાસ્મૃતિવૈશારદ્યં દૃષ્ટમ્, તથા પ્રજાપતેઃ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યવિપરીતહેતુસર્વપાપ્મદાહાત્વિશુદ્ધૈઃ કાર્યકરણૈ સંયુક્તમુત્કૃષ્ટં જન્મ તદુદ્ભવં ચાનુપદિષ્ટમેવ યુક્તમેકત્વદર્શનં પ્રજાપતેઃ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ"જ્ઞાનમગ્રતિધં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ ।
ઐશ્વર્યં ચૈવ ધર્મસ્ય સહસિદ્ધં ચતુષ્ટયમ્ ॥
"ઇતિ ।
સહસિદ્ધત્વે ભયાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન હ્યાદિત્યેન સહ તમ ઉદેતિ ।
ન, અન્યાનુપદિષ્ટાર્થત્વાત્સહ સિદ્ધવાક્યસ્ય ।
શ્રદ્ધાતાત્પર્યપ્રણિપાતાદીનામહેતુત્વમિતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્"શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ"(ગીતા ૪ । ૩૯) "તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન"(ગીતા ૪ । ૩૪) ઇત્યેવમાદીનાં શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનાં જ્ઞાનહેતૂનામહેતુત્વમ્, પ્રજાપતિરિવ જન્માન્તરકૃતધર્મહેતુત્વે જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્? ન૑નિમિત્તવિકલ્પસમુચ્ચયગુણવદગુણવત્ત્વભેદોપપત્તેઃ ।
લોકે હિ નૈમિત્તિકાનાં કાર્યાણાં નિમિત્તભેદોઽનેકધા વિકલ્પતે ।
તથા નિમિત્તસમુચ્ચયઃ ।
તેષાં ચ વિકલ્પિતાનાં સમુચ્ચિતાનાં ચ પુનર્ગુણવદગુણવત્ત્વકૃતો ભેદો ભવતિ ।
તદ્યથા રૂપજ્ઞાન એવ તાવન્નૈમિત્તિકે કાર્યે તમસિ વિનાલોકેન ચક્ષૂરૂપસન્નિકર્ષો નક્તઞ્ચરાણાં રૂપજ્ઞાને નિમિત્તં ભવતિ ।
મન એવ કેવલં રૂપજ્ઞાનનિમિત્તં યોગીનામ્ ।
અસ્માકં તુ સન્નિકર્ષાલોકાભ્યાં સહ તથાદિત્યચન્દ્રાદ્યાલોકભેદૈઃ સમુચ્ચિતા નિમિત્તભેદા ભવન્તિ ।
તથા આલોકવિશેષગુણવદગુણવત્ત્વેન ભેદાઃ સ્યુઃ ।
એવમેવ આત્મૈકત્વજ્ઞાનેઽપિ ક્વચિજ્જન્માન્તરકૃતં કાર્મ નિમિત્તં ભવતિ, યથા પ્રજાપતેઃ ।
ક્વચિત્તપો નિમિત્તમ્,"તપસા વિજિજ્ઞાસસ્વ"(છા.ઉ.૩ । ૨ । ૧) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિત્"આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ"(છા.ઉ.૬ । ૧૪ । ૨) "શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે જ્ઞાનમ્"(ગીતા.૪ । ૩૯) "તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન"(ગીતા.૪ । ૩૪) "આચાર્યાદ્ધૈવ"(છા.ઉ.૪ । ૧ । ૩) "દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૫) ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્ય એકાન્તજ્ઞાનલાભનિમિત્તત્વં શ્રદ્ધાપ્રભૃતીનામધર્માદિનિમિત્તવિયોગહેતુત્વાત્ ।
વેદાન્તશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનાં ચ સાક્ષાજ્જ્ઞેયવિષયત્વાત્ ।
પાપાદિપ્રતિબન્ધક્ષયે ચાત્મમનસોર્ભૂતાર્થજ્ઞાનનિમિત્તસ્વાભાવ્યાત્ ।
તસ્માદહેતુત્વં ન જાતુ જ્ઞાનસ્ય શ્રદ્ધાપ્રણિપાતાદીનામિતિ

ઇતશ્ચ સંસારવિષય એવ પ્રાજાપતિત્વમ્, યતઃ

સ વૈ નૈવ રેમે ।
તસ્માદેકાકી ન રમતે ।
સ દ્વિતીયમૈચ્છત્ ।
સ હૈતાવાનાસ યથા સ્ત્રીપુમાંસૌ સમ્પરિષ્વક્તૌ ।
સ ઇમમેવાત્માનં દ્વેધાપાતયત્ ।
તતઃ પતિશ્ચ પત્ની ચાભવતામ્ ।
તસ્માદિદમર્ધબૃગલમિવ સ્વ ઇતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તસ્માદયમાકાશઃ સ્ત્રિયા પૂર્યત એવ ।
તાં સમભવત્ ।
તતો મનુષ્યા અજાયન્ત ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૩ સ પ્રાપતિર્વૈ નૈવ રેમે રતિં નાન્વભવત્, અરત્યાવિષ્ટોઽભૂદિત્યર્થઃ, અસ્માદાદિદેવ યતઃ, ઇદાનીમપિ તસ્માદેકાકિત્વાદિધર્મવત્ત્વાદેકાકી ન રમતે રતિં નાનુભવતિ ।
રતિર્નામેષ્ટાર્થસંયોગજા ક્રીડા, તત્પ્રસંગિન ઇષ્ટવિયોગાન્મનસ્યાકુલીભાવોઽરતિરિત્યુચ્યતે ।
સ તસ્યા અરતેરપનોદાય દ્વિતીયમરત્યપઘાતસમર્થં સ્ત્રીવસ્ત્વૈચ્છદ્ગૃદ્ધિમકરોત્ ।
તસ્ય ચૈવં સ્ત્રીવિષયં ગૃધ્યતઃ સ્ત્રિયા પરિષ્વક્તસ્યેવાત્મનો ભાવો બભૂવ ।
સ તેન સત્યેપ્સુત્વાદેતાવાનેતત્પરિમાણ આસ બભૂવ હ ।
કિંપરિમાણઃ? ઇત્યાહ યથા લોકે સ્ત્રીપુમાંસૌ અરત્યપનોદાય સમ્પરિષ્વક્તૌ યત્પરિમાણૌ સ્યાતાં તથા તત્પરિમાણૌ બભૂવેત્યર્થઃ ।
સ તથા તત્પરિમાણમેવ ઇયમાત્માનં દ્વેધા દ્વિપ્રકારમપાતયત્પાતિતવાનિયમેવેત્યવધારણં મૂલકારણાદ્વિરાજો વિશેષણાર્થમ્ ।
ન ક્ષીરસ્ય સર્વોપમર્દેન દધિભાવાપત્તિવદ્વિરાટ્સર્વોપમર્દેનૈતાવાનાસ૑કિં તર્હિ? આત્મના વ્યવસ્થિતસ્યૈવ વિરાજઃ સત્યસંકલ્પત્વાદાત્મવ્યતિરિક્તં સ્ત્રીપુંસપરિષ્વક્તપરિસાણં શરીરાન્તરં બભૂવ ।
સ એવ ચ વિરાટ્તથાભૂતઃ સ હૈતાવાનાસેતિ સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
તતસ્તસ્માત્પાતનાત્પતિતશ્ચ પત્ની ચાભવતામિતિ દમ્પત્યોર્નિર્વચનં લૌકિકયોઃ ।
અત એવ તસ્માત્, યસ્માદાત્મન એવાર્ધઃ પૃથગ્ભૂતોયેયં સ્ત્રી, તસ્માદિદં શરીરમાનોર્ઽધબૃગલમર્ધં ચ તદ્બૃગલં વિદલં ચ તદર્ધબૃગલમર્ધવિદલમેવેત્યર્થઃ ।
પ્રાક્સ્ત્ર્યુદ્વહનાત્કસ્યાર્ધબૃગલમ્? ઇત્યુચ્યતે સ્વ આત્મન ઇતિ ।
એવમાહ સ્મોક્તવાન્કિલ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, યજ્ઞસ્ય વલ્કો વક્તા યજ્ઞવલ્કસ્તસ્યાપત્યં યાજ્ઞવલ્ક્યો દૈવરાતિરિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણો વાપત્યમ્ ।
યસ્માદયં પુરુષાર્ધ આકાશઃ સ્ત્ર્યર્ધશૂન્યઃ પુનરુદ્વહનાત્તસ્માત્પૂર્યતે સ્ત્ર્યર્ધેન, પુનઃ સમ્પુટીકરણેનેવ વિદલાર્ધઃ ।
તાં સ પ્રજાપતિર્મન્વાખ્યઃ શતરૂપાખ્યામાત્મનો દુહિતરં પત્નીત્વેન કલ્પિતાં સમભવન્મૈથુનમુપગતવાન્ ।
તતસ્તસ્માત્તદુપગમનાદ્મનુષ્યા અજાયન્તોત્પન્નાઃ

સો હેયમીક્ષાં ચક્રે કથં નુ માત્મન એવ જનયિત્વા સમ્ભવતિ ।
હન્ત તિરોઽસાનીતિ ।
સા ગૌરભવદ્વૃષભ ઇતરઃ ।
તાં સમેવાભવત્ ।
તતો ગાવોઽજાયન્ત ।
વડવેતરાભવદશ્વવૃષ ઇતરઃ ।
ગર્દભીતરા ગર્દભ ઇતરઃ ।
તાં સમેવાભવત્ ।
તત એકશફમજાયત ।
અજેતરાભવદ્બસ્ત ઇતરઃ ।
અવિરિતરા મેષ ઇતરઃ ।
તાં સમેવાભવત્ ।
તતોઽજાવયો ઽજાયન્ત ।
એવમેવ યદિદં કિઞ્ચ મિથુનમા પિપીલિકાભ્યસ્તત્સર્વમસૃજત ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૪ સા શતરૂપા ઉ હ ઇયં સેયં દુહિતૃગમને સ્માર્તં પ્રતિષેધમનુસ્મરન્તીક્ષાઞ્ચકે ।
કથં ન્વિદમકૃત્યં યન્મા મામાત્મન એવ જનયિત્વોત્પાદ્ય સમ્ભવત્યુપગચ્છતિ ।
યદ્યપ્યયં નિર્ઘૃણોઽહં હન્તેદાનીં તિરોઽસાનિ જાત્યન્તરેણ તિરસ્કૃતા ભવાનિ ।
ઇત્યેવમીક્ષિત્વાસૌ ગૌરભવત્ ।
ઉત્પાદ્યપ્રાણિકર્મભિશ્ચોદ્યમાનાયાઃ પુનઃ પુનઃ સૈવમતિઃ શતરૂપાયા મનોશ્ચાભવત્ ।
તતશ્ચ ઋષભ ઇતરઃ ।
તાં સમેવાભદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તતો ગાવોઽજાયન્ત ।
તથા બડવેતરાભવદશ્વવૃષ ઇતરઃ ।
તથા ગર્દભીતરા ગર્દભ ઇતરઃ ।
તત્ર બડવાશ્વવૃષાદીનાં સઙ્ગમાત્તત એકશફમેકગ્વુરમશ્વાશ્વતરગર્દભાખ્યં ત્રયમજાયત ।
તથા અજેતરાભવદ્વસ્તશ્છાગ ઇતરઃ, તથા અવિરિતરા મેષ ઇતરઃ, તાં સમેવાભવત્ ।
તાં તામિતિ વીપ્સા ।
તામજાં તામવિઞ્ચેતિસમભવદેવેત્યર્થઃ ।
તતોઽજાશ્વાવયશ્ચાજાવયોઽજાયન્ત ।
એવમેવ યદિદં કિઞ્ચ યત્કિંઞ્ચેદં મિથુનં સ્રીપુંસલક્ષણં દ્વન્દમ્, આ પિપીલિકાભ્યઃ પિપીલિકાભિઃ સહાનેનૈવન્યાયેન તત્સર્વમસૃજત જગત્સૃષ્ટવાન્

સોઽવેદહં વાવ સૃષ્ટિરસ્મ્યહં હીદં સર્વમસૃક્ષીતિ ।
તતઃ સૃષ્ટિરભવત્ ।
સૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૫ સ પ્રજાપતિઃ સર્વમિદં જગત્સૃષ્ટ્વા અવેત્ ।
કથમ્? અહં વાવાહમેવ સૃષ્ટિઃ, સૃજ્યતે ઇતિ સૃષ્ટં જગદુચ્યતે સૃષ્ટિરિતિ ।
યન્મયાસૃષ્ટં જગન્મદભેદત્વાદહમેવાસ્મિ ન મત્તો વ્યતિરિચ્યતે ।
કુત એતત્? અહં હિ યસ્માદિદં સર્વં જગદસૃક્ષિ સૃષ્ટવાનસ્મિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સૃષ્ટિશબ્દેન આત્માનમેવાભ્યધાત્પ્રજાપતિઃ, તતસ્તસ્માત્સૃષ્ટિરભવત્સૃષ્ટિનામાભવત્ ।
સૃષ્ટ્યાં જગતિ, હાસ્ય પ્રજાપતેગેતસ્યામેતસ્મિઞ્જગતિ, સ પ્રજાપતિવત્સ્રષ્ટા ભવતિ સ્વાત્મનોઽનન્યભૂતસ્ય જગતઃ, કઃ? ય એવં પ્રજાપતિવદ્યથોક્તં સ્વાત્મનોઽનન્યભૂતં જગત્સાધ્યાત્માદિભૂતાધિદૈવં જગદહમસ્મીતિ વેદ

અથેત્યભ્યમન્થત્ ।
સ મુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચાગ્નિમસૃજત ।
તસ્માદેતદુભયમલોમકમન્તરતઃ ।
અલોમકા હિ યોનિરન્તરતઃ ।
તદ્યદિદમાહુરમું યજામું યજેત્યેકૈકં દેવમેતસ્યૈવ સા વિસૃષ્ટિઃ ।
એષ ઉ હ્યેવ સર્વે દેવાઃ ।
અથ યત્કિઞ્ચેદમાર્દ્રં તદ્રેતસોઽસૃજત ।
તદુ સોમ ।
એતાવદ્વા ઇદં સર્વમન્નં ચૈવાન્નાદશ્ચ ।
સોમ એવાન્નમગ્નિરન્નાદઃ ।
સૈષા બ્રહ્મણોઽતિસૃષ્ટિઃ ।
યચ્છ્રેયસો દેવાનસૃજતાથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત તસ્માદતિસૃષ્ટિર્ ।
અતિસૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૬ એવં સ પ્રજાપતિર્જગદિદં મિથુનાત્મકં સૃષ્ટા બ્રહ્મણાદિવર્ણનિયન્વર્દેવતાઃ સિસૃક્ષુરાદૌ, અયેતિ શબ્દદ્વયમભિનયપ્રદર્શનાર્થમ્, અનેન પ્રકારેણ મુખે હસ્તૌ પ્રક્ષિત્યાભ્યમન્યદાભિમુખ્યેન મન્યનપકરોત્ ।
સ મુખહસ્તાભ્યાં મથિત્વા મુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચ યોનિભ્યામગ્નિં બ્રાહ્મણજાતેરનુગ્રહકર્તારમસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
યસ્માદ્દાહકસ્યાગ્નેર્યોનિરેતદુભયં હસ્તૌ મુખં ચ, તસ્માદ્ભય મપ્યેતદલોમકં લોમવિવર્જિતમ્ ।
કિં સર્વમેવ? ન, અન્તરતોઽભ્યન્તરતઃ૑સ્તિ હિ યોન્યા સામાન્યમુભયસ્યાસ્ય ।
કિમ્? અલોમકા હિ યોનિરન્તરતઃ સ્ત્રીણામ્ ।
તથા બ્રાહ્મણોઽપિ મુખાદેવ જઝે પ્રજાપતેઃ ।
તસ્માદેકયોનિત્વાજ્જયેષ્ઠેનેવાનુજોઽનુગૃહ્યતે અગ્નિના બ્રાહ્મણઃ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણોઽગ્નિદેવત્યો મુખવીર્યશ્ચેતિ શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધમ્ ।
તથા બલાશ્રયાભ્યાં બાહુભ્યાં બલભિદાદિકં ક્ષન્નિયજાતિનિયન્તરાં ક્ષન્નિયં ચ ।
તસ્માદૈન્દ્રં ક્ષત્રં બાહુવીર્યં ચેતિ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચાવગતમ્ ।
તથોરુત ઈહા ચેષ્ટા તદાશ્રયાદ્વસ્વાદિલક્ષણં વિશો નિયન્તારં વિશં ચ ।
તસ્માત્કૃષ્યાદિપરો વસ્વાદિદેવત્યશ્ચ વૈશ્યઃ ।
તથા પૂષણં પૃથ્વીદૈવતં શૂદ્રં ચ પદ્ભ્યાં પરિચરણક્ષમમસૃજતેતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
તત્ર ક્ષત્રાદિદેવતાસર્ગમિહાનુક્તં વક્ષ્યમાણમમપ્યુક્તવદુપસંહરતિ સૃષ્ટિસાકલ્યાનુકીર્ત્યૈ ।
યથેયં શ્રુતિર્વ્યવસ્થિતા તથા પ્રજાપતિરેવ સર્વે દેવા ઇતિ નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
સ્રષ્ટુરનન્યત્વાત્સૃષ્ટાનામ્ ।
પ્રજાપતિનૈવ તુ સૃષ્ટત્વાદ્દેવાનામ્ ।
અથૈવં પ્રકરણાર્થે વ્યવસ્થિતે તત્સ્તુત્યભિપ્રાયેણાવિદ્વન્મતાન્તરનિન્દોપન્યાસઃ, અન્યનિન્દાન્યસ્તુતયે ।
તત્તત્ર કર્મપ્રકરણે કેવલયાજ્ઞિકા યાગકાલે યદિદં વચ આહુઃઽઅમુમગ્નિં યજાસુમિન્દ્રં યજઽઇત્યાદિ નામશસ્ત્રસ્તોત્રકર્માદિભિન્નત્વાદ્ભિન્નમેવાગ્ન્યાદિદેવમેવૈકં મન્યમાના આહુરિત્યભિપ્રાયઃ ।
તન્ન તથા વિદ્યાત્, યસ્માદેતસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ સા વિસૃષ્ટિર્દેવભેદઃ સર્વ એષ ઉ હ્યેવ પ્રજાપતિરેવ પ્રાણઃ સર્વે દેવાઃ ।
અત્ર વિપ્રતિપદ્યન્તે પર એવ હિરણ્યગર્ભે ઇત્યેકે ।
સંસારીત્યપરે ।
પરં એવ તુ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
"ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"એષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિરેતે સર્વે દેવાઃ"(ઐ.ઉ.૫ । ૩) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
સ્મૃતેશ્ચ "એતમેકે વદન્ત્યગ્નિં મનુમન્યે પ્રજાપતિમ્"(મનુ.૧૨ । ૧૨૩) ઇતિ"યોઽસાવતીન્દ્રિયોઽગ્રાહ્યઃ સૂક્ષ્મોઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ ।
સર્વભૂતમયોઽચિન્ત્યઃ સ એવ સ્વયમુદ્બભૌ" ।
(મનુ.૧ । ૭) ઇતિ ।
સંસાર્યેવ વા સ્યાત્ ।
"સર્વૈન્પાપ્મન ઔપત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન હ્યસંસારિણઃ પાપ્મદાહપ્રસઙ્ગોઽસ્તિ ।
ભયારતિસંયોગશ્રવણાત્ ।
"અથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૬) ઇતિ ચ ।
"હિરણ્યગર્ભં પશ્યતિ જાયમાનમ્"(શ્વે.ઉ.૪ । ૧૨) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
સ્મૃતેશ્ચ કર્મવિપાકપ્રક્રિયાયામ્ "બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાનવ્યક્તમેવ ચ ।
ઉત્તમાં સાત્વિકીમેતાં ગતિમાહુર્મનીષિણઃ"(મનુ.૧૨ । ૫૦) ઇતિ ।
અથૈવં વિરુદ્ધાર્થાનુપપત્તેઃ પ્રામાણ્યવ્યાઘાત ઇતિ ચેત્? ન, કલ્પનાન્તરોપપત્તેરવિરોધાત્ ।
ઉપાધિવિશેષસમ્બન્ધાદ્વિશેષકલ્પનાન્તરમુપપદ્યતે ।
"આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ ।
કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૨૧) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્ય ઉપાધિવશાત્સંસારિત્વં ન પરમાર્થતઃ ।
સ્વતોઽસંસાર્યેવ ।
એવમેકત્વં નાનાત્વં ચ હિરણ્યગર્ભસ્ય ।
તથા સર્વજીવાનામ્, તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
હિરણ્યગર્ભસ્તુ ઉપાધિશુદ્ધ્યતિશયાપેક્ષયા પ્રાયશઃ પર એવેતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ પ્રવૃત્તાઃ ।
સંસારિત્વં તુ ક્વચિદેવ દર્શયન્તિ ।
જીવાનાં ઉપાધિગતાશુદ્ધિબાહુલ્યાત્સંસારિત્વમેવ પ્રાયશોઽભિલપ્યતે ।
વ્યાવૃત્તકૃત્સ્નોપાધિભેદાપેક્ષયા તુ સર્વઃ પરત્વેનાભિધીયતે શ્રુતિસ્મૃતિવાદૈઃ ।
તાર્કિકૈસ્તુ પરિત્યક્તાગમબલૈરસ્તિ નાસ્તિ કર્તાકર્તેત્યાદિ વિરુદ્ધં બહુ તર્કપદ્ભિરાકુલીકૃતઃ શાસ્ત્રાર્થઃ, તેનાર્થનિશ્ચયો દુર્લભઃ ।
યે તુ કેવલશાસ્ત્રાનુસારિણઃ શાન્તદર્પાસ્તેષાં પ્રત્યક્ષવિષય ઇવ નિશ્ચિતઃ શાસ્ત્રાર્થે દેવતાદિવિષયઃ ।
તત્ર પ્રજાપતેરેકસ્ય દેવસ્યાત્રાદ્યલક્ષણો ભેદો વિવક્ષિત ઇતિ તત્રાગ્નિરુક્તોઽત્તા, આદ્યઃ સોમ ઇદાનીમુચ્યતે અથ યત્કિઞ્ચેદં લોક આર્દ્રં દ્રવાત્મકં તદ્રેતસ આત્માનો બીજાદસૃજત૑રેતસ આપઃ (ઐ.ઉ.૧ । ૪) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
દ્રવાત્મકશ્ચ સોમઃ ।
તસ્માદ્યદાર્દ્રં પ્રજાપતિના રેતસઃ સૃષ્ટં તદુ સોમ એવ ।
એતાવદ્વૈ એતાવદેવ નાતોઽધિકમિદં સર્વમ્ ।
કિં તત્? અન્નં ચૈવ સોમો દ્રવાત્મકત્વાદાપ્યાયકમ્ ।
અન્નાદશ્ચાગ્નિરૌષ્ણ્યાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ ।
તત્રૈવધ્રિયતે, સોમ એવાન્નં યદદ્યતે તદેવ સોમ ઇત્યર્થઃ ।
ય એવાત્તા સ એવાગ્નિઃ અર્થબલાદ્ધ્યવધારણમ્ ।
અગ્નિરપિ ક્વચિધૂયમાનઃ સોમપક્ષસ્યૈવ ।
સોમોઽપીજ્યમાનોઽગ્નિરેવાત્તૃત્વાત્ ।
એવમગ્નીષોમાત્મકં જગદાત્મત્વેન પશ્યન્ત કેનચિદ્દોષેણ લિપ્યતે, પ્રજાપતિશ્ચ ભવતિ ।
સૈષા બ્રહ્મણઃ પ્રજાપતેરતિસૃષ્ટિરાત્મનોઽપ્યતિશયા ।
કા સા ઇત્યાહ યચ્છ્રેયસઃ પ્રશસ્યતરાનાત્મનઃ સકાશાદ્યસ્માદસૃજત દેવાંસ્તસ્માદ્દેવસૃષ્ટિરતિસૃષ્ટિઃ ।
કથં પુનરાત્મનોઽતિશયા સૃષ્ટિઃ ઇત્યત આહ અથ યદ્યસ્માન્મર્ત્યઃ સન્મરણધર્મા સન્નમૃતાનમરણધર્મિણો દેવાન્ કર્મજ્ઞાનવહ્નિના સર્વાનાત્મનઃ પાપ્મન ઓષિત્વાસૃજત, તસ્માદેતામતિસૃષ્ટિં પ્રજાપતેરાત્મભૂતાં યો વેદ સ એતસ્યામતિસૃષ્ટ્યાં પ્રજાપતિરિવ ભવતિ પ્રજાપતિવદેવ સ્રષ્ટા ભવતિ

સર્વં વૈદિકં સાધનં જ્ઞાનકર્મલક્ષણં કર્ત્રાદ્યનેકકારકાપેક્ષં પ્રજાપતિત્વફલાવસાનં સાધ્યમેતાવદેવ યદેતદ્વ્યાકૃતં જગત્સંસારઃ ।
અથૈતસ્યૈવ સાધ્યસાધનલક્ષણસ્ય વ્યાકૃતસ્ય જગતો વ્યાકરણાત્પ્રાગ્બીજાવસ્થા યા તાં નિર્દિદિજ્ઞત્યઙ્કુરાદિકાર્યાનુમિતામિવ વૃક્ષસ્ય, કર્મબીજોઽવિદ્યાક્ષેત્રો હ્યસૌ સંસારવૃક્ષઃ સમૂલ ઉદ્ધર્તવ્ય ઇતિ ।
તદુદ્ધરણે હિ પુરુષાર્થપરિસમાપ્તિઃ ।
તથા ચોક્તમ્ "ઊર્ધ્વમૂલોઽવાક્શાખઃ"ઇતિ કાઠકે ।
ગીતાસુ ચ"ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમ્"ઇતિ ।
પુરાણે ચ"બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ"ઇતિ

તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ ।
તન્નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતાસૌ નામાયમિદંરૂપ ઇતિ ।
તદિદમપ્યેતર્હિ નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયત અસૌ નામાયમિદંરૂપ ઇતિ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આ નખાગ્રેભ્યો યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્વિશ્વમ્ભરો વા વિશ્વમ્ભરકુલાયે ।
તં ન પશ્યન્તિ ।
અકૃત્સ્નો હિ સઃ પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતિ ।
વદન્ વાક્પશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્છ્રોત્રં મન્વાનો મનઃ ।
તાન્યસ્યૈતાનિ કર્મનામાન્યેવ ।
સ યોઽત એકૈકમુપાસ્તે ન સ વેદ ।
અકૃત્સ્નો હ્યેષોઽત એકૈકેન ભવતિ ।
આત્મેત્યેવોપાસીત ।
અત્ર હ્યેતે સર્વ એકં ભવન્તિ ।
તદેતત્પદનીયમસ્ય સર્વસ્ય યદયમાત્મા ।
અનેન હ્યેતત્સર્વં વેદ ।
યથા હ વૈ પદેનાનુવિન્દેદેવં કીર્તિં શ્લોકં વિન્દતે ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૭ તદ્વેદં તદિતિ બીજાવસ્થં જગત્પ્રાગુત્પત્તેસ્તર્હિ તસ્મિન્કાલે૑પરોક્ષત્વાસર્વનામ્નાપ્રત્યક્ષાભિધાનેનાભિધીયતે, ભૂતકાલસમ્બન્ધિત્વાદવ્યાકૃતભાવિનો જગતઃ૑સુખગ્રહણાર્થમૈતિહ્યપ્રયોગો હ શબ્દઃ ।
એવં હ તદા આસીદિત્યુચ્યમાને સુખં તાં પરોક્ષામપિ જગતો બીજાવસ્થાં પ્રતિપદ્યતે, યુધિષ્ઠિરો હ કિલ રાજાસીદિત્યુક્તે યદ્વત્ ।
ઇદમિતિ વ્યાકૃતનામરૂપાત્મકં સાધ્યસાધનલક્ષણં યથાવર્ણિતમભિધીયતે ।
તદિદંશબ્દયોઃ પરોક્ષપ્રત્યક્ષાવસ્થજગદ્વાચકયોઃ સામાનાધિકરણ્યાદેકત્વમેવ પરોક્ષપ્રતયક્ષાવસ્થસ્ય જગતોઽવગમ્યતે ।
તદેવેદમિદમેવ ચ તદવ્યાકૃતમાસીદિતિ ।
અથૈવં સતિ નાસત ઉત્પત્તિર્ન સતો વિનાશઃ કાર્યસ્યેત્યવધૃતં ભવતિ ।
તદેવમ્ભૂતં જગદવ્યાકૃતં સન્નામરૂપાભ્યામેવ નામ્ના રૂપેણૈવ ચ વ્યાક્રિયત ।
વ્યાક્રિયતેતિ કર્મકર્તૃપ્રયોગાત્તત્સ્વયમેવાત્મૈવ વ્યાક્રિયત, વિ આ અક્રિયત, વિસ્પષ્ટં નામરૂપવિશેષાવધારણમર્યાદં વ્યક્તીભાવમાપદ્યત સામર્થ્યાદાક્ષિપ્તનિયન્તૃકર્તૃસાધનક્રિયાનિમિત્તમ્ ।
અસૌનામેતિ સર્વનામ્નાવિશેષાભિધાનેન નામમાત્રં વ્યપદિશતિ ।
દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇતિ વા નામાસ્ય ઇત્યસૌનામાયમ્ ।
તથેદમિતિ શુક્લકૃષ્ણાદીનામવિશેષઃ ।
ઇદં શુક્લમિદં કૃષ્ણં વા રૂપમસ્યેતીદં રૂપઃ ।
તદિદમવ્યાકૃતં વસ્તુ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલે નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતે અસૌનામાયમિદં રૂપ ઇતિ ।
યદર્થઃ સર્વશાસ્ત્રારમ્ભઃ. યસ્મિન્નવિદ્યયા સ્વાભાવિક્યા કર્તૃક્રિયાફલાધ્યારોપણા કૃતા૑યઃ કારણં સર્વસ્ય જગતઃ યદાત્મકે નામરૂપે સલિલાદિવ સ્વચ્છાન્મલમિવ ફેનમવ્યાકૃતે વ્યાક્રિયેતે, યશ્ચ તાભ્યાં નામરૂપાભ્યાં વિલક્ષણઃ સ્વતો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સ એષોઽવ્યાકૃતે આત્મભૂતે નામરૂપે વ્યાકુર્વન્બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ દેહેષ્વિહ કર્મફલાશ્રયેષ્વશનાયાદિમત્સુ પ્રવિષ્ટઃ ।
નનુ અવ્યાકૃતં સ્વયમેવ વ્યાક્રિયતેત્યુક્તમ્, કથમિદમિદાનીમુચ્યતે, પર એવ તુ આત્માવ્યાકૃતં વ્યાકુર્વન્નિહ પ્રવિષ્ટ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ, પરસ્યાપ્યાત્મનોઽવ્યાકૃતજગદાત્મત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
આક્ષિપ્તનિયન્તૃકર્તૃક્રિયા નિમિત્તં હિ જગદવ્યાકૃતં વ્યાક્રિયતેત્યવોચામ ।
ઇદંશબ્દસામાનાધિકરણ્યાચ્ચાવ્યાકૃતશબ્દસ્ય ।
યથેદં જગન્નિયન્ત્રાદ્યનેકકારકનિમિત્તાદિવિશેષવદ્વ્યાકૃતમ્, તથા અપરિત્યક્તાન્યતમવિશેષવદેવ તદવ્યાકૃતમ્ ।
વ્યાકૃતાવ્યાકૃતમાત્રં તુ વિશેષઃ ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકે વિવક્ષાતઃ શબ્દપ્રયોગો ગ્રામ આગતો ગ્રામઃ શૂન્ય ઇતિ ।
કદાચિદ્ગ્રામશબ્દેન નિવાસમાત્રવિવક્ષાયાં ગ્રામઃ શૂન્ય ઇતિ શબ્દપ્રયોગો ભવતિ, કદાચિન્નિવાસિજનવિવક્ષાયાં ગ્રામ આગત ઇતિ, કદાચિદુભયવિવક્ષાયામપિ ગ્રામશબ્દપ્રયોગો ભવતિ, ગ્રામં ચ ન પ્રવિશેદિતિ યથા ।
તદ્વદિહાપિ જગદિદં વ્યાકૃતમવ્યાકૃતં ચેત્યભેદવિવક્ષાયામાત્માનાત્મનોર્ભવતિ વ્યપદેશઃ ।
તથેદં જગદુત્પત્તિવિનાશાત્મકમિતિ કેવલજગદ્વયપદેશઃ ।
તથા મહાનજ આત્મા (બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૨) અસ્થૂલોઽનણુઃ સ એષ નેતિ નેતિ (બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૬) ઇત્યાદિ કેવલાત્મવ્યપદેશઃ ।
નનુ પરેણ વ્યાકર્ત્રા વ્યાકૃતં સર્વતો વ્યાપ્તં સર્વદા જગત્, સ કથમિહ પ્રવિષ્ટઃ પરિકલ્પ્યતે? અપ્રવિષ્ટો હિ દેશઃ પરિચ્છિન્નેન પ્રવેષ્ટું શક્યતે, યથા પુરુષેણ ગ્રામાદિઃ ।
નાકાશેન કિઞ્ચિન્નિત્યપ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
પાષાણસર્પાદિવદ્ધર્માન્તરેણેતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાત્, ન પર આત્મા સ્વેનૈવ રૂપેણ પ્રવિવેશ, કિં તર્હિ? તત્સ્થ એવ ધર્માન્તરેણોપજાયતે, તેન પ્રવિષ્ટ ઇત્યુપચર્યતે ।
યથા પાષાણે સહજોઽન્તઃસ્થઃ સર્પો નાલિકેરે વા તોયમ્ ।
ન,"તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યઃ સ્રષ્ટા સ ભાવાન્તરમનાપન્ન એવ કાર્યં સૃષ્ટ્વા પશ્ચાત્પ્રાવિશદિતિ હિ શ્રૂયતે ।
યથા ભુક્ત્વા ગચ્છતીતિ ભુજિગમિક્રિયયોઃ પૂર્વાપરકાલયોરિતરેતરવિચ્છેદોઽવિશિષ્ટશ્ચ કર્તા તદ્વદિહાપિ સ્યાત્ ।
ન તુ તત્સ્થસ્યૈવ ભાવાન્તરોપજનન એતત્સમ્ભવતિ ।
ન ચ સ્થાનાન્તરેણ વિયુજ્ય સ્થાનાન્તર સંયોગલક્ષણઃપ્રવેશો નિરવયવસ્યાપરિચ્છિન્નસ્ય દૃષ્ટઃ ।
સાવયવ એવ પ્રવેશશ્રવણાદિતિ ચેત્ન૑ઠદિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ" (મુ.ઉ.૨ । ૧ । ૨) નિષ્કલં નિષ્ક્રિયમ્ (શ્વે.ઉ.૬ । ૧૯) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ સર્વવ્યપદેશ્યધર્મ વિશેષપ્રતિષેધશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
પ્રતિબિમ્બપ્રવેશવદિતિ ચેત્? ન, વસ્ત્વન્તરેણ વિપ્રકર્ષાનુપપત્તેઃ ।
દ્રવ્યે ગુણપ્રવેશવદિતિ ચેત્? ન, અનાશ્રિતત્વાત્ ।
નિત્યપરતન્ત્રસ્યૈવાશ્રિતસ્ય ગુણસ્ય દ્રવ્યે પ્રવેશ ઉપચર્યતે ।
ન તુ બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યશ્રવણાત્તથા પ્રવેશ ઉપપદ્યતે ।
ફલે બીજવદિતિ ચેત્? ન૑સાવયવત્વવૃદ્ધિક્ષયોત્પત્તિવિનાશાદિધર્મવત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈવં ધર્મવત્ત્વં બ્રહ્મણઃ અજોઽજરઃ ઇત્યાદિ શ્રુતિન્યાયવિરોધાત્ ।
તસ્માદન્ય એવ સંસારી પરિચ્છિન્ન ઇહ પ્રવિષ્ટ ઇતિ ચેત્? ન૑"સેયં દૈવતૈક્ષત"(છા.ઉ.૬ । ૩ । ૨) ઇત્યારભ્ય ટનામરૂપે વ્યાકરવાણિ"(૬ । ૨ । ૩) ઇતિ તસ્યા એવ પ્રવેશવ્યાકરણકર્તૃત્વશ્રુતેઃ ।
તથાઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ(તૈ.ઉ.૨ । ૬ । ૧)ઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત"(ઐ.ઉ.૩ । ૧૨)ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે""ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ"(શ્વે.ઉ.૪ । ૩) "પુરશ્ચક્રે દ્વિપદઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૮) "રૂપં રૂપમ્"(ક.ઉ.૨ । ૨ । ૯) ઇતિ ત મન્ત્રવર્ણાન્ન પરાદન્યસ્ય પ્રવેશઃ ।
પ્રવિષ્ટાનામિતરેતરભેદાત્પરાનેકત્વમિતિ ચેત્ન,"એકો દેવો બહુધા સન્નિવિષ્ટઃ" "એકઃસન્બહુધા વિચચાર" "ત્વમેકોઽસિ બહૂનનુપ્રવિષ્ટઃ" "એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા"(શ્વે.ઉ.૬ । ૧૧) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
પ્રવેશ ઉપપદ્યતે નોપપદ્યત ઇતિ તિષ્ઠતુ તાવત્ ।
પ્રવિષ્ટાનાં સંસારિત્વાત્તદનન્યત્વાન્ન પરસ્ય સંસારિત્વમિતિ ચેત્? ન, અશનાયાદ્યત્યયશ્રુતેઃ ।
સુખિત્વદુઃખિત્વાદિદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન,"ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"(ક.ઉ.૨ । ૨ । ૧૧) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાદયુક્તમિતિ ચેત્?
ન, ઉપાધ્યાશ્રયજનિતવિશેષવિષયત્વાત્પ્રક્ષાદેઃ ।
"ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૪ । ૨) "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ.૪ । ૫ । ૧૯) "અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૧) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યો નાત્મવિષયં વિજ્ઞાનમ્ ।
કિં તર્હિ? બુદ્ધ્યાદ્યુપાધ્યાત્મપ્રતિચ્છાયાવિષયમેવ સુખિતોઽહં દુઃખિતોઽહમિત્યેવમાદિ પ્રત્યક્ષવિજ્ઞાનમ્ ।
અયમહમિતિ વિષયેણ વિષયિણઃ સામાનાધિકરણ્યોપચારાત્,"નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટ્રૃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૧) ઇત્યન્યાત્મપ્રતિષેધાચ્ચ, દેહાવયવવિશેષ્યત્વાચ્ચ સુખદુઃખયોર્વિષયધર્મત્વમ્ ।
"આત્માનસ્તુ કામાય"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૫) ઇત્યાત્માર્થઃ ત્વશ્રુતેરયુક્ત ઇતિ ચેન્ન,"યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્"ઇત્યવિદ્યાવિષયાત્માર્થત્વાભ્યુપગમાત્તત્કેન કં પશ્યેત્(બૃ.ઉ.૪ । ૫ । ૧૫) નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન (બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૧૯) તત્ર કો મોહઃ કઃ શોકઃ એકત્વમનુપશ્યતઃ (ઈશા.૭) ઇત્યાદિના વિદ્યાવિષયે તત્પ્રતિષેધાચ્ચ નાત્મધર્મત્વમ્ ।
તાર્કિકસમયવિરોધાદયુક્તમિતિ ચેત્ન૑યુક્ત્યાપ્યાત્મનો દુઃખિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ દુઃખેન પ્રત્યક્ષવિષયેણ આત્મનો વિશેષ્યત્વં પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્ ।
આકાશસ્ય શબ્દગુણવત્ત્વવદાત્મનો દુઃખિત્વમિતિ ચેન્ન, એકપ્રત્યયવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ સુખગ્રાહકેણ પ્રત્યક્ષવિષયેણ પ્રત્યયેન નિત્યાનુમેયસ્યાત્મનો વિષયીકરણામુપપદ્યતે તસ્ય ચ વિષયીકરણે આત્મન એકત્વાદ્વિષય્યભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
એકસ્યૈવ વિષયવિષયિત્વં દીપવદિતિ ચેત્? ન૑યુગપદસમ્ભવાત્,આત્મન્યંશાનુપપત્તેશ્ચ ।
એતેન વિજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।

પ્રત્યક્ષાનુમાનવિષયયોશ્ચ દુઃખાત્મનોર્ગુણગુણિત્વે નાનુમાનમ્ ।
દુઃખસ્ય નિત્યમેવ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્, રૂપાદિસામાનાધિકરણ્યાચ્ચ ।
મનઃસંયોગજત્વેઽપ્યાત્મનિ દુઃખસ્ય સાવયવત્વવિક્રિયાવત્ત્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યવિકૃત્ય સંયોગિ દ્રવ્યં ગુણઃ કશ્ચિદુપયન્નપયન્વા દૃષ્ટઃ ક્વચિત્ ।
ન ચ નિરવયવં વિક્રિયમાણં દૃષ્ટં ક્વચિદનિત્યગુણાશ્રયં વા નિત્યમ્ ।
ન ચાકાશ આગમવાદિભિર્નિત્યતયાભ્યુપગમ્યતે, ન ચાન્યો દૃષ્ટાન્તોઽસ્તિ ।
વિક્રિયમાણમપિ તત્પ્રત્યયાનિવૃત્તેર્નિત્યમેવેતિ ચેત્? ન, દ્રવ્યસ્ય અવયવાન્યથાત્વવ્યતિરેકેણ વિક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
સાવયવત્વેઽપિ નિત્યત્વમિતિ ચેન્ન૑સાવયવસ્યાવયવસંયોગપૂર્વકત્વે સતિ વિભાગોપપત્તેઃ ।
વજ્રાદિષ્વદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન, અનુમેયત
વાત્સંયોગપૂર્વત્વસ્ય ।
તસ્માન્નાત્માનો દુઃખાદ્યનિત્યગુણાશ્રયત્વોપપત્તિઃ ।
પરસ્યાદુઃખિત્વેઽન્યસ્ય ચ દુઃખિનોઽભાવે દુઃખોપશમનાય શાસ્ત્રારમ્ભાનર્થક્યમિતિ ચેત્? ન, અવિદ્યાધ્યારોપિતદુઃખિત્વભ્રમાપોહાર્થત્વાત્, આત્મનિ પ્રકૃતસઙ્ખ્યાપૂરણભ્રમાપોહવત્ ।
કલ્પિતદુઃખ્યાત્માભ્યુપગમાચ્ચ ।
જલસૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બવદાત્મગ્રવેશશ્ચ પ્રતિબિમ્બવદ્વ્યાકૃતે કાર્ય ઉપલભ્યત્વાત્ ।
પ્રાગુત્પત્તેરનુપલબ્ધ આત્મા પશ્ચાત્કાર્યે ચ સૃષ્ટ વ્યાકૃતે બુદ્ધેરન્તરુપલભ્યમાનઃ સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બવજ્જલાદૌ કાર્યં સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટ ઇવ લક્ષ્યમાણો નિર્દિશ્યતે સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) તાઃ સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત સ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત (ઐ.ઉ.૩ । ૧૨) સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) ઇત્યેવમાદિભિઃ ।
ન તુ સર્વગતસ્ય નિરવયવસ્ય દિગ્દેશકાલાન્તરાપક્રમણપ્રાપ્તિલક્ષણઃ પ્રવેશઃ કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
ન ચ પરાદાત્મનોઽન્યોઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતોઽસ્તિશ્રોતૃ (બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૧) ઇત્યાદિ શ્રુતેરિત્યવોચામ ।
ઉપલબ્ધ્યર્થત્વાચ્ચ સૃષ્ટિપ્રવેશસ્થિત્યપ્યયવાક્યાનામ્, ઉપલબ્ધેઃ પુરુષાર્થત્વશ્રવણાત્ ।
આત્માનમેવાવેત્(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) તસ્માત્તત્સર્વમભવત્(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) બહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ (તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧) સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ (મુ.ઉ.૩ । ૨ । ૯) આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ (છા.ઉ.૬ । ૧૪ । ૨) તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ (છા.ઉ.૬ । ૧૪ । ૨) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ (ગીતા ૧૮ । ૫૫) તદ્ધ્યગ્ર્યં સર્વવિદ્યાનાં પ્રાપ્યતે હ્યમૃતં તતઃ ઇત્યાદિ સ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
ભેદદર્શનાપવાદાચ્ચ સૃષ્ટ્યાદિ વાક્યાનામાત્મૈકત્વદર્શનાર્થપરત્વોપપત્તિઃ ।
તસ્માત્કાર્યસ્થસ્ય ઉપલભ્યત્વમેવ પ્રવેશ ઇત્યુપચર્યતે ।
આનખાગ્રેભ્યો નખાગ્રમર્યાદમાત્મનશ્ચૈતન્યમુપલભ્યતે ।
તત્ર કથમિવ પ્રવિષ્ટઃ? ઇત્યાહ યથા લોકે ક્ષુરાધાને ક્ષુરો ધીયતેઽસ્મિન્નિતિ ક્ષુરધાનં તસ્મિન્નાપિતોપસ્કરાધાને, ક્ષુરોઽન્તઃસ્થ ઉપલભ્યતે, અવહિતઃ પ્રવેશિતઃ સ્યાદ્યથા વા વિશ્વમ્ભરોઽગ્નિઃ, વિશ્વસ્ય ભરણાદ્વિશ્વમ્ભરઃ કુલાયે નીડેઽગ્નિઃ, કાષ્ઠાદાવહિતઃ સ્યાદિત્યનુવર્તતે ।
તત્ર હિ સ મથ્યમાન ઉપલભ્યતે ।
યથા ચ ક્ષુરઃ ક્ષુરધાન એકદેશેઽવસ્થિતો યથા ચાગ્નિઃ કાષ્ઠાદૌ સર્વતો વ્યાપ્યાવસ્થિતઃ, એવં સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ દેહં સંવ્યાપ્યાવસ્થિત આત્મા ।
તત્ર હિ સ પ્રાણનાદિક્રિયાવાન્ દર્શનાદિક્રિયાવાંશ્ચોપલભ્યતે ।
તસ્માત્તત્રૈવં પ્રવિષ્ઠં તમાત્માનં પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટં ન પશ્યન્તિ નોપલભન્તે ।
નન્વપ્રાપ્તપ્રતિષેધોઽયં તં ન પશ્યન્તીતિ, દર્શનસ્યાપ્રકૃતત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ, સૃષ્ટ્યાદિવાક્યાનામાત્મૈકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થપરત્વાત્પ્રકૃતમેવ તસ્ય દર્શનમ્ ।
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદસ્ય રૂપં પ્રતિ ચક્ષણાય (બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૯) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તત્ર પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટસ્યાદર્શને હેતુમાહ અકૃત્સ્નોઽસમસ્તો હિ યસ્માત્સ પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટઃ ।
કુતઃ પુનરકૃત્સ્નત્વમિત્યુચ્યતે પ્રાણાન્નેવ પ્રાણનક્રિયામેવ કુર્વન્પ્રાણો નામ પ્રાણસમાખ્યઃ પ્રાણાભિધાનો ભવતિ ।
પ્રાણનક્રિયાકર્તૃત્વાદ્ધિ પ્રાણઃ પ્રાણતીત્યુચ્યતે નાન્યાં ક્રિયાં કુર્વન્ ।
યથા લાવકઃ પાચક ઇતિ ।
તસ્માત્ક્રિયાન્તરવિશિષ્ટસ્ય અનુપસંહારાદકૃત્સ્નો હિ સઃ ।
તથા વદન્વદનક્રિયાં કુર્વન્વક્તીતિ વાક્, પશ્યંશ્ચક્ષુશ્ચષ્ટ ઇતિ ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શૃણ્વઞ્શૃણોતીતિ શ્રોત્રમ્ ।
પ્રાણાન્નેવ પ્રાણઃ વદન્વાકિત્યાભ્યાં ક્રિયાશક્ત્યુદ્ભવઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ ।
પશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્શ્રોત્રમિત્યાભ્યાં વિજ્ઞાનશક્ત્યુદ્ભવઃ પ્રદર્શ્યતે, નામરૂપવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનશક્તેઃ ।
શ્રોત્રચક્ષુષી વિજ્ઞાનસ્ય સાધને, વિજ્ઞાનં તુ નામરૂપસાધનમ્ ।
ન હિ નામરૂપવ્યતિરિક્તં વિજ્ઞેયમસ્તિ ।
તયોશ્ચોપલમ્ભે કરણં ચક્ષુઃશ્રોત્રે ।
ક્રિયા ચ નામરૂપસાધ્યા પ્રાણસમવાયિની, તસ્યાઃ પ્રાણાશ્રયાયા અભિવ્યક્તો વાક્કરણમ્ ।
તથા પાણિપાદપાયૂપશ્થાખ્યાનિ ।
સર્વેષામુપલક્ષણાર્થા વાક્ ।
એતદેવ હિ સર્વં વ્યાકૃતમ્ ।
ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ (બૃ.ઉ.૧ । ૬ । ૧) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
મન્વાનો મનો મનુત ઇતિ ।
જ્ઞાનશક્તિવિકાસાનાં સાધારણં કરણં મનો મનુતેઽનેનેતિ ।
પુરુષસ્તુ કર્તા સન્મન્વાનો મન ઇત્યુચ્યતે ।
તાન્યેતાનિ પ્રાણાદીન્યસ્યાત્મનઃ કર્મનામાનિ, કર્મજાનિ નામાનિ કર્મનામાન્યેવ, ન તુ વસ્તુમાત્રવિષયાણિ ।
અતો ન કૃત્સ્નાત્મવસ્ત્વવદ્યોતકાનિ ।
એવં હ્યસાવાત્મા પ્રાણનાદિક્રિયયા તત્તત્ક્રિયાજનિતપ્રાણાદિનામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયમાણોઽવદ્યોત્યમાનોઽપિ ।
સ યોઽતોઽસ્માત્પ્રાણનાદિક્રિયાસમુદાયાદેકૈકં પ્રાણં ચક્ષુરિતિ વા વિશિષ્ટમનુપસંહૃતેતરવિશિષ્ટક્રિયાત્મકં મનસા અયમાત્મેત્યુપાસ્તે ચિન્તયતિ, ન સ વેદ નસ જાનાતિ બ્રહ્મ ।
કસ્માતકૃત્સ્નોઽસમાપ્તો હિ યસ્માદેષ આત્મા અસ્માત્પ્રાણનાદિસમુદાયાત્ ।
અતઃ પ્રવિભક્ત એકૈકેન વિશેષણેન વિશિષ્ટ ઇતરધર્માન્તરાનુપસંહારાદ્ભવતિ ।
યાવદયમેવં વેદ પશ્યતિ શૃણોમિ સ્પૃશામીતિ વા સ્વભાવપ્રવૃત્તિવિશિષ્ટં વેદ તાવદઞ્જસા કૃત્સ્નમાત્માનં ન વેદ ।
કથં પુનઃ પશ્યન્વેદ? ઇત્યાહ આત્મેત્યેવ, આત્મેતિ પ્રાણાદીનિ વિશેષણાનિ યાન્યુક્તાનિ તાનિ યસ્ય સ આપ્નુવંસ્તાન્યાત્મા ઇત્યુચ્યતે ।
ન તથા કૃત્સ્નવિશેષોલસંહારી સન્કૃત્સ્નો ભવતિ ।
વસ્તુમાત્રરૂપેણ હિ પ્રાણાદ્યુપાધિવિશેષક્રિયાજનિતાનિ વિશેષણાનિ વ્યાપ્નોતિ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ (બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૭) ઇતિ ।
તસ્માદાત્મેત્યેવોપાસીત ।
એવં કૃત્સ્નો હ્યસૌ સ્વેન વસ્તુરૂપેણ ગૃહ્યમાણો ભવતિ ।
કસ્માત્કૃત્સ્નઃ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ અત્રાસ્મિન્નાત્મનિ હિ યસ્માન્નિરુપાધિકજલસૂર્યપ્રતિબિમ્બભેદા ઇવાદિત્વે પ્રાણાદ્યુપાધિકૃતા વિશેષાઃ પ્રાણાદિકર્મજનામાભિધેયા યદ્યોક્તા હ્યેતે એકમભિન્નતાં ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ નાપૂર્વવિધિઃ ।
પક્ષે પ્રાપ્તત્વાત્યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ (બૃ.ઉ.૩ । ૪ । ૧) કતમ આત્મેતિ યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ (બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૭) ઇત્યેવમાદ્યાત્મપ્રતિપાદનપરાભિઃ શ્રુતિભિરાત્મવિષયં વિજ્ઞાનમુત્પાદિતમ્ ।
તત્રાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનેનૈવ તદ્વિષયાનાત્માભિમાનબુદ્ધિઃ કારકાદિક્રિયાફલાધ્યારોપણાત્મિકા અવિદ્યા નિવર્તિતા ।
તસ્યાં નિવર્તિતાયાં કામાદિદોષાનુપપત્તેઃ આનાત્મચિન્તાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માત્તદુપાસનમસ્મિન્પક્ષે ન વિધાતવ્યમ્, પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તિષ્ઠસુ તાવત્પાક્ષિક્યાત્મોપાસનપ્રાપ્તિર્નિત્યા વેતિ, અપૂર્વવિધિઃ સ્યાત્૑જ્ઞાનોપાસનયોરેકત્વે સત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ।

ન સ વેદ ઇતિ વિજ્ઞાનં પ્રસ્તુત્ય આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યભિધાનાદ્વેદોપાસનશબ્દયોરેકાર્થતાવગમ્યતે ।
અનેન હ્યેતત્ત્સર્વં વેદ આત્માનમેવાવેત્(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ વિજ્ઞાનમુપાસનમ્ ।
તસ્ય ચાપ્રાપ્તત્વાદ્વિધ્યર્હત્વમ્ ।
ન ચ સ્વરૂપાન્વાખ્યાને પુરુષપ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે, તસ્માદપૂર્વવિધિરેવાયમ્ ।
કર્મવિધિસામાન્યાચ્ચ ।
યથા યજેત જુહુયાતિત્યાદયઃ કર્મવિધયઃ, ન તૈરસ્ય આત્મેત્યેવોપાસીત (૧ । ૪ । ૭) આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ (૨ । ૪ । ૫) ઇત્યાદ્યાત્મોપાસનવિધેર્વિશેષોઽવગમ્યતે ।
માનસક્રિયાત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનસ્ય તથા યસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં મનસા ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યનિત્યાદ્યા માનસી ક્રિયા વિધીયતે, તથા આત્મેત્યેવોપાસીત (૧ । ૪ । ૭) મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ (૨ । ૪ । ૫) ઇત્યાદ્યા ક્રિયૈવ વિધીયતે જ્ઞાનાત્મિકા ।
તથાવોચામ વેદોપાસનશબ્દયોરેકાર્થત્વમિતિ ।
ભાવાનાંશત્રયોપપત્તેશ્ચ યથા હિ યજેત ઇત્યસ્યાં ભાવનાયાં કેન કથમિતિ ભાવ્યાદ્યાકાઙ્ક્ષાપનયકારણમંશત્રયમવગમ્યતે, તથા ઉપાસીત ઇત્યસ્યામપિ ભાવનાયાં વિધીયમાનાયાં કિમુપાસીત? કેનોપાસીત? ઇત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયામાત્માનમુપાસીત મનસા ત્યાગબ્રહ્મચર્યશમદમોપરમતિતિક્ષાદીતિકર્તવ્યતાસંયુક્તઃ ઇત્યાદીશાસ્ત્રેણૈવ સમર્થ્યતેઽશત્રયમ્ ।
યથા ચ કૃત્સ્નસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાદિપ્રકરણસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાદિવિધ્યુદ્દેશત્વેનોપયોગઃ એવમૌપનિષદામાત્મોપાસનપ્રકરણસ્ય આત્મોપાસનપ્રકરણસ્ય આત્મોપાસનવિધ્યુદ્દેશત્વેનૈવોપયોગઃ ।
નેતિ નેતિ (૨ । ૩ । ૬) અસ્થૂલમ્ (૩ । ૮ । ૮) એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) અશનાયાદ્યતીતઃ ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામુપાસ્યાત્મસ્વરૂપવિશેષસમર્પણેનોપયોગઃષ ફલં ચ મોક્ષોઽવિદ્યાનિવૃત્તિર્વા ।
અપરે વર્ણયન્તિ ઉપાસનેનાત્મવિષયં વિશિષ્ટં વિજ્ઞાનાન્તરં ભાવયેત્, તેનાત્મા જ્ઞાયતે, અવિદ્યાનિવર્તકં ચ તદેવ, નાત્મવિષયં વેદવાક્યજનિતં વિજ્ઞાનમિતિ ।
એતસ્મિન્નર્થે વચનાન્યપિ વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત (બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૧) દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ (૨ । ૪ । ૫) સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ (છા.ઉ.૪) ઇત્યાદીનિ ।
ન, અર્થાન્તરાભાવાત્ ।
ન ચ આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યપૂર્વવિધિઃ૑કસ્માત્? આત્મસ્વરૂપકથનાનાત્મપ્રતિષેધવાક્યજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ માનસસ્ય બાહ્યસ્ય વાભાવાત્ ।
તત્ર હિ વિધેઃ સાફલ્યં યત્ર વિધિવાક્યશ્રવણમાત્રજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ પુરુષપ્રવૃત્તિર્ગમ્યતે ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત ઇત્યેવમાદૌ ।
ન હિ દર્શપૂર્ણમાસવિધિવાક્યજનિતવિજ્ઞાનમેવ દર્શપૂર્ણમાસામુષ્ઠાનમ્, તચ્ચાધિકારાદ્યપેક્ષાનુભાવિ ।
ન તુ નેતિ નેતિ (૨ । ૩ । ૬) ઇત્યાદ્યાત્મપ્રતિપાદકવાક્યજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ દર્શપૂર્ણમાસાદિવત્પુરુષવ્યાપારઃ સમ્ભવતિ ।
સર્વવ્યાપારોપશમહેતુત્વાત્તદ્વાક્યજનિતવિજ્ઞાનસ્ય ।
ન હ્યુદાસીનવિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિજનકમ્, અબ્રહ્માનાત્મવિજ્ઞાનનિવર્તકત્વાચ્ચ એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬) ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામ્ ।
ન ચ તન્નિવૃત્તૌ પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે૑વિરોધાત્ ।
વાક્યજનિતવિજ્ઞાનમાત્રાન્નાબ્રહ્માનાત્મવિજ્ઞાનનિવૃત્તિરિતિ ચેત્ન૑તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬) નેતિ નેતિ (બૃ.ઉ.૨ । ૩ । ૬) આત્મૈવેદમ્ (છા.ઉ.૭ । ૨૫ । ૨) એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) બ્રહ્મૈવેદમમૃતમ્ (મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૧૧) નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટઃ (બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૧) તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ (કે.ઉ.૧ । ૪) ઇત્યાદિવાક્યાનાં તદ્વાદિત્વાત્ ।
દ્રષ્ટવ્યવિધેર્વિષયસમર્પકાણ્યેતાનીતિ ચેત્? ન, અર્થાન્તરાભાવાદિત્યુક્તોત્તરત્વાત્ ।
આત્મવસ્તુસ્વરૂપસમર્પકૈરેવ વાક્યૈઃ તત્ત્વમસિ ઇત્યાદિભિઃ શ્રવણકાલ એવ તદ્દર્શનસ્ય કૃતત્વાદ્દ્રષ્ટવ્યવિધેર્નાનુષ્ઠાનાન્તરં કર્તવ્યમિત્યુક્તોત્તરમેતત્ ।
આત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રેણ આત્મવિજ્ઞાને વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેત્? ન, આત્મવાદિવાક્યશ્રવણેન આત્મવિજ્ઞાનસ્ય જનિતત્વાત્ કિં ભો કૃતસ્ય કરણમ્? તચ્છ્રવણેઽપિ ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેન્ન, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથા આત્મવાદિવાક્યાર્થશ્રવણે વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તતે તથા વિધિવાક્યાર્થશ્રવણેઽપિ વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ વિધ્યન્તરાપેક્ષા ।
તથા તદર્થશ્રવણેઽપીત્યનવસ્થા પ્રસજ્યેત ।
વાક્યજનિતાત્મજ્ઞાનસ્મૃતિસંતતેઃ શ્રવણવિજ્ઞાનમાત્રાદર્થાન્તરત્વમિતિ ચેત્? ન, અર્થપ્રાપ્તત્વાત્ ।
યદૈવાત્મપ્રતિપાદકવાક્યશ્રવણાદાત્મવિષયં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદૈવ તદુન્પદ્યગાનં તદ્વિષયં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદૈવ તદુન્પદ્યગાનં તદ્વિષયં મિથ્યાજ્ઞાનં નિવર્તયદેવોત્પદ્યતે ।
આત્મવિષયમિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ચ તત્પ્રભવાઃ સ્મૃતયો ન ભવન્તિ સ્વાભાવિક્યોઽનાત્મવસ્તુભેદવિષયાઃ ।
અનર્થત્વાવગતેશ્ચ, આત્માવગતૌ હિ સત્યામન્યદ્વસ્ત્વનર્થત્વેનામગમ્યતે, અનિત્યદુઃખાશુદ્ધ્યાદિબહુદોષવત્ત્વાદાત્મવસ્તુનશ્ચ તદ્વિલક્ષણત્વાત્ ।
તસ્માદનાત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતીનામાત્માવગતેરભાવપ્રાપ્તિઃ ।
પારિશેષ્યાદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતેરર્થત એવ ભાવાન્ન વિધેયત્વમ્, શોકમોહભયાયાસાદિદુઃખદોષનિવર્તકત્વાચ્ચ તત્સ્મૃતેઃ ।
વિપરીતજ્ઞાનપ્રભવો હિ શોકમોહાદિદોષઃ ।
તથા ચ તત્ર કો મોહઃ (ઈશ.૭) વિદ્વાંમ બિભેતિ કુતશ્ચન (તૈ.ઉ.૨ । ૯ । ૧) અભયં વૈ જનક પ્રપ્તોઽસિ (બૃ.ઉ.૪ । ૨ । ૪) ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ (મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૮) ઇત્યાદિશ્રુતયઃ ।
નિરોધસ્તર્હ્યર્થાન્તરમિતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાચ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્ય વેદવાક્યજનિતાત્મવિજ્ઞાનાદર્થાન્તરત્વાત્, તન્ત્રાન્તરેષુ ચ કર્તવ્યતયાવગતત્વાદ્વિધેયત્વમિતિ ચેત્? ન૑મોક્ષસાધનત્વેનાનવગમાત્ ।
ન હિ વેદાન્તેષુ બ્રહ્માત્મવિજ્ઞાનાદન્યત્પરમપુરુષાર્થસાધનત્વેનામગમ્યતે ।
"આત્માનમેવાવેત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) "તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(૧ । ૪ । ૧૦) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧ । ) "સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ"(મુ.ઉ.૩ । ૨ । ૯) "આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ"(છા.ઉ.૬ । ૧૪ । ૨) "તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્"(૬ । ૧૪ । ૨) "અભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ એવં વેદ"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૫) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
અનન્યસાધનત્વાચ્ચ નિરોધસ્ય ।
ન હ્યાત્મવિજ્ઞાનતત્સ્મૃતિસન્તાનવ્યતિરેકેણ ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્ય સાધનમસ્તિ ।
અભ્યુપગમ્યેદમુક્તમ્, ન તુ બ્રહ્મવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ અન્યન્મોક્ષસાધનમવગમ્યતે ।
આકાઙ્ક્ષાભાવાચ્ચ ભાવનાભાવઃ૑યદુક્તં યજેતેત્યાદૌ કિં કેન કથમિતિ ભાવનાકાઙ્ક્ષાયાં ફલસાધનેતિકર્તવ્યતાભિરાકાઙ્ક્ષાપનયનં યથા, તદ્વદિહાપ્યાત્મવિજ્ઞાનવિધાવપ્યુપપદ્યત ઇતિ૑તદસત્,"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬)"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૨ । ૩ । ૬) "અનન્તરમબાહ્યમ્"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૯) "અયમાત્મા બ્રહ્મ"(૨ । ૫ । ૧૯) ઇત્યાદિવાક્યાર્થવિજ્ઞાનસમકાલમેવ સર્વાકાઙ્ક્ષાવિનિવૃત્તેઃ ।
ન ચ વાક્યાર્થવિજ્ઞાને વિધિપ્રયુક્તઃ પ્રવર્તતે વિધ્યન્તરપ્રયુક્તૌ ચાનવસ્થાદોષમવોચામ ।
ન ચ એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ ઇત્યાદિવાક્યેષુ વિધિરવગમ્યતે ।
આત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનેનૈવાવસિતત્વાત્ ।
વસ્તુસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાદ્યથા સોઽરોદીદ્યદરોદીત્તદ્રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમિત્યેવમાદૌ વસ્તુસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રત્વાદપ્રામાણ્યમ્, એવમાત્માર્થવાક્યાનામપીતિ ચેત્? ન૑વિશેષાત્ ।
ન વાક્યસ્ય વસ્ત્વન્વાખ્યાનં ક્રિયાન્વાખ્યાનં વા પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યકારણમ્, કિં તર્હિ? નિશ્ચિતફલવદ્વિજ્ઞાનોત્પાદકત્વમ્ ।
તદ્યત્રાસ્તિ તત્પ્રમાણં વાક્યમ્, યત્ર નાસ્તિ તદપ્રમાણમ્ ।

કિંઞ્ચ ભો પૃચ્છામસ્ત્વામાત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનપરેષુ વાક્યેષુ ફલવન્નિશ્ચિતં ચ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, ન વા? ઉત્પદ્યતે ચેત્કથમપ્રામાણ્યમિતિ? કિં વા ન પશ્યસિ અવિદ્યાશોકમોહભયાદિસંસારબીજદોષનિવૃત્તિં વિજ્ઞાનફલમ્ ।
ન શૃણોપિ વા કિં તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ (ઈશા.૭) મન્ત્રવિદેવાસ્મિ નાત્મવિત્સોઽહં ભગયઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્છોકસ્ય પારં શોચામિ તારયતુ (છા.ઉ.૭ । ૧ । ૩) ઇત્યેવમાદ્યુપનિષદ્વાક્યશતાનિ? એવં વિદ્યતે કિં સોઽરોદીદિત્યાદિષુ નિશ્ચિતં ફલવચ્ચ વિજ્ઞાનમ્ ।
ન ચેદ્વિદ્યતેઽસ્ત્વપ્રામાણ્યમ્ ।
તદપ્રામાણ્યે ફલવન્નિશ્ચિતવિજ્ઞાનોત્પાદકસ્ય કિમિત્યપ્રામાણ્યં સ્યાત્? તદપ્રામાણ્યે ત દર્શપૂર્ણમાસાદિવાક્યેષુ કો વિશ્રમ્ભઃ ।
નનુ દર્શપૂર્ણમાસાદિવાક્યાનાં પુરુષપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનોત્પાદકત્વાત્પ્રામાણ્યમ્ ।
આત્મવિજ્ઞાનવાક્યેષુ તન્નાસ્તીતિ ।
સત્યમેવમ્, નૈષ દોષઃ ।
પ્રામાણયકારણોપપત્તેઃ ।
પ્રામાણ્યકારણં ચ યથોક્તમેવ, નાન્યત્ ।
અલઙ્કારશ્ચાયમ્, યત્સર્વપ્રવૃત્તિબીજવિરોધફલવદવિજ્ઞાનોત્પાદકત્વમાત્મપ્રતિપાદકવાક્યાનાં નાપ્રામાણ્યકારણમ્ ।
યત્તૂક્તં વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત (બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૧) ઇત્યાદિવચનાનાં વાક્યાર્થવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ ઉપાસનાર્થત્વમિતિ, સત્યમેતત્, કિન્તુ નાપૂર્વવિધ્યર્થતા, પક્ષે પ્રાપ્તસ્ય નિયમાર્થતૈવ ।
કથં પુનરુપાસનસ્ય પક્ષપ્રાપ્તિઃ? યાવતા પારિશેષ્યાદાત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતિઃ નિત્યૈવેત્યભિહિતં બાઢમ્, યદ્યપ્યેવમ્૑શરીરારમ્ભા કસ્ય કર્મણો નિયતફલત્વાત્, સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રાપ્તાવપ્યવશ્યમ્ભાવિની પ્રવૃત્તિર્વાઙ્મનઃકાયાનામ્, લબ્ધવૃત્તેઃ કર્મણો બલીયસ્ત્વાત્મુક્તેષ્વાદિપ્રવૃત્તિવત્ ।
તેન પક્ષે પ્રાપ્તં જ્ઞાનપ્રવૃત્તિદૌર્બલ્યમ્ ।
તસ્માત્ત્યાગવૈરાગ્યાદિસાધનબલાવલમ્બેન આત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતિર્નિયન્તવ્યા ભવતિ, ન ત્વપૂર્વા કર્તવ્યા૑પ્રાપ્તત્વાદિત્યવેચામ ।
તસ્માત્પ્રાપ્તવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તાનનિયમવિધ્યર્થાનિ વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત ઇત્યાદિ વાક્યાનિ, અન્યાર્થાસમ્ભવાત્ ।
નન્વનાત્મોપાસનમિદમ્, ઇતિશબ્દપ્રયોગાત્૑યથા પ્રિયમિત્યેતદુપાસીત ઇત્યાદૌ ન પ્રિયાદિગુણા એવોપાસ્યાઃ, કિં તર્હિ? પ્રિયાદિગુણવત્પ્રાણાદ્યેવોપાસ્યમ્૑તથેહાપિ ઇતિ પરાત્મશબ્દપ્રયોગાદાત્મગુણવદનાત્મવસ્તૂપાસ્યમિતિ ગમ્યતે ।
આત્મોપાસ્યત્વવાક્યવૈલક્ષણ્યાચ્ચ પરેણ ચ વક્ષ્યતિ આત્માનમેવ લોકમુપાસીત (૧ । ૪ । ૧૫) ઇતિ ।
તત્ર ચ વાક્યે આત્મૈવોપાસ્યત્વેનાભિપ્રેતો દ્વિતીયાશ્રવણાદાત્માનમેવેતિ ।
ઇહ તુ ન દ્વિતીયા શ્રૂયતે ।
ઇતિપરશ્ચાત્મશબ્દઃ આત્મેન્યેવોપાસીત ઇતિ ।
અતો નાત્મોપાસ્ય આત્મગુણશ્ચાન્ય ઇતિ ત્વવગમ્યતે ।
ન૑વાક્યશેષ આત્મન ઉપાસ્યત્વેનાવગમાત્ ।
અસ્યૈવ વાક્યસ્ય શેષે આત્મૈવોપાસ્યત્વેનાવગમ્યતે તદેતત્પદનીયમસ્ય સર્વસ્ય યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) અન્તરતરં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૮) આત્માનમેવાવેત્(૧ । ૪ । ૧૦) ઇતિ ।
પ્રવિષ્ટસ્ય દર્શનપ્રતિષેધાદનુપાસ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
યસ્યાત્મનઃ પ્રવેશ ઉક્તઃ તસ્યૈવ દર્શનં વાર્યતે તં ન પશ્યન્તિ (૪ । ૩ । ૨૩) ઇતિ પ્રકૃતોપાદાનાત્ ।
તસ્માદાત્મનોઽનુપાસ્યત્વમેવેત્ચેત્? ન, અકૃત્સ્નત્વદોષાત્ ।
દર્શનપ્રતિષેધોઽકૃત્સ્નત્વદોષાભિપ્રાયેણ નાત્મોપાસ્યત્વંપ્રતિષેધાય ।
પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટત્વેન વિશેષણાત્ ।
આત્મનશ્ચેદુપાસ્યત્વમનભિપેતં પ્રાણનાદ્યેકૈકક્રિયાવિશિષ્ટસ્યાત્મનોઽકૃત્સ્નત્વવચનમનર્થકં સ્યાતકૃત્સ્નો હ્યેષોઽત એકૈકેન ભવતિ (૧ । ૪ । ૭) ઇતિ અતોઽનેકૈકવિશિષ્ટસ્ત્વાત્મા કૃત્સ્નત્વાદુપાસ્ય એવેતિ સિદ્ધમ્ ।
યસ્ત્વાત્મશબ્દસ્ય ઇતિપરઃ પ્રયોગઃ, આત્મશબ્દપ્રત્યયોઃ આત્મતત્ત્વસ્ય પરમાર્થતોઽવિષયત્વજ્ઞાનાર્થમ્, અન્યથા આત્માનમુપાસીતેત્યેવમવક્ષ્યત્ ।
તથા ચાર્થાદાત્મનિ શબ્દપ્રત્યયાવનુજ્ઞાતૌ સ્યાતામ્૑તચ્ચાનિષ્ટમ્, નેતિ નેતિ (૨ । ૩ । ૬) વિજ્ઞાતારમરેકેન વિજાનીયાત્(૨ । ૪ । ૧૪) અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ (૩ । ૮ । ૧૨) યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ (તૈ.ઉ.૨ । ૪ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
યત્તુ આત્માનમેવ લોકમુપાસીત (૧ । ૪ । ૧૫) ઇતિ તદનાત્મોપાસનપ્રસઙ્ગનિવૃત્તિપરત્વાન્ન વાક્યાન્તરમ્ ।
અનિર્જ્ઞાતત્વસામાન્યાદાત્મા જ્ઞાતવ્યોઽનાત્મા ચ ।
તત્ર કસ્માદાત્મોપાસને એવ યત્ન આસ્થીયતે આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ નેતરવિજ્ઞાન ઇતિ? અત્રોચ્યતે તદેતદેવ પ્રકૃતં પદનીયં ગમનીયં નાન્યત્ ।
અસ્ય સર્વસ્યેતિ નિર્ધારણાર્થા ષષ્ઠી ।
અસ્મિન્સર્વસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
યદયમાત્મા યદેતદાત્મતત્ત્વમ્ ।
કિં ન વિજ્ઞાતવ્યમેવાન્યત્? ન૑કિં તર્હિ? જ્ઞાતવ્યત્વેઽપિ ન પૃથગ્જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષત આત્મજ્ઞાનાત્ ।
કસ્માત્? અનેનાત્મના જ્ઞાતેન હિ યસ્માદેતત્સર્વમનાત્મજાતમન્યદ્યત્તત્સર્વં સમસ્તં વેદ જાનાતિ ।
નન્વન્યજ્ઞાનેનાન્યન્ન જ્ઞાયત ઇતિ ।
અસ્ય પરિહારં દુન્દુભ્યાદિગ્રન્થેન વક્ષ્યામઃ ।
કથં પુનરેતત્પદનીયમિત્યુચ્યતે યથા હ વૈ લોકે પદેન, ગવાદિખુરાઙ્કિતો દેશઃ પદમિત્યુચ્યતે તેન પદેન, નષ્ટં વિવિત્સિતં પશું પદેનાન્વેષમાણોઽનુવિન્દેલ્લભેત ।
એવમાત્મનિ લબ્ધે સર્વમનુલભત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મનિ જ્ઞાતે સર્વમન્યજ્જ્ઞાયત ઇતિ જ્ઞાને પ્રકૃતે, કથં લાભોઽપ્રકૃત ઉચ્યત ઇતિ? ન૑જ્ઞાનલાભયોરેકાર્થત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
આત્મનો હ્યલાભોઽજ્ઞાનમેવ, તસ્માજ્જ્ઞાનમેવાત્મનો લાભઃ, નાનાત્મલાભવદપ્રાપ્તપ્રાપ્તિલક્ષણ આત્મલાભઃ, લબ્ધૃલબ્ધવ્યયર્ભેદાભાવાત્ ।
યત્ર હ્યાત્મનોઽનાત્મા લબ્ધા, લબ્ધવ્યોઽનાત્મા ।
સ ચાપ્રાપ્ત ઉત્પાદ્યાદિક્રિયાવ્યવહિતઃ કારકવિશેષોપાદાનેન ક્રિયાવિશેષમુત્પાદ્ય લબ્ધવ્યઃ ।
સ ત્વપ્રાપ્તપ્રાપ્તિલક્ષણોઽનિત્યઃ, મિથ્યાજ્ઞાનજનિતકામક્રિયાપ્રભવત્વાત્, સ્વપ્ને પુત્રાદિલાભવત્ ।
અયં તુ તદ્વિપરીત આત્મા ।
આત્મત્વાદેવ નોત્પાદ્યાદિક્રિયાવ્યવહિતઃ ।
નિત્યલબ્ધસ્વરૂપત્વેઽપિ સત્યવિદ્યામાત્રં વ્યવધાનમ્ ।
યથા ગૃહ્યમાણાયા અપિ શુક્તિકાયા વિપર્યયેણ રજતાભાસાયા અગ્રહણં વિપરીતજ્ઞાનવ્યવધાનમાત્રમ્, તથા ગ્રહણં જ્ઞાનમાત્રમેવ, વિપરીતજ્ઞાનવ્યવધાનાપોહાર્થત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
એવમિહાપ્યાત્મનોઽલાભોઽવિદ્યામાત્રવ્યવધાનમ્ ।
તસ્માદ્વિદ્યયા તદપોહનમાત્રમેવ લાભો નાન્યઃ કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદાત્મલાભે જ્ઞાનાદર્થાન્તરસાધનસ્ય આનર્થક્યં વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માન્નિરાશઙ્કમેવ જ્ઞાનલાભયોરેકાર્થત્વં વિવક્ષન્નાહ જ્ઞાનં પ્રકૃત્ય, અનુવિન્દેદિતિ ।
વિન્દતેર્લાભાર્થત્વાત્ ।
ગુણવિજ્ઞાનફલમિદમુચ્યતે યથાયમાત્માત્મા નામરૂપાનુપ્રવેશેન ખ્યાતિં ગત આત્મેત્યાદિનામરૂપાભ્યાં પ્રાણાદિસંહતિં ચ શ્લોકં પ્રાપ્તવાનિત્યેવં યો વેદ,સ કીર્તિં ખ્યાતિં શ્લોકં ચ સઙ્ઘાતમિષ્ટૈઃ સહ વિન્દતે લભતે ।
યદ્વા યથોક્તં વસ્તુ યો વેદ મુમુક્ષૂણામપેક્ષિતં કીર્તિશબ્દિતમૈક્યજ્ઞાનં તત્ફલં શ્લોકશબ્દિતાં મુક્તિમાપ્નોતીતિ મુખ્યમેવ ફલમ્

કુતશ્ચાત્મતત્ત્વમેવ જ્ઞેયમનાહત્યાન્યદિત્યાહ

તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્પ્રેયો વિત્તાત્પ્રેયોઽન્યસ્માત્સર્વસ્માદન્તરતરં યદયમાત્મા ।
સ યોઽન્યમાત્મનઃ પ્રિયં બ્રુવાણં બ્રૂયાત્પ્રિયં રોત્સ્યતીતીશ્વરો હ તથૈવ સ્યાત્ ।
આત્માનમેવ પ્રિયમુપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ પ્રિયમુપાસ્તે ન હાસ્ય પ્રિયં પ્રમાયુકં ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૮ તદેતદાત્મતત્ત્વં પ્રેયઃ પ્રિયતરં પુત્રાત્ ।
પુત્રો હિ લોકે પ્રિયઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્માદપિ પ્રિયતરમિતિ નિરતિશયપ્રિયત્વં દર્શયતિ ।
તથા વિત્તાદ્ધિરણ્યરત્નાદેઃ, તથા અન્યસ્યાદ્યલ્લોકે પ્રિયત્વેન પ્રસિદ્ધં તસ્માત્સર્વસ્માદિત્યર્થઃ ।
તત્કસ્માદાત્મતત્ત્વમેવ પ્રિયતરં ન પ્રાણાદિ? ઇત્યુચ્યતે અન્તરતરં બાહ્યાત્પુત્રવિત્તાદેઃ પ્રાણપિણ્ડસમુદાયો હ્યન્તરોઽભ્યન્તરઃ સન્નિકૃષ્ટ આત્મનઃ ।
તસ્માદપ્યન્તરાદન્તરતરં યદયમાત્મા યદેતદાત્મતત્ત્વમ્ ।
યો હિ લોકે નિરતિશયપ્રિયઃ સ સર્વપ્રયત્નેન લબ્ધવ્યો ભવતિ ।
તથાયમાત્મા સર્વલૌકિકપ્રિયેભ્યઃ પ્રિયતમઃ ।
તસ્માત્તલ્લાભે મહાન્યત્ન આસ્થેન ઇત્યર્થઃ, કર્ત્તવ્યતાપ્રાપ્તમપ્યન્યપ્રિયલાભે યત્નમુજ્ઝિત્વા ।
કસ્માત્પુનઃ આત્માનાત્મપ્રિયયોરન્યતરપ્રિયહાનેન ઇતરપ્રિયોપાદાનપ્રાપ્તૌ આત્મપ્રિયોપાદાનેનૈવેતરહાનં ક્રિયતે ન વિપર્યયઃ? ઇત્યુચ્યતે સ યઃ કશ્ચિદન્યમનાત્મમમમમવિશેષં પુત્રાદિકં પ્રિયતરમાત્માનઃ સાકાશાદ્બ્રૂવાણં બ્રૂયાદાત્મપ્રિયવાદી ।
કિમ્? પ્રિયં તવાભિમતં પુત્રાદિલક્ષણં રોત્સ્યત્યાવરણં પ્રાણસંરોધં પ્રાપ્સ્યતિ ।
વિનઙ્ક્ષ્યતીતિ ।
સ કસ્માદેવં બ્રવીતિ? યસ્માદીશ્વરઃ સમર્થઃ પર્યાપ્તોઽસાવેવં વક્તું હ યસ્માત્તસ્માત્તથૈવ સ્યાદ્યત્તેનોક્તં પ્રાણસંરોધં પ્રાપ્સ્યતિ ।
યથાભૂતવાદી હિ સઃ, તસ્માત્સ ઈશ્વરો વક્તુમ્ ।
ઈશ્વરશબ્દઃ ક્ષિપ્રવાચીતિ કેચિત્ ।
ભવેદ્યદિ પ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદુજ્ઝિત્વાન્યત્પ્રિયમાત્માનમેવ પ્રિયમુપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ પ્રિયમુપાસ્તે, આત્મૈવ પ્રિયો નાન્યોઽસ્તીતિ પ્રતિપદ્યતેઽન્યલ્લૌકિકં પ્રિયમપ્યપ્રિયમેવેતિ નિશ્ચિત્ય ઉપાસ્તે ચિન્તયતિ, ન હાસ્યૈવંવિદઃ પ્રિયં પ્રમાયુકં પ્રમરણશીલં ભવતિ ।
નિત્યાનુવાદમાત્રમેતત્, આત્મવિદોઽન્યસ્ય પ્રિયસ્યાપ્રિયસ્ય ચાભાવાત્ ।
આત્મપ્રિયગ્રહણસ્તુત્યર્થં વા પ્રિયગુણફલવિધાનાર્થં મન્દાત્મદર્શિનઃ ।
તાચ્છીલ્યપ્રત્યયોપાદાનાત્

સૂત્રિતા બ્રહ્મવિદ્યા આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ યદર્થોપનિષત્કૃતસ્નાપિ ।
તસ્યૈતસ્ય સૂત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસુઃ પ્રયોજનાભિધિત્સયોપોજ્જિઘાંસતિ

તદાહુર્યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે ।
કિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૯ તદિતિ વક્ષ્યમાણમનન્તરવાક્યેઽવદ્યોત્યં વસ્ત્વાહુઃ ।
બ્રાહ્મણા બ્રહ્મ વિવિદિષવો જન્મજરામરણપ્રબન્ધચક્રભ્રમણકૃતાયાસદુઃખોદકાપારમહોદધિપ્લવભૂતં ગુરુમાસાદ્ય તત્તીરમુત્તિતીર્ષવો ધર્માધર્મસાધનતત્ફલલક્ષણાત્સાધ્યસાધનરૂપાન્નિર્વિણ્ણાઃ તદ્વિલક્ષણનિત્યનિરતિશયશ્રેયઃ પ્રતિપિત્સવઃ ।
કિમાહુરિત્યાહ યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા બ્રહ્મ પરમાત્મા તયા બ્રહ્મવિદ્યયા, સર્વં નિરવશેષં ભવિષ્યન્તો ભવિષ્યામ ઇત્યેવં મનુષ્યા યન્મન્યન્તે ।
મનુષ્યગ્રહણં વિશેષતોઽધિકારજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
મનુષ્યા એવ હિ વિશેષતોઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનેઽધિકૃતા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથા કર્મવિષયે ફલપ્રાપ્તિં ધ્રુવાં કર્મભ્યો મન્યન્તે, તથા બ્રહ્મવિદ્યાયા સર્વાત્મભાવફલપ્રાપ્તિં ધ્રુવામેવ મન્યન્તે ।
વેદપ્રામાણ્યસ્યોભયત્રાવિશેષાત્ ।
તત્ર વિપ્રતિષિદ્ધં વસ્તુ લક્ષ્યતેઽતઃ પૃચ્છામઃ કિમુ તદ્બ્રહ્મ યસ્ય વિજ્ઞાનાત્સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે? તત્કિમવેદ્યસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્? બ્રહ્મ ચ સર્વમિતિ શ્રૂયતે ।
તદ્યદ્યવિજ્ઞાય કિઞ્ચિત્સર્વમભવત્તથાન્યેષામપ્યસ્તુ, કિં બ્રહ્મવિદ્યયા? અથ વિજ્ઞાય સર્વમભવત્, વિજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્કર્મફલેન તુલ્યમેવેત્યનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ સર્વભાવસ્ય બ્રહ્મવિદ્યાફલસ્ય ।
અનવસ્થાદોષશ્ચતદપ્યન્યદ્વિજ્ઞાય સરેવમભવત્તતઃ પૂર્વમપ્યન્યદ્વિજ્ઞાયેતિ ।
ન તાવદવિજ્ઞાય સર્વમભવત્, શાસ્ત્રાર્થવૈરૂપ્યદોષાત્ ।
ફલાનિત્યત્વદોષસ્તર્હિ? નૈકોઽપિ દોષોર્ઽથવિશેષોપપત્તેઃ

યદિ કિમપિ વિજ્ઞાયૈવ તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્પૃચ્છામઃ કિમુ તદ્બ્રહ્માવેત્? યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ ।
એવં ચોદિતે સર્વદોષાનાગન્ધિતં પ્રતિવચનમાહ

બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ ।
તદાત્માનમેવાવેત્ ।
અહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ ।
તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્ ।
તથર્ષીનામ્ ।
તથા મનુષ્યાણામ્ ।
તદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદેઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચેતિ ।
તદિદમપ્યેતર્હિ ય એવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સ ઇદં સર્વં ભવતિ ।
તસ્ય હ ન દેવાશ્ચનાભૂત્યા ઈશતે ।
આત્મા હ્યેષાં સ ભવતિ ।
અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ ।
યથા પશુરેવં સ દેવાનામ્ ।
યથા હ વૈ બહવઃ પશવો મનુષ્યં ભુઞ્જ્યુરેવમેકૈકઃ પુરુષો દેવાન્ ભુનક્તિ ।
એકસ્મિન્નેવ પશાવાદીયમાનેઽપ્રિયં ભવતિ કિમુ બહુષુ ।
તસ્માદેષાં તન્ન પ્રિયં યદેતન્મનુષ્યા વિદ્યુઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૦ બ્રહ્માપરમ્, સર્વભાવસ્ય સાધ્યત્વોપપત્તેઃ ।
ન હિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વભાવાપત્તિર્વિજ્ઞાનસાધ્યા ।
વિજ્ઞાનસાધ્યાં ચ સર્વભાવાપત્તિર્વિજ્ઞાનસાધ્યા ।
વિજ્ઞાનસાધ્યાં ચ સર્વભાવાપત્તિમાહઽતસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ ।
તદસ્માદ્બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદિત્યપરં બ્રહ્મેહ ભવિતુમર્હતિ ।
મનુષ્યાધિકારાદ્વા તદ્ભાવી બ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ ।
ઽસર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તેઽઇતિ હિ મનુષ્યાઃ પ્રકૃતાઃ, તેષાં ચાભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધને વિશેષતોઽધિકાર ઇત્યુક્તમ્, ન પરસ્ય બ્રહ્મણો નાપ્યપરસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
અતો દ્વૈતૈકત્વાપરબ્રહ્મવિદ્યયા કર્મસહિતયા અપરબ્રહ્મભાવમુપસમ્પન્નો ભોજ્યાદપાવૃત્તઃ સર્વપ્રાપ્ત્યોચ્છિન્નકામકર્મબન્ધનઃ પરબ્રહ્મભાવી બ્રહ્મવિદ્યાહેતોર્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકે ભાવિનીં વૃત્તિમાશ્રિત્ય શબ્દપ્રયોગઃ યથાઽઓદનં પચતિઽઇતિ, શાસ્ત્રે ચઽપરિવ્રાજકઃ સર્વભૂતાભયદક્ષિણામ્ઽઇત્યાદિ, તથેહેતિ કેચિત્ બ્રહ્મ બ્રહ્મભાવી પુરુષો બ્રાહ્મણઃ ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તન્ન, સર્વભાવાપત્તેરનિત્યત્વદોષાત્ ।
ન હિ સોઽસ્તિ લોકે પરમાર્થતો યો નિમિત્તવશાદ્ભાવાન્તરમાપદ્યતે નિત્યશ્ચેતિ ।
તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનનિમિત્તકૃતા ચેત્સર્વભાવાપત્તિઃ, નિત્યા ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ।
અનિત્યત્વે ચ કર્મફલતુલ્યતેત્યુક્તો દોષઃ ।
અવિદ્યાકૃતાસર્વત્વનિવૃત્તિં ચેત્સર્વભાવાપત્તિં બ્રહ્મવિદ્યાફલં મન્યસે, બ્રહ્મભાવિપુરુષકલ્પના વ્યર્થા સ્યાત્૑પ્રાગ્બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપિ સર્વો જન્તુબ્રહ્મત્વાન્નિત્યમેવ સર્વભાવાપન્નઃ પરમાર્થતઃ, અવિદ્યયા ત્વબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચાધ્યારોપિતં યથા શુક્તિકાયાં રજતમ્, વ્યોમ્નિ વા તલમલવત્ત્વાદિ, તથેહ બ્રહ્મણ્યધ્યોરોપિતમવિદ્યયા અબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચ બ્રહ્મવિદ્યયા નિવર્ત્યત ઇતિ મન્યસે યદિ, તદા યુક્તં યત્પરમાર્થત આસીત્પરં બ્રહ્મ, બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થભૂતમ્ઽબ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યસ્મિન્વાક્યે ઉચ્યતે ઇતિ વક્તુમ્૑યથાભૂતાર્થવાદિત્વાદ્વેદસ્ય ।
ન ત્વિયં કલ્પના યુક્તા, બ્રહ્મશબ્દાર્થવિપરીતો બ્રહ્મભાવી પુરુષો બ્રહ્મેત્યુચ્યત ઇતિ શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાયા અન્યાય્યત્વાન્મહત્તરે પ્રયોજનાન્તરેઽસતિ ।
અવિદ્યાકૃતવ્યતિરેકેણાબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચ વિદ્યત એવેતિ ચેન્ન, તસ્ય બ્રહ્મવિદ્યયાપોહાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ ક્વચિત્સાક્ષાદ્વસ્તુધર્મસ્યાપોઢ્રી દૃષ્ટા કર્ત્રી વા બ્રહ્મવિદ્યા ।
અવિદ્યાયાસ્તુ સર્વત્રૈવ નિવર્તિકા દૃશ્યતે ।
તથેહાપ્યબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચાવિદ્યાકૃતમેવ નિવર્ત્યતાં બ્રહ્મવિદ્યયા ।
ન તુ પારમાર્થિકં વસ્તુ કર્તું નિવર્તયિતું વાર્હતિ બ્રહ્મવિદ્યા ।
તસ્માદ્વ્યર્થૈવ શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પના ।
બ્રહ્મણ્યવિદ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મણિ વિદ્યાવિધાનાત્ ।
ન હિ શુક્તિકાયાં રજતાધ્યારોપણેઽસતિ શુક્તિકાત્વં જ્ઞાપ્યતે ચક્ષુર્ગોચરાપન્નાયામ્ ઇયં શુક્તિકા ન રજતમ્, ઇતિ ।
તથા"સદેવેદં સર્વમ્" "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" "નેદં દ્વૈતમસ્ત્યબ્રહ્મ"ઇતિ બ્રહ્મણ્યેકત્વવિજ્ઞાનં ન વિધાતવ્યં બ્રહ્મણ્યવિદ્યાધ્યારોપણાયામસત્યામ્ ।
ન બ્રૂમઃ શુક્તિકાયામિવ બ્રહ્મણ્યતદ્ધર્માધ્યારોપણા નાસ્તીતિ, કિં તર્હિ? ન બ્રહ્મ સ્વાત્મન્યતદ્ધર્માધ્યારોપનિમિત્તમ્, અવિદ્યાકર્તૃ ચેતિ ।
ભવત્વેવં નાવિદ્યાકર્તૃ ભ્રાન્તં ચ બ્રહ્મ ।
કિંન્તુ નૈવાબ્રહ્માવિદ્યાકર્તા ચેતનો ભ્રાન્તોઽન્ય ઇષ્યતે ।
"નાન્યોઽતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતા" (બૃ.ઉ.૩ । ૭ । ૨૩) "નાન્યદતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ"(૩ । ૮ । ૧૧) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૩)"આત્માનમેવાવેત્ ।
અહં બ્રહ્માસ્મિ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) "અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ"(૧ । ૪ । ૧૦) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સ્મૃતિભ્યશ્ચ "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ"(ગીતા ૧૩ । ૨૭) "અહમાત્માગુડાકેશ"(ગીતા ૧૦ । ૨૦) "શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ"(ગીતા ૫ । ૧૮) "યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ"ઇત્યાદિભ્યઃ ।
"યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ" (ઈશા.ઉ.૭) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
નન્વેવં શાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યમિતિ ।
બાઢમેવમવગતેઽસ્ત્વેવાનર્થક્યમ્ ।
અવગમનર્થક્યમિતિ ચેત્? ન, અનવગમનિવૃત્તેર્દૃષ્ટત્વાત્ ।
તન્નિવૃત્તેરપ્યનુપપત્તિરેકત્વ ઇતિ ચેત્? ન દૃષ્ટવિરોધાત્ ।
દૃશ્યતે હ્યેકત્વવિજ્ઞાનાદેવાનવગમનિવૃત્તિઃ, દૃશ્યમાનમપ્યનુપપન્નમિતિ બ્રુવતો દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાત્૑ન ચ દૃષ્ટવિરોધઃ કેનચિદપ્યભ્યુપગમ્યતે ।
ન ચ દૃષ્ટેઽનુપપન્નં નામ, દૃષ્ટત્વાદેવ ।
દર્શનાનુપપત્તિરિતિ ચેત્તત્રાપ્યેષૈવ યુક્તિઃ ।
"પુણ્યં વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ"(બૃ.ઉ.૩ । ૨ । ૧૩) "તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે" (૪ । ૪ । ૨) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યઃ પરસ્માદ્વિલક્ષણોઽન્યઃ સંસાર્યવગમ્યતે ।
તદ્વિલક્ષણશ્ચ પરઃ"સ એષ નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૩) "અશનાયાદ્યત્યેતિ" "ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃ"(છા.ઉ.૮ । ૭ । ૧) "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને"(બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૯) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
કણાદાક્ષપાદાદિતર્કશાસ્ત્રેષુ ચ સંસારવિલક્ષણ ઈશ્વર ઉપપત્તિતઃ સાધ્યતે ।
સંસારદુઃખાપનયાર્થિત્વપ્રવૃત્તિદર્શનાત્સ્ફુટમન્યત્વમીશ્વરાત્સંસારિણોઽવગમ્યતે ।
"અવાક્યનાદરઃ"(છા.ઉ.૩ । ૧૪ । ૨) "ન મે પાર્થાસ્તિ" (ગીતા૩ । ૨૨) ઇતિ શ્રુતિભ્યઃ ।
"સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ"(છા.ઉ.૮ । ૭ । ૧) "તં વિદિત્વા ન લિપ્યતે"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૩) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧) "એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમેતત્"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૦) "યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વા"(૩ । ૮ । ૧૦) "તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય"(૪ । ૪ । ૨૧) "પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે" (મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૪) ઇત્યાદિકર્મકર્તૃનિર્દેશાચ્ચ ।
મુમુક્ષોશ્ચ ગતિમાર્ગવિશેષદેશોપદેશાત્ ।
અસતિ ભેદે કસ્ય કુતો ગતિઃ સ્યાત્? તદભાવે ચ દક્ષિણોત્તરમાર્ગવિશેષાનુપપત્તિઃ, ગન્તવ્યદેશાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
ભિન્નસ્ય તુ પરસ્માદાત્મનઃ સર્વમેતદુપપન્નમ્ ।
કર્મજ્ઞાનસાધનોપદેશાચ્ચ ભિન્નશ્ચેદ્બ્રહ્મણઃ સંસારી સ્યાત્, યુક્તસ્તં પ્રત્યભ્યુદયનિઃશ્રેયસાધનયોઃ કર્મજ્ઞાનયોરુપદેશો નેશ્વરસ્યાપ્તકામત્વાત્ ।
તસ્માદ્યુક્તં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મભાવી પુરુષ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મોપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંસારી ચેદ્ બ્રહ્મભાવ્યબ્રહ્મ સન્ વિદિત્વાત્માનમેવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સર્વમભવત્તસ્ય સંસાર્યાત્મવિજ્ઞાનાદેવ સર્વાત્મભાવસ્ય ફલસ્ય સિદ્ધત્વાત્પરબ્રહ્મોપદેશસ્ય ધ્રુવમાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તદ્વિજ્ઞાનસ્ય ક્વચિત્પુરુષાર્થસાધનેઽવિનિયાગાત્સંસારિણ એવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ બ્રહ્મત્વસમ્પાદનાર્થ ઉપદેશ ઇતિ ચેત્ ।
અનિર્જ્ઞાતે હિ બ્રહ્મસ્વરૂપે કિં સમ્પાદયેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
નિર્જ્ઞાતલક્ષણે હિ બ્રહ્મણિ શક્યા સમ્પત્કર્તુમ્ ।
ન૑ "અયમાત્મા બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૯) ચત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ (૩ । ૪ । ૧) ય આત્મા (છા.ઉ.૮ । ૭ । ૧) તત્સત્યં સ આત્મા (છા.ઉ.૬ । ૮ । ૭) બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ (તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૧ । ) ઇતિ પ્રકૃત્ય તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ (૨ । ૧ । ૧) ઇતિ સહસ્રશો બ્રહ્માત્મશબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યાદેકાર્થત્વમેવેત્યવગમ્યતે ।
અન્યસ્ય હ્યન્યત્વે સમ્પત્ક્રિયતે નૈકત્વે ।
ઇદં સર્વં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૬) ઇતિ ચ પ્રકૃતસ્યૈવ દ્રષ્ટવ્યસ્યાત્મન એકત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માન્નાત્મનો બ્રહ્મત્વસમ્પદુપપત્તિઃ ।
ન ચાપ્યન્યત્પ્રયોજનં બ્રહ્મોપદેશસ્ય ગમ્યતે, બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ (મુ.ઉ.૩ । ૨ । ૯) અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તોઽસિ (બૃ.ઉ.૪ । ૨ । ૪) અભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ (૪ । ૪ । ૨૫) ઇતિ ચ તદાપત્તિશ્રવણાત્ ।
સમ્પત્તિશ્ચેત્તદાપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ન હ્યન્યસ્યામ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।

વચનાત્સમ્પત્તેરપિ તદ્ભાવાપત્તિઃ સ્યાદિતિ ચેત્? ન, સમ્પત્તેઃ પ્રત્યયમાત્રત્વાત્ ।
વિજ્ઞાનસ્ય ચ મિથ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વવ્યતિરેકેણાકારકત્વમિત્યવોચામ ।
ન ચ વચનં વસ્તુનઃ સામર્થ્યજનકમ્ ।
જ્ઞાપકં હિ શાસ્ત્રં ન કારકમિતિ સ્થિતિઃ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) ઇત્યાદિવાક્યેષુ ચ પરસ્યૈવ પ્રવેશ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મેતિ ન બ્રહ્મભાવિપુરુષકલ્પના સાધ્વી ।
ઇષ્ટાર્થબાધનાચ્ચ ।
સૈન્ધવધનવદનન્તરમબાહ્યમેકરસં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનં સર્વસ્યામુપનિષદિ પ્રતિપિપાદયિષિતોર્ઽથઃ ।
કાણ્ડદ્વયેઽપ્યન્તેઽવધારણાદવગમ્યતે ઇત્યનુશાસનમેતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમિતિ. તથા સર્વશાખોપનિષત્સુ ચ બ્રહ્મૈકત્વવિજ્ઞાનં નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
તત્ર યદિ સંસારી બ્રહ્મણોઽન્ય આત્માનમેવાવેદિતિ કલ્પ્યેત, ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય નાધનં સ્યાત્ ।
તથા ચ શાસ્ત્રમુપક્રમોપસંહારયોર્વિરોધાદસમઞ્જસં કલ્પિતં સ્યાત્ ।
વ્યપદેશાનુપપત્તેશ્ચ ।
યદિ ચ આત્માનમેવાવેતિતિ સંસારી કલ્પ્યેત, બ્રહ્મવિદ્યા ઇતિ વ્યપદેશો ન સ્યાત્ ।
આત્માનમેવાવેદિતિ સંસારિણ એવ વેદ્યત્વોપપત્તેઃ ।
આત્મેતિ વેદિતુરન્યદુચ્યત ઇતિ ચેન્ન, અહં બ્રહ્માસ્મીતિ વિશેષણાત્ ।
અન્યશ્ચેદ્વેદ્યઃ સ્યાદયમસાવિતિ વા વિશેષ્યેત ન ત્વહમસ્મીતિ ।
અહમસ્મીતિ વિશેષણાદાત્માનમેવાવેદિતિ ચાવધારણાન્નિશ્ચિતમાત્મૈવ બ્રહ્મેત્યવગમ્યતે ।
તથા ચ સત્યુપપન્નો બ્રહ્મવિદ્યાવ્યપદેશો નાન્યથા ।
સંસારિવિદ્યા હ્યન્યથા સ્યાત્ ।
ન ચ બ્રહ્મત્વાબ્રહ્મત્વે હ્યેકસ્યોપપન્ને પરમાર્થતઃ, તમઃપ્રકાશાવિવ ભાનોર્વિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચોભયનિમિત્તત્વે બ્રહ્મવિદ્યેતિ નિશ્ચિતો વ્યપદેશો યુક્તં તત્ત્વજ્ઞાનવિવક્ષાયામ્, શ્રોતુઃ સંશયો હિ તથા સ્યાત્ ।
નિશ્ચિતં ચ જ્ઞાનં પુરુષાર્થસાધનમિષ્યતે"યસ્ય સ્યાદ્દ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તિ" (છા.ઉ.૩ । ૧૪ । ૪) "સંશયાત્મા વિનશ્યતિ"(ગીતા ૪ । ૪૦) ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામ્ ।
અતો ન સંશયિતો વાક્યાર્થો વાચ્યઃ પરહિતાર્થિના ।
બ્રહ્મણિ સાધકત્વકલ્પના અસ્મદાદિષ્વિવ અપેશલાઽતદાત્માનમેવાવેત્તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ ઇતિ ચેત્? ન, શાસ્ત્રોપાલમ્ભાત્ ।
ન હ્યસ્માત્કલ્પનેયમ્, શાસ્ત્રકૃતા તુ૑તસ્માચ્છાસ્ત્રસ્યાયમુપાલમ્ભઃ ।
ન ચ બ્રહ્મણ ઇષ્ટં ચિકીર્ષુણા શાસ્ત્રાથવિપરીતકલ્પના સ્વાર્થપરિત્યાગઃ કાર્યઃ ।
ન ચૈતાવત્યેવાક્ષમા યુક્તા ભવતઃ ।
સર્વં હિ નાનાત્વં બ્રહ્મણિ કલ્પિતમેવ"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૦) "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" (૪ । ૪ । ૧૯) "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" (૨ । ૪ । ૧૪) "એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) ઇત્યાદિવાક્યશતેભ્યઃ ।
સર્વો હિ લોકવ્યવહારો બ્રહ્મણ્યેવ કલ્પિતો ન પરમાર્થઃ સન્, ઇત્યત્યલ્પમિદમુચ્યતેઽઇયમેવ કલ્પના અપેશલાઽઇતિ ।
તસ્માદ્યત્પ્રવિષ્ટં સ્રષ્ટ્રૃ બ્રહ્મ તદ્બ્રહ્મ ।
વૈશબ્દોઽવધારણાર્થઃ ।
ઇદં શરીરસ્થં યદ્ગૃહ્યતે, અગ્રે પ્રાક્પ્રતિબોધાદપિ બ્રહ્મૈવાસીત્, સર્વં ચેદમ્ ।
કિન્ત્વપ્રતિબોધાતબ્રહ્માસ્મ્યસર્વં ચ ઇત્યાત્મન્યધ્યારોપાત્ઽકર્તાહે ક્રિયાવાન્ફલાનાં ચ ભોક્તા સુખી દુઃખો સંસારીઽઇતિ ચાધ્યારોપયતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ બ્રહ્મૈવ તદ્વિલક્ષણં સર્વં ચ ।
તત્કથઞ્ચિદાચાર્યેણ દયાલુના પ્રતિબોધિતમ્ઽનાસિ સંસારીઽઇત્યાત્માનમેવાવેત્સ્વાભાવિકમ્ ।
અવિદ્યાધ્યારોપિતવિશેષવર્જિતમિતિ એવ શબ્દસ્યાર્થઃ ।
બ્રૂહિ કોઽસાવાત્મા સ્વાભાવિકઃ, યમાત્માનં વિદિતવદ્બ્રહ્મ ।
નનુ ન સ્મરસ્યાત્માનમ્, દર્શિતો હ્યસૌ, ય ઇહ પ્રવિશ્ય પ્રાણિત્યપાનિતિ વ્યાનિત્યુદાનિતિ સમાનિતીતિ ।
નનુઽઅસૌ ગૌઃ, અસાવશ્વઃઽઇત્યેવમસૌ વ્યપદિશ્યતે ભવતા નાત્માનં પ્રત્યક્ષં દર્શયસિ ।
એવં તર્હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા, સ આત્મેતિ ।
નન્વત્રાપિ દર્શનાદિક્રિયાકર્તુઃ સ્વરૂપં ન પ્રત્યક્ષં દર્શયસિ ।
ન હિ ગમિરેવ ગન્તુઃ સ્વરૂપં છિદિર્વા છેત્તુઃ ।
એવં તર્હિ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા શ્રુતેઃ શ્રોતા મતેર્મન્તા વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતા, સ આત્મેતિ ।
નન્વત્ર કો વિશેષો દ્રષ્ટરિ? યદિ દૃષ્ટર્દ્રષ્ટા. યદિ વા ઘટસ્ય દ્રષ્ટા, સર્વથાપિ દ્રષ્ટૈવ ।
દ્રષ્ટવ્ય એવ તુ ભવાન્વિશેષમાહ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેતિ દ્રષ્ટા તુ યદિ દૃષ્ટેઃ, યદિ વા ઘટસ્ય, દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૈવ ।
ન, વિશેષોપપત્તેઃ ।
અસ્ત્યત્ર વિશેષઃ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા સ દૃષ્ટિમ્, ન કદાચિદપિ દૃષ્ટિર્ન દૃશ્યતે દ્રષ્ટા૑તત્ર દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટ્યા નિત્યયા ભવિતવ્યમ્, અનિત્યા ચેદ્દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિઃ, તત્ર દૃશ્યા યા દૃષ્ટિઃ સા કદાચિન્ન દૃશ્યેતાપિ, યથાનિત્યયા દૃષ્ટ્યા ઘટાદિ વસ્તુ ।
ન ચ તદ્વદ્દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા કદાચિદપિ ન પશ્યતિ દૃષ્ટિમ્ ।
કિં દ્વે દૃષ્ટી દ્રષ્ટુઃ નિત્યા અદૃશ્યા, અન્યા અનિત્યા દૃશ્યેતિ? બાઢમ્૑પ્રસિદ્ધા તાવદનિત્યા દૃષ્ટિઃ, અન્ધાનન્ધત્વદર્શનાત્ ।
નિત્યૈવ ચેત્સર્વોઽનન્ધ એવ સ્યાત્ ।
દ્રષ્ટસ્તુ નિત્યા દૃષ્ટિઃ"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અનુમાનાચ્ચ અન્ધસ્યાપિ ઘટાદ્યાભાસવિષયા સ્વપ્ને દૃષ્ટિરુપલભ્યતે, સા તર્હીતરદૃષ્ટિનાશે ન પશ્યતિ, સા દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિઃ ।
તયાવિપરિલુપ્તયા નિત્યયા દૃષ્ટ્યા સ્વરૂપભૂતયા સ્વયઞ્જ્યોતિઃસમાખ્યથેતામનિત્યાં દૃષ્ટિં સ્વપ્નવુદ્ધાન્તયોર્વાસનાપ્રત્યયરૂપાં નિત્યમેવ પશ્યન્દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા ભવતિ ।
એવશ્ચ સતિ દૃષ્ટિરેવ સ્વરૂપમસ્યાગ્ન્યૌષ્ણ્યવત્, ન કાણાદાનામિવ દૃષ્ટિવ્યતિરિક્તોઽન્યશ્ચેતનો દ્રષ્ટા ।
તદ્બ્રહ્મ આત્માનમેવ નિત્યદૃગ્રૂપમધ્યારોપિતાનિત્યદૃષ્ટ્યાદિવર્જિતમેવાવેદ્વિદિતવત્ ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધં"ન વિજ્ઞાતેવિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૪ । ૨) ઇતિ શ્રુતેઃ, વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
ન, એવં વિજ્ઞાનાન્ન વિપ્રતિષેધઃ ।
એવં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેતિ વિજ્ઞાયત એવ ।
અન્યજ્ઞાનાનપેક્ષત્વાચ્ચ ન ચ દ્રષ્ટુર્નિત્યૈવ દૃષ્ટિરિત્યેવં વિજ્ઞાતે દ્રષ્ટ્રિવિષયાં દૃષ્ટિમન્યામાકાઙ્ક્ષતે ।
નિવર્તતે હિ દ્રષ્ટુવિષયદૃષ્ટ્યાકાઙ્ક્ષા તદસમ્ભવાદેવ ।
ન હ્યવિદ્યમાને વિષય આકાઙ્ક્ષા કસ્યચિદુપજાયતે ।
ન ચ દૃશ્યા દૃષ્ટિર્દ્રષ્ટારં વિષયીકર્તુમુત્સહતે, યતસ્તામાકાઙ્ક્ષેત ।
ન ચ સ્વરૂપવિષયાખાઙ્ક્ષાસ્વસ્યૈવ ।
તસ્માદજ્ઞાનાધ્યારોપણનિવૃત્તિરેવઽઅત્માનમેવાવેતિત્યુક્તમ્,નાત્મનો વિષયીકરણમ્ઽ ।
તત્કથમવેત્? ઇત્યાહ અહં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા આત્મા બ્રહ્માસ્મિ ભવામીતિ બ્રહ્મેતિ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તર આત્મા અશનાયાદ્યતીતો નેતિ નેત્યસ્થૂલમનણ્વિત્યેવમાદિ લક્ષણમ્, તદેવાહમસ્મિ, નાન્યઃ સંસારી, યથા ભવાનાહેતિ ।
તસ્માદેવં વિજ્ઞાનાત્તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવ મનુષ્યા મન્યન્તે યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યામ ઇતિ ।
યત્પૃષ્ટમ્,ઽકિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્યસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ, તન્નિર્ણીતમ્ઽબ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ ।
તત્તત્ર યો યો દેવાનાં મધ્યે પ્રત્યબુધ્યત પ્રતિબુદ્ધ્વાનાત્માનં યથોક્તેન આત્મા તદ્બ્રહ્માભવત્ ।
તથર્પીણાં તથા મનુષ્યાણાં ચ મધ્યે ।
દેવાનામિત્યાદિ લોકદૃષ્ટ્યપેક્ષયા ન બ્રહ્મત્વબુદ્ધ્યોચ્યતે ।
ઽપુરઃ પુરુષ આવિશત્ઽઇતિ સર્વત્ર બ્રહ્મૈવાનુપ્રવિષ્ટમિત્યાદ્યુચ્યતે ।
પરમાર્થતસ્તુ તત્ર તત્ર બ્રહ્મૈવાગ્ર આસીત્પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્દેવાદિશરીરેશ્વન્યથૈવ વિભાવ્યમાનમ્ ।
તદાત્માનમેવાવેત્તથૈવ ચ સર્વમભવત્ ।
અસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સર્વભાવાપત્તિઃ ફલમિત્યેતસ્યાર્થસ્ય દ્રઢિમ્ને મન્ત્રાનુદાહરતિ શ્રુતિઃ ।
કથમ્? તદ્બ્રહ્મ એતદાત્માનમેવઽઅહમસ્મિઽઇતિ પશ્યન્નેતસ્માદેવ બ્રહ્મણો દર્શનાદૃષ્ટિર્વામદેવાખ્યઃ પ્રતિપેદે હ પ્રતિપન્નવાન્કિલ ।
સ એતસ્મિન્મન્ત્રાન્દદર્શઽઅહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽઇત્યાદીન્ ।

તદેતદ્બ્રહ્મ પશ્યનિતિ બ્રહ્મવિદ્યા પરામૃશ્યતે ।
ઽઅહં મનુરભવં સુર્યશ્ચઽઇત્યાદિના સર્વભાવાપત્તિં બ્રહ્મવિદ્યાફલં પરામૃશતિ ।
પશ્યન્સર્વાત્મભાવં ફલં પ્રતિપેદ ઇત્યસ્માત્પ્રયોગાદ્બ્રહ્મવિદ્યાસહાયસાધનસાધ્યં મોક્ષં દર્શયતિ૑ભુઞ્જાનસ્તૃપ્યતીતિ યદ્વત્ ।
સેયં બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વભાવાપત્તિરાસીન્મહતાં દેવાદીનાં વીર્યાતિશયાત્ ।
નેદાનીમૈદંયુગીનાનાં વિશેષતો મનુષ્યાણામ્, અલ્પવીર્યત્વાદિતિ સ્યાત્કસ્યચિદ્બુદ્ધિઃ, તદુત્થાપનાયાહ તદિદં પ્રકૃતં બ્રહ્મ યત્સર્વભૂતાનુપ્રવિષ્ટં દૃષ્ટિક્રિયાદિલિઙ્ગમ્, એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ વર્તમાનકાલે યઃ કશ્ચિદ્વ્યાવૃત્તબાહ્યૌત્સુક્ય આત્માનમેવૈવં વેદઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ અપોહ્યોપાધિજનિતભ્રાન્તિવિજ્ઞાનાધ્યારોપિતાન્વિશેષાન્ સંસારધર્માનાગન્ધિતમનન્તરમબાહ્યં બ્રહ્યેવાહમસ્મિ કેવલમિતિસોઽવિદ્યાકૃતાસર્વત્વનિવૃત્તેર્બ્રહાવિઝાનાદિદં સર્વ ભવતિ ।
ન હિ મહાવીર્યેષુ વામઢેવાદિષુ હીનવીર્યેષુ વા વાર્તમાનિકેષુ મનુષ્યેષુબ્રહ્યણો વિશેષસ્તદ્વિઝાનસ્ય વાસ્તિ ।
વાર્તમાનિકેષુ પુરુષેષુ તુ બહ્યવિદ્યાફલે અનૈકાન્તિકતા શડ્ક્યત ઇત્યત આહતસ્ય હ બ્રહ્યવિઝાતુર્યથોત્કેન વિધિના દેવા મહાવીર્યાશ્ચ નાપિ અભૂતત્ય.અભવનાય બ્રહ્યાસર્વમાવસ્ય, નેશતે ન પર્યાપ્તાઃ, કિમુતાન્યે ।
બ્રહ્યાવિદ્યાફલપ્રાપ્યૌ વિધ્નકરણે દેવાદય ઈશત ઇતિ કા શડ્કા? ઇત્યુચ્યતેદેવાદીન્પ્રતિ ઋણવત્ત્વાન્મર્ત્યાનામ્ ।
"બ્રહ્યચર્યેણ ઋપિભ્યો યઝેન દેવભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્યઃ"ઇતિ હિ જાયમાનમેવર્ણવન્તં પુરુષં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
પશુનિદર્શનાચ્ચ"અથોઽયં વા"(બૃ.ઉ. ૧ । ૪ । ૧૬) ઇત્યાદ્લોકશ્રુતેશ્ચાત્મનો વૃત્તિપરિપિપાલયિષયાધમર્ણાનિવં દેવાઃ પરતન્ત્રાન્મનુષ્યાન્પ્રત્યમૃતત્વપ્રાપ્તિં પ્રતિ વિધ્નં કુર્યુરિતિ ન્યાય્યૈવૈષા શડ્કા ।
સ્વપશૂન્સ્વશરીરાણીવ ચ રક્ષન્તિ દેવાઃ ।
મહત્તરાં હિ વૃત્તિં કર્માધીનાં દર્શય્ષ્યતિ દેવાદીનાં બહુપશુસમતયૈકૈકસ્ય પુરુષસ્ય ।
"તસ્માન્દેપાં તન્ન પ્રિયં યદેતન્મનુધ્યા વિદ્યાઃ"(૧ । ૪ । ૧૦) ઇતિ હહિ વક્ષ્યતિ ।
"યથા હ વૈ સ્વાય લોકાયારિષ્ટિમિચ્છેદેવં હૈવંવિદે સર્વાણિ ભૂતાન્યરિષ્ટિમિચ્છન્તિ"(૧ । ૪ । ૧૬) ઇતિ ચ ।
બ્રહ્યાવિશ્વે પારાર્થ્યનિવૃત્તેર્ન સ્વલોકત્વં પશુત્વઞ્ચેત્યમિપ્રાયોઽપ્રિયારિષ્ટિવચનાભ્યામવગમ્યતે ।
તસ્માદ્બ્રહ્યાવિદો બ્રહ્યવિદ્યાફલર્પ્રાપ્ત પ્રતિ કુર્યુરેવ વિધ્નં દેવાઃ, પ્રભાવવન્તશ્ચ હિ તે ।
નન્વેવં સત્યન્યાસ્વપિ કર્મફલપ્રાપ્તિપુદેવાનાં વિધ્નકરણંપેયપાનસમમ્ ।
હન્ત તર્હ્યાવિસ્રમ્ભોઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધના. નુષ્ઠાનેષુ ।
તથેશ્વરસ્યાચિન્તય. શક્તિત્વાદ્વિધ્નકરણે પ્રભુત્વમ્ ।
તથા કાલકર્મમન્ત્રૌષધિતપસામ્ ।
એષાં હિ ફલસમ્પત્તિવિપત્તિહેતુત્વં શાસ્ત્રે લોકે ચ પ્રસિદ્વમ્ ।
અતોઽપ્યનાશ્વાસઃ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાને ।
ન૑સર્વપદાર્થાનાં નિયતનિમિત્તોપાદાનાત્, જગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનાચ્ચ ।
સ્વભાવપક્ષે ચ તદુભયાનુપપત્તેઃ ।
ઽસુખદુઃખાદિ ફલનિમિત્તં કર્મઽઇત્યેતસ્મિન્પક્ષે સ્થિતે વેદસ્મૃતિન્યાયલોકપરિગૃહીતે, દેવેશ્વરકાલાસ્તાવન્ન કર્મફલવિપર્યાસકર્તારઃ, કર્મણાં કાઙ્ક્ષિતકારકત્વાત્ ।
કર્મ હિ શુભાશુભં પુરુષાણાં દેવકાલેશ્વરાદિકારકમનપેક્ષ્ય નાત્માનં પ્રતિ લભતે, લબ્ધાત્મકમપિ ફલદાનેઽસમર્થમ્, ક્રિયાયા હિ કારકાદ્યનેકનિમિત્તોપાદાનસ્વાભાવ્યાત્ ।
તસ્માત્ક્રિયાનુગુણા હિ દેવેશ્વરાદય ઇતિ કર્મસુ તાવન્ન ફલપ્રાપ્તિં પ્રત્યવિસ્રમ્ભઃ ।
કર્મણામપ્યેષાં વશાનિગત્વં ક્વચિત્, સ્વસામર્થ્યસ્યાપ્રણોદ્યત્વાત્ ।
કર્મકાલદૈવદ્રવ્યાદિસ્વભાવાનાં ગુણપ્રધાનભાવસ્ત્વનિયતો દુર્વિજ્ઞેયશ્ચેતિ તત્કૃતો મોહો લોકસ્ય કર્મૈવ કારકં નાન્યત્ફલપ્રાપ્તાવિતિ કેચિતં૑દૈવમેવેત્યપરે૑કાલ ઇત્યેકે૑દ્રવ્યાદિસ્વભાવ ઇતિ કેચિત્૑સર્વ એતે સંહતા એવેત્યપરે ।
તત્ર કર્મણઃ પ્રાધાન્યમઙ્ગીકૃત્ય વેદસ્મૃતિવાદાઃ "પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન"(બૃ.ઉ.૩ । ૨ । ૧૩) ઇત્યાદયઃ ।
યદ્યપ્યેષાં સ્વવિષયે કસ્યચિત્પ્રાધાન્યોદ્ભવ ઇતરેષાં તત્કાલીનપ્રાધાન્યશક્તિસ્તમ્ભઃ, તથાપિ ન કર્મણઃ ફલપ્રાપ્તિં પ્રત્યનૈકાન્તિકત્વમ્, શાસ્ત્રન્યાયનિર્ધારિતત્વાત્કર્મપ્રાધાન્યસ્ય ।
ન૑વિદ્યાપગમમાત્રત્વાદ્બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલસ્ય યદુક્તં બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલં પ્રતિ દેવા વિઘ્નં કુર્યુરિતિ, તત્ર ન દેવાનાં વિઘ્નકરણે સામર્થ્યમ્૑કસ્માત્? વિદ્યાકાલાનન્તરિતત્વાદ્બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલસ્ય ।
કથમ્? યથા લોકે દ્રષ્ટુશ્ચક્ષુષ આલોકેન સંયોગો યત્કાલઃ, તત્કાલ એવ રૂપાભિવ્યક્તિઃ ।
એવમાત્મવિષયં વિજ્ઞાનં યત્કાલમ્, તત્કાલ એવ તદ્વિષયજ્ઞાનતિરોભાવઃ સ્યાત્ ।
અતો બ્રહ્મવિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાકાર્યાનુપપત્તેઃ પ્રદીપ ઇવ તમઃકાર્યસ્ય, કેન કસ્ય વિઘ્નં કુર્યુર્દેવાઃ યત્રાત્મત્વમેવ દેવાનાં બ્રહ્મવિદઃ ।
તદેતદાહ આત્મા સ્વરૂપં ધ્યેયં યત્તત્સર્વશાસ્ત્રૈર્વિજ્ઞેયં બ્રહ્મ, હિ યસ્માત્, એષાં દેવાનામ્, સબ્રહ્મવિદ્ભવતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાસમકાલમેવાવિદ્યામાત્રવ્યવધાનાપગમાચ્છુક્તિકાયા ઇવ રજતાભાસાયાઃ શુક્તિકાત્વમિત્યવોચામ ।
અતો નાત્મનઃ પ્રતિકૂલત્વે દેવાનાં પ્રયત્નઃ સમ્ભવતિ ।
યસ્ય હ્યનાત્મભૂતં ફલં દેશકાલનિમિત્તાન્તરિતમ્, તત્રાનાત્મવિષયે સફલઃ પ્રયત્નો વિઘ્નાચરણાય દેવાનામ્ ।
ન ત્વિહ વિદ્યાસમકાલ આત્મભૂતે દેશકાલનિમિત્તાનન્તરિતે, અવસરાનુપપત્તેઃ ।
એવં તર્હિ વિદ્યાપ્રત્યયસન્તત્યભાવાદ્વિપરીતપ્રત્યયતત્કાર્યયોશ્ચ દર્શનાદન્ત્ય એવાત્મપ્રત્યયોઽવિદ્યાનિવર્તકો ન તુ પૂર્વ ઇતિ ।
ન૑પ્રથમેનાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
યદિ હિ પ્રથમ આત્મવિષયઃ પ્રત્યયોઽવિદ્યાં ન નિવર્તયતિ, તથાન્ત્યોઽપિ, તુલ્યવિષયત્વાત્ ।
એવં તર્હિ સન્તતોઽવિદ્યાનિવર્તકો ન વિચ્છિન્ન ઇતિ ।
ન, જીવનાદૌ સતિ સન્તત્યનુપપત્તેઃ ।
ન હિ જીવનાદિહેતુકે પ્રત્યયે સતિ વિદ્યાપ્રત્યયસન્તતિરુપપદ્યતે, વિરોધાત્ ।
અથ જીવનાદિપ્રત્યયતિરસ્કરણેનૈવ આમરણાન્તાદ્વિદ્યાસન્તતિરિતિ ચેન્ન, પ્રત્યયેયત્તાસમન્તાનાનવધારણાચ્છાસ્ત્રાર્થાનવધારણદોષાત્ ।
ઇયતાં પ્રત્યયાનાં સન્તતિરવિદ્યાયા નિવર્તિકેત્યનવધારણાચ્છાસ્ત્રાર્થો નાવધ્રિયેત, તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
સન્તતિમાત્રત્વેઽવધારિત એવેતિ ચેત્? ન, આદ્યન્તયોરવિશેષાત્ ।
પ્રથમા વિદ્યાપ્રત્યયસન્તતિર્મરણકાલાન્તા વેતિ વિશેષાભાવાત્, આદ્યન્તયોઃ પ્રત્યયોઃ પૂર્વોક્તૌ દોષૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એવં તર્હ્યનિવર્તક એવેતિ ચેત્? ન,"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ"(મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૮) "તત્ર કો મોહઃ" (ઈશા.૭) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યશ્ચ ।
અર્થવાદ ઇતિ ચેત્? ન, સર્વશાખોપનિષદઃ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમિતાત્મવિષયત્વાદસ્ત્યેવેતિ ચેત્? ન, ઉક્તપરિહારત્વાત્ ।
અવિદ્યાશોકમોહભયાદિદોષનિવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ચોક્તઃ પરિહારઃ ।
તસ્માદાદ્યોઽન્ત્યઃ સન્તતોઽસન્તતશ્ચેત્યચોદ્યમેતત્ ।
અવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિફલાવસાનત્વાદ્વિધાયાઃ ।
ય એવાવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિફલકૃત્પ્રત્યય આદ્યોઽન્ત્યઃ સન્તતોઽસન્તતો વા સ એવ વિદ્યેત્યભ્યુપગમાન્ન ચોદ્યસ્યાવતારગન્ધોઽપ્યસ્તિ ।
યત્તૂક્તં વિપરીતપ્રત્યયતત્કાર્યયોશ્ચ દર્શનાદિતિ, ન૑તચ્છેષસ્થિતિહેતુત્વાત્ ।
યેન કર્મણા શરીરમારબ્ધં તદ્વિપરીતપ્રત્યયદોષનિમિત્તત્વાત્તસ્ય તથાભૂતસ્યૈવ વિપરીતપ્રત્યયદોષસંયુક્તસ્ય ફલદાને સાવર્થ્યમિતિ, યાવચ્છરીરપાતઃ તાવત્ફલોપભોગાઙ્ગતયા વિપરીતપ્રત્યયં રાગાદિદોષં ચ તાવન્માત્રમાક્ષિપત્યેવ, મુક્તેષુવત્પ્રવૃત્તફલત્વાત્તદ્ધેતુકસ્ય કર્મણઃ ।
તેન ન તસ્ય નિવર્તુકા વિદ્યા, અવિરોધાત્ ।

કિં તર્હિ સ્વાશ્રયાદેવ સ્વાત્મવિરોધ્યવિદ્યાકાર્યં યદુત્પિત્સુ તન્નિરુણાદ્ધિ, અનાગતત્વાત્ ।
અતીતં હીતરત્ ।
કિઞ્ચ, ન ચ વિપરીતપ્રત્યયો વિદ્યાવત ઉત્પદ્યતે, નિર્વિષયત્વાત્ ।
અનવધૃતવિષયવિશેષસ્વરૂપં હિ સામાન્યમાત્રમાશ્રિત્ય વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યમાન ઉત્પદ્યતે, યથા શુક્તિકાયાં રજતમિતિ ।
સ ચ વિષયવિશેષાવધારણવતોઽશેષવિપરીતપ્રત્યયાશ્રયસ્યોપમર્દિતત્વાન્ન પૂર્વવત્સમ્ભવતિ, શુક્તિકાદૌ સમ્યક્પ્રત્યયાત્પત્તૌ પુનગ્દર્શનાત્ ।
ક્વચિત્તુ વિદ્યાયાઃ પૂર્વોત્પન્નવિપરીતપ્રત્યયજનિતસંસ્કારેભ્યો વિપરીતપ્રત્યયાવભાસાઃ સ્મૃતયો જાયમાનાવિપરીતપ્રત્યયભ્રાન્તિમકસ્માત્કુર્વન્તિ૑યથા વિજ્ઞાતદિગ્વિભાગસ્યાપ્યકસ્માદ્દિગ્વિપર્યયવિભ્રમઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનવતોઽપિ ચેત્પૂર્વવદ્વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે, સમ્યગ્જ્ઞાનેઽપ્યવિસ્રમ્ભાચ્છાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાનાદૌ પ્રવૃત્તિરસમઞ્જસા સ્યાત્સર્વં ચ પ્રમાણમપ્રમાણં સમ્પદ્યેત પ્રમાણાપ્રમાણયોર્વિશેષાનુપપત્તેઃ ।
એતેનઽસમ્યગ્જ્ઞાનાનન્તરમેવ શરીરપાતાભાવઃ કસ્માત્?ઽઇત્યેતત્પરિહૃતમ્ ।
જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગૂર્ધ્વં તત્કાલજન્માન્તરસઞ્ચિતાનાં વિનાશઃ સિદ્ધો ભવતિ ફલપ્રાપ્તિવિઘ્નનિષેધશ્રુતેરેવ ।
"ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ"(મુ.ઉ.૨ । ૨ । ૮) "તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્"(છા.ઉ.૬ । ૧૪ । ૨) "સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદ્રૂયન્તે"(છા.ઉ.૫ । ૨૪ । ૩) "તં વિદિત્વા ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૩) "એતમુ હૈવૈતે ન તરતઃ"(૪ । ૪ । ૨૨) "નૈનં કૃતાકૃતે તપતઃ"(૪ । ૪ । ૨૨) "એતં હ વાવ ન તપતિ"(તૈ.ઉ.૨ । ૯ । ૧) "ન બિભેતિ કુતશ્ચન"(તૈ.ઉ.૨ । ૯ । ૧) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યશ્ચ ।
"જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે"(ગીતા ૪ । ૩૭) ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
યત્તુ ઋણૈઃ પ્રતિબધ્યત ઇતિ, તન્ન, અવિદ્યાવદ્વિપયત્વાત્ ।
અવિદ્યાવાન્હિ ઋણી, તસ્ય કર્તૃત્વાદ્યુપપત્તેઃ ।
ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યેત્ઽ(૪ । ૩ । ૩૧) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
અનન્યત્સદ્વસ્ત્વાત્માખ્યં યત્રાવિદ્યાયાં સત્યામન્યદિવસ્યાત્તિમિરકૃતદ્વિતીયચન્દ્રવત્, તત્રાવિદ્યાકૃતાનેકકારકાપેક્ષં દર્શનાદિકર્મ તત્કૃતં ફલં ચ દર્શયતિ,"તત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યેત્"ઇત્યાદિના ।
યત્ર પુનર્વિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાકૃતાનેકત્વભ્રમપ્રહાણમ્,"તત્કેન કં પશ્યેત્"(૪ । ૫ । ૧૫) ઇતિ કર્માસમ્ભવં દર્શયતિ ।
તસ્માદવિદ્યાવદ્વિષય એવ ઋણિત્વમ્, કર્મસમ્ભવાત્૑નેતરત્ર ।
એતચ્ચોત્તરત્ર વ્યાચિખ્યાસિષ્યમાણૈરેવવાક્યૈર્વિસ્તરેણ પ્રદર્શયિષ્યામઃ ।
તદ્યથેહૈવ તાવત્ અથ યઃ કશ્ચિદબ્રહ્મવિદ્ અન્યામાત્માનો વ્યતિરિક્તાં યાં કાઞ્ચિદ્દેવતામ્, ઉપાસ્તે સ્તુતિનમસ્કારયાગબલ્યુપહારપ્રણિધાનાદિના ઉપ આસ્તે અન્યોઽસાવનાત્મા મત્તઃ પૃથક્, અન્યોઽહમસ્મ્યધિકૃતઃ, મયાસ્મૈ ઋણિવત્પ્રતિકર્તવ્યમ્ ઇત્યેવમ્પ્રત્યયો વેદ વિજાનાતિ તત્ત્વમ્ ।
ન સ કેવલમેવંભૂતોઽવિદ્વાનવિદ્યાદોષવાનેવ, કિં તર્હિ? યથા પશુર્ગવાદિર્વાહનદોહનાદ્યુપકારૈરુપભુજ્યતે, એવં સ ઇજ્યાદ્યનેકોપકારૈરુપભોક્તવ્યત્વાદેકૈકેન દેવાદીનામ્, અતઃ પશુરિવ સર્વાર્થેષુ કર્મસ્વધિકૃત ઇત્યર્થઃ ।
એતસ્ય હ્યવિદુષો વર્ણાશ્રમાદિપ્રવિભાગવતોઽધિકૃતસ્ય કર્મણો વિદ્યાસહિતસ્ય કેવલસ્ય ચ શાસ્ત્રોક્તસ્ય કાર્યં મનુષ્યત્વાદિકો બ્રહ્માન્ત ઉત્કર્ષઃ ।
શાસ્ત્રોક્તવિપરીતસ્ય ચ સ્વાભાવિકસ્ય કાર્યં મનુષ્યત્વાદિક એવ સ્થાવરાન્તોઽપકર્ષઃ ।
યથા ચૈતત્તથા"અથ ત્રયો વાવ લોકાઃ" (૧ । ૫ । ૧૬) ઇત્યાદિના વક્ષ્યામઃ કૃત્સ્નેનૈવાધ્યાયશેષેણ ।
વિદ્યયાશ્ચ કાર્યં સર્વાત્મભાવાપત્તિરિત્યેતત્સઙ્ક્ષેપતો દર્શિતમ્ ।
સર્વાહીયમુપનિષદ્વિદ્યાવિદ્યાવિભાગપ્રદર્શનેનૈવોપક્ષીણા ।
યથા ચૈષોર્ઽથઃ કૃત્સ્નસ્ય શાસ્ત્રસ્ય તથા પ્રદર્શયિષ્યામઃ ।
યસ્માદેવમ્, તસ્માદવિદ્યાવન્તં પુરુષં પ્રતિ દેવા ઈશત એવ વિઘ્નં કર્તુમનુગ્રહં ચેત્યેતદ્દર્શયતિ યથા હ વૈ લોકે બહવો ગોઅશ્વાદયઃ પશવો મનુષ્યં સ્વામિનમાત્મનોઽધિષ્ઠાતારં ભુઞ્જ્યુઃ પાલયેયુરેવં બહુપશુસ્થાનીય એકૈકોઽવિદ્વાન્પુરુષો દેવાન્ દેવાનિતિ પિત્રાદ્યુપલક્ષણાર્થમ્ ભુનક્તિ પાલયતીતિ ।
ઇમ ઇન્દ્રાદયોઽન્યે મત્તો મમેશિતારો ભૃત્ય ઇવાહમેષાં સ્તુતિનમસ્કારેજ્યાદિનારાધનં કૃત્વાભ્યુદયં નિઃશ્રેયસં ચ તત્પ્રત્તંફલં પ્રાપ્સ્યામીત્યેવમભિસન્ધિઃ ।
તત્ર લોકે બહુપશુમતો યથૈકસ્મિન્નેવ પશાવાદીયમાને વ્યાઘ્રાદિનાપહિયમાણે મહદપ્રિયં ભવતિ, તથા બહુપશુસ્થાનીય એકસ્મિન્પુરુષે પશુભાવાદ્વ્યુત્તિષ્ઠત્યપ્રિયં ભવતીતિ, કિં ચિત્રં દેવાનાં બહુપશ્વપહરણ ઇવ કુટુંબિનઃ ।
તસ્માદેષાં દેવાનાં તન્ન પ્રિયમ્, કિં તત્? યદેતદ્બ્રહ્માત્મતત્ત્વં કથઞ્ચન મનુષ્યા વિદ્યુર્વિજાનીયુઃ તથા ચ સ્મરણમનુગીતાસુ ભગવતો વ્યાસસ્ય "ક્રિયાવદ્ભિર્હિ કૌન્તેય દેવલોકઃ સમાવૃતઃ ।
ન ચૈતદિષ્ટં દેવાનાં મર્યૈરુપરિ વર્તનમ્ ॥
" અતો દેવાઃ પશૂનિવ વ્યાઘ્રાદિભ્યો બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદ્વિઘ્નમાચિકીર્ષન્તિ૑સ્મદુપભોગ્યત્વાન્માવ્યુત્તિષ્ઠેયુરિતિ ।
યં તુ મુમોચયિષન્તિ તં શ્રદ્ધાદિભિર્યોક્ષ્યન્તિ વિપરીતમશ્રદ્ધાદિભિઃ ।
તસ્માન્મુમુક્ષુર્દેવારાધનપરઃ શ્રદ્ધાભક્તિપરઃ પ્રણયોઽપ્રમાદી સ્યાદ્વિદ્યાપ્રાપ્તિં અતિ વિદ્યાં પ્રતીતિ વા કાક્વૈતત્પ્રદર્શિતં ભવતિ દેવાપ્રિયવાક્યેન

બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદેકમેવ ।
તદેકં સન્ન વ્યભવત્ ।
તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ક્ષત્રં, યાન્યેતાનિ દેવત્રા ક્ષત્રાણીન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જન્યો યમો મૃત્યુરીશાન ઇતિ ।
તસ્માત્ક્ષત્રાત્પરં નાસ્તિ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયં અધસ્તાદુપાસ્તે રાજસૂયે ।
ક્ષત્ર એવ તદ્યશો દધાતિ ।
સૈષા ક્ષત્રસ્ય યોનિર્યદ્બ્રહ્મ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ રાજા પરમતાં ગચ્છતિ બ્રહ્મૈવાન્તત ઉપનિશ્રયતિ સ્વાં યોનિમ્ ।
ય ઉ એનં હિનસ્તિ સ્વાં સ યોનિમૃચ્છતિ ।
સ પાપીયાન્ ભવતિ યથા શ્રેયાંસં હિંસિત્વા ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૧ સૂત્રિતઃ શાસ્રાર્થઃ"આત્મેત્યેવોપાસીત"ઇતિ ।
તસ્ય ચ વ્યાચિખ્યાસિતસ્યસાર્થવાદેન"તદાહુર્યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા" ઇત્યાદિના સમ્બન્ધપ્રયોજને અભિહિતે ।
અવિદ્યાયાશ્ચસંસારાધિકારકારણત્વમુક્તમ્"અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે"ઇત્યાદિના ।
તત્રાવિદ્વાનૃણી પશવદ્દેવાદિકર્મકર્તવ્યતયા પરતન્ત્ર ઇત્યુક્તમ્ ।
કિં પુનર્દેવાદિકર્મવ્યત્વેનિમિત્તમ્? વર્ણા આશ્રમાશ્ચ ।
તત્ર કે વર્ણાઃ? ઇત્યતૈદમારભ્યતે ।
યન્નિમિત્તસમ્બદ્ધેષુ કર્મસ્વયં પરતન્ત્ર એવાધિકૃતઃ સંસારીતિ ।
એતસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રદર્શનાયાગ્નિસર્ગાનન્તરમિન્દ્રાદિસર્ગો નોક્તઃ ।
અગ્નેસ્તુ સર્ગઃ પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિપરિપૂરણાય પ્રદર્શિતઃ ।
અયં ચ ઇન્દ્રાદિસર્ગસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યસ્તચ્છેષત્વાત્ ।
ઇહ તુ સ એવામિધીયતેઽવિદુષઃ કર્માધિકારહેતુપ્રદર્શનાય બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદ્યદગ્નિં સૃષ્ટ્વા અગ્નિરૂપાપન્નં બ્રહ્મ ।
બ્રાહ્મણજાત્યમિમાનાદ્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।
વૈ ઇદં ક્ષત્રાદિજ્જાતં બ્રહ્મૈવાભિન્નમાસીદેકમેવ ।
નાસીત્ક્ષત્રાદિભેદઃ ।
તદ્બ્રહ્મૈકં ક્ષત્રાદિપરિપાલયિત્રાદિશૂન્યં સદં ન વ્યભવત્ન વિભૂતવત્, કર્મણે નાલમાસીદિત્યર્થઃ ।
તતસ્તદ્બ્રહ્મઽબ્રાહ્મણોઽસ્મિ મમેત્થં કર્તવ્યમ્ઽઇતિ બ્રાહ્મણજાતિનિમિત્તં કર્મ ચિકીર્ષુઆત્મનઃ કર્મકર્તૃત્વવિભૂત્યૈ શ્રેયોરૂપં પ્રશસ્તરૂપમત્યસૃજતાતિશયેનાસૃજતસૃષ્ટવત્ ।
કિં પુનસ્તદ્યત્સૃષ્ટમ્? ક્ષત્રં ક્ષત્રિયજાતિઃ, તદ્વ્યક્તિભેદેન પ્રદર્શયતિયાન્યેતાનિ પ્રસિદ્ધાનિ લોકે દેવત્રા દેવેષુ ક્ષત્રાણીતિ ।
જાત્યાખ્યાયાં પક્ષે બહુવચનસ્મરણાદ્વ્યક્તિબહુત્વાદ્વા ભેદોપચારેણ બહુવચનમ્ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ? ઇત્યાહતત્રાભિપિક્તા એવ વિશેષતો નિર્દિશ્યન્તેઇન્દ્રો દેવાનાં રાજા, વરુણો યાદસામ્, સોમો બ્રાહ્મણાનામ્, રુદ્રઃ પશૂનામ્, પર્જન્યો વિદ્યુદાદીનામ્, યમઃ પિતૄણામ્, મૃત્યુરોગાદીનામ્, ઈશાનોભાસામિત્યેવમાદીનિ દેવેષુક્ષત્રાણિ ।
તદનુ, ઇન્દ્રાદિક્ષત્રદેવતાધિષ્ઠિતાનિ પુરૂરવઃપ્રભૃતીનિ સૃષ્ટાન્યેવ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
તદર્થ એવ હિ દેવક્ષત્રસર્ગઃ પ્રસ્તુતઃ ।
યસ્માદ્બ્રહ્મણાતિશયેન સૃષ્ટં ક્ષત્રં તસ્માત્ક્ષત્રાત્પરં નાસ્તિ બ્રાહ્મણજાતેરપિ નિયન્સૃ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ કારણભાતોઽપિ ક્ષત્રિયસ્ય ક્ષત્રિયમધસ્તાદ્વ્યવસ્થિતઃ સન્નુપરિસ્થિતમુપાસ્તે ।
ક્ક? રાજસૂયે ।
ક્ષત્ર એવ તદાત્મીયં યશઃ ખ્યાતિરૂપં બ્રહ્મેતિ દધાતિ સ્થાપયતિ ।
રાજસૂયાભિષિક્તેનાસન્દ્યાં સ્થિતેન રાજ્ઞા આમન્ત્રિતો બ્રહ્મન્નિતિ ઋત્વિક્પુનસ્તં પ્રત્યાહ"ત્વં રાજન્બ્રહ્માસિ"ઇતિ ।
તદેતદભિધીયતે "ક્ષત્ર એવ તદ્યશો દધાતિ"ઇતિ ।
સૈષા પ્રકૃતા ક્ષત્રસ્ય યોનિરેવ યદ્બ્રહ્મ ।
તસ્માદ્યદ્યતિ રાજા પરમતાં રાજસૂયાભિષેકગુણં ગચ્છત્યાપ્નોતિ બ્રહ્મૈવ બ્રાહ્મણજાતિમેધ, અન્તતોઽન્તે કર્મપરિસમાપ્તાવુપનિક્ષયત્યાશ્રયતિ સ્વાં યોનિમ્, પુરોહિતં પુરો નિધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ પુનર્બલાભિમાનાત્સ્વાં યોનિં બ્રાહ્મણજાતિં બ્રાહ્મણં ય ઉ એનં હિનસ્તિ હિંસતિ ન્યગ્ભાવેન પશ્યતિ, સ્વામાત્માયામેવ સ યોનિમૃચ્છતિસ્વં પ્રસવં વિચ્છિનત્તિ વિનાશયતિસ્વં પ્રસવં વિચ્છિનત્તિ વિનાશયતિ ।
સ એતત્કૃત્વા પાપીયાન્પાપતરો ભવતિ ।
પૂર્વમપિ ક્ષત્રિયઃ પાપ એવ ક્રૂરત્વાદાત્મપ્રસવહિંસયા સુતરામ્ ।
યથા લોકે શ્રેયાંસં પ્રશસ્તતરં હિંસિત્વા પરિભૂય પાપતરો ભવતિ તદ્વત્

ક્ષત્રે સૃષ્ટેઽપિ

સ નૈવ વ્યભવત્ ।
સ વિશમસૃજત ।
યાન્યેતાનિ દેવજાતાનિ ગણશ આખ્યાયન્તે વસવો રુદ્રા આદિત્યા વિશ્વે દેવા મરુત ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૨ સ નૈવ વ્યભવત્, કર્મણે બ્રહ્મ તથા નવ્યભવત્, વિત્તોપાર્જયિતુરભાવાત્ ।
સ વિશમસૃજત કર્મસાધનવિત્તોપાર્જનાય ।
કઃ પુનરસૌ વિટ્? યાન્યેતાનિ દેવજાતાનિસ્વાર્થે નિષ્ઠા, ય એતે દેવજાતિભેદા ઇત્યર્થઃ૑ગણશો ગણં ગણમ્, આખ્યાયન્તે કથ્યન્તે ।
ગણપ્રાયા હિ વિશઃ, પ્રાયેણ સંહતા હિ વિત્તોપાર્જને સમર્થાઃ ન એકૈકશઃ ।
વસવઃ અષ્ટસઙ્ખ્યો ગણઃ, તથૈકાદશ રુદ્રાઃ, દ્વાદશાદિત્યાઃ, વિશ્વેદેવાસ્રયોદશ વિશ્વાયા અપત્યાનિ, સર્વે વા દેવાઃ, મરુતઃ સપ્ત સપ્ત ગણાઃ

સ નૈવ વ્યભવત્ ।
સ શૌદ્રં વર્ણમસૃજત પૂષણમ્ ।
ઇયં વૈ પૂષા ।
ઇયં હીદં સર્વં પુષ્યતિ યદિદં કિઞ્ચ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૩ સ પરિચારકભાવાત્પુનરપિ નૈવ વ્યભવત્, સ શૌદ્રં વર્ણમસૃજત શૂદ્ર એવ શૌદ્રઃ, સ્વાર્થેઽણિ વૃદ્ધિઃ ।
કઃ પુનરસૌ શૌદ્રો વર્ણો યઃ સૃષ્ટઃ? પૂષણં પુણ્યતીતિ પૂષા કઃ પુનરસૌ પૂષા? ઇતિ વિશેષતસ્તન્નિર્દિશતિ ઇયં પૃથિવી પૂપા ।
સ્વયમેવ નિર્વચનમાહ ઇયં હીદં સર્વં પુષ્યતિ યદિદં કિઞ્ચ

સ નૈવ વ્યભવત્ ।
તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ધર્મમ્ ।
તદેતત્ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં યદ્ધર્મઃ ।
તસ્માદ્ધર્માત્પરં નાસ્તિ ।
અથો અબલીયાન્ બલીયાંસમાશંસતે ધર્મેણ ।
યથા રાજ્ઞૈવમ્ ।
યો વૈ સ ધર્મઃ સત્યં વૈ તત્ ।
તસ્માત્સત્યં વદન્તમાહુર્ધર્મં વદતીતિ ।
ધર્મં વા વદન્તં સત્યં વદતીતિ ।
એતદ્ધ્યેવૈતદુભયં ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૪ સ ચતુરઃ સૃષ્ટ્વાપિ વર્ણાન્નૈવ વ્યભવત્, ઉગ્રત્વાત્ક્ષત્રસ્યાનિયતાશઙ્કયા ।
તચ્છ્રેયોરૂપમત્યસૃજત, કિં તત્? ધર્મમ્૑તદેતચ્છ્રેયોરૂપં સૃષ્ટં ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં ક્ષત્રસ્યાપિ નિયન્તૃ, ઉગ્રાદપ્યુગ્રમ્, યદ્ધર્મો યો ધર્મઃ૑તસ્માત્ક્ષત્રસ્યાપિ નિયન્તૃત્વાદ્ધર્માત્પરં નાસ્તિ૑તેન હિ નિયમ્યન્તે સર્વે ।
તત્કથમ્? ઇત્યુચ્યતે અથો અપ્યબલીયાન્દુર્બલતરો બલીયાંસમાત્મનો બલવત્તરમપ્યાશંસતે કામયતે જેતું ધર્મેણ બલેન૑યથા લોકે રાજ્ઞા સર્વબલવત્તમેનાપિ કુટુમ્બિકઃ૑ એવમ્૑તસ્માત્સિદ્ધં ધર્મસ્ય સર્વબલવત્તરત્વાત્સર્વનિયન્તૃત્વમ્ ।
યો વૈ સ ધર્મો વ્યવહારલક્ષણો લૌકિકૈર્વ્યવહ્રિયમાણઃ સત્યં વૈ તત્૑સત્યમિતિ યથાસ્ત્રાર્થતા૑સ એવાનુષ્ઠીયમાનો ધર્મનામા ભવતિ, શાસ્ત્રાર્થત્વેન જ્ઞાયમાનસ્તુ સત્યં ભવતિ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્સત્યં યથાશાસ્ત્રં વદન્તં વ્યવહારકાલ આહુઃ સમીપસ્થા ઉભયવિવેકજ્ઞાઃ ધર્મ વદતીતિ, પ્રસિદ્ધં લૌકિકં ન્યાયં વદતીતિ ।
તથા વિપર્યયેણ ધર્મ વા લૌકિકં વ્યવહારં વદન્તમાહુઃ સત્યં વદતિ, શાસ્ત્રાદનપેતં વદતીતિ ।
એતદ્યદુક્તમુભયં જ્ઞાયમાનમનુષ્ઠીયમાનં ચૈતદ્ધર્મ એવ ભવતિ ।
તસ્માત્સ ધર્મો જ્ઞાનાનુષ્ટાનલક્ષણઃ શાસ્ત્રજ્ઞાનનિતરાંશ્ચ સર્વાનેવ નિયમયતિ ।
તસ્માત્સ ક્ષત્રસ્યાપિ ક્ષત્રમ્ ।
અતસ્તદભિમાનોઽવિદ્વાંસ્તદ્વિશેષાનુષ્ઠાનાય બ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રનિમિત્તવિશેષમભિમન્યતે ।
તાનિ ચ નિસર્ગત એવ કર્માધિકારનિમિત્તાનિ

તદેતદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્શૂદ્રઃ ।
તદગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવદ્બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ, ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયઃ, વૈશ્યેન વૈશ્યઃ, શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ ।
તસ્માદગ્નાવેવ દેવેષુ લોકમિચ્છન્તે બ્રાહ્મણે મનુષ્યેષુ ।
એતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવત્ ।
અથ યો હ વા અસ્માલ્લોકાત્સ્વં લોકમદૃષ્ટ્વા પ્રૈતિ સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ યથા વેદો વાનનૂક્તોઽન્યદ્વા કર્માકૃતમ્ ।
યદિ હ વા અપ્યનેવંવિન્મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિ તદ્ધાસ્યાન્તતઃ ક્ષીયત એવ ।
આત્માનમેવ લોકમુપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ લોકમુપાસ્તે ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે ।
અસ્માદ્ધ્યેવાત્મનો યદ્યત્કામયતે તત્તત્સૃજતે ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૫ તદેતચ્ચાતુર્વર્ણ્યં સૃષ્ટમ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્શૂદ્ર ઇતિ૑ઉત્તરાર્થં ઉપસંહારઃ યત્તત્સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ, તદગ્નિનૈવનાન્યેન રૂપેણ દેવેષુ બ્રહ્મ, બ્રાહ્મણજાતિરભવત્ ।
બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણસ્વરૂપેણ મનુષ્યેષુ બ્રહ્માભવત્, ઇતરેષુ વર્ણેષુ વિકારાન્તરં પ્રાપ્ય, ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયોઽભવદિન્દ્રાદિદેવતાધિષ્ઠિતઃ, વૈશ્યેન વૈશ્યઃ, શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ ।
યસ્માત્ક્ષત્રાદિષુ વિકારાપન્નમ્, અગ્નૌ બ્રાહ્મણ એ ચાવિકૃતં સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ, તસ્માદગ્નાવેવ દેવેષુ દેવાનાં મધ્યે લોકં કર્મફલમ્, ઇચ્છન્ત્યગ્નિસમ્બદ્ધં કર્મ કૃત્વેત્યર્થઃ ।
તદર્થમેવ હિ તદ્બ્રહ્મ કર્માધિકરણત્વેનાગ્નિરૂપેણ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તસ્માત્તસ્મિન્નગ્નૌ કર્મ કૃત્વા તત્ફલં પ્રાર્થયન્ત ઇત્યેતદુપપન્નમ્ ।
બ્રહ્મણે મનુષ્યેષુ મનુષ્યાણાં પુનર્મધ્યે કર્મફલેચ્છાયાં નાગ્ન્યાદિનિમિત્તક્રિયાપેક્ષા, કિં તર્હિ? જાતિમાત્રસ્વરૂપપ્રતિલમ્ભેનૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ ।
યત્ર નુ દેવાધીના પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, તત્રૈવાગ્ન્યાદિસમ્બદ્ધક્રિયાપેક્ષા ।
સ્મૃતેશ્ચ "જપ્યેનૈવ તુ સંસિધ્યેદ્બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાન્મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥
" (મનુ.૨ । ૮૭) ઇતિ ।
પારિવ્રાજ્યદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણત્વ એવ મનુષ્યેષુ લોકં કર્મફલમિચ્છન્તિ ।
યસ્માદેતાભ્યાં હિ બ્રાહ્મણાગ્નિરૂપાભ્યાં કર્મકર્ત્રધિકરણરૂપાભ્યાં યત્સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ સાક્ષાદભવત્ ।
અત્ર તુ પરમાત્મલોકમગ્નૌ બ્રાહ્મણે ચેચ્છન્તીતિ કેચિત્ ।
તદસત્, અવિદ્યાધિકારે કર્માધિકારાર્થં વર્ણવિભાગસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્, પરેણ ચ વિશેષણાત્૑યદિ હ્યત્ર લોકશબ્દેન પર એવાત્મોચ્યેત, પરેણ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ઽસ્વં લોકમદૃષ્ટ્વાઽઇતિ ।
સ્વલોકવ્યતિરિક્તશ્ચેદગ્ન્યધીનતયા પ્રાર્થ્યમાનઃ પ્રકૃતો લોકઃ, તતઃ સ્વમ્, ઇતિ યુક્તં વિશેષણમ્, પ્રકૃતપરલોકનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્૑સ્વત્વેન ચાવ્યભિચારાત્પરમાત્મલોકસ્ય, અવિદ્યાકૃતાનાં ચ સ્વત્વવ્યભિચારાત્ ।
બ્રવીતિ ચ કર્મકૃતાનાં વ્યભિચારમ્ઽક્ષીયત એવઽઇતિ ।
બ્રહ્મણા સૃષ્ટા વર્ણાઃ કર્માર્થમ્૑તચ્ચ કર્મ ધર્માખ્યં સર્વાનેવ કર્તવ્યતયા નિયન્તૃ પુરુષાર્થસાધનં વ ।
તસ્માત્તેનૈવ ચેત્કર્મણા સ્વો લોકઃ પરમાત્માખ્યોઽવિદિતોઽપિ પ્રાપ્યતે, કિં તસ્યૈવ પદનીયત્વેન ક્રિયત ઇત્યત આહઅથેતિ પૂર્વપક્ષવિનિવૃત્ત્યર્થઃ૑યઃ કશ્ચિત્, હ વૈ અસ્માત્સંસારિકામકર્મહેતુકાદગ્ન્યધીનકર્માભિમાનતયા વા બ્રાહ્મણજાતિમાત્રકર્માભિમાનતયા વા આગન્તુકાદસ્વભૂતાલ્લોકાત્, સ્વં લોકમાત્માખ્યમાત્મત્વેનાવ્યભિચારિત્વાત્, અદૃષ્ટાઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ, પ્રૈતિ મ્રિયતે૑સ યદ્યપિ સ્વો લોકઃ, અવિદિતોઽવિદ્યયા વ્યવહિતોઽસ્વ ઇવાજ્ઞાતઃ એનમ્ સઙ્ખ્યાપૂરણ ઇવ લૌકિક આત્માનં ન ભુનક્તિ ન પાલયતિ શોકમોહભયાદિદોષાપનયેન ।
યથા ચ લોકે વેદોઽનનુક્તોઽનધીતઃ કર્માદ્યવબોધકત્વેન ન ભુનક્તિ, અન્યદ્વા લૌકિકં કૃષ્યાદિ કર્માકૃતં સ્વાત્મનાનભિવ્યઞ્જિતમાત્મીયફલપ્રદાનેન ન ભુનક્તિ, એવમાત્મા સ્વો લોકઃ સ્વેનૈવ નિત્યાત્મસ્વરૂપેણાનભિવ્યઞ્જિતોઽવિદ્યાદિ પ્રહાણેન ન ભુનક્ત્યેવ ।
નનુ કિં સ્વલોકદર્શનનિમિત્તપરિપાલનેન? કર્મણઃ ફલપ્રાપ્તિધ્રૌવ્યાત્, ઇષ્ટફલનિમિત્તસ્ય ચ કર્મણો બાહુલ્યાત્, તન્નિમિત્તં પાલનમક્ષયં ભવિષ્યતિ ।
તન્ન, કૃતસ્ય ક્ષયવત્ત્વાત્૑ઇત્યેતદાહ યદિહ વૈ સંસારેઽદ્ભુતવત્કશ્ચિન્મહાત્માપિ, અનેવંવિત્સ્વં લોકં યથોક્તેન વિધિના અવિદ્વાન્, મહદ્બહુ અશ્વમેધાદિ પુણ્યં કર્મ ઇષ્ટફલમેવ નૈરન્તર્યેણ કરોતિ,ઽઅનેનૈવાનન્ત્યં મમ ભવિષ્યતિઽઇતિ, તત્કર્મ હાસ્યાવિદ્યાવતોઽવિદ્યાજનિતકામહેતુત્વાત્સ્વપ્નદર્શનવિભ્રમોદ્ભૂતવિભૂતિવદન્તતોઽન્તે ફલોપભોગસ્ય ક્ષીયત એવ ।
તત્કારણયોરવિદ્યાકામયોશ્ચલત્વાત્, કૃતક્ષયઘ્નૌવ્યોપપત્તિઃ ।
તસ્માન્ન પુણ્યકર્મફલપાલનાનન્ત્યાશા અસ્ત્યેવ ।
અત આત્માનમેવ સ્વં લોકમ્ઽઆત્માનમ્ઽઇતિઽસ્વં લોકમ્ઽઇત્યસ્મિન્નર્થે, સ્વં લોકમિતિ પ્રકૃતત્વાત્, ઇહ ચ સ્વશબ્દસ્યાપ્રયોગાત્ ઉપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ લોકમુપાસ્તે, તસ્ય કિમ્? ઇત્યુચ્યતે ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે૑કર્માભાવાદેવ, ઇતિ નિત્યાનુવાદઃ ।
યથાવિદુષઃ કર્મક્ષયલક્ષણં સંસારદુઃખં સન્તતમેવ,ન તથા તદસ્ય વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
"મિથિલાયાં પ્રદીપ્તાયાં ન મે દહ્યતિ કિઞ્ચન"ઇતિ યદ્વત્ ।
સ્વાત્મલોકોપાસકસ્ય વિદુષો વિદ્યાસંયોગાત્કર્મૈવ ન ક્ષીયત ઇત્યપરે વર્ષયન્તિ ।
લોકશબ્દાર્થં ચ કર્મસમવાયિનં દ્વિધા પરિકલ્પયન્તિ કિલ એકો વ્યાકૃતાવસ્થા કર્માશ્રયો લોકો હૈરણ્યગર્ભાખ્યઃ, તં કર્મસમવાયિનં લોકં વ્યાકૃતં પરિચ્છિન્નં ય ઉપાસ્તે, તસ્ય કિલ પરિચ્છિન્નં ય ઉપાસ્તે, તસ્ય કિલ પરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિનઃ કર્મ ક્ષીયતે ।
તમેવ કર્મસમવાયિનં લોકમવ્યાકૃતાવસ્થં કારણરૂપમાપાદ્ય યસ્તૂપાસ્તે, તસ્યાપરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિત્વાત્તસ્ય યસ્તૂપાસ્તે, તસ્યાપરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિત્વાત્તસ્ય કર્મ ન ક્ષીયત ઇતિ ।
ભવતીયં શોભના કલ્પના ન તુ શ્રૌતી ।
સ્વલોકશબ્દેન પ્રકૃતસ્ય પરમાત્મનોઽભિહિતત્વાત્ ।
સ્વં લોકમિતિ પ્રસ્તુત્ય સ્વશબ્દં વિહાયાત્મશબ્દપ્રક્ષેપેણ પુનસ્તસ્યૈવ પ્રતિનિર્દેશાદાત્માનમેવ લોકમુપાસીતેતિ ।
તત્ર કર્મસમવાયિલોકકલ્પનાયા અનવસર એવ ।
પરેણ ચ કેવલવિદ્યાવિષયેણ વિશેષણાત્"કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૨) ઇથિ ।
પુત્રકર્માપરવિદ્યાકૃતેભ્યો હિ લોકેભ્યો વિશિનષ્ટિઽઅયમાત્મા નો લોકઃઽઇતિ ।
"ન હાસ્ય કેનચન કર્મણા લોકો મીયત એષોઽસ્ય પરમો લોકઃ"ઇતિ ચ ।
તૈઃ સવિશેષણૈરસ્યૈકવાક્યતા યુક્તા, ઇહાપિ સ્વં લોકમિતિ વિશેષણદર્શનાત્ ।
અસ્માત્કામયત ઇત્યયુક્તમિતિ ચેત્ ઇહ સ્વો લોકઃ પરમાત્મા, તદુપાસનાત્સ એવ ભવતીતિ સ્થિતે, યદ્યત્કામયતે તત્તદસ્માદાત્મનઃ સૃજત ઇથિ તદાત્મપ્રાપ્તિવ્યતિરેકેણ ફલવચનમયુક્તમિતિ ચેત્, ન૑સ્વલોકોપાસનસ્તુતિપરત્વત્સ્વસ્માદેવ લોકાત્સર્વમિષ્ટં સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ૑નાન્યદતઃ પ્રાર્થનીયમાપ્તકામત્વાત્,"આત્મતઃ પ્રાણ આત્મત આશા" (છા.ઉ.૭ । ૨૩ । ૧) ઇત્યાદિ શ્રુત્યન્તરે યથા ।
સર્વાત્મભાવપ્રદર્શનાર્થો વા પૂર્વવત્ ।
યદિ હિ પર એવાત્મા સમ્પદ્યતે તદા યુક્તઃ અસ્માદ્ધ્યેવાત્મનઃ ઇત્યાત્મશબ્દપ્રયોગઃ, સ્વસ્માદેવ પ્રકૃતાદાત્મનો લોકાદિત્યેવમર્થઃ ।
અન્યથાઽઅવ્યાકૃતાવસ્થાત્કર્મણો લોકાત્ઽઇતિ સવિશેષણમવક્ષ્યાત્પ્રકૃતપરમાત્મલોકવ્યાવૃત્તયે વ્યાકૃતાવસ્થાવ્યાવૃત્તયે ચ ।
ન હ્યસ્મિન્પ્રકૃતે વિશેષિતેઽશ્રુતાન્તરાલાવસ્થાપ્રતિપત્તું શક્યતે

અથો અયં વા આત્મા ।
અત્રાવિદ્વાન્ વર્ણાશ્રમાદ્યભિમાનો ધર્મેણ નિયમ્યમાનો દેવાદિકર્મકર્તવ્યતયા પશુવત્પરતન્ત્ર ઇત્યુક્તમ્ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ કર્માણિ યત્કર્તવ્યતયા પશુવત્પરતન્ત્રો ભવતિ? કે વા તે દેવાદયો યેષાં કર્મભિઃ પશુવદુપકરોતિ? ઇતિ તદુભયં પ્રપઞ્ચયતિ

અથો અયં વા આત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં લોકઃ ।
સ યજ્જુહોતિ યદ્યજતે તેન દેવાનાં લોકઃ ।
અથ યદનુબ્રૂતે તેન ઋષીણામ્ ।
અથ યત્પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ યત્પ્રજામિચ્છતે તેન પિતૄણામ્ ।
અથ યન્મનુષ્યાન્ વાસયતે યદેભ્યોઽશનં દદાતિ તેન મનુષ્યાણામ્ ।
અથ યત્પશુભ્યસ્તૃણોદકં વિન્દતિ તેન પશૂનામ્ ।
યદસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસ્યા પિપીલિકાભ્ય ઉપજીવન્તિ તેન તેષાં લોકઃ ।
યથા હ વૈ સ્વાય લોકાયારિષ્ટિમિચ્છેત્ ।
એવં હૈવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાન્યરિષ્ટિમિચ્છન્તિ ।
તદ્વા એતદ્વિદિતં મીમાંસિતમ્ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૬ અથો ઇત્યયં વાક્યોપન્યાસાર્થઃ ।
અયં યઃ પ્રકૃતો ગૃહી કર્માધિકૃતોઽવિદ્વાઞ્છરીરેન્દ્રિયસઙ્ઘાતાદિવિશિષ્ટઃ પિણ્ડ આત્મેત્યુચ્યતે૑સર્વેષાં વર્ણાશ્રમાદિવિહિતૈઃ કર્મભિરુપકારિત્વાત્ ।
કૈઃ પુનઃ કર્મવિશેષૈરુપકુર્વન્ કેષાં ભૂતવિશેષાણાં લોકઃ? ઇત્યુચ્યતે સ ગૃહી યજ્જુહોતિ યદ્યજતે, યાગો દેવતામુદ્દિશ્ય સ્વત્વપરિત્યાગઃ, સ એવ પરિત્યાગઃ, સ એવ આસેચનાધિકો હોમઃ તેન હોમયાગલક્ષણેન કર્મણાવશ્યકર્તવ્યત્વેન દેવાનાં પશુવત્પરતન્ત્રત્વેન પ્રતિબદ્ધ ઇતિ લોકઃ ।
અથ યદનુબ્રૂતે સ્વાધ્યાયમધીતેઽહરહસ્તેન ઋષીણાં લોકઃ ।
અથ યત્પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ પ્રયચ્છતિ પિણ્ડોદકાદિ, યચ્ચ પ્રજામિચ્છતિ પ્રજાર્થમુદ્યમં કરોતિ ઇચ્છા ચોત્પત્ત્યુપલક્ષણાર્થા પ્રજાં ચોત્પાદયતીત્યર્થઃ, તેન કર્મણાવશ્યકર્તવ્યત્વેન પિતૃણાં ભોગ્યત્વેન પરતન્ત્રો લોકઃ ।
અથ યન્મનુષ્યાન્વાસયતે ગૃહે, યચ્ચ તેભ્યો વસદ્ભ્યોઽવસદ્ભ્યો વા અર્થિભ્યોઽશનં દદાતિ, તેન મનુષ્યાણામ્૑થ યત્પશુભ્યસ્તૃણોદકં વિન્દતિ લમ્ભયતિ, તેન પશૂનામ્૑યદસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસિ ચ પિપીલિકાભિઃ સહ કણબલિભાણ્ડક્ષાલનાદ્યુપજીવન્તિ, તેન તેષાં લોકઃ ।
યસ્માદયમેતાનિ કર્માણિ કુર્વન્નુપકરોતિ દેવાદિભ્યઃ, તસ્માદ્યથા હ વૈ લોકે સ્વાપ્ય લોકાય સ્વસ્મૈ દેહાયારિષ્ટમવિનાશં સ્વત્વભાવાપ્રચ્યુતિમિચ્છેત્સ્વત્વભાવપ્રચ્યુતિભયાત્પોષણરક્ષણાદિભિઃ સર્વતઃ પરિપાલયેત્, એવં હૈવંવિદેઽસર્વભૂતભોગ્યોઽહમનેન પ્રકારેણ મયા અવશ્યમૃણિવત્પ્રતિકર્તવ્યમ્ઽઇત્યેવમાત્માનં પરિકલ્પિતવતે સર્વાણિ ભૂતાનિ દેવાદીનિ યથોક્તાનિ અરિષ્ટિમવિનાશમિચ્છન્તિ સ્વત્વાપ્રચ્યુત્યૈ સર્વતઃ સંરક્ષન્તિ કુટુમ્બિન ઇવ પશૂન્ "તસ્માદેષાં તન્ન પ્રિયમ્"ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્વા એતત્તદેતદ્યથોક્તાનાં કર્મણામૃણવદવશ્યકર્તવ્યત્વં પઞ્ચમહાયજ્ઞપ્રકરણે વિદિતં કર્તવ્યતયા મીમાંસિતં વિચારિતં ચાવદાનપ્રકરણે

બ્રહ્મ વિદ્વાંશ્ચેત્તસ્માત્પશુભાવાત્કર્તવ્યતાબન્ધનરૂપાત્પ્રતિમુચ્યતે, કેનાયં કારિતઃ કર્મવન્ધનાધિકારેઽવશ ઇવ પ્રવર્તતે, ન પુનસ્તદ્વિમોક્ષ્ણોપાયે વિદ્યાધિકાર ઇતિ નનૂક્તં દેવા રક્ષન્તીતિ ।
બાઢમ્, કર્માધિકારસ્વગોચરારૂઢાનેવ તેઽપિ રક્ષન્તિ, અન્યથાકૃતાભ્યાગમકૃતનાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તુ સામાન્યં પુરુષમાત્રં વિશિષ્ટાધિકારાનારૂઢમ્૑તસ્માદ્ભવિતવ્યં તેન, યેન પ્રેરિતોઽવશ એવ બહિર્મુખો ભવતિ સ્વસ્માલ્લોકાત્ ।
નન્વવિદ્યાસા, અવિદ્યાવાનિહિ બહિર્મુખીભૂતઃ પ્રવર્તતે ।
સાપિ નૈવ પ્રવર્તિકા૑વસ્તુસ્વરૂપાવર્ણાત્મિકા હિ સા૑પ્રવર્તકબીજત્વં તુ પ્રતિપદ્યતેઽન્ધત્વમિવ ગર્તાદિપતનપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
એવં તર્હ્યુચ્યતાં કિં તદ્યત્પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ? તદિહાભિધીયતે એષણા કામઃ સઃ ,ઽસ્વાભાવિક્યામવિદ્યાયાં વર્તમાના બાલાઃ પરાચઃ કામાનનુયન્તિઽઇતિ કાઠકશ્રુતૌ, સ્મૃતૌ ચ "કામ એષ ક્રોધ એષઃ"(ગીતા ૩ । ૩૭) ઇત્યાદિ, માનવે ચ સર્વા પ્રવૃત્તિઃ કામહેતુક્યેવેતિ ।
સ એષોર્ઽથઃ સવિસ્તરઃ પ્રદર્શ્યત ઇહ આ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ

આત્મૈવેદમગ્ર આસીદેક એવ ।
સોઽકામયત જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેય ।
અથ વિત્તં મે સ્યાદથ કર્મ કુર્વીયેતિ ।
એતાવાન્ વૈ કામઃ ।
નેચ્છંશ્ચનાતો ભૂયો વિન્દેત્ ।
તસ્માદપ્યેતર્હ્યેકાકી કામયતે જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદથ કર્મ કુર્વીયેતિ ।
સ યાવદપ્યેતેષામેકૈકં ન પ્રાપ્નોત્યકૃત્સ્ન એવ તાવન્મન્યતે ।
તસ્યો કૃત્સ્નતા ।
મન એવાસ્યાત્મા ।
વાગ્જાયા ।
પ્રાણઃ પ્રજા ।
ચક્ષુર્માનુષં વિત્તમ્ ।
ચક્ષુષા હિ તદ્વિન્દતે ।
શ્રોત્રં દૈવમ્ ।
શ્રોત્રેણ હિ તચ્છૃણોતિ ।
આત્મૈવાસ્ય કર્મ ।
આત્મના હિ કર્મ કરોતિ ।
સ એષ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
પાઙ્ક્તઃ પશુઃ ।
પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ ।
પાઙ્ક્તમિદં સર્વં યદિદં કિઞ્ચ ।
તદિદં સર્વમાપ્નોતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૪.૧૭ આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્ ।
આત્મૈવ સ્વાભાવિકોઽવિદ્વાન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતલક્ષણો વર્ણી, અગ્રે પ્રાગ્દારસમ્બન્ધાત્,આત્મેત્યભિધીયતે૑તસ્માદાત્મનઃ પૃથગ્ભૂતં કામ્યમાનં જાયાદિભેદરૂપં નાસીત્૑સ એવૈક આસીત્ જાયાદ્યેષણાબીજભૂતા વિદ્યાવાનેક એવાસીત્ ।
સ્વાભાવિક્યા સ્વાત્મનિ કર્ત્રાદિકારકક્રિયાફલાત્મકતાધ્યારોપલક્ષણયા અવિદ્યાવાસનયા વાસિતઃ સોઽકામયત કામિતવાન્ ।
કથમ્? જાયા કર્માધિકારહેતુભૂતા મે મમ કર્તુઃ સ્યાત્૑તયા વિનાહમનધિકૃત એવ કર્મણિ૑તઃ કર્માધિકારસમ્પત્તયે ભવેજ્જાયા૑થાહં પ્રજાયેય પ્રજારૂપેણાહમેવોત્પદ્યેય ।
અથ વિત્તં મે સ્યાત્કર્મસાધનં ગવાદિલક્ષણમથાહમભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનં કર્મ કુર્વીય૑યેનાહમનૃણી ભૂત્વા દેવાદીનાં લોકાન્ પ્રાપ્નુયામ્, તત્કર્મ કુર્વીય૑કામ્યાનિ ચ પુત્રવિત્તસ્વર્ગાદિસાધનાનિ ।
એતાવાન્વૈ કામ એતાવદ્વિષયપરિચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
એતાવાનેવ હિ કામયિતવ્યો વિષયો યદુત જાયાપુત્રવિત્તકર્માણિ સાધનલક્ષણૈષણા૑લોકાશ્ચ ત્રયો મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇતિ ફલભૂતાઃ સાધનૈષણા, તસ્માત્સા એકૈવૈષણા યા લોકૈષણા ।
સૈકૈવ સત્યેષણા સાધનાપેક્ષેતિ દ્વિધા૑તોઽવધારયિષ્યતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"૩ । ૫ । ૧) ઇતિ ।
ફલાર્થત્વાત્સર્વારમ્ભસ્ય લોકૈષણાર્થપ્રાપ્તા ઉક્તૈવેતિ ।
એતાવાન્વા એતાવાનેવ કામ ઇત્યવધ્રિયતે ।
ભોજનેઽભિહિતે તૃપ્તિર્ન હિ પૃથગભિધેયા, તદર્થત્વાદ્ભોજનસ્ય ।
તે એતે એષણે સાધ્યસાધનલક્ષણે કામઃ, યેન પ્રયુક્તોઽવિદ્વાનવશ એવ કોશકારવદાત્માનં વેષ્ટયતિ કર્મમાર્ગ એવાત્માનં પ્રણિદધદ્બહિર્મુખીભૂતો ન સ્વં લોકં પ્રતિજાનાતિ ।
તથા ચ તૈત્તિરીયકે "અગ્નિમુગ્ધો હૈવ ધૂમતાન્તઃ સ્વં લોકં ન પ્રતિજાનાતિ"ઇતિ ।
કથં પુનરેતાવત્ત્વમવધાર્યતે કામાનામ્? અનન્તત્વાત્ ।
અનન્તા હિ કામાઃ, ઇત્યેતદાશઙ્ક્ય હેતુમાહ યસ્માદ્ન ઇચ્છન્ ચ ન ઇચ્છન્નપિ, અતોઽસ્માત્ફલસાધનલક્ષણાદ્ભૂયોઽધિકારં ન વિન્દેન્ન લભેત ।
ન હિ લોકે ફલસાધનવ્યતિરિક્તં દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા લબ્ધવ્યમસ્તિ ।
લબ્ધવ્યવિષયો હિ કામઃ, તસ્ય ચૈતદ્વ્યતિરેકેણાભાવાત્યુક્તં વક્તુમ્ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ દૃષ્ટાર્થમદૃષ્ટાર્થ વા સાધ્યસાધનલક્ષણમવિદ્યાવત્પુરુષાધિકારવિષયમેષણાદ્વયં કામઃ, અતોઽસ્માદ્વિદુષા વ્યુત્થાતવ્યમિતિ ।
યસ્માદેવમવિદ્વાનાત્મા કામો પૂર્વં કામયામાસ, તથા પૂર્વતરોઽપિ, એષા લોકસ્થિતિઃ પ્રજાપતેશ્ચૈવમેષ સર્ગં આસીત્ ।
સોઽબિભેદવિદ્યયા, તતઃ કામપ્રયુક્ત એકાક્યરમમાણોઽસ્ત્યુપઘાતાય સ્ત્રિયમૈચ્છત્, તાં સમભવત્તતઃ સર્ગોઽયમાસીદિતિ હ્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્તત્સૃષ્ટૌ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલ એકાકી સન્પ્રાગ્દારક્રિયાતઃ કામયતે જાયા મે સ્યાત્, અથ પ્રજાયેય અથ વિત્તં મે સ્યાત્, અથ કર્મ કુર્વીય ઇત્યુક્તાર્થં વાક્યમ્ ।
સ એવં કામયમાનઃ સમ્પાદયંશ્ચ જાયાદીન્યાવત્સ એતેષાં યથોક્તાનાં જાયાદીનામેકૈકમપિ ન પ્રાપ્નોતિ, અકૃત્સ્નોઽસમ્પૂર્ણોઽહમિત્યેવં તાવદાત્માનં મન્યતે ।
પારિશેષ્યાત્સમસ્તાનેવૈતાન્સમ્પાદયતિ યદા, તદા તસ્ય કૃત્સ્નતા ।
યદા તુ ન શક્નોતિ કૃત્સ્નતાં સમ્પાદયિતું તદા અસ્ય કૃત્સ્નત્વસમ્પાદનાયાહ તસ્યો તસ્યાકૃત્સ્નત્વભિમાનિનઃ કૃત્સ્નતા ઇયમેવં ભવતિ કથમ્? અયં કાર્યકરણસઙ્ઘાતઃ પ્રવિભજ્યતે૑તત્ર મનોઽનુવૃત્તિ હિ ઇતરત્સર્વં કાર્યકરણજ્ઞાતમિતિ મનઃ પ્રધાનત્વાજાત્મેવાત્મા ।
યથા જાયાદીનાં કુટુમ્બપતિરાત્મેવ તદનુકારિત્વાઞ્જાયાદિ ચતુષ્ટ્યસ્ય૑એવમિહાપિ મન આત્મા પરિકલ્પતે કૃત્સ્નતાયૈ ।
તથા વાગ્જાયા, મનોઽનુવૃત્તિત્વસામાન્યાદ્વાચઃ ।
વાગિતિ શબ્દશ્ચોદનાદિલક્ષણઃ, મનસા શ્રોત્રદ્વારેણ ગૃહ્યતેઽવધાર્યતે પ્રસૃજ્યતે ચ, ઇતિ મનસો જાયેવ વાક્ ।
તાભ્યાં ચ વાઙ્મનસાભ્યાં જાયાપતિસ્થાનીયાભ્યાં પ્રસૂયતે પ્રાણઃ કર્માર્થમ્, ઇતિ પ્રાણઃ પ્રજેવ ।
તત્ર પ્રાણચેષ્ટાદિલક્ષણં કર્મ ચક્ષુર્માનુષં વિત્તમ્ ।
તદ્દ્વિવિધં વિત્તં માનુષમિતરચ્ચ૑તો વિશિનષ્ટીતરવિત્તનિવૃત્ત્યર્થ માનુષમિતિ ।
ગવાદિ હિ મનુષ્યસમ્બન્ધિ વિત્તં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યં કર્મસાધનમ્૑તસ્માત્તત્સ્થાનીયમ્, તેન સમ્બન્ધાચ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યં વિત્તમ્૑ચક્ષુષા હિ યસ્માત્તન્માનુષં વિત્તં વિન્દતે ગવાદ્યુપલભત ઇત્યર્થઃ ।
કિં પુનરિતરદ્વિત્તમ્? શ્રોત્રં દૈવં દેવવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનસ્ય ।
વિજ્ઞાનં દૈવં વિત્તમ્૑તદિહ શ્રોત્રમેવ સમ્પત્તિવિષયમ્ ।
કસ્માત્? શ્રોત્રેણ હિ યસ્માત્તદ્દૈવં વિત્તં વિજ્ઞાનં શૃણોતિ૑તઃ શ્રોત્રમેવ તદિતિ ।
કિં પુનરેતૈરાત્માદિવિત્તાન્તૈરિહ નિર્વર્ત્ય કર્મ? ઇત્યુચ્યતે આત્મૈવ આત્મેતિ શરીરમુચ્યતે ।
કથં પુનરાત્મા કર્મસ્થાનીયઃ? અસ્ય કર્મહેતુત્વાત્ ।
કથં કર્મહેતુત્વમ્? આત્મના હિ શરીરેણ યતઃ કર્મ કરોતિ ।
તસ્યાકૃત્સ્નત્વાભિમાનિન એવં કૃત્સ્નતા સમ્પન્ના યથા બાહ્યા જાયાદિલક્ષણા એવમ્ ।
તસ્માત્સ એષ પાઙ્ક્તઃ પઞ્ચભિર્નિર્વૃત્તઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો દર્શનમાત્રનિર્વૃત્તોઽકર્મિણોઽપિ ।
કથં પુનરસ્ય પઞ્ચત્વસમ્પત્તિમાત્રેણ યજ્ઞત્વમ્? ઉચ્યતે યસ્માદ્બાહ્યોઽપિ યજ્ઞઃ પશુપુરુષસાધ્યઃ, સ ચ પશુઃ પુરુષશ્ચ પાઙ્ક્ત એવ યથોક્તમનઆદિપઞ્ચત્વયોગાત્ ।
તદાહ પાઙ્ક્તઃ પશુગર્વાદિઃ, પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ પશુત્વેઽપ્યધિકૃતત્વેનાસ્ય વિશેષઃ પુરુષસ્યેતિ પૃથક્પુરુષગ્રહણમ્ ।
કિં બહુના? પાઙ્ક્તમિદં સર્વં કર્મસાધનં ફલં ચ, યદિદં કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચિદિદં સર્વમ્ ।
એવં પાઙ્ક્તં યજ્ઞમાત્માનં યઃ સમ્પાદયત્સ તદિદં સર્વં જગદાત્મત્વેનાપ્નોતિ ય એવં વેદ

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થં સૃષ્ટ્યાદિસર્વાત્મતાબ્રાહ્મણમ્

પઞ્ચમં સપ્તાન્નબ્રહ્મણમ્
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા ।
અવિદ્યા પ્રસ્તુતા, તત્રાવિદ્વાનન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽઅન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મિઽઇતિ ।
સ વર્ણાશ્રમાભિમાનઃ કર્મકર્તવ્યતયા નિયતો જુહોત્યાદિકર્મભિઃ કામપ્રયુક્તો દેવાદીનામુપકુર્વન્સર્વેષાં ભૂતાનાં લોક ઇત્યુક્તમ્ ।
યથા ચ સ્વકર્મભિરેકૈકેન સર્વૈર્ભૂતૈરસૌ લોકો ભોજ્યત્વેન સૃષ્ટઃ, એવમસાવપિ જુહોત્યાદિપાઙ્ક્તકર્મભિઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વં ચ જગદાત્મભોજ્યત્વેનાસૃજત્ ।
એવમેકૈકઃ સ્વકર્મવિદ્યાનુરૂપ્યેણ સર્વસ્ય જગતો ભોક્તા ભોજ્યં ચ, સર્વસ્ય સર્વઃ કર્તા કાર્યં ચેત્યર્થઃ ।
એતદેવ ચ વિદ્યાપ્રકરણે મધુવિદ્યાયાં વક્ષ્યામઃઽસર્વં સર્વસ્ય કાર્યં મધુઽઇત્યાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાર્થમ્ ।
યદસૌ જુહોતીત્યાદિના પાઙ્ક્તેન કામ્યેન કર્મણા આત્મભોજ્યત્વેન જગદસૃજત વિજ્ઞાનેન ચ, તજ્જગત્સર્વં સપ્તધા પ્રવિભજ્યમાનં કાર્યકારણત્વેન સપ્તાન્નાન્યુચ્યન્તે, ભોજ્યત્વાત્૑તેનાસૌ પિતા તેષામન્નાનામ્ ।
એતેષામન્નાનાં સવિનિયોગાનાં સૂત્રભૂતાઃ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રકાશકત્વાદિમે મન્ત્રાઃ

યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતા ।
એકમસ્ય સાધારણં દ્વે દેવાનભાજયત્ ।
ત્રીણ્યાત્મનેઽકુરુત પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છત્ ।
તસ્મિન્ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન ।
કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તે અદ્યમાનાનિ સર્વદા ।
યો વૈ તામક્ષિતિં વેદ સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેન ।
સ દેવાનપિગચ્છતિ સ ઊઋજમુપજીવતિ ।
ઇતિ શ્લોકાઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧ યત્સપ્તાન્નાનિ, યદજનયદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્૑મેધયા પ્રજ્ઞયા વિજ્ઞાનેન તપસા ચ કર્મણા૑જ્ઞાનકર્મણી એવ હિ મેધાતપઃ શબ્દવાચ્યે, તયોઃ પ્રકૃતત્વાત્૑નેતરે મેધાતપસી, અપ્રકરણાત્૑પાઙ્ક્તં હિ કર્મ જાયાદિસાધનમ્૑ઽય એવં વેદઽઇતિ ચાનન્તરમેવ જ્ઞાનં પ્રકૃતમ્૑તસ્માન્ન પ્રસિદ્ધયોર્મેધાતપસોરાશઙ્કા કાર્યા૑તો યાનિ સપ્તાન્નાનિ જ્ઞાનકર્મભ્યાં જનિતવાન્પિતા તાનિ પ્રકાશયિષ્યામ ઇતિ વાક્યશેષઃ

તત્ર મન્ત્રાણામર્થસ્તિરોહિતત્વાત્ત્પ્રાયેણ દુર્વિજ્ઞેયો ભવતીતિ તદર્થવ્યાખ્યાનાય બ્રાહ્મણં પ્રવર્તતે

યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતેતિ ।
મેધયા હિ તપસાજનયત્પિતૈકમસ્ય સાધારણમિતિ ।
ઇદમેવાસ્ય તત્સાધારણમન્નં યદિદમદ્યતે ।
સ ય એતદુપાસ્તે ન સ પાપ્મનો વ્યાવર્તતે ।
મિશ્રં હ્યેતત્ ।
દ્વે દેવાનભાજયદિતિ ।
હુતં ચ પ્રહુતં ચ ।
તસ્માદ્દેવેભ્યો જુહ્વતિ ચ પ્ર ચ જુહ્વતિ ।
અથો આહુર્દર્શપૂર્ણમાસાવિતિ ।
તસ્માન્નેષ્ટિયાજુકઃ સ્યાત્ ।
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદિતિ ।
તત્પયઃ ।
પયો હ્યેવાગ્રે મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચોપજીવન્તિ ।
તસ્માત્કુમારં જાતં ઘૃતં વૈવાગ્રે પ્રતિલેહયન્તિ સ્તનં વાનુધાપયન્તિ ।
અથ વત્સં જાતમાહુસ્તૃણાદિતિ ।
તસ્મિન્ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેતિ ।
પયસિ હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન ।
તદ્યદિદમાહુઃ સંવત્સરં પયસા જુહ્વદપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ ।
ન તથા વિદ્યાત્ ।
યદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયત્યેવં વિદ્વાન્ ।
સર્વં હિ દેવેભ્યોઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ ।
કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તે અદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ ।
પુરુષો વા અક્ષિતિઃ ।
સ હીદમન્નં પુનઃ પુનર્જનયતે ।
યો વૈતામક્ષિતિં વેદેતિ ।
પુરુષો વા અક્ષિતિઃ ।
સ હીદમન્નં ધિયાધિયા જનયતે કર્મભિઃ ।
યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હ ।
સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેનેતિ ।
મુખં પ્રતીકં મુખેનેત્યેતત્ ।
સ દેવાનપિગચ્છતિ સ ઊર્જમુપજીવતીતિ પ્રશંસા ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૨ તત્રઽયત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતાઽઇત્યસ્ય કોર્ઽથ ઉચ્યતે? ઇથિ હિ શબ્દેનૈવ વ્યાચષ્ટે પ્રસિદ્ધાર્થાવદ્યોતકેન ।
પ્રસિદ્ધો હ્યસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યદજનયદિતિ ચાનુવાદસ્વરૂપેણ મન્ત્રેણ પ્રસિદ્ધાર્થતૈવ પ્રકાશિતા ।
અતો બ્રાહ્મણમવિશઙ્ક્યૈવાહઽમેધયા હિ તપસાજનયત્પિતાઽઇતિ? નનુ કથં પ્રસિદ્ધાતાસ્યાર્થસ્ય? ઇત્યુચ્યતે જાયાદિકર્માન્તાનાં લોકફલસાધનાનાં પિતૃત્વં તાવત્પ્રત્યક્ષમેવ, અભિહિતં ચઽજાયા મે સ્યાત્ઽઇત્યાદિના ।
તત્ર ચ દૈવં વિત્તં વિદ્યા કર્મ પુત્રશ્ચ ફલભૂતાનાં લોકાનાં સાધનં સ્રષ્ટૃત્વં પ્રતીત્યભિહિતમ્, વક્ષ્યમાણં ચ પ્રસિદ્ધમેવ૑તસ્માદ્યુક્તં વક્તું મેધયેત્યાદિ ।
એષણા હિ ફલવિષયા પ્રસિદ્ધૈવ ચ લોકે ।
એષણા ચ જાયાદીત્યુક્તમ્ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽઇત્યનેન ।
બ્રહ્મવિદ્યાવિષયે ચ સર્વૈકત્વાત્કામાનુપપત્તેઃ ।
એતેનાશાસ્ત્રીયપ્રજ્ઞાતપોભ્યાં સ્વાભાવિકાભ્યાં જગત્સ્રષ્ટૃત્વમુક્તમેવ ભવતિ૑સ્થાવરાન્તસ્ય ચાનિષ્ટફલસ્ય કર્મવિજ્ઞાનનિમિત્તત્વાત્ ।
વિવક્ષિતસ્તુ શાસ્ત્રીય એવ સાધ્યસાધનભાવો બ્રહ્મવિદ્યાવિધિત્સયા તદ્વૈરાગ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સર્વો હ્યં વ્યક્તાવ્યક્તલક્ષણઃ સંસારોઽસુદ્ધોઽનિત્યઃ સાધ્યસાધનરૂપો દુઃખોઽવિદ્યાવિષય ઇત્યેતસ્માદ્વિરક્તસ્ય બ્રહ્મવિદ્યા આરબ્ધવ્યેતિ ।
તત્રાન્નાનાં વિભાગેન વિનિયોગ ઉચ્યતેઽએકમસ્ય સાધારણ્મઽઇતિ મન્ત્રપદમ્, તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ઽઇદમેવાસ્ય તસ્માધારણમન્નમ્ઽઇત્યુત્ત્કમ્ ।
અસ્ય ભોત્ત્કૃસમુદાયસ્ય, કિં તત્? યદિદમદ્યતે ભુજ્યતે સર્વૈઃ પ્રાણિભિરહન્યહનિ, તસ્માધારણં સર્વભોક્ત્રર્થમકલ્પયત્પિતા સૃષ્ટ્વાન્નમ્ ।
સ ય એતત્સાધારણં સર્વપ્રાણભૃત્સ્થિતિકરં ભુજ્યમાનમન્નમુપાસ્તે તત્પરો ભવતીત્યર્થઃ ઉપાસનં હિ નામ તાત્પર્ય દૃષ્ટં લોકેઽગુરુમુપાસ્તેઽઽરાજાનમુપાસ્તેઽઇત્યાદૌતસ્માચ્છરીરસ્થિત્યર્થન્નોપભોગપ્રધાનોનાદૃષ્ટાર્થકર્મપ્રધાન ઇત્યર્થઃ૑સ એવં ભૂતો ન પાપ્મનોઽધર્મદ્વયાવર્તતેન વિમુચ્યત ઇત્યેતત્ ।
તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ"મોઘમન્નંવિન્દતે"ઇત્યાદિઃ ।
સ્મૃતિરપિ"નાત્માર્થ પાચયેદન્નમ્" "અપ્રદાયૈભ્યો યો ભૂઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ" "અન્નાદે ભ્રૂણહા માર્ષ્ટિ" ઇત્યાદિઃ ।
કસ્માત્પુનઃ પાપ્મનો ન વ્યાવર્તતે? મિશ્રં હ્યેતસ્મર્સેષાં હિ સ્વં તદપ્રવિભક્તં યત્પ્રાણિભિર્ભુજ્યતે ।
સર્વભોજ્યત્પાદેવ યો મુખે પ્રક્ષિપ્યમાણોઽપિ ગ્રાસઃ પરસ્ય પીડાકરો દૃશ્યતે,ઽમમેદં સ્યાત્ઽઇતિ હિ સર્વેષાં તત્રાશા પ્રતિવદ્વા ।
તસ્માન્ન પરમપીડય્ત્વા ગ્રસિતુમપિ શક્યતે ।
"દુષ્કૃતં હિ મનુષ્યાણામ્"ઇત્યાદિસ્મરણાચ્ચ ।
ગૃહિણા વૈશ્વદેવાખ્યમન્નં યદહન્યહનિ નિરૂપ્યત ઇતિ કેચિત્, તત્ર, સર્વભોત્તકૃસાધારણત્વં વૈશ્વદેવાખ્યસ્યાન્નસ્ય ન સર્વપ્રાણભૃદ્ભુજ્યમાનાન્નવત્પ્રત્યક્ષમ્, નાપિઽયદિદમદ્યતેઽઇતિ તદ્વિષયં વચનમનુકૂલમ્ ।
સર્વપ્રાણભૃદ્ભપજ્યમાનાંનાન્નાન્તઃપાતિત્વાચ્ચ વૈશ્વદેવાખ્યસ્ય યુત્તકં શ્વચાણ્ડાલાદ્યાધસ્યાન્નસ્ય ગ્રહણમ્, વૈશ્વદેવવ્યતિરેકેણાપિ શ્વચાણ્ડાલાદ્યાધાશ્વદર્શનાત્, તત્ર યુત્કમ્,ઽયદિદમદ્યતેઽઇતિ વચનમ્ ।
યદિ હિ તન્ન ગૃહ્યેત, સાધારણશબ્દેન પિત્રાસૃષ્ટત્વાવિનિયુત્ત્કત્વે તસ્ય પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
ઇષ્યતે હિ તત્સૃષ્ટવં તદ્વિનિયુત્ત્કત્વં ય સર્વસ્યાન્નજાતસ્ય ।
ન ચ વૈશ્વદેવાખ્યં શાસ્ત્રોક્તં કર્મ કુર્વતઃ પાપ્મનોઽવિનિવૃત્તિર્યુક્તા, ન ચ તસ્ય પ્રતિષેધોઽસ્તિ, ન ચ મત્સ્યબન્ધનાદિકર્મવત્સ્વભાવજુગુપ્સિતમેતત્, શિષ્ટનિર્વર્ત્યત્વાત્, અકરણે ચ પ્રત્યવાયશ્રવણાત્ ।
ઇતરત્ર ચ પ્રત્યવાયોપપત્તેઃ"અહમન્નમન્નમદન્તમા૩ઙ્મિ"(તૈ.ઉ.૩ । ૧૦ । ૬) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
દ્વે દેવાનભાજયતિતિ મન્ત્રપદમ્, યે દ્વે અન્ને સૃષ્ટ્વા દેવાનભાજયત્ ।
કે તે દ્વે? ઇત્યુચ્યતે હુતં ચ પ્રહુતં ચ ।
હુતમિત્યગ્નૌ હવનમ્, પ્રહુતં હુત્વા બલિહરણમ્ ।
યસ્માદ્દ્વે એતે અન્ને હુતપ્રહુતે દેવાનભાજયત્પિતા ।
તસ્માદેતર્હ્યપિ ગૃહિણઃ કાલે દ્વેભ્યો(? ) જુહ્વતિ દેવેભ્ય ઇદમન્નમસ્માભિર્દીયમાનમિતિ મન્વાના જુહ્વતિ, પ્રજુહ્વતિ ચ હુત્વા બલિહરણં ચ કુર્વત ઇત્યર્થઃ ।
અથો અપ્યન્ય આહુર્દ્વે અન્ને પિત્રા દેવેભ્યઃ પ્રત્તે ન હુતપ્રહુતે, કિં તર્હિ? દર્શપૂર્ણમાસાવિતિ ।
દ્વિત્વશ્રવણાવિશેષાદત્યન્તપ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ હુતપ્રહુતે ઇતિ પ્રથમઃ પક્ષઃ ।
યદ્યપિ દ્વિત્વં હુતપ્રહુતયોઃ સમ્ભવતિ, તથાપિ શ્રૌતયોરેવ તુ દર્શપૂર્ણમાસયોર્દેવાન્નત્વં પ્રસિદ્ધતરમ્, મન્ત્ર પ્રકાશિતત્વાત્ ।
ગુણપ્રધાનપ્રાપ્તૌ ચ પ્રધાને પ્રથમતરા અવગતિઃ, દર્શપૂર્ણમાસયોશ્ચ પ્રાધાન્યં હુતપ્રહુતાપેક્ષયા ।
તસ્માત્તયોરેવ ગ્રહણં યુક્તમ્ઽદ્વે દેવાનભાજયત્ઽઇતિ ।
યસ્માદ્દેવાતમેતે પિત્રા પ્રકૢપ્તે દર્શપૂર્ણમાસાખ્યે અન્ને, તસ્માત્તયોર્દેવાર્થત્વાવિઘાતાય નેષ્ટિયાજુક ઇષ્ટિયજનશીલઃ, ઇષ્ટિશબ્દેન કિલ કામ્યા ઇષ્ટયઃ, શાતપથીયં પ્રસિદ્ધિઃ, તાચ્છીલ્યપ્રત્યયપ્રયોગાત્કામ્યેષ્ટિયજનપ્રધાને ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદિતિ યત્પશુભ્ય એકં પુનસ્તદન્નમ્? તત્પયઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતે પશવોઽસ્યાન્નસ્ય સ્વામિનઃ? ઇત્યત આહ પયો હ્યગ્રે પ્રથમં યસ્માન્મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચ પયઃ એવોપજીવન્તીતિ ।
ઉચિતં હિઽતપો તદન્નમ્ઽઅન્યથા કથં તદેવાગ્રે નિયમેનોપજીવેયુઃ? કથમગ્રે તદેવોપજીવન્તિ? ઇત્યુચ્યતે મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચ યસ્માત્તેનૈવાન્નેન વર્તન્તેઽદ્યત્વેઽપિ, યથા પિત્રા આદૌ વિનિયોગઃ કૃતસ્તથા ।
તસ્માત્કુમારં બાલં જાતં ઘૃતં વા ત્રૈવર્ણિકા જાતકર્મણિ જાતરૂપસંયુક્તં પ્રતિલેહયન્તિ પશ્ચાત્પાયયન્તિ ।
યથાસમ્ભવમન્યેષાં સ્તનમેવાગ્રે ધાપયન્તિ મનુષ્યેભ્યોઽન્યેષાં પશૂનામ્ ।
અથ વત્સં જાતમાહુઃઽકિયત્પ્રમાણો વત્સઃઽ? ઇત્યેવં પૃષ્ટા સન્તોઽતૃણાદ ઇતિ ।
નાદ્યાપિ તૃણમત્તિ, અતીવ બાલઃ, પયસૈવાદ્યાપિ વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યચ્ચાગ્રે જાતકર્માદૌ ઘૃતમુપજીવન્તિ, યચ્ચેતરે પય એવ, તત્સર્વથાપિ પય એવોપજીવન્તિ૑ઘૃતસ્યાપિ પયોવિકારત્વાત્પયસ્ત્વમેવ કસ્માત્પુનઃ સપ્તમં સત્પશ્વન્નં ચતુર્થત્વેન વ્યાખ્યાયતે? કર્મસાધનત્વાત્ ।
કર્મ હિ પયઃસાધનાશ્રયં અગ્નિહોત્રાદિ ।
તચ્ચ કર્મ સાધનં વિત્તસાધ્યં વક્ષ્યમાણસ્યાન્નત્રયસ્ય સાધ્યસ્ય, યથા દર્શપૂર્ણમાસૌ પૂર્વોક્તાવન્ને ।
અતઃ કર્મપક્ષત્વાત્કર્મણા સહ પિણ્ડીકૃત્યોપદેશઃ ।
સાધનત્વાવિશેષાદર્થસમ્બન્ધાદાનન્તર્યમકારણમિતિ ચાવ્યાખ્યાને પ્રતિપત્તિસૌકર્યાચ્ચ ।
સુખં હિ નૈરન્તર્યેણ વ્યાખ્યાતુ શક્યન્તેઽન્નાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ચ સુખં પ્રતીયન્તે ।
તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેત્યસ્ય કોર્ઽથઃ? ઇત્યુચ્યતે તસ્મિન્પશ્વન્ને પયસિ સર્વમધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવલક્ષણં કૃત્સ્નં જગત્પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ પ્રાણવેષ્ટાવદ્યચ્ચ ન સ્થાનરં શૈલાદિ ।
તત્ર હિ શબ્દેનૈવ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતકેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
કારણત્વાપપત્તેઃ ।
કારણત્વં ચાગ્નિહોત્રાદિકર્મસમવાયિત્વમ્ ।
અગ્નિહોત્રાદ્યાહુતિવિપરિણામાત્મકં ચ જગત્કૃત્સ્નમિતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ શતશો વ્યવસ્થિતાઃ ।
અતો યુક્તમેવ હિ શબ્દેન વ્યાખ્યાનમ્ ।
યત્તદ્બ્રાહ્મણાન્તરેષ્વિદમાહુઃ સંવત્સરં પયસા જુહ્વદપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ, સંવત્સરેણ કિલ ત્રીણિ ષષ્ટિશતાન્યાહુતીનાં સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચેતિ યાજુષ્મતીરિષ્ટકા અભિસમ્પદ્યમાનાઃ સંવત્સરસ્ય ચાહોરાત્રાણિ, સંવત્સરમગ્નિં પ્રજાપતિમાપ્નુવન્તિ૑એવં કૃત્વા સંવત્સરં જુહ્વદપજયતિ પુનઃ મૃત્યુમ્, ઇતઃ પ્રેત્ય દેવેષુ સમ્ભૂતઃ પુનર્ન મ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં બ્રાહ્મણવાદા આહુઃ, ન તથા વિદ્યાન્ન તથા દ્રષ્ટવ્યમ્૑યદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયતિ, ન સંવત્સરાભ્યાસમપેક્ષતે ।

એવં વિદ્વાન્સન્, યદુક્તમ્ પયસિ હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં પય આહુતિવિપરિણામાત્મકત્વાત્સર્વસ્યેતિ, તદેકેનૈવાહ્વા જગદાત્મત્વં પ્રતિપદ્યતે૑તદુચ્યતે અપજયતિ પુનર્મૃત્યું પુનર્મરણમ્, સકૃન્મૃત્વાવિદ્ધાઞ્છરીરેણ વિયુજ્ય સર્વાત્મા ભવતિ ન પુનર્મરણાય પરિચ્છિન્નં શરીરં ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
કઃ પુનર્હેતુઃ સર્વાત્માપ્ત્યા મૃત્યુમપજયતિ? ઇત્યુચ્યતે સર્વં સમસ્તં હિ યસ્માદ્દેવેભ્યઃ સર્વેભ્યોઽન્નાદ્યમન્નમેવ તદાદ્યં ચ સાયંપ્રાતરાહુતિપ્રક્ષેપેણ પ્રયચ્છતિ ।
તદ્યુક્તં સર્વમાહુતિમયમાત્માનં કૃત્વા સર્વદેવાન્નરૂપેણ સર્વૈર્દેવૈરેકાત્મભાવં ગત્વા સર્વદેવમયો ભૂત્વા પુનર્ન મ્રિયત ઇતિ ।
અથૈતદપ્યુક્તં બ્રાહ્મણેન "બ્રહ્મ વૈ સ્વયમ્ભૂ તપોઽતપ્યત તદૈક્ષત ન વૈ તપસ્યાનન્ત્યમસ્તિ, હન્તાહં ભૂતેષ્વાત્માનં જુહવાનિ ભૂતાનિ ચાત્મનીતિ, તત્સર્વેષુ ભૂતેષ્વાત્માનં હુત્વા ભૂતાનિ ચાત્મનિ સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યગાધિપત્યં પર્યેત્"ઇતિ ।
કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તેઽદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ ।
યદા પિત્રા અન્નાનિ સૃષ્ટ્વા સપ્ત પૃથક્પૃથગ્ભોક્તૃભિરદ્યગાનાનિ તન્નિમિત્તત્વાત્તેષાં સ્થિતેઃ સર્વદા નૈરન્તર્યેણ૑કૃતક્ષયોપપત્તેશ્ચ યુક્તસ્તેષાં ક્ષયઃ ।
ન ચ તાનિ ક્ષીયમાણાનિ, જગતોઽવિભ્રષ્ટરૂપેણૈવાવસ્થાનદર્શનાત્ ।
ભવિતવ્યં ચાક્ષયકારણેન૑તસ્માત્કસ્માત્પુનસ્તાનિ ન ક્ષીયન્ત ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
તસ્યેદં પ્રતિવચનમ્ ઽપુરિષો વા અક્ષિતિઃઽ ।
યથાસૌ પૂર્વમન્નાનાં સ્રષ્ટાસીત્પિતા મેધયા જાયાદિસમ્બન્ધેન ચ પાઙ્ક્તકર્મણા ભોક્તા ચ, તથા યેભ્યો દત્તાન્યન્નાનિ તેઽપિ તેષામન્નાનાં ભોક્તારોઽપિ સન્તઃ પિતર એવ, મેધયા તપસા ચ યતો જનયન્તિ તાન્યન્નાનિ ।
તદેતદભિધીયતે પુરુષો વૈ યોઽન્નાનાં ભોક્તા સોઽક્ષિતિરક્ષયહેતુઃ ।
કથમસ્યાક્ષિતિત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે સ હિ યસ્માદિદં ભુજ્યમાનં સપ્તવિધં કાર્યકરણલક્ષણં ક્રિયાફલાત્મકં પુનઃ પુનર્ભૂયો ભૂયો જનયત ઉત્પાદયતિ ધિયા ધિયા તત્તત્કાલભાવિન્યા તયા તયા પ્રજ્ઞયા, કર્મભિશ્ચ વાઙ્મનઃકાયવેષ્ટિતૈઃ યદ્યદિ હ યદ્યેતત્સપ્તવિધમન્નમુક્તં ક્ષણમાત્રમપિ ન કુર્યાત્પ્રજ્ઞયા કર્મભિશ્ચ, તતો વિચ્છિદ્યેત ભુજ્યમાનત્વાત્સાતત્યેન ક્ષીયેત હ ।
તસ્માદ્યથૈવાયં પુરુષો ભોક્તા અન્નાનાં નૈરન્તર્યેણ, યથાપ્રજ્ઞે યથાકર્મ ચ કરોત્યપિ ।
તસ્માત્પુરુષોઽક્ષિતિઃ સાતત્યેન કર્તૃત્વાત્ ।
તસ્માદ્ભુજ્યમાનાન્યપ્યન્નાનિ ન ક્ષીયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ પ્રજ્ઞાક્રિયાલક્ષણપ્રબન્ધારૂઢઃ સર્વો લોકઃ સાધ્યસાધનલક્ષણઃ ક્રિયાફલાત્મકઃ સંહતાનેકપ્રાણિકર્મવાસનાસન્તાનાવષ્ટબ્ધત્વાત્ક્ષણિકોઽશુદ્ધોઽસારો નદીસ્રોતઃ પ્રદીપસન્તાનકલ્પઃ કદલીસ્તમ્ભવદસારઃ ફેનમાયામરીચ્યમ્ભઃસ્વપ્નાદિસમસ્તદાત્મગતદૃષ્ટીનામવિકીર્યમાણો નિત્યઃ સારવાનિવ લક્ષ્યતે ।
તદેતદ્વૈરાગ્યાર્થમુચ્યતે ધિયા ધિયા જનયતે કર્મભિર્યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હેતિ વિરક્તાનાં હ્યસ્માદ્બ્રહ્મવિદ્યા આરબ્ધવ્યા ચતુર્થપ્રમુખેણેતિ ।
યો વૈતામક્ષિતિં વેદેતિ૑વક્ષ્યમાણાન્યપિ ત્રીણ્યન્નાન્યસ્મિન્નવસરે વ્યખ્યાતાન્યેવેતિ કૃત્વા તેષાં યાથાત્મ્યવિજ્ઞાનફલમુપસંહ્રિયતે યો વા એતામક્ષિતિમક્ષયહેતું યથોક્તં વેદ, પુરુષો વા અક્ષિતિઃ સ હીદમન્નં ધિયા ધિયા જનયતે કર્મભિર્યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયતે હેતિ ।
સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેનેત્યસ્યાર્થ ઉચ્યતે મુખં મુખ્યત્વં પ્રાધાન્યમિત્યેતત્ ।
પ્રાધાન્યેવાન્નાનાં પિતુઃ પુરુષસ્યાક્ષિતિત્વં યો વેદ સોઽન્નમત્તિ નાન્નં પ્રતિ ગુણભૂતઃ સન્ ।
યથાજ્ઞો ન તથા વિદ્વાનન્નાનાયાત્મભૂતઃ, ભોક્તૈવ ભવતિ, ન ભોજ્યતામાપાદ્યતે ।
સ દેવાનપિ ગચ્છતિ સ ઊર્જમુપજીવતિ, દેવાનપિ ગચ્છતિ દેવાત્મભાવં પ્રતિપદ્યતે, ઊર્જમમૃતં ચોપજીવતીતિ યદુક્તં સા પ્રશંસા, નાપૂર્વાર્થોઽન્યોઽસ્તિ

પાઙ્ક્તસ્ય કર્મણઃ ફલભૂતાનિ યાનિ ત્રીણ્યન્નાપ્યુપક્ષિપ્તાનિ તાનિ કાર્યત્વાદ્વિસ્તીર્ણવિષયત્વાચ્ચ પૂર્વભ્યોઽન્નેભ્યઃ પૃથગુત્કૃષ્ટાનિ, તેષાં વ્યાખ્યાનાર્થ ઉત્તરો ગ્રન્થ આ બ્રાહ્મણપરિસમાપ્તેઃ

ત્રીણ્યાત્મનેઽકુરુતેતિ
મનો વાચં પ્રાણં તાન્યાત્મનેઽકુરુત ।
અન્યત્રમના અભૂવં નાદર્શમન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષમિતિ મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ ।
કામઃ સંકલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવ ।
તસ્માદપિ પૃષ્ઠત ઉપસ્પૃષ્ટો મનસા વિજાનાતિ ।
યઃ કશ્ચ શબ્દો વાગેવ સા ।
એષા હ્યન્તં આયત્તૈષા હિ ન ।
પ્રાણોઽપાનો વ્યાન ઉદાનઃ સમાનોઽન ઇત્યેતત્સર્વં પ્રાણ એવ ।
એતન્મયો વા અયમાત્મા ।
વાઙ્મયો મનોમયઃ પ્રાણમયઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૩ ત્રીણ્યાત્મનેઽકુરુતેતિ કોઽસ્યાર્થ ઇત્યુચ્યતે મનોવાક્પ્રાણા એતાનિ ત્રીણ્યન્નાનિ, તાનિ મનો વાચં પ્રાણં ચાત્મને આત્માર્થમકુરુત કૃતવાન્ સૃષ્ટ્વા આદૌ પિતા ।
તેષાં સંશય ઇત્યત આહ અસ્તિ તાવન્મનઃ શ્રોત્રાદિબાહ્યકરણવ્યતિરિક્તમ્, યત એવં પ્રસિદ્ધમ્ બાહ્યકરણવિષયાત્મસમ્બન્ધે સત્યપ્યભિમુખીભૂતં વિષયં ન ગૃહ્ણાતિ,ઽકિં દૃષ્ટવાનસીદં રૂપમ્ઽ? ઇત્યુક્તો વદતિઽઅન્યત્ર મે ગતં મન આસીત્સોઽહમન્યત્રમના આસં નાદર્શમ્ઽ ।
તથાઽઇદં શ્રુતવાનસિ મદીયં વચઃઽઇત્યુક્તઃઽઅન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષં ન શ્રુતવાનસ્મિઽઇતિ ।
તસ્માદ્યસ્યાસન્નિધૌ રૂપાદિગ્રહણસમર્થસ્યાપિ સતશ્ચક્ષુરાદેઃ સ્વસ્વવિષયસમ્બન્ધે રૂપાશબ્દાદિજ્ઞાનં ન ભવતિ, યસ્ય ચ ભાવે ભવતિ, તદન્યદસ્તિ મનો નામાન્તઃકરણં સર્વકારણવિષયયોગિ ઇત્યવગભ્યતે ।
તસ્માત્સર્વો હિ લોકાં મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ, તદ્વયગ્રત્વે દર્શનાદ્યભાવાત્ ।
અસ્તિત્વે સિદ્વે મનસઃ સ્વરૂપાર્થમિદમુચ્યતેકામઃ સ્ત્રીચ્યતિકરાભીલાષાદિઃ, સંકલ્પઃ પ્રત્યુપસ્થિતવિપયવિકલ્પનં શુક્લનીલાદિભેદેન, વિચિકિત્સા સંશયજ્ઞાનમ્, શ્રદ્વા અદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસ્વાસ્તિક્યવુદ્વિદૈવયાદિપુ ચ, અશ્રદ્વા તદ્વિપરીતા વુદ્વિઃ, ધૃતિર્ધારણં દેહાદ્યવસાદે ઉત્તમ્ભન્, અધૃતિસ્તદ્વિપર્યયઃ, હ્રીર્લજ્જા, ધીઃ પ્રજ્ઞા, ભીર્ભય્મ, ઇત્યેતદેવમાદિકં સર્વં મન એવ૑મનસોઽન્તઃકરણસ્ય રૂપાણ્યેતાનિ ।
મનોઽસ્તિત્વં પ્રત્યન્યચ્ચ કારણમુચ્યતેતસ્માન્મનો નામાસ્તયન્તઃ કરણમ્, યસ્માચ્ચક્ષુષો હ્યગોચરે પૃષ્ઠપ્તોઽપ્યુપસ્પૃષ્ઠઃ કેનિચિધસ્તસ્યાયં સ્પર્શો જાનેરયમિતિ વિવેકેન પ્રતિપદ્યતે ।
યદિ વિવેકકૃન્મનો નામ નાસ્તિ તર્હિ ત્વઙ્માત્રેણ કુતો વિવેકપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્? તન્મનઃ ।
અસ્તિ તાવન્મનઃ, સ્વરૂપં ચ તસ્યાપાધિગતમ્ ।
ત્રીણ્યન્નાનીહ ફલભૂતાનિ કર્મણાં મનોવાક્પ્રાણાખ્યાનિ અધ્પાત્મમધિભૂતમધિદૈવં ચ વ્યાચિખ્યાસિતાનિ ।
તત્ર આધ્યાત્મિકાનાં વાઙ્મનઃ પ્રાણાનાં મનો વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથેદાર્નીવાગ્વત્ત્કવ્યેત્યારંમઃ યઃ કશ્ચ લોકે શબ્દો ધવનિસ્તાલ્વાદિવ્યઙ્ગ્યઃ પ્રાણિભિર્વર્ણાદિલક્ષણ ઇતરો વા વાદિત્રમેધાદિનિમિત્તઃ સર્વો ધ્વનિર્વાગેવ સા ।
ઇદં તાવદ્વાચઃ સ્વરૂપમુત્ત્કમ્? અથ તસ્યાઃ કાર્યમુચ્યતેએષા વાગ્ઘિ યસ્માદન્તમભિધેયાવસાનમભિધેયનિર્ણયમાયત્તાનુગતા ।
એષા પુનઃ સ્વયં નાભિધેયવત્પ્રકાશ્યા અભિધેયપ્રકાશિકૈવ્પ્રકાશાત્મકત્વાત્પ્રદીપાદિવત્ ।
ન હિ પ્રદીપાદિપ્રકાશઃ પ્રકાશાન્તરેણ પ્રકાશ્યતે, તદ્વદ્વાક્પ્રકાશિકૈવ સ્વયં ન પ્રકાશ્યેત્યનવસ્થાં શ્રુતિઃ પરિહરતિ એષા હિ ન પ્રકાશ્યા ।
પ્રકાશકત્વમેવ વાચઃ કાર્યમિત્યર્થઃ ।
અથ પ્રાણ ઉચ્યતે પ્રાણો મુખનાસિકાસઞ્ચાર્યા હૃદયવૃત્તિઃપ્રણયનાત્પ્રાણઃ અપનયનાન્મૂત્રપુરીષાદેરપાનનોઽધોવૃત્તિરાનાભિસ્થાનઃ૑વ્યાનનો વ્યાયમનકર્મા વ્યાનઃ પ્રાણાપાનયોઃ સન્ધિર્વીર્યવત્કર્મહેતુશ્ચ૑ઉદાન ઉત્કર્ષોર્ધ્વગમનાદિહેતુરાપાદતલમસ્તકસ્થાન ઊર્ધ્વવૃત્તિઃ, સમાનઃ સમં નયનાદ્ભુક્તસ્ય પીતસ્ય ચ કોષ્ઠસ્થાનોઽન્નપક્તા, અન ઇત્યેષાં વૃત્તિવિશેષાણાં સામાન્યભૂતા સામાન્યદેહચેષ્ટાભિસમ્બન્ધિની વૃત્તિઃ, એવં યથોક્તં પ્રાણાદિવૃત્તિજાતમેતત્સર્વં પ્રાણ એવ ।
પ્રાણ ઇથિ વૃત્તિમાનાધ્યાત્મિકોઽન ઉક્તઃ ।
કર્મ ચાસ્ય વૃત્તિભેદપ્રદર્શનેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વ્યાખ્યાતાન્યાધ્યાત્મિકાનિ મનોવાક્પ્રાણાખ્યાન્યન્નાનિ ।
એતન્મય એતદ્વિકારઃ પ્રાજાપત્યૈરેતૈર્વાઙ્મનઃ પ્રાણૈરારબ્ધઃ ।
કોઽસૌ? અથં કાર્યકરણસઙ્ઘાત આત્મા પિણ્ડ આત્મસ્વરૂપત્વેનાભિમતોઽવિવેકિભિઃ ।
અવિશેષેણૈતન્મય ઇત્યુક્તસ્ય વિશેષેણ વાઙ્મયો મનોમયઃ પ્રાણમય ઇતિ સ્ફુટીકરણમ્

તેષામેવ પ્રાજાપત્યાનામન્નાનામાધિભૌતિકો વિસ્તારોઽભિધીયતે

ત્રયો લોકા એત એવ ।
વાગેવાયં લોકો મનોઽન્તરિક્ષલોકઃ પ્રાણોઽસૌ લોકઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૪ ત્રય લોકા એત એવ વાગેવાયં લોકો મનોઽન્તરિક્ષલોકઃ, પ્રાણોઽસૌ લોકઃ

તથા

ત્રયો વેદા એત એવ ।
વાગેવર્ગ્વેદો મનો યજુર્વેદઃ પ્રાણઃ સામવેદઃ ॥ _

દેવા પિતરો મનુષ્યા એત એવ ।
વાગેવ દેવા મનઃ પિતરઃ, પ્રાણો માનુષ્યાઃ ॥ _

પિતા માતા પ્રજૈત એવ ।
મન એવ પિતા વાઙ્માતા પ્રાણઃ પ્રજા ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૫૭ ત્રયો વેદા ઇત્યાદીનિ વાક્યાનિ ઋજ્વર્થાનિ

વિજ્ઞાતં વિજિજ્ઞાસ્યમવિજ્ઞાતમેત એવ ।
યત્કિઞ્ચ વિજ્ઞાતં વાચસ્તદ્રૂપમ્ ।
વાગ્ઘિ વિજ્ઞાતા ।
વાગેનં તદ્ભૂત્વાવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૮ વિજ્ઞાતં વિજિજ્ઞાસ્યમવિજ્ઞાતમેત એવ ।
તત્ર વિશેષઃ યત્કિઞ્ચ વિજ્ઞાતં વિસ્પષ્ટં જ્ઞાતં વાચસ્તદ્રૂપમ્ ।
તત્ર સ્વયમેવ હેતુનાહ વાગ્ધિ વિજ્ઞાતા પ્રકાશાત્મકત્વાત્ ।
કથમવિજ્ઞાતા ભવેદ્યાન્યાનપિ વિજ્ઞાપયદિ"વાચૈવ સમ્રાડ્બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતે"(૪ । ૧ । ૨) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
વાગ્વિશેષવિદ ઇદં ફલમુચ્યતે વાગેવૈનં યથોક્તવાગ્વિભૂતિવિદં તદ્વિજ્ઞાતં ભૂત્વા અવતિ પાલયતિ, વિજ્ઞાતરૂપેણેવાસ્યાન્નં ભોજ્યતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ

તથા

યત્કિઞ્ચ વિજિજ્ઞાસ્યં મનસસ્તદ્રૂપમ્ ।
મનો હિ વિજિજ્ઞાસ્યમ્ ।
મન એનં તદ્ભૂત્વાવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૯ યત્કિઞ્ચ વિજિજ્ઞાસ્યમ્, વિસ્પષ્ટં જ્ઞાતુમિષ્ટં વિજિજ્ઞાસ્યમ્, તત્સર્વં મનસો રૂપમ્૑મનો હિ યસ્માસ્યમ્ ।
પૂર્વમન્મનોવિભૂતિવિદઃ ફલમ્ મન એનં તદ્વિજિજ્ઞાસ્યં ભૂત્વા અવતિ વિજિજ્ઞાસ્યસ્વરૂપેણૈવાન્નત્વમાપદ્યતે

તથા

યત્કિઞ્ચાવિજ્ઞાતં પ્રાણસ્ય તદ્રૂપમ્ ।
પ્રાણો હ્યવિજ્ઞાતઃ ।
પ્રાણ એનં તદ્ભૂત્વાવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૦ યત્કિઞ્ચાવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાનાગોચરં ન ચ સન્દિહ્યમાનમ્, પ્રાણસ્ય તદ્રૂપં પ્રાણો હ્યવિજ્ઞાતોઽનિરુક્તશ્રુતેઃ ।
વિજ્ઞાતવિજિજ્ઞાસ્યાવિજ્ઞાતભેદેન વાઙ્મનઃપ્રાણવિભાગે સ્થિતે ત્રયો લોકા ઇત્યાદયો વાચનિકા એવ ।
સર્વત્ર વિજ્ઞાતાદિરૂપદર્શનાદ્વચનાદેવ નિયમઃ સ્મર્તવ્યઃ ।
પ્રાણ એનં તદ્ભૂત્વા અવતિ અવિજ્ઞાતરૂપેણૈવાસ્ય પ્રાણોઽન્નં ભવતીત્યર્થઃ ।
શિષ્યપુત્રાદિભિઃ સન્દિહ્યમાનાવિજ્ઞાતોપકારા અપ્યાચાર્યપિત્રાદયા દૃશ્યન્તે૑તથા મનઃપ્રાણયોરપિ સન્દિહ્યમાનાવિજ્ઞાતયોરન્નત્વોપપત્તિઃ

વ્યાખ્યાતો વાઙ્મનઃપ્રાણાનામાધિભૌતિકો વિસ્તારઃ ।
અથાયમાધિદૈવિકાર્ય આરમ્ભઃ

તસ્યૈ વાચઃ પૃથિવી શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમયમગ્નિઃ ।
તદ્યાવત્યેવ વાક્તાવતી પૃથિવી તાવાનયમગ્નિઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૧ તસ્યૈ તસ્યાઃ વાચઃ પ્રજાપતેરન્નત્વેન પ્રસ્તુતાયાઃ પૃથિવી શરીરં બ્રહ્મ આધારઃ, જ્યોતીરૂપં પ્રકાશાત્મકં કરણં ચાધેયં પ્રકાશઃ, તદુભયં પૃથિવ્યગ્નિ વાગેવ પ્રજાપતેઃ ।
તત્તત્ર યાવત્યેવ યાવત્પરિમાણૈવ અધ્યાત્માધિભૂતભેદભિન્ના સતી વાગ્ભવતિ, તત્ર સર્વત્ર આધારત્વેન પૃથિવી વ્યવસ્થિતા, તાવત્યેવ ભવતિ કાર્યભૂતા૑તાવાનયમગ્નિઃ, આધેયઃ કરણરૂપો જ્યોતિરૂપેણ પૃથિવીમનુપ્રવિષ્ટસ્તાવાનેવ ભવતિ ।
સમાનમુત્તરમ્

અથૈતસ્ય મનસો દ્યૌઃ શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમસાવાદિત્યઃ ।
તદ્યાવદેવ મનસ્તાવતી દ્યૌસ્તાવાનસાવાદિત્યઃ ।
તૌ મિથુનં સમૈતામ્ ।
તતઃ પ્રાણોઽજાયત ।
સ ઇન્દ્રઃ ।
સ એષોઽસપત્નઃ ।
દ્વિતીયો વૈ સપત્નઃ ।
નાસ્ય સપત્નો ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૨ અથૈતસ્ય પ્રાજાપત્યાન્નોક્તસ્યૈવ મનસો દ્યૌર્દ્યુલોકઃ શરીરં કાર્યમાધારઃ, જ્યોતીરૂપં કરણમાધેયોઽસાવાદિત્યઃ ।
તત્તત્ર યાવત્પરિમાણમેવ અધ્યાત્મમધિભૂતં વા મનસ્તાવતી તાવદ્વિસ્તારા તાવત્પરિમાણા મનસો જ્યોતીરૂપસ્ય કરણસ્ય આધારત્વેન વ્યવસ્થિતા દ્યૌઃ, તાવાનસાવાદિત્યો જ્યોતીરૂપં કરણમાધેયમ્ ।
તાવવગ્ન્યાદિત્યૌ વાઙ્મનસે આધિદૈવિકે ભાતાપિતરૌ, મિથુનં મૈથુન્યમિતરેતરસંસર્ગ સમૈતાં સમગચ્છેતામ્ ।
ઽમનસા આદિત્યેન પ્રભૂતં પિત્રા, વાચાગ્નિના માત્રા પ્રકાશિતં કર્મ કરિષ્યામિઽઇતિ, અન્તરા રોદસ્યોઃ ।
તતસ્તયોરેવ સઙ્ગમનાત્પ્રાણો વાયુરજ્ઞાયત પરિસ્પન્દાય કર્મણે ।
યો જાતઃ સ ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરઃ, ન કેવલમિન્દ્ર એવાસપત્નોઽવિદ્યમાનઃ સપત્નો યસ્ય૑કઃ પુનઃ સપત્નનો નામ? દ્વિતીયો વૈ પ્રતિપક્ષત્વેનોપગતઃ સ દ્વિતીયઃ સપત્ન ઇત્યુચ્યતે ।
તેન દ્વિતીયત્વેઽપિ સતિ વાઙ્મનસે ન સપત્નત્વં ભજેતે, પ્રાણં પ્રતિ ગુણભાવોપગતે એવ હિ તે અધ્યાત્મમિવ ।
તત્ર પ્રાસઙ્ગિકાસપત્નવિજ્ઞાનફલમિદમ્ નાસ્યવિદુષઃસપત્નઃ પ્રતિપક્ષો ભવતિ, ય એવં યથોક્તં પ્રાણમસપત્નં વેદ

અથૈતસ્ય પ્રાણસ્યાપઃ શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રઃ ।
તદ્યાવાનેવ પ્રાણસ્તાવત્ય આપસ્તાવાનસૌ ચન્દ્રઃ ।
ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વેઽનન્તાઃ ।
સ યો હૈતાનન્તવત ઉપાસ્તેઽન્તવન્તં સ લોકં જયતિ ।
અથ યો હૈતાનનન્તાનુપાસ્તેઽનન્તં સ લોકં જયતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૩ અથૈતસ્ય પ્રકૃતસ્ય પ્રજાપત્યાન્નસ્ય પ્રાણમસ્ય, ન પ્રજોક્તસ્યાન્તરનિર્દિષ્ટસ્ય, આપઃ શરીરં કાર્યં કરણાધારઃ, પૂર્વવજ્જયોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રઃ ।
તત્રયાવનેવ પ્રાણો યાવત્પરિમાણોઽધ્યાત્માદિભેદેષુ, તાવદ્વ્યાપ્તિમત્ય આપઃ તાવત્પરિમાણાઃ, તાવાનસૌ ચન્દ્રોઽબાધેયસ્તાસ્વપ્સ્વનુપ્રવિષ્ટઃ કરણભૂતોઽધ્યાત્મમધિભૂતં ચ તાવદ્વ્યાપ્તિમાનેવ ।
તાન્યેતાનિ પિત્રા પાઙ્ક્તેન કર્મણા સૃષ્ટાનિ ત્રીણ્યન્નાનિ વાઙ્મનઃપ્રાણાખ્યાનિ ।
અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ જગત્સમસ્તમેતૈર્વ્યાપ્તમ્, નૈતેભ્યોઽન્યદતિરિક્તં કિઞ્ચિદસ્તિ કાર્યાત્મકં કરણાત્મકં વા ।
સમસ્તાનિ ત્વેતાનિ પ્રજાપતિઃ ।
ત એતે વાઙ્મનઃપ્રાણાઃ સર્વે એવ સમાસ્તુલ્યા વ્યાપ્તિમન્તો યાવત્પ્રાણિગોચરં સાધ્યાત્માધિભૂતં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતાઃ ।
અત એવાનન્તા યાવત્સંસારભાવિનનો હિ તે ।
ન હિ કાર્યકરણપ્રત્યાખ્યાનેન સંસારોઽવગમ્યતે ।
કાર્યકરણાત્મકા હિ ત ઇત્યુક્તમ્ ।
સ યઃ કશ્ચિધૈતાન્પ્રજાપતેરાત્મભૂતાનન્તવતઃપરિચ્છિન્નાનધ્યાત્મરૂપેણ વા અધિભૂતરૂપેણ વા અધિભૂતરૂપેણ વોપાસ્તે, સ ચ તદુપાસનાનુરૂપમેવ ફલમન્તવન્તં લોકં જયતિ, પરિચ્છિન્ન એવ જાયતે નૈતેષામાત્મભૂતો ભવતીત્યર્થઃ ।
અથ પુનર્યો હૈતાનનન્તાન્સર્વાત્મકાન્સર્વપ્રાણ્યાત્મભૂતાનપરિચ્છિન્નાનુપાસ્તે સોઽન્તમેવ લોકં જયતિ

પિતા પાઙ્ક્તેન કર્મણા સપ્તાન્નાનિ સૃષ્ટ્વા ત્રીણ્યન્નાન્યાત્માર્થઙ્કરોદિત્યુક્તમ્ ।
તાન્યેતાનિ ।
પાઙ્ક્તકર્મફલભૂતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
તત્ર કથં પુનઃ પાઙ્ક્તતાવગમ્યતે, વિત્તકર્મણમોરપિ તત્ર સમ્ભવાત્ ।
તત્ર પૃથિવ્યગ્ની માતા, દિવાદિત્યૌ પિતા ।
યોઽપ્યમનયોરન્તરા પ્રાણઃ, સ પ્રજેતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિત્તકર્મણી સમ્ભાવયિતવ્યે ઇત્યારમ્ભઃ

સ એષ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિષ્ષોડશકલઃ ।
તસ્ય રાત્રય એવ પઞ્ચદશ કલા ।
ધ્રુવૈવાસ્ય ષોડશી કલા ।
સ રાત્રિભિરેવા ચ પૂર્યતેઽપ ચ ક્ષીયતે ।
સોઽમાવાસ્યાં રાત્રિમેતયા ષોડશ્યા કલયા સર્વમિદં પ્રાણભૃદનુપ્રવિશ્ય તતઃ પ્રાતર્જાયતે ।
તસ્માદેતાં રાત્રિં પ્રાણભૃતઃ પ્રાણં ન વિચ્છિન્દ્યાદપિ કૃકલાસસ્યૈતસ્યા એવ દેવતાયા અપચિત્યૈ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૪ઽસ એષઃ સંવત્સરઃઽ યોઽયં ત્ર્યન્નાત્મા પ્રજાપતિઃ પ્રકૃતઃ, સ એષ સંવત્સરાત્મના વિશેષતો નિર્દિશ્યતે ।
ષોડશકલઃ ષોડશ કલા અવયવા અસ્ય સોઽયં ષોડશકલઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરાત્માકાલરૂપઃ ।
તસ્ય ચ કાલાત્મનઃ પ્રજાપતેઃ રાત્રય એવાહોરાત્રાણિ, તિથય ઇત્યર્થઃ, પઞ્ચદશ કલાઃ ।
ધ્રુવૈવ નિત્યૈવ વ્યવસ્થિતા અસ્ય પ્રજાપતેઃ ષોડશી ષોડશાનાં પૂરણી કલા ।
સ રાત્રિભિરેવ તિથિભિઃ કલોક્તાભિરાપૂર્યતે ચાપક્ષીયતે ચ ।
પ્રતિપદાદ્યાભિર્હિ ચન્દ્રમાઃ પ્રજાપતિઃ શુક્લપક્ષ આપૂર્યતે કલાભિરુપચીયમાનાભિર્વર્ધતે યાવત્સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ પૌર્ણમાસ્યામ્ ।
તાભિરેવાપચીયમાનાભિઃ કલાભિરપક્ષીયતે કૃષ્ણપક્ષે યાવદ્ધ્રુવૈકા કલા વ્યવસ્થિતા અમાવાસ્યામ્ ।
સ પ્રજાપતિઃ કલાત્મા અમાવાસ્યામમાવાસ્યાયાં રાત્રિંરાત્રૌ યા વ્યવસ્થિતા ધ્રુવા કલોક્તા એતયા ષોડશ્યા કલયા સર્વમિદં પ્રાણભૃત્પ્રાણિજાતમનુપ્રવિશ્ય યદપઃ પિબતિ યચ્ચૌપધીરશ્નાતિ તત્સર્વમેવ ઓષધ્યાત્મના સર્વં વ્યાપ્યામાવાસ્યાં રાત્રિમવસ્થાય તતોઽપરેદ્યુઃ પ્રાતર્જ્ઞાયતે દ્વિતીયયા કલયા સંયુક્તઃ ।
એવં પાઙ્ક્તાત્મકોઽસૌ પ્રજાપતિઃ ।
દિવાદિત્યૌ મનઃ પિતા૑પૃથિવ્યગ્નો વાગ્જ્ઞાયા માતા૑તયોશ્ચ પ્રાણઃ પ્રજા ।
ચાન્દ્રમસ્યસ્તિથયઃ કલા વિત્તમ્, ઉપચયાપચયધર્મિત્વાદ્વિત્તવત્ ।
તાસાં ચ કલાનાં કાલાવયવાનાં જગત્પરિણામહેતુત્વં કર્મ ।
એવમેષ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ"જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદથ કર્મ કુર્વીય" (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૭) ઇત્યેષણાનુરૂપ એવ પાઙ્ક્તસ્ય કર્મણઃ ફલભૂતઃ સંવૃત્તઃ ।
કારણાનુવિધાયિ હિ કાર્યમિતિ લોકેઽપિ સ્થિતિઃ ।
યસ્માદેષ ચન્દ્ર એતાં રાત્રિં સર્વપ્રાણિજાતમનુપ્રવિષ્ટો ધ્રુવયા કલયા વર્તતે, તસ્માદ્ધેતોરેતામમાવાસ્યાં રાત્રિં પ્રાણભૃતઃ પ્રાણિનઃ પ્રાણં ન વિચ્છિન્દ્યાત્પ્રાણિનં ન પ્રમાપયેદિત્યેતત્, અપિ કૃકલાસસ્ય ।
કૃકલાસો હિ પાપાત્મા સ્વભાવેનૈવ હિંસ્યતે પ્રાણિભિર્દૃષ્ટોઽપ્યમઙ્ગલ ઇતિ કૃત્વા ।
બાઢં પ્રતિષિદ્ધા, તથાપિ નામાવાસ્યાયા અન્યત્ર પ્રતિપ્રસવાર્થં વચનં હિંસાયાઃ કૃકલાસવિષયે વા, કિં તર્હિ? એતસ્યાઃ સોમદેવતાયા અપચિત્યૈ પૂજાર્થમ્

યો વૈ સ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકાલોઽયમેવ સ યોઽયમેવંવિત્પુરુષઃ ।
તસ્ય વિત્તમેવ પઞ્ચદશ કલાઃ ।
આત્મૈવાસ્ય ષોડશી કલા ।
સ વિત્તેનૈવા ચ પૂર્યતેઽપ ચ ક્ષીયતે ।
તદેતન્નભ્યં યદયમાત્મા ।
પ્રધિર્વિત્તમ્ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ સર્વજ્યાનિં જીયત આત્મના ચેજ્જીવતિ પ્રધિનાગાદિત્યેવાહુઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૫ યો વૈ પરોક્ષાભિહિતઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકલઃ સ નૈવાત્યન્તં પરોક્ષો મન્તવ્યઃ, યસ્માદયમેવ સ પ્રત્યક્ષ ઉપલભ્યતે ।
કોઽસાવયમ્? યો યથેક્તં ત્ર્યન્નાત્મકં પ્રજાપતિમાત્મભૂતં વેત્તિ સ એવંવિત્પુરુષઃ ।
કેન સામાન્યેન પ્રજાપતિરિતિ તદુચ્યતે તસ્યૈવંવિદઃ પુરુષસ્ય ગવાદિ વિત્તમેવ પઞ્ચદશ કલા ઉપચયાપચયધર્મિત્વાત્૑તદ્વિત્તસાધ્યં ચ કર્મ ।
તસ્ય કૃત્સ્નતાયૈ આત્મૈવ પિણ્ડ એવાસ્ય વિદુષઃ ષોડશી કલા ધ્રુવસ્થાનીયા ।
સ ચન્દ્રવદ્વિત્તેનૈવાપૂર્યતે ચાપક્ષીયતે ચ તદેતલ્લોકે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદેતન્નભ્યમ્, નાભ્યૈ હિતં નભ્યં નાભિં વા અર્હતીતિ ।
કિં તત્? યદયં યોઽયમાત્મા પિણ્ડઃ ।
પ્રધિર્વિત્તં પરિવારસ્થાનીયં બાહ્યં ચક્રસ્યેવારનેમ્યાદિ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ સર્વજ્યાનિં સર્વસ્વાપહરણં જીયતે હીયતે ગ્લાનિં પ્રાપ્નોતિ, આત્મના ચક્રનાભિસ્થાનીયેન ચેદ્યદિ જીવતિ પ્રધિના બાહ્યેન પરિવારેણાયમગાત્ક્ષીણોઽયં યથા ચક્રમરનેમિવિમુક્તમેવમાહુઃ ।
જીવંશ્ચેદરનેમિસ્થાનીયેન વિત્તેન પુનરુપચીયત ઇત્યભિપ્રાયઃ

એવં પાઙ્ક્તેન દૈવવિત્તવિદ્યાસંયુક્તેન કર્મણા ત્ર્યન્નાત્મકઃ પ્રજાપતિર્ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અનન્તરં ચ જાયાદિવિત્તં પરિવારસ્થાનીયમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં લોકપ્રાપ્તિસાધનત્વમાત્રં સામાન્યેનાવગતમ્, ન પુત્રાદીના લોકપ્રાપ્તિફલં પ્રતિ વિશેષસમ્બન્ધનિયમઃ ।
સોઽયં પુત્રાદીનાં સાધનાનાં સાધ્યવિશેષસમ્બન્ધો વક્તવ્ય ઇત્યુત્તરકણ્ડિકા પ્રણીયતે

અથ ત્રયો વાવ લોકા મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇતિ ।
સોઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ જય્યો નાન્યેન કર્મણા ।
કર્મણા પિતૃલોકઃ ।
વિદ્યયા દેવલોકઃ ।
દેવલોકો વૈ લોકાનાં શ્રેષ્ઠઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાં પ્રશંસન્તિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૬ અથેતિ વાક્યોપન્યાસાર્થઃ ।
ત્રયઃ, વાવેત્યવધારણાર્થઃ ।
ત્રય એવ શાસ્ત્રોક્તસાધનાર્હા લોકાઃ, ન ન્યૂના નાધિકા વા ।
કે તે? ઇત્યુચ્યતે મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેલોક ઇતિ ।
તેષાં સોઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ સાધનેન જય્યો જેતવ્યઃ સાધ્યઃ યથા ચ પુત્રેણ જેતવ્યસ્તથોત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ, નાન્યેન કર્મણા, વિદ્યયા વેતિ વાક્યશેષઃ ।
કર્મણા અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણેન કેવલેન પિતૃલોકો જેતવ્યો ન પુત્રેણ નાપિ વિદ્યયા ।
વિદ્યયા દેવલોકો ન પુત્રેણ નાપિ કર્મણા ।
દેવલોકો વૈ લોકાનાં ત્રયાણાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રશસ્યતમઃ ।
તસ્માત્તત્સાધનત્વાદ્વિદ્યાં પ્રશંસન્તિ

એવં સાધ્યલોકત્રયફલભેદેન વિનિયુક્તાનિ પુત્રકર્મવિદ્યાખ્યાનિ ત્રીણિ સાધનાનિ ।
જાયા તુ પુત્રકર્માર્થત્વાન્ન પૃથક્સાધનમિતિ પૃથઙ્નાભિહિતા ।
વિત્તં ચ કર્મસાધનત્વાન્ન પૃથક્સાધનમ્ ।
વિદ્યાકર્મણોર્લોકજયહેતુત્વં સ્વાત્મપ્રતિલાભેનૈવ ભવતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
પુત્રસ્ય ત્વક્રિયાત્મકત્વાત્કેન પ્રકારેણ લોકજયહેતુત્વમિતિ ન જ્ઞાયતે ।
અતસ્તદ્વક્તવ્યમિત્યથાનન્તરમારભ્યતે

અથાતઃ સમ્પ્રત્તિઃ ।
યદા પ્રૈષ્યન્મન્યતેઽથ પુત્રમાહ ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં લોક ઇતિ ।
સ પુત્રઃ પ્રત્યાહાહં બ્રહ્માહં યજ્ઞોઽહં લોક ઇતિ ।
યદ્વૈ કિઞ્ચાનૂક્તં તસ્ય સર્વસ્ય બ્રહ્મેત્યેકતા ।
યે વૈ કે ચ યજ્ઞાસ્તેષાં સર્વેષાં યજ્ઞ ઇત્યેકતા ।
યે વૈ કે ચ લોકાસ્તેષાં સર્વેષાં લોક ઇત્યેકતા ।
એતાવદ્વા ઇદં સર્વમ્ ।
એતન્મા સર્વં સન્નયમિતો ભુનજદિતિ ।
તસ્માત્પુત્રમનુશિષ્ટં લોક્યમાહુઃ ।
તસ્માદેનમનુશાસતિ ।
સ યદૈવંવિદસ્માલ્લોકાત્પ્રૈત્યથૈભિરેવ પ્રાણૈઃ સહ પુત્રમાવિશતિ ।
સ યદ્યનેન કિઞ્ચિદક્ષ્ણયા કૃતં ભવતિ તસ્માદેનં સર્વસ્માત્પુત્રો મુઞ્ચતિ તસ્માત્પુત્રો નામ ।
સ પુત્રેણૈવાસ્મિલ્લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
અથૈનમેતે દેવાઃ પ્રાણા અમૃતા આવિશન્તિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૭ સમ્પ્રતિઃ સમ્પ્રદાનમ્૑સમ્પ્રત્તિરિતિ વક્ષ્યમાણસ્ય કર્મણો નામધેયમ્ ।
પુત્રો હિ સ્વાત્મવ્યાપારસમ્પ્રદાનં કરોત્યનેન પ્રકારેણ પિતા, તેન સમ્પ્રત્તિસંજ્ઞકમિદં કર્મ ।
તત્કસ્મિન્કાલે કર્તવ્યમ્? ઇત્યાહ સ પિતા યદા યસ્મિન્ કાલે પ્રૈષ્યન્મરિષ્યન્મરિષ્યામીત્યપરિષ્ટાદિદર્શનેન મન્યતે, અથ તદા પુત્રમાહૂયાહ ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં લોક ઇતિ ।
સ એવમુક્તઃ પુત્રઃ પ્રત્યાહ૑સ તુ પૂર્વમેવાનુશિષ્ટો જાનાતિ મયૈતત્કર્તવ્યમિતિ, તેનાહ અહં બ્રહ્માહં યજ્ઞોઽહં લોક ઇથિ ।
એતદ્વાક્યત્રયમ્ ।
એતસ્યાર્થસ્તિરોહિત ઇતિ મન્વાના શ્રુતિર્વ્યાખ્યાનાય પ્રવર્તતે ।
યદ્વૈ કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચાવશિષ્ટમનૂક્તમધીતમનધીતં ચ, તસ્ય સર્વસ્યૈવ બ્રહ્મેત્યેતસ્મિન્પદે એકતા એકત્વં યોઽધ્યયનવ્યાપારો મમ કર્તવ્ય આસીદેતાવન્તં કાલં વેદવિષયઃ, સ ઇત ઊર્ધ્વં ત્વં બ્રહ્મ ત્વત્કર્તૃકોઽસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
તથા યે વૈ કે ચ યજ્ઞા અનુષ્ઠેયાઃ સન્તો મયા અનુષ્ઠિતાશ્ચાનનુષ્ઠિતાશ્ચ, તેષાં સર્વેષાં યજ્ઞ ઇત્યેતસ્મિન્પદે એકતૈકત્વમ્, મત્કર્તૃકા યજ્ઞા ય આસન્, તે ઇત ઊર્ધ્વં ત્વં યજ્ઞઃ ત્વત્કર્તૃકા ભવન્ત્વિત્યર્થઃ ।
યે વૈ કે ચ લોકા મયા જેતવ્યાઃ સન્તો જિતા અજિતાશ્ચ, તેષાં સર્વેષાં લોક ઇત્યેતસ્મિન્પદે એકતા ।
ઇત ઊર્ધ્વં મયાધ્યયનયજ્ઞલોકજયકર્તવ્યક્રતુસ્ત્વયિ સમર્પિતઃ, અહં તુ મુક્તોઽસ્મિ કર્તવ્યતાબન્ધનવિષયાત્ક્રતોઃ ।
સ ચ સર્વં તથૈવ પ્રતિપન્નવાન્પુત્રોઽનુશિષ્ટત્વાત્ ।
તત્રેમં પિતુરભિપ્રાયં મન્વાના આચષ્ટ શ્રુતિઃ એતાવદેતત્પરિમાણં વૈ ઇદં સર્વં યદ્ગૃહિણા કર્તવ્યમ્, યદુત વેદા અધ્યેતવ્યાઃ, યજ્ઞા યષ્ટવ્યાઃ, લોકાશ્ચ જેતવ્યાઃ ।
એતન્મા સર્વં સન્નયમ્ સર્વં હીમં ભારં મદધીનં મત્તોઽપચ્છિદ્ય આતમનિ નિધાય, ઇતોઽસ્માલ્લોકાન્મા મામભુનજત્પાલયિષ્યતીતિ ।
ળડર્થે લઙ્, છન્દસિ કાલનિયમાભાવાત્ ।
યસ્માદેવં સમ્પન્નઃ પુત્રઃ પિતરમસ્માલ્લોકાત્કર્તવ્યતાબન્ધનતો મોચયિષ્યતિ, તસ્માત્પુત્રમનુશિષ્ટં લોક્યં લોકહિતં પિતુરાહુર્બ્રાહ્મણાઃ ।
અત એવ હ્યેનં પુત્રમનુશાસતિ, લોક્યોઽયં નઃ સ્યાદિતિ, પિતરઃ ।
સ પિતા યદા યસ્મિન્કાલે એવંવિત્પુત્રસમર્પિતકર્તવ્યતાક્રતુઃ, અસ્માલ્લોકાત્પૈતિ મ્રિયતે, અથ તદૈભિરેવ પ્રકૃતૈર્વાઙ્મનઃપ્રાણૈઃ પુત્રમાવિશતિ પુત્રં વ્યાપ્નોતિ ।
અધ્યાત્મપરિચ્છેદહેત્વપગમાત્પિતુર્વાઙ્મનઃપ્રાણાઃસ્વેન આધિદૈવિકેન રૂપેણ પૃથિવ્યગ્ન્યાદ્યાત્મના ભિન્નઘટપ્રદીપપ્રકાશવત્સર્વમાવિશન્તિ ।
તૈઃ પ્રાણૈઃ સહ પિતાત્યાવિશતિ, વાઙ્મનઃપ્રાણાત્મભાવિત્વાત્પિતુઃ ।
અહમસ્મ્યનન્તા વાઙ્મનઃપ્રાણા અધ્યાત્માદિભેદવિસ્તારા ઇત્યેવં ભાવિતો હિ પિતા ।
તસ્માત્તત્પ્રાણાનુવૃત્તિત્વં પિતુર્ભવતીતિ યુક્તમુક્તમ્ એભિરેવ પ્રાણૈઃ સહ પુત્રમાવિશતીત્૑સર્વેષાં હ્યસાવાત્મા ભવતિ પુત્રસ્ય ચ ।
એતદુક્તં ભવતિ યસ્ય પિતુરેવમનુશિષ્ટઃ પુત્રો ભવતિ સોઽસ્મિન્નેવ લોકે વર્તતે પુત્રરૂપેણ, નૈવ મૃતો મન્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરે "સોઽસ્યાયમિતર આત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મભ્યઃ પ્રતિધીયતે"(ઐ.ઉ.૪ । ૪) ઇતિ ।
અથેદાનીં પુત્રનિર્વચનમાહ સ પુત્રો યદિ કદાચિદનેન પિત્રા અક્ષ્ણ્યા કોણચ્છિદ્રતોઽન્તરા અકૃતં ભવતિ કર્તવ્યમ્, તસ્માત્, કર્તવ્યતારૂપાત્પિત્રા અકૃતાત્સર્વસ્માલ્લોકપ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધરૂપાત્પુત્રો મુઞ્ચતિ મોચયતિ તત્સર્વં સ્વયમનુતિષ્ઠન્પૂરયિત્વા ।
તસ્માત્પૂરણેન ત્રાયતે સ પિતરં યસ્માત્તસ્માત્પુત્રો નામ ।
ઇદં તત્પુત્રસ્ય પુત્રત્વં યત્પિતુશ્છિદ્રં પૂરયિત્વા ત્રાયતે ।
સ પિતૈવંવિધેન પુત્રેણ મૃતોઽપિ સન્નમૃતોઽસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ, એવમસૌ પિતા પુત્રેણેમં મનુષ્યલોકં જયતિ ।
ન તથા વિદ્યાકર્મભ્યાં દેવલોકપિતૃલોકૌ સ્વરૂપલાભસત્તામાત્રેણ૑ન હિ વિદ્યાકર્મણી સ્વરૂપલાભવ્યતિરેકેણ પુત્રવદ્વ્યાપારાન્તરાપેક્ષયા લોકજયહેતુત્વં પ્રતિપદ્યેતે ।
અથ કૃતસમ્પ્રત્તિકં પિતરમેનમેતે વાગાદયઃ પ્રાણા દૈવા હૈરણ્યગર્ભા અમૃતા અમરણધર્માણ આવિશન્તિ કથમિતિ વક્ષ્યતિ પૃથિવ્યૈ ચૈનમિત્યાદિ ।
એવં પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં મનુષ્યલોકપિતૃલોકદેવ લોકસાધ્યાર્થતા પ્રદર્શિતા શ્રુત્યા સ્વયમેવ ।
અત્ર કેચિદ્વાવદૂક્તાઃ શ્રુત્યુક્તવિશેષવિનિયોગોપસહારેણ ચ ।
તસ્માદૃણશ્રુતિરવિદ્વદ્વિષયા ન પરમાત્મવિદ્વિષયેતિ સિદ્ધમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચ "કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ" (૪ । ૪ । ૨૨) ઇતિ ।
કેચિત્તુ પિતૃલોકદેવલોકજયોઽપિ પિતૃલોકદેવલોકાભ્યાં વ્યાવૃત્તિરેવ૑તસ્માત્પુત્રકર્માપરવિદ્યાભિઃ સમુચિત્યાનુષ્ઠિતાભિસ્ત્રિભ્ય એતેભ્યો લોકેભ્યો વ્યાવૃત્તઃ પરમાત્મવિજ્ઞાનેન મોક્ષમધિગચ્છતીતિ પરમ્પરયા મોક્ષાર્થાન્યેવ પુત્રાદિસાધનાનીચ્છન્તિ ।
તેષામપિ મુખાપિધાનાયેયમેવ શ્રુતિરુત્તરા કૃતસમ્પ્રત્તિકસ્ય પુત્રિણઃ કર્મિણઃ ત્ર્યન્નાત્મવિદ્યાવિદઃ, ફલપ્રદર્શનાય પ્રવૃત્તા ।
ન ચેદમેવ ફલં મોક્ષફલમિતિ શક્યં, વક્તુમ્, ત્ર્યન્નસમ્બન્ધાત્, મેધાતપઃકાર્યત્વાચ્ચાન્નાનામ્,ઽપુનઃ પુનર્જનયતેઽઇતિ દર્શનાત્૑ઽયદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હઽઇતિ ચ ક્ષયશ્રવણાત્ ।
શરીરં જ્યોતીરૂપમિતિ ચ કાર્યકરણત્વોપપત્તેઃ ।
ઽત્રયં વા ઇદમ્ઽઇતિ ચ નામરૂપકર્માત્મકત્વેનોપસંહારાત્ ।
ન ચેદમેવ સાધનત્રયં સંહતં સત્કસ્યચિન્મોક્ષાર્થં કસ્યચિત્ત્ર્યન્નાત્મફલમિત્યસ્માદેવ વાક્યાદવગન્તુ શક્યમ્, પુત્રાદિસાધનાનાં ત્ર્યન્નાત્મફલદર્શનેનૈવોપક્ષીણત્વાદ્વાક્યસ્ય

પૃથિવ્યૈ ચૈનમગ્નેશ્ચ દૈવી વાગાવિશતિ ।
સા વૈ દૈવી વાગ્યયા યદ્યદેવ વદતિ તત્તદ્ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૮ પૃથિવ્યૈ પૃથિવ્યાઃ ચ એનમગ્નેશ્ચ દૈવી અધિદૈવાત્મિકા વાગેનં કૃતસમ્પ્રત્તિકમાવિશતિ ।
સર્વેષાં હિ વાચ ઉપાદાનભૂતા દૈવી વાક્પૃથિવ્યગ્નિલક્ષણા, સા હ્યાધ્યાત્મિકાસઙ્ગાદિદોષૈર્નિરુદ્ધા ।
વિદુષસ્તદ્દોષાપગમે આવરણભઙ્ગ ઇવોદકપ્રદીપપ્રકાશવચ્ચ વ્યાપ્નોતિ ।
તદેતદુચ્યત્ પૃથિવ્યા અગ્નેશ્ચૈનં દૈવી વાગાવિશતીતિ ।
સા ચ દૈવી વાગનૃતાદિદોષરહિતા શુદ્ધા, યયા વાચા દૈવ્યા યદ્યદેવ આત્મને પરસ્મૈ વા વદતિ તત્તદા ભવતિ, અમોઘા અપ્રતિબદ્ધા અસ્ય વાગ્ભવતીત્યર્થઃ

તથા

દિવશ્ચૈનમાદિત્યાચ્ચ દૈવં મન આવિશતિ ।
તદ્વૈ દૈવં મનો યેનાનન્દ્યેવ ભવત્યથો ન શોચતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૧૯ દિવશ્ચૈનમાદિત્યાચ્ચ દૈવં મન આવિશતિ તચ્ચ દૈવં મનઃ૑સ્વભાવનિર્મલત્વાત્૑યેન મનસા અસૌ આનન્દ્યેવ ભવતિ સુખ્યેવ ભવતિ૑થો અપિ ન શોચતિ, શોકાદિનિમિત્તાસંયોગાતિ

તથા

અદ્ભ્યશ્ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ચ દૈવઃ પ્રાણ આવિશતિ ।
સ વૈ દૈવઃ પ્રાણો યઃ સંચરંશ્ચાસંચરંશ્ચ ન વ્યથતેઽથો ન રિષ્યતિ ।
સ એષ એવંવિત્સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મા ભવતિ ।
યથૈષા દેવતૈવં સઃ ।
યથૈતાં દેવતાં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્ત્યેવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ ।
યદુ કિઞ્ચેમાઃ પ્રજાઃ શોચન્ત્યમૈવાસાં તદ્ભવતિ ।
પુણ્યમેવામું ગચ્છતિ ।
ન હ વૈ દેવાન્ પાપં ગચ્છતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૨૦ અદ્ભયશ્ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ચ દૈવઃ પ્રાણ આવિશતિ ।
સ વૈ દૈવઃ પ્રાણઃ કિંલ્લક્ષણઃ? ઇત્યુચ્યતેયઃ સઞ્ચરન્ પ્રાણિભેદેષ્વ સઞ્ચરન્સમષ્ટિવ્ય ષ્ટિરૂપેણઅથવા સઞ્ચરન જઙ્ગમેષુ અસઞ્ચરન્સ્થાવરેષુ, ન વ્યથતે ન દુઃખનિમિત્તેન ભયેન યુડ્યતે ।
અથાં અપિ ન રિષ્યતિ ન વિનશ્યતિ ન હિંસામાપદ્યતે ।
સઃયો યથોક્તમેવં વેત્તિ વ્યન્નાત્મદર્શનં સઃસર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાણો ભવતિ, સર્વેષાં ભૂતાનાં મનો ભવતિ, સર્વેષાં
ભૂતાનાં વાગ્ભવતિઇત્યેવં સર્વાભૂતાત્મતયા સર્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ૑સર્વકૃચ્ચ ।
તથૈપા પૂર્વસિદ્વા હિરણ્યગર્ભદેવતા એવમેવ નાસ્ય સર્વજ્ઞત્વે સર્વકૃત્તવે વા ક્કચિત્પ્રતિઘાતઃ ।
સ ઇતિ દાર્ષ્ટાન્તિકનિર્દેશઃ ।
કિઞ્ચ યથૈતાંદ્દિરણ્યગર્ભદેવતામિજ્યાદિભિઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ પાલયન્તિ પૂજ્યન્તિ, એવં હ એવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિઇજ્યાદિલક્ષણાં પૂજાં સતતં પ્રયપઞ્જત ઇત્યર્થઃ ।
અથેદમાશઙ્કયતેસર્વપ્રાણિનામાત્મા ભવતીત્યુત્ત્કમ્, તસ્ય ચ સર્વપ્રાણિકાર્યકરણાત્મત્વે સર્વપ્રાણિસુખદુઃખૈઃ સમ્બધ્યેતેતિ ।
તન્ન, અપરિચ્છિન્નબુદ્વિત્વાત્પરિચ્છિન્નાત્મબુદ્વીનાં હ્યાક્રોશાદૌ દુઃખસમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ અનેનાહમાક્રુષ્ટ ઇતિ ।
અસ્ય તુ સર્વાત્મનો ય આક્રુશ્યતે યશ્ચાક્રોશતિ યતોરાત્મત્વબુદ્વિવિશેષાભાવાન્ન તન્નિમિત્તં દુઃખમુપપદ્યતે ।
મરણદુઃખવચ્ચ નિમિત્તાભાવાત્યથા હિ કસ્મિંશ્ચિન્મૃતે કસ્યચિદ્દુઃખમુત્પદ્યતેમમાસૌપુત્રોભ્રાતાચેતિ, પુત્રાદિનિમિત્તમ્૑તન્નિમિત્તાભાવે તન્મરણદર્શિનોઽપિ નૈવ દુઃખમુપજાયતે, તથેશ્વરસ્યાપ્યપરિચ્છિન્નાત્મનો મમતવતાદિદુઃખનિમિત્તમિધ્યાજ્ઞાનાદિદોપાભાવાન્નૈવ દુઃખમુપજાયતે ।
તદેતદુચ્યતેયદુ કિઞ્ચયત્કિઞ્ચ ઇમાઃ પ્રજાઃ શોચન્ત્યમૈવ સહૈવ પ્રજાભિસ્તચ્છોકાદિનિમિત્તં દુઃખં સંયુક્તં ભવત્યાસાં પ્રજાનાં પરિચ્છિન્નબુદ્વિજનિતત્વાત્ ।
સર્વાત્મનસ્તુ કેન સહ કિં સંયુક્ત ભવેદ્વિયુક્ત વા? અમું તુ પ્રાજાપત્યે પદે વર્તમાનં પુણ્યમેવ શુભમેવફલમભિપ્રેતં પુણ્યમિતિનિરતિશયં હિ તેન પુણ્યં કૃતમ્૑તેન તત્ફલમેવ ગચ્છતિ ।
ન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિ, પાપફલસ્યાવસરાભાવાત્પાપફલં દુઃખ ન ગચ્છતીત્યથઃ

ઽત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વેઽનન્તાઃઽઇત્યવિશેષેણ વાઙ્મનઃપ્રાણાનામુપાસનમુક્તમ્, નાન્યતમગતો વેશેષ ઉક્તઃ ।
કિમેવમેવ પ્રતિપત્તવ્યમ્? કિં વા વિચાર્યમાણે કશ્ચિદ્વિશેષો વ્રતમુપાસનં પ્રતિ પ્રતિતપત્તું શક્યતે? ઇત્યુચ્યતે

અથાતો વ્રતમીમાંસા ।
પ્રજાપતિર્હ કર્માણિ સસૃજે ।
તાનિ સૃષ્ટાન્યન્યોઽન્યેનાસ્પર્ધન્ત ।
વદિષ્યામ્યેવાહમિતિ વાગ્દધ્રે ।
દ્રક્ષ્યામ્યહમિતિ ચક્ષુઃ ।
શ્રોષ્યામ્યહમિતિ શ્રોત્રમ્ ।
એવમન્યાનિ કર્માણિ યથાકર્મમ્ ।
તાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમે ।
તાન્યાપ્નોત્ ।
તાન્યાપ્ત્વા મૃત્યુરવારુન્ધ ।
તસ્માચ્છ્રામ્યત્યેવ વાક્ ।
શ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ ।
શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમ્ ।
અથેમમેવ નાપ્નોત્યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ ।
તાનિ જ્ઞાતું દધ્રિરે ।
અયં વૈ નઃ શ્રેષ્ઠો યઃ સંચરંશ્ચાસંચરંશ્ચ ન વ્યથતેઽથો ન રિષ્યતિ ।
હન્તાસ્યૈવ સર્વે રૂપં ભવામેતિ ।
ત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્ ।
તસ્માદેત એતેનાખ્યાયન્તે પ્રાણા ઇતિ ।
તેન હ વાવ તત્કુલમાચક્ષતે યસ્મિન્ કુલે ભવતિ ય એવં વેદ ।
ય ઉ હૈવંવિદા સ્પર્ધતેઽનુશુષ્યતિ ।
અનુશુષ્ય હૈવાન્તતો મ્રિયત ઇત્યધ્યાત્મમ્ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૨૧ અથાતોઽનન્તરં વ્રતમીમાંસા ઉપાસનકર્મવિચારણેત્યર્થઃ ।
એષાં પ્રાણાનાં કસ્ય કર્મ વ્રતત્વેન ધારયિતવ્યમિતિ મીમાંસા પ્રવર્તતે ।
તત્ર પ્રજાપતિર્હ હશબ્દઃ કિલાર્થે પ્રજાપતિઃ કિલ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા કર્માણિ કરણાનિ વાગાદીનિ કર્માથાનિ હિ તાનીતિ કર્માણીત્યુચ્યન્તે સસૃજે સૃષ્ટવાન્વાગાદીનિ કરણાનીત્યર્થઃ ।
તાનિ પુનઃ સૃષ્ટાન્યન્યોન્યેન ઇતરેતરમસ્પર્ધન્ત સ્પર્ધાં સંઘર્ષં ચક્રુઃ ।
કથમ્? વદિષ્યામ્યેવ સ્વવ્યાપારાદ્વદનાદનુપરતૈવાહં સ્યામિતિ વાગ્વ્રતં દધ્રે ધૃતવતી યદ્યન્યોઽપિ મત્સમોઽસ્તિ સ્વવ્યાપારાદનુપરન્તું શક્તઃ, સોઽપિ દર્શયત્વાત્મનો વીર્યમિતિ ।
તથા દ્રક્ષ્યામ્યહમિતિ ચક્ષુઃ, શ્રોષ્યામ્યહમિતિ શ્રોત્રમ્૑એવમન્યાનિ કર્માણિ કરણાનિ યથાકર્મ યદ્યદ્યસ્ય કર્મ યથાકર્મ ।
તાનિ કરણાનિ મૃત્યુર્મારકઃ શ્રમઃ શ્રમરૂપી ભૂત્વા ઉપયેમે સઞ્જગ્રાહ ।
કથમ્? તાનિ કરણાનિ સ્વવ્યાપારે પ્રવૃત્તાન્યાપ્નોત્, શ્રમરૂપેણાત્માનં દર્શિતવાન્ ।
આપ્ત્વા ચ તાન્યવારુન્ધ અવરોધં કૃતવાન્મૃત્યુઃ સ્વકર્મભ્યઃ પ્રચ્યાવિતવાનિત્યર્થઃ ।
તસ્માદદ્યત્વેઽપિ વદને સ્વકર્મણિ પ્રવૃત્તા વાક્શ્રામ્યત્વેન શ્રમરૂપિણા મૃત્યુના સંયુક્તા સ્વકર્મતઃ પ્રચ્યવતે ।
તથા શ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ, શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમ્ ।
અથેમમેવ મુખ્યં પ્રાણં નાપ્નોન્ન પ્રાપ્તવાન્મૃત્યુઃ શ્રમરૂપી, યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણસ્તમ્ ।
તેનાદ્યત્વેઽપ્યશ્રાન્ત એવ સ્વકર્મણિ પ્રવર્તતે ।
તાનીતરાણિ કરણાનિ તં જ્ઞાતું દધ્રિરે ધૃતવન્તિ મનઃ ।
અયં વૈ નોઽસ્માકં મધ્યે શ્રેષ્ઠઃ પ્રશસ્યતમોઽભ્યધિકઃ, યસ્માદ્યઃ સઞ્ચરંશ્ચાસઞ્ચરંશ્ચ ન વ્યથતેઽથો ન રિષ્યતિ હન્તેદાનીમસ્યૈવ પ્રાણસ્ય સર્વે વયં રૂપમસામ પ્રાણમાત્મત્વેન પ્રતિપદ્યેમહિ એવં વિનિશ્ચિત્ય તે એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્૑પ્રાણરૂપમેવાત્મત્વેન પ્રતિપન્નાઃ, પ્રાણવ્રતમેવ દધ્રિરે અસ્મદ્વ્રતાનિ ન મૃત્યોર્વારણાય પર્યાપ્તાનીતિ ।
યસ્માત્પ્રાણેન રૂપેણ રૂપવન્તીતરાણિ કરણાનિ ચલનાત્મના સ્વેન ચ પ્રકાશાત્મનઃ, ન હિ પ્રાણાદન્યત્ર ચલનાત્મકત્વોપપત્તિઃ૑ચલનવ્યાપારપૂર્વકાણ્યેવ હિ સર્વદા સ્વવ્યાપારેષુ લક્ષ્યન્તે૑તસ્માદેતે વાગાદય એતેન પ્રાણાભિધાનેન આખ્યાયન્તેઽભિધીયન્તે પ્રાણા ઇત્યેવમ્ ।
ય એવં પ્રાણાત્મતાં સર્વકરણાનાં વેત્તિ પ્રાણશબ્દાભિધેયત્વં ચ, તેન હ વાવ તેનૈવ વિદુષા તત્કુલમાચક્ષતે લૌકિકાઃ ।
યસ્મિન્કુલે સ વિદ્વાઞ્જાતો ભવતિ તત્કુલં વિદ્વાઞ્જાતો ભવતિ તત્કુલં વિદ્વન્નામ્નૈવ પ્રથિતં ભવત્યમુષ્યદં કુલમિતિ, યથા તાપત્ય ઇતિ ।
ય એવં યથોક્તં વેદ વાગાદીનાં પ્રાણરૂપતાં પ્રાણાખ્યત્વં ચ તસ્યૈતત્ફલમ્ ।
કિઞ્ચ યઃ કશ્ચિદુ હૈવંવિદા પ્રાણાત્મદર્શિના સ્પર્ધતે તત્પ્રતિપક્ષી સન્, સોઽસ્મિન્નેવ શરીરેઽનુશુષ્યતિ શોષમુપગચ્છતિ ।
અનુશુષ્ય હૈવ શોષં ગત્વૈવ અન્તતોઽન્તે મ્રિયતે ન સહસાનુપદ્રુતો મ્રિયતે ઇત્યૈવમુક્તમધ્યાત્મં પ્રાણાત્મદર્શનમિત્યુક્તોપસંહારોઽધિદૈવતપ્રદર્શનાર્થઃ

અથાધિદેવતં
જ્વલિષ્યામ્યેવાહમિત્યગ્નિર્દધ્રે ।
તપ્સ્યામ્યહમિત્યાદિત્યઃ ।
ભાસ્યામ્યહમિતિ ચન્દ્રમાઃ ।
એવમન્યા દેવતા યથાદેવતમ્ ।
સ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણ એવમેતાસાં દેવતાનાં વાયુઃ ।
મ્લોચન્તિ હ્યન્યા દેવતા ન વાયુઃ ।
સૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૨૨ અથાનન્તરમધિદૈવતં દેવતાવિષયં દર્શનમુચ્યતે ।
કસ્ય દેવતાવિશેષસ્ય વ્રતધારણં શ્રેયઃ? ઇતિ મીમાસ્યતે ।
અધ્યાત્મવત્સર્વમ્ ।
જ્વલિષ્યામ્યેવાહમિત્યગ્નિર્દધ્રે ।
તપ્સ્યામ્યહમિત્યાદિત્યઃ૑ભાસ્યામ્યહમિતિ ચન્દ્રમાઃ૑એવમન્યા દેવતા યથાદૈવતમ્ ।
સોઽધ્યાત્મં વાગાદીનામેષાં પ્રાણો મૃત્યુના અનાપ્તઃ સ્વકર્મણો ન પ્રચ્યાવિતઃ સ્વેન પ્રાણવ્રતેનાભગ્નવ્રતો યથા૑એવમેતાસામગ્ન્યાદીનાં દેવતાનાં વાયુરપિ ।
મ્લોચન્ત્યસ્તં યન્તિ સ્વકર્મેભ્ય ઉપરમન્તે યથાધ્યાત્મં વાગાદયોઽન્યા દેવતા અગ્ન્યાદ્યાઃ, ન વાયુરસ્તં યાતિ યથા મધ્યમઃ પ્રાણઃ, અતઃ સૈષા અનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુર્યોઽયં વાયુઃ ।
એવમધ્યાત્મમધિદૈવં ચ મીમાંસિત્વા નિર્ધારિતમ્ પ્રાણવાય્ય્વાત્મનો વ્રતમભગ્નમિતિ

અથૈષ શ્લોકો ભવતિ
યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતીતિ ।
પ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ પ્રાણેઽસ્તમેતિ ।
તં દેવાશ્ચક્રિરે ધર્મં સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ ઇતિ ।
યદ્વા એતેઽમુર્હ્યધ્રિયન્ત તદેવાપ્યદ્ય કુર્વન્તિ ।
તસ્માદેકમેવ વ્રતં ચરેત્પ્રાણ્યાચ્ચૈવાપાન્યાચ્ચ ।
નેન્મા પાપ્મા મૃત્યુરાપ્નવદિતિ ।
યદ્યુ ચરેત્સમાપિપયિષેત્તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ॥ _

શા.ભા._૧,૫.૨૩ અથૈતસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રકાશક એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
યતશ્ચ યસ્માદ્વાયોરુદેત્યુદ્ગચ્છતિ સૂર્યઃ, અધ્યાત્મં ચ ચક્ષુરાત્મના પ્રાણાદસ્તં ચ યત્ર વાયૌ પ્રાણે ચ ગચ્છત્યપરસંધ્યાસમયે સ્વાપસમયે ચ પુરુષસ્ય, તં દેવાસ્તં ધર્મં દેવાશ્ચક્રિરે ધૃતવન્તો વાગાદયોઽગ્ન્યાદયશ્ચ પ્રાણવ્રતં ચ પુરા વિચાર્ય ।
સ એવાદ્યેદાનીં શ્વોઽપિ ભવિષ્યત્યપિ કાલેઽનુવર્ત્યતેઽનુવર્તિષ્યતે ચ દેવૈરિત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્રેમં મન્ત્રં સંક્ષેપતો વ્યાચષ્ટ બ્રાહ્મણમ્ પ્રાણાદ્વા એષ સૂર્ય ઉદેતિ પ્રાણેઽસ્તમેતિ ।
તં દેવાશ્ચક્રિરે ધર્મં સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ ઇત્યસ્ય કોર્ઽથઃ? ઇત્યુચ્યતે યદ્વૈ એતે વ્રતમમુર્હિ અમુષ્મિન્કાલે વાગાદયોઽગ્ન્યાદયશ્ચ પ્રાણવ્રતં વાયુવ્રતં ચાધ્રિયન્ત, તદેવાદ્યાપિ કુર્વન્ત્યનુવર્તતેઽનુવર્તિષ્યન્તે ચ ।
વ્રતં તૈરભગ્નમેવ ।
યત્તુ વાગાદિવ્રતમગ્ન્યાદિવ્રતં ચ તદ્ભગ્નમેવ, તેષામસ્તમનકાલે સ્વાપકાલે ચ વાયૌ પ્રાણે ચ નિમ્સુક્તિદર્શનાત્ ।
અથૈતદન્યત્રોક્તમ્"યદા વૈ પુરષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતિ પ્રાણં મનઃ પ્રાણં ચક્ષુઃપ્રાણં શ્રોત્રં યદા પ્રબુધ્યતે પ્રાણાદેવાધિ પુનર્જાયન્ત ઇત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતં યદા વા અગ્નિરનુગચ્છતિ વાયું તર્હ્યનૂદ્વાતિ યદાદિત્યોઽસ્તમેતિ વાયું તર્હિ પ્રવિશતિ વાયું ચન્દ્રમા વાયૌ દિશઃ પ્રતિષ્ઠિતા વાયોરેવાધિ પુનર્જાયન્તે"ઇતિ ।
યસ્માદે એતદેવ વ્રતં વાગાદિષ્વગ્ન્યાદિષુ ચાનુગતં યદેતદ્વાયોશ્ચ પ્રાણસ્ય ચ પરિસ્પન્દાત્મકત્વં સર્વેદેવૈરુવર્ત્યમાનં વ્રતં તસ્માદન્યોઽપ્યોકમેવ વ્રતં ચરેત્ ।
કિં તત? પ્રાણ્યાત્પ્રાણનવ્યાપારં કુર્યાદપાન્યાદપાનનધ્યાપારં ચ૑ન હિ પ્રાણાપાનવ્યાપારસ્ય પ્રાણનાપાનનલક્ષણસ્યોપરમોઽસ્તિ ।
તસ્માત્તદેવૈકં વ્રતં ચરેદ્ધિત્વેન્દ્રિયાન્તરવ્યાપારં નેન્મા માં પાપ્મા મૃત્યુઃ શ્રમરૂપ્યાપ્નુવદાપ્નુયાત્ ।
નેચ્છબ્દઃ પરિભયેઽયદ્યહમસ્માદ્વ્રતાત્પ્રચ્યુતઃ સ્યામ્, ગ્રસ્ત એવાહં મૃત્યુનાઽઇત્યેવં ત્રસ્તો ધારયેત્પ્રાણવ્રતમિત્યભિપ્રાયઃ ।
યદિ કદાચિદુ ચરેત્પ્રારભેત પ્રાણવ્રતમ્, સમાપિપયિષેત્સમાપયિતુમિચ્છેત્૑યદિ હ્યસ્માદ્વ્રતાદુપરમેત્પ્રાણઃ પરિભૂતઃ સ્યાદ્દેવાશ્ચ૑તસ્માત્સમાપયેદેવ ।
તેન ઉ તેનાનેન વ્રતેન પ્રાણાત્મપ્રતિપત્ત્યા સર્વભૂતેષુ વાગાદયોઽગ્ન્યાદયશ્ચ મદાત્મકા એવ, અહં પ્રાણ આત્મા સર્વપરિસ્પન્દકૃત્ એવં તેનાનેન વ્રતધારણેન એતસ્યા એવ પ્રાણદેવતાયાઃ સાયુજ્યં સયુગ્ભાવમેકાત્મત્વં સલોકતાં સમાનલોકતાં વા એકસ્થાનત્વમ્ વિજ્ઞાનમાન્દ્યોપેક્ષમેતત્ જયતિ પ્રાપ્નોતીત્

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયે પઞ્ચમં સપ્તાન્નબ્રહ્મણમ્

ષષ્ઠમુક્થબ્રાહ્મણમ્
યદેતદવિદ્યાવિષયત્વેન પ્રસ્તુતં સાધ્યસાધનલક્ષણં વ્યાકૃતં જગત્પ્રાણાત્મપ્રાપ્ત્યન્તોત્કર્ષવદપિ ફલમ્, યા ચૈતસ્ય વ્યાકરણાત્પ્રાગવસ્થા અવ્યાકૃતશબ્દવાચ્યા વૃક્ષબીજવત્સર્વમેતત્

ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ ।
તેષાં નામ્નાં વાગિત્યેતદેષામુક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ નામાન્યુત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદેષાં સામ ।
એતદ્ધિ સર્વૈર્નામભિઃ સમમ્ ।
એતદેષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ધિ સર્વાણિ નામાનિ બિભર્તિ ॥ _

શા.ભા._૧,૬.૧ ત્રયમ્૑કિં તત્ત્રયમ્? ઇત્યુચ્યતે ।
નામ રૂપં કર્મ ચેત્યનાત્મૈવ ।
નાત્મા યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ।
તસ્માદસ્માદ્વિરજ્યેતેત્યેવમર્થસ્ત્રયં વા ઇત્યાદ્યારમ્ભઃ ન હ્યસ્માદનાત્મનોઽવ્યાવૃત્તિચિત્તસ્ય આત્માનમેવ લોકમહં બ્રહ્માસ્મીત્યુપાસિતું બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ।
બાહ્યપ્રત્યગાત્મપ્રવૃત્ત્યોર્વિરોધાત્ ।
તથા ચ કાઠકે "પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્" (ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧) ઇત્યાદિ ।
કથં પુનરસ્ય વ્યાકૃતાવ્યાકૃતસ્ય ક્રિયાકારકફલાત્મનઃ સંસારસ્ય નામરૂપકર્માત્મકતૈવ? ન પુનરાત્મત્વમ્? ઇત્યેતત્સમ્ભાવયિતું શક્યત ઇતિ૑ત્રોચ્યતે તેષાં નામ્નાં યથોપન્યસ્તાનાં વાગિતિ શબ્દસામાન્યમુચ્યતે ।
"યઃ કશ્ચ શબ્દો વાગેવ સા"(૧ । ૫ । ૩) ઇત્યુક્તત્વાદ્વાદિત્યેતસ્ય શબ્દસ્ય યોર્ઽથઃ શબ્દસ્ય શબ્દસામાન્યમાત્રમેતદેતેષાં નામવિશેષાણામુક્થં કારણમુપાદાનમ્, સૈન્ધવલવણકણાનામિવ સૈન્ધવાચલઃ ।
તદાહ અતો હ્યસ્માન્નામસામાન્યાત્સર્વાણિ નામાનિ યજ્ઞદત્તો દેવદત્ત ઇત્યેવમાદિપ્રવિભાગાન્યુત્તિષ્ઠન્ત્યુત્પદ્યન્તે પ્રવિભજ્યન્તે, લવણાચલાદિવ લવણકણાઃ૑કાર્યં ચ કારણેનાવ્યતિરિક્તમ્ ।
તથા વિશેષાણાં ચ સામાન્યેઽન્તર્ભાવાત્ ।
કથં સામાન્યવિશેષભાવ ઇતિ એતચ્છબ્દ સામાન્યમેષાં નામવિશેષાણાં સામ ।
સમત્વાત્સામ, સામાન્યમિત્યર્થઃ, એતદ્ધિ યસ્માત્સર્વૈર્નામભિરાત્મવિશેષૈઃ સમમ્ ।
કિઞ્ચ આત્મલાભાવિશેષાચ્ચ નામવિશેષાણામ્ ।
યસ્ય ચ યસ્માદાત્મલાભો ભવતિ સ તેનાપ્રવિભક્તો દૃષ્ટઃ, યથા ઘટાદીનાં મૃદા ।
કથં નામવિશેષાણામાત્મલાભો વાચ ઇત્યુચ્યતે યત એતદેષાં વાક્છબ્દવાચ્યં વસ્તુ બ્રહ્મ આત્મા, તતો હ્યાત્મલાભો નામ્નામ્, શબ્દવ્યતિરિક્તસ્વરૂપાનુપપત્તેઃ ।
તત્પ્રતિપાદયતિ યતશ્છબ્દસામાન્યં હિ યસ્માચ્છબ્દવિશેષાન્સર્વાણિ નામાનિ બિભર્તિ ધારયતિ સ્વરૂપપ્રદાનેન ।
એવં કાર્યકારણત્વોપપત્તેઃ સામાન્યવિશેષોપપત્તેરાત્મપ્રદાનોપપત્તશ્ચ નામવિશેષાણાં શબ્દમાત્રતા સિદ્ધા ।
એવમુત્તરયોરપિ સર્વં યોજ્યં યથોક્તમ્

અથ રૂપાણાં ચક્ષુરિત્યેતદેષામુક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ રૂપાણ્યુત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદેષાં સામ ।
એતદ્ધિ સર્વૈ રૂપૈઃ સમમ્ ।
એતદેષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ધિ સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ ॥ _

શા.ભા._૧,૬.૨ અથેદાનીં રૂપાણાં સિતાસિતપ્રભૃતીનાં ચક્ષુરિતિ ચક્ષુર્વિષયસામાન્યં ચક્ષુઃશબ્દાભિધેયં રૂપસામાન્યં પ્રકાશ્યમાત્રમભિધીયતે ।
અતો હિ સર્વાણિ રૂપાણ્યિત્તિષ્ઠન્તિ, એતદેષાં સામ, એતદ્ધિ સર્વૈ રૂપેઃ સમમ્, એતદેષાં બ્રહ્મ, એતદ્ધિ સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ

અથ કર્મણામાત્મેત્યેતદેષામુક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ કર્માણ્યુત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદેષાં સામ ।
એતદ્ધિ સર્વૈઃ કર્મભિઃ સમમ્ ।
એતદેષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ધિ સર્વાણિ કર્માણિ બિભર્તિ ।
તદેતત્ત્રયં સદેકમયમાત્મા ।
આત્મો એકઃ સન્નેતત્ત્રયમ્ ।
તદેતદમૃતં સત્યેન છન્નમ્ ।
પ્રાણો વા અમૃતમ્ ।
નામરૂપે સત્યમ્ ।
તાભ્યામયં પ્રાણશ્છન્નઃ ॥ _

શા.ભા._૧,૬.૩ અથેદાનીં સર્વકર્મવિશેષાણાં મનનદર્શનાત્મકાનાં ચલનાત્મકાનાં ચ ક્રિયાસામાન્યમાત્રેઽન્તર્ભાવ ઉચ્યતે ।
કથમ્? સર્વેષં કર્મવિશેષાણામાત્મા શરીરં સામાન્યમાત્મા, આત્મનઃ કર્મ આત્મેત્યુચ્યતે ।
ઽઆત્મના હિ શરીરેણ કર્મ કરોતિઽઇત્યુક્તમ્ ।
શરીરે ચ સર્વં કર્માભિવ્યજ્યત્ ।
અતઃ તાત્સ્થ્યાત્તચ્છબ્દં કર્મકર્મસામાન્યમાત્રં સર્વેષામુક્થમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તદેતદ્યથોક્તં નામ રૂપં કર્મ ત્રયમિતરેતરાશ્રયમ્, ઇતરેતરાભિવ્યક્તિકારણમ્, ઇતરેતરપ્રલયં સંહતં ત્રિદણ્ડવિષ્ટમ્ભવત્સદેકમ્ ।
કેનાત્મનૈકત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે અયમાત્માયં પિણ્ડઃ કાર્યકરણાત્મસઙ્ઘાતઃ તથાન્નત્રયે વ્યાખ્યાતઃઽએતન્મયો વા અયમાત્માઽઇત્યાદિના૑એતાવદ્ધીદં સર્વં વ્યાકૃતમવ્યાકૃતં ચ યદુત નામ રૂપં કર્મેતિ, આત્મા ઉ એકોઽયં કાર્યકરણસઙ્ઘાતઃ સન્નધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભાવેન વ્યવસ્થિતમેતદેવ ત્રયં નામ રૂપં કર્મેતિ ।
તદેતદ્વક્ષ્યમાણમ્ ।
અમૃતં સત્યેનચ્છન્નમિત્યેતસ્ય વાક્યસ્યાર્થમાહ પ્રાણો વા અમૃતં કરણાત્મકોઽન્તરુપષ્ટમ્ભક આત્મભૂતોઽભૂતોઽવિનાશી૑નામરૂપે સત્યં કાર્યાત્મકે શરીરાવસ્થે૑ક્રિયાત્મકસ્તુ પ્રાણસ્તયોરુપષ્ટમ્ભકો બાહ્ય્બાહ્યાભ્યાં શરીરાત્મકાભ્યામુપજનાપાયધર્મિભ્યાં મર્ત્યાભ્યાં છન્નોઽપ્રકાશીકૃતઃ ।
એતદેવસંસારસતત્વમવિદ્યાવિષયં પ્રદર્શિતમ્ ।
અત
ઊર્ધ્વં વિદ્યાવિષય આત્માધિગન્તવ્ય ઇથિ ચતુર્થં આરભ્યતે ॥૩ ॥ ॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ષષ્ઠમુક્થબ્રાહ્મણમ્

આત્મેત્યેવોપાસીત તદન્વેષણે ચ સર્વમન્વિષ્ટં સ્યાત્તદેવ ચાઽત્મતત્ત્વં સર્વસ્માત્પ્રેયસ્ત્વાદન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીત્યાત્મતત્ત્વમેકં વિદ્યાવિષયઃ ।
યસ્તુ ભેદદૃષ્ટિવિષયઃ સોઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદેત્યવિદ્યાવિષયઃ ।
"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્" "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"ઇત્યેવમાદિભિઃ પ્રવિભત્કૌ વિદ્યાવિષયૌ સર્વોપનિષત્સુ ।
તત્ર ચાવિદ્યાવિષયઃ સર્વ એવ સાધ્યસાધનાદિભેદવિશેષવિનિયોગેન વ્યાખ્યાતઃઆ તૃતીયાધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ ।
સ ચ વ્યાખ્યાતોઽવિદ્યાવિષયઃ સર્વ એવ દ્વિપ્રકારઃ અન્તઃ પ્રાણ ઉપષ્ટમ્ભકો ગૃહસ્યેવ સ્તમ્ભાદિલક્ષણઃ પ્રકાશકોઽમૃતઃ ।
બાહ્યશ્ચ કાર્યલક્ષણોઽપ્રકાશક ઉપજનાપાયધર્મકસ્તૃણકુશમૃત્તિકાસમો ગૃહસ્યેવ સત્યશબ્દવાચ્યો મર્ત્યઃ તેનામૃતશબ્દવાચ્યઃ પ્રાણશ્છન્ન ઇતિ ચોપસંહ્રતમ્ ।
સ એવ ચ પ્રાણો બાહ્યાધારમેદેષ્વનેકધા વિસ્તૃતઃ૑ પ્રાણ એકો દેવ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યૈવ બાહ્યઃ પિણ્ડ એકઃ સાધારણઃવિરાડ્વૈશ્વાનર આત્મા પુરુષવિધઃ પ્રજાપતિઃ કો હિરણ્યગર્ભ ઇત્યાદિભિઃ પિણ્ડપ્રધાનૈઃ શબ્દૈરાખ્યાયતે સૂર્યાદિપ્રવિભક્તકરણઃ ।
એકં ચાનેકં ચ બ્રહ્મ એતાવદેવ, નાતઃ પરમસ્તિ પ્રત્યેકં ચ શરીરભેદેષુ પરિસમાપ્તં ચેતનાવત્કર્તૃ ભોક્તૃ ચેત્યવિદ્યાવિષયમેવ આત્મત્વેનોપગતો ગાર્ગ્યો બ્રાહ્મણો વક્તા ઉપસ્થાપ્યતે ૑ તદ્વિપરીતાત્મદૃગજાતશત્રુઃ શ્રોતા૑ એવં હિ યતઃ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાખ્યાયિકારૂપેણ સમર્પ્યમાણોર્ઽથઃ શ્રોતુશ્ચિત્તસ્ય વશમેતિ૑ વિપર્યયે હિ તર્કશાસ્ત્રવત્કેવલાર્થાનુગમવાક્યૈઃ સમર્પ્યમાણો દુર્વિજ્ઞેયઃ સ્યાદત્યન્તસૂક્ષ્મત્વાદ્વસ્તુનઃ ।
તથા ચ કાઠકે"શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ"ઇત્યાદિવાક્યૈઃ સુ સંસ્કૃતદેવબુદ્ધિગમ્યત્વં સામાન્યમાત્રબુદ્ધ્યાગમ્યત્વં ચ સપ્રપઞ્ચં દર્શિતમ્ ।
"આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ""આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા"ઇતિ ચચ્છાન્દોગ્યે ।
"ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ"ઇતિ ચ ગીતાસુ ।
ઇહાપિ ચ શાકલ્યયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદેન અતિગહ્વરત્વં મહતા સંરમ્ભેણ બ્રહ્મણો વક્ષ્યતિતસ્માશ્ચિલષ્ટ એવ આખ્યાયિકારૂપેણ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તરૂપમાપાદ્ય વસ્યુસમર્પણાર્થ આરમ્ભઃ ।
આચારવિધ્યુપદેશાર્થશ્ચએવમાચારવતોર્વત્ત્કૃશ્રોક્રોરાખ્યાયિકાનુગતેર્ઽથોઽવગમ્યતે ।
કેવલતર્કબુદ્વિનિષેધાર્થા ચાખ્યાયિકા"નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા""ન તર્કશાસ્ત્રદગ્ધાય"ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામ્ ।
શ્રદ્વા ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાને પરમં સાધનમિત્યાખ્યાય્કાર્થઃ ।
તથા હિ ગાર્ગ્યાજાતશત્રવોરતીવ શ્રદ્વાલુતાદ્દૃશ્યતે આખ્યાયિકાયામ્૑"શ્રદ્વાંલ્લભતે જ્ઞાનમ્"ઇતિ ચ સ્મૃતિઃ

દૃપ્તબાલાકિર્હાનૂચાનો ગાર્ગ્ય આસ ।
સ હોવાચાજાતશત્રું કાશ્યં બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ સહસ્રમેતસ્યાં વાચિ દદ્મઃ, જનકો જનક ઇતિ વૈ જના ધાવન્તીતિ ॥ _

શા.ભા._

તત્ર પૂર્વપક્ષવાદી અવિદ્યાવિષયબ્રહ્મવિદ્દૃપ્તબાલાકિઃ દૃપતે ગર્વિતોઽસભ્યગ્બ્રહ્મવિત્તવાદેવ્બલાકાયા અપત્યં બાલાકિર્દૃપ્તશ્ચાસૌ બાલાકિશ્ચેતિ દૃપ્તબાલાર્કિઃ, હશબ્દ એતિહ્યાર્થ આખ્યાયિકાયામ્, અનૂચાનઃ અનુવચસમર્થો વત્ત્કાવાગ્ગમી૑ગાર્ગ્યો ગોન્નતઃ, આસ બભૂવ ક્વચિત્કાલવિશેષે ।
સ હોવાચાજાતશત્રુમજાતશત્રુનામાનં કાશ્યં કાશિરાજમભિગમ્યબ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ બ્રહ્મ તે તુભ્યં બ્રવાણિ કથયાનિ ।
સ એવમુક્તોઽજાતશત્રુરુવાચસહસ્રં ગવાં દદ્ભ એતસ્યાં વાચિ યાં માં પ્રત્યવોચો બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ, તાવન્માત્રમેવ ગોસહસ્રપ્રદાને નિમિત્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
સાક્ષાદ્બ્રહ્મકથનમેવ નિમિત્તં કસ્માન્નાપેક્ષ્યતે સહસ્રદાને? બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતીયમેવ તુ વાગ્નિમિત્તમપેક્ષ્યતે? ઇત્યુચ્યતે૑યતઃ શ્રુતિરેવ રાજ્ઞોઽભિપ્રાયમાહજનકો દાતા જનકઃ શ્રોતેતિ ચૈતસ્મિન્વાક્યદ્વયે પદદ્વયમભ્યસ્યતે જનકો જનક ઇતિ ।
વૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતનાર્થઃ૑જનકો દિત્સુર્જનકઃ શુશ્રૂષુરિતિ બ્રહ્મ શુશ્રૂષવો વિવક્ષવઃ પ૩ ઇજિઘૃક્ષવશ્ચ જનાધાવન્ત્યભિગચ્છન્તિ ।
તસ્માત્તત્સર્વં મય્યપિ સમ્ભાવિતવાનસીતિ

એવં રાજાનં શુશ્રૂષુમભિમુખીભૂતમ્

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાસાવાદિત્યે પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુર્ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તેઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજા ભવતિ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃય એવ અસૌ આદિત્યે ચક્ષુષિ ચૈકોઽભિમાની ચક્ષુર્દ્વારેણેહ હૃદિ પ્રવિષ્ટઃઽઅહં ભોક્તા કર્તા ચઽઇત્યવસ્થિતઃ, એતમેવાહં બ્રહ્મ પશ્યામિ, અસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે ઉપાસે ।
તસ્માત્તમહં પુરુષં બ્રહ્મ તુભ્યં બ્રવીભ્યુપાઃસ્વેતિ ।
સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ અજાતશત્રુઃઽમા માઽઇતિ હસ્તેન વિનિવારયનેતસ્મિન્બ્રહ્મણિ વિજ્ઞેયે મા સંવદિષ્ઠાઃ૑મા મેત્યાબાધનાર્થં દ્વિર્વચનમ્ ।
એવં સમાને વિજ્ઞાનવિષયે આવયોરસ્માનવિજ્ઞાનવત ઇવ દર્શયતા બાધિતાઃ સ્યામ, અતો મા સંવદિષ્ઠાઃમા સંવાદં કાર્ષીરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ।
અન્યચ્ચેજ્જાનાસિ, તદ્બ્રહ્મ વક્તુમર્હસિ, ન તુ યન્મયા જ્ઞાયત એવ ।
અથ ચેન્મન્યસેજાનીષે ત્વં બ્રહ્મમાત્રં ન તુ તદ્વિશેષણોપાસનફલાનીતિતન્ન મન્તવ્યમ્, યતઃ સર્વમેતદહં જાને યદ્બ્રવીષિ ।
કથમ્? અતિષ્ઠાઃતીત્ય ભૂતાનિ તિષ્ઠાતીત્યતિષ્ઠાઃ ।
સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં મૂર્ધા શિરો રાજેતિ વૈરાજા દીપ્તિગુમોપેતત્વાત્, એતૈર્વિશેષણૈર્વિશિષ્ટમેતદ્બ્રહ્મ અસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે કર્તૃ ભોક્તૃ ચેત્યહમેતમુપાસ ઇતિ ।
ફલમપ્યેવં વિશિષ્ટોપાસકસ્યસ ય એતમેવમુપાસ્તેઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજા ભવતિ ।
યથાગુણોપાસનમેવ હિ ફલમ્૑"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ

સંવાદેનાદિત્યબ્રહ્મણિ પ્રત્યાખ્યાતેઽજાતશત્રુણા ચન્દ્રમસિ બ્રહ્માન્તરં પ્રતિપેદે ગાર્ગ્યઃ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાસૌ ચન્દ્રે પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
બૃહન્ પાણ્દરવાસાઃ સોમો રાજેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તેઽહરહર્સુતઃ પ્રસુતો ભવતિ ।
નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે ॥ _

શા.ભા._

ય એવાસૌ ચન્દ્રે મનસિ ચૈકઃ પુરુષો ભોક્તા કર્તા ચેતિ પૂર્વવદ્વિશેષણમ્ ।
બૃહન્મહાન્ પાણ્ડરં શુક્લં વાસો યસ્ય સોઽયં પાણ્ડરવાસાઃ, અપ્શરીરત્વાચ્ચન્દ્રાભિમાનિનઃ પ્રાણસ્ય, સોમો રાજા ચન્દ્રઃ, યશ્ચાન્નભૂતોઽભિષૂયતે લતાત્મકો યજ્ઞે, તમેકીકૃત્યૈતમેવાહં બ્રહ્મોપાસે ।
યથોક્તગુણં ય ઉપાસ્તે તસ્યાહરહઃ સુતઃ સોમોઽભિષુતો ભવતિ યજ્ઞે, પ્રસુતઃ પ્રકૃષ્ટં સુતરાં સુતો ભવતિ વિકારે, ઉભયવિધયજ્ઞાનુષ્ઠાનસામર્થ્યં ભવતીત્યર્થઃ ।
અન્નં ચાસ્ય ન ક્ષીયતેઽન્નાત્મકોપાસકસ્ય

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાસૌ વિદ્યુતિ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
તેજસ્વીતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે તેજસ્વી હ ભવતિ ।
તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ॥ _

શા.ભા._

તથા વિદ્યુતિ ત્વચિ હૃદયે ચૈકા દેવતા ।
તેજસ્વીતિ વિશેષણમ્, તસ્યાસ્તત્ફલમ્તેજસ્વી હ ભવતિ તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
વિદ્યુતાં બહુત્વસ્યાઙ્ગીકરણાદાત્મનિ પ્રજાયાં ચ ફલબાહુલ્યમ્

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયમાકાશે પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
પૂર્ણમપ્રવર્તીતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિર્નાસ્યાસ્માલ્લોકાત્પ્રજોદ્વર્તતે ॥ _

શા.ભા._

તથા આકાશે હૃદ્યાકાશે હૃદયે ચૈકા દેવતા ।
પૂર્ણમપ્રવર્તિ ચેતિ વિશેષણદ્વયમ્ ।
પૂર્ણત્વવિશેષણફલમિદમ્પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિઃ૑પ્રવર્તિવિશેષણફલમ્નાસ્યાસ્માલ્લોકાત્પ્રજોદ્વર્તત ઇતિ,
પ્રજાસન્તાનાવિચ્છિત્તિઃ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયં વાયૌ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠોઽપરાજિતા સેનેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે જિષ્ણુર્હાપરાજિષ્ણુર્ભવત્યન્યતસ્ત્યજાયી ॥ _

શા.ભા._

તથા વાયૌ પ્રાણે હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમિન્દ્રઃ પરમેશ્વરઃ, વૈકુણ્ઠોઽપ્રસહ્યઃ, ન પરૈર્જિતપૂર્વા પરાજિતા સેનામરુતાં ગણત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઉપાસનફલમપિજિષ્ણુર્હ જયનશીલોઽપરાજિષ્ણુર્ન ચ પરૈર્જિતસ્વભાવો ભવતિ, અન્યતસ્ત્યજાયી અન્યતસ્ત્યાનાં સપત્નાનાં જયનશીલો ભવતિ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયમગ્નૌ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
વિષાસહિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે વિષાસહિર્હ ભવતિ ।
વિષાસહિર્હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ॥ _

શા.ભા._

અગ્નૌ વાચિહૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમ્વિષાસહિર્મર્ષયિતા પરેષામ્ ।
અગ્નિબાહુલ્યાત્ફલબાહુલ્યં પૂર્વવત્

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયમપ્સુ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે પ્રતિરૂપં હૈવૈનમુપગચ્છતિ નાપ્રતિરૂપમ્ ।
અથો પ્રતિરુપોઽસ્માજ્જાયતે ॥ _

શા.ભા._

અપ્સુ રેતસિ હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમ્પ્રતિરૂપોઽનુરૂપઃ શ્રુતિસ્મૃત્યપ્રતિકૂલ ઇત્યર્થઃ ।
ફલમ્પ્રતિરૂપં શ્રુતિસ્મૃતિશાસનાનુરૂપમેવ એનમુપગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ, ન વિપરીતમ્, અન્યચ્ચઅસ્માત્તથાવિધ એવોપજાયતે

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયમાદર્શે પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
રોચિષ્ણુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે રોચિષ્ણુર્હ ભવતિ ।
રોચિષ્ણુર્હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
અથો યૈઃ સંનિગચ્છતિ ।
સર્વાંસ્તાનતિરોચતે ॥ _

શા.ભા._

આદર્શે પ્રસાદસ્વભાવે ચાન્યત્ર ખડ્ગાદૌ હાર્દે ચ સત્ત્વશુદ્ધિસ્વાભાવ્યે ચૈકા દેવતા, તસ્યા વિશેષણમ્રોચિષ્ણુર્દીપ્તિસ્વભાવઃ, ફલં ચ તદેવ ।
રોચનાધારબાહુલ્યાત્ફલબાહુલ્યમ્

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયં યન્તં પશ્ચાચ્છબ્બોઽનૂદેત્યેતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
અસુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે સર્વં હૈવાસ્મિંલ્લોક આયુરેતિ ।
નૈનં પુરા કાલાત્પ્રાણો જહાતિ ॥ _

શા.ભા._

યન્તં ગચ્છન્તં ય એવાયં શબ્દઃ પશ્ચાત્પૃષ્ઠતોઽનીદેત્યધ્યાત્મં ચ જીવનહેતુઃ પ્રાણઃ, તમેકીકૃત્યાહ૑સુઃ પ્રાણો જીવનહેતુરિતિ ગુણસ્તસ્ય૑ફલમ્સર્વમાયુરસ્મિંલ્લોક એતીતિયથોપાત્તં કર્મણા આયુઃ૑કર્મફલપરિચ્છિન્નકાલાત્પુરા પૂર્વં રોગાદિભિઃ પીડ્યમાનમપ્યેનં પ્રાણો ન જહાતિ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયં દિક્ષુ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
દ્વિતીયોઽનપગ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે દ્વિતીયવાન્ હ ભવતિ ।
નાસ્માદ્ગણશ્છિદ્યતે ॥ _

શા.ભા._

દિક્ષુ કર્ણયોર્હૃદિ ચૈકા દેવતા અશ્વિનૌ દેવાવવિયુક્તસ્વભાવૌ ।
ગુણસ્તસ્ય દ્વિતીયવત્ત્વમનપગત્વમવિયુક્તતા ચાન્યોન્યં દિશામશ્વિનોશ્ચૈવન્ધર્મિત્વાત્ ।
તદેવ ચ ફલમુપાસકસ્યગણાવિચ્છેદો દ્વિતીયવત્ત્વં ચ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયં છાયામયઃ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
મૃત્યુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્તે સર્વં હૈવાસ્મિંલ્લોક આયુરેતિ ।
નૈનં પુરા કાલાન્મૃત્યુરાગચ્છતિ ॥ _

શા.ભા._

છાયાયાં બાહ્યે તમસ્યધ્યાત્મં ચ આવરણાત્મકેઽજ્ઞાને હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણં મૃત્યુઃ ।
ફલં સર્વં પૂર્વવત્, મૃત્યોરનાગમનેન રોગાદિપીડાભાવો વિશેષઃ

સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ય એવાયમાત્મનિ પુરુષ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
આત્મન્વીતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમેવમુપાસ્ત આત્મન્વી હ ભવતિ ।
આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
સ હ તૂષ્ણીમાસ ગાર્ગ્યઃ ॥ _

શા.ભા._

આત્મનિ પ્રજાપતૌ બુદ્ધૌ ચ હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા આત્મન્વીઆત્મવાનીતિ વિશેષણમ્ ।
ફલમાત્મન્વી હ ભવત્યાત્મવાન્ભવતિ, આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
બુદ્ધિબહુલત્વાત્પ્રજાયાં સમ્પાદનમિતિ વિશેષઃ ।
સ્વયં પરિજ્ઞાતત્વેનૈવં ક્રમેણ પ્રત્યાખ્યા તેષુ બ્રહ્મસુ સ ગાર્ગ્યઃ ક્ષીણબ્રહ્મવિજ્ઞાનોઽપ્રતિભાસમાનોત્તરસ્તૂષ્ણીમવાક્છિરા આસ

તં તથાભૂતમાલક્ષ્ય ગાર્ગ્યમ્
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ એતાવન્નૂ૩ ઇતિ ।
એતાવદ્ધીતિ ।
નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ ।
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ ઉપ ત્વાયાનીતિ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચાજાતશત્રુઃએતાવન્નૂ૩ તિ ।
કિમેતાવદ્બ્રહ્મ નિર્જ્ઞાતમ્, આહોસ્વિદધિકમપ્યસ્તીતિ? ઇતર આહૈતાવદ્ધીતિ ।
નૈતાવતા વિદિતેન બ્રહ્મ વિદિતં ભવતીત્યાહાજાતશત્રુઃ, કિમર્થં ગર્વિતોઽસિ બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ ।
કિમેતાવદ્વિદિતં વિદિતમેવ ન ભવતિ? ઇત્યુચ્યતેન, ફલવદ્વિજ્ઞ૩ અશ્રવણાત્ ।
ન ચાર્થવાદત્વમેવ વાક્યાનામવગન્તું શક્યમપૂર્વવિધાનપરાણિ હિ વાક્યાનિ પ્રત્યુપાસનોપદેશં લક્ષ્યન્તે"અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનામ્"ઇત્યાદીનિ ।
તદનુરૂપાણિ ચ ફલાનિ સર્વત્ર શ્રૂયન્તે વિભક્તાનિ ।
અર્થવાદત્વે એતદસમઞ્જસમ્ ।
કથં તર્હિ નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ? નૈષ દોષઃ, અધિકૃતાપેક્ષત્વાત્ ।
બ્રહ્મોપાદેશાર્થં હિ શુશ્રૂષવેઽજાતશત્રવેઽમુખ્યબ્રહ્મવિદ્ગાર્ગ્યઃ પ્રવૃત્તઃ, સ યુક્ત એવ મુખ્યબ્રહ્મવિદાજાતશત્રુણામુખ્ય બ્રહ્મવિદ્ગાર્ગ્યો વક્તું યન્મુખ્યં બ્રહ્મ વક્તું પ્રવૃત્તસ્ત્વં તન્ન જાનીષ ઇતિ ।
યદ્યમુખ્યબ્રહ્મવિજ્ઞાનમપિ પ્રત્યાખ્યાયેત, તદૈતાવતેતિ ન બ્રૂયાત્, ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાતં ત્વયેત્યેવં બ્રૂયાત્, ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાતં ત્વયેત્યેવં બ્રૂયાત્ ।
તસ્માદ્ભવન્ત્યેતાવન્ત્યવિદ્યાવિષયે બ્રહ્માણિ ।
એતાવદ્વિજ્ઞાનદ્વારત્વાચ્ચ પરબ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્ય, યુક્તમેવ વક્તુમ્નૈતાવતાવિદિતંભવતીતિ ।
અવિદ્યાવિષયે વિજ્ઞેયત્વં નામરૂપકર્માત્મકત્વં ચૈષાં તૃતીયેઽધ્યાયે પ્રદર્શિતમ્ ।
તસ્માત્"નૈતાવતા વિદિતં ભવતિ"ઇતિ બ્રુવતા અધિકં ભ્રહ્મ જ્ઞાતવ્યમસ્તીતિ દર્શિતં ભવતિ ।
તચ્ચાનુપસન્નાય ન વક્તવ્યમિત્યાચારવિધિજ્ઞો ગાર્ગ્યઃ સ્વયમેવાહૌપ ત્વા યાનીતિઉપગચ્છાનીતિ ત્વામ્, યથાન્યઃ શિષ્યો ગુરુમ્

સ હોવાચાજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમં ચૈતદ્યદ્બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયમુપેયાદ્બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ ।
વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ ।
તં પાણાવાદાયોત્તસ્થૌ ।
તૌ હ પુરુષં સુપ્તમાજગ્મતુઃ ।
તમેતૈર્નામભિરામન્ત્રયાં ચક્રે બૃહન્ પાણ્દરવાસઃ સોમ રાજન્નિતિ ।
સ નોત્તસ્થૌ ।
તં પાણિનાપેષં બોધયાં ચકાર ।
સ હોત્તસ્થૌ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચાજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમં વિપરીતં ચૈતત્ ।
કિં તત્? યદ્બ્રહ્મણ ઉત્તમવર્ણ આચાર્યત્વેઽધિકૃતઃ સન્ ક્ષત્રિયમનાચાર્યસ્વભાવમુપેયાતુપગચ્છેચ્છિષ્યવૃત્ત્યા બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ ।
એતદાચારવિધિશાસ્રેષુ નિષિદ્ધમ્૑તસ્માત્તિષ્ઠત્વમાચાર્ય એવ સન્ ।
વિજ્ઞપયિષ્યામ્યેવ ત્વામહં યસ્મિન્વિદિતે બ્રહ્મ વિદિતં ભવતિ યત્તન્મુખ્યં બ્રહ્મ વેદ્યમ્ ।
તં ગાર્ગ્યં સલજ્જમાલક્ષ્ય વિશ્રમ્ભજનનાય પાણૌ હસ્ત આદાય ગૃહીત્વોત્તસ્થાવુત્થિતવાન્ ।
તૌ હ ગાર્ગ્યાજાતશત્રૂ પુરુષં સુપ્તં રાજગૃહપ્રદેશે ક્વચિદાજગ્મતુરાગતૌ ।
તં ચ પુરુષં સુપ્તં પાપ્ય એતૈર્નામભિઃ"બૃહન્ પાણ્ડરવાસઃ સોમ રાજન્"ઇત્યેતૈરામન્ત્રયાઞ્ચક્રે ।
એવમામન્ત્ર્યમાણોઽપિ સ સુપ્તો નોત્તસ્થૌ, તમપ્રતિબુધ્યમાનં પાણિના આપેષમાપિષ્યાપિષ્ય બોધયાઞ્ચકાર પ્રતિબોધિતવાન્૑ તેન સ હોત્તસ્થૌ ।
તસ્માદ્યો ગાર્ગ્યેણાભિપ્રેતઃ નાસાવસ્મિઞ્છરીરે કર્તા ભોક્તા બ્રહ્મેતિ ।
કથં પુનરિદમવગમ્યતે સુપ્તપુરુષગમનતત્સમ્બોધનાનુત્થાનૈર્ગાર્ગ્યાભિમતસ્ય બ્રહ્મણોઽબ્રહ્મત્વં જ્ઞાપિતમિતિ?
જાગરિતકાલે યો ગાર્ગ્યાભિપ્રેતઃ પુરુષઃ કર્તા ભોક્તા બ્રહ્મ સંનિહિતઃ કરણેષુ યથા, તથાજાતશત્ર્વભિપ્રેતોઽપિ તત્સ્વામી ભૃત્યેષ્વિવ રાજા સંનિહિત એવ ।
કિં તુ ભૃત્યસ્વામિનોર્ગાર્ગ્યાજાતશત્ર્વભિપ્રેતયોર્યદ્વિવેકાવધારણ કારણં તત્સઙ્કીર્ણત્વાદનવધારિતવિશેષમ્ ।
યદ્દ્રષ્ટુત્વમેવ ભોક્તુર્ન દૃશ્યત્વમ્, યચ્ચાભોક્તુર્દૃશ્યત્વમેવ ન તુ દ્રષ્ટૃત્વમ્, તચ્ચોભયમિહ સઙ્કીર્ણત્વાદ્વિવિચ્ય દર્શયિતુમશક્યમિતિ સુપ્તપુરુષગમનમ્ ।
નનુ સુપ્તેઽપિ પુરુષે વિશિષ્ટૈર્નામભિરામન્ત્રિતો ભોક્તૈવ પ્રતિપત્સ્યતે નાભોક્તેતિ નૈવ નિર્ણયઃ સ્યાદિતિ ।
ન, નિર્ધારિતવિશેષત્વાદ્ગાર્ગ્યાભિપ્રેતસ્યઃ યો હિ સત્યેનચ્છન્નઃ પ્રાણ આત્મામૃતો વાગાદિષ્વનસ્તમિતો નિમ્લોચત્સુ, યસ્યાપઃ શરીરં પાણ્ડરવાસાઃ, યશ્ચાસપત્નત્વાદ્બૃહન્, યશ્ચ સોમો રાજા ષોડશકાલઃ, સ સ્વવ્યાપારારૂઢો યથાનિર્જ્ઞાત એવાનસ્તમિતસ્વભાવ આસ્તે ।
નચાન્યસ્ય કસ્યચિદ્વ્યાપારસ્તસ્મિન્કાલે ગાર્ગ્યેણાભિપ્રેયતે તદ્વિરોધિનઃ ।
તસ્માત્સ્વનામભિરામન્ત્રિતેન પ્રતિબોદ્ધવ્યમ્, ન ચ પ્રત્યબુધ્યત ।
તસ્માત્પારિશેષ્યાદ્ગાર્ગ્યાભિપ્રેતસ્યાભોક્તૃત્વં બ્રહ્મણઃ ।
ભોક્તૃસ્વભાવશ્ચેદ્ભુઞ્જીતૈવ સ્વં વિષયં પ્રાપ્તમ્ ।
ન હિ દગ્ધૃસ્વભાવઃ પ્રકાશયિતૃસ્વભાવઃ સન્વહ્નિસ્તૃણોલપાદિ દાહ્યં સ્વવિષયં પ્રાપ્તં ન દહતિ, પ્રકાશ્યં વા ન પ્રકાશયતિ ।
ન ચેદ્દહતિ પ્રકાશયતિ વા પ્રાપ્તં સ્વં વિષયમ્, નાસૌ વહ્નિર્દગ્ધા પ્રકાશયિતા વેતિ નિશ્ચીયતે ।
તથાસૌ પ્રાપ્તશબ્દાદિવિષયોપલબ્ધૃસ્વભાવશ્ચેદ્ગાર્ગ્યાભિપ્રેતઃ પ્રાણો બૃહન્ પાણ્ડરવાસ ઇત્યેવમાદિશબ્દં સ્વં વિષયમુપલભેત, યથા પ્રાપ્તં તૃણોલપાદિ વહ્નિર્દહેત્પ્રકાશયેચ્ચ અવ્યભિચારેણ તદ્વત્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્તાનાં શબ્દાદીનામપ્રતિબોધાદભોક્તૃસ્વભાવ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ન હિ યસ્ય યઃ સ્વભાવો નિશ્ચિતઃ, સ તં વ્યભિચરતિ કદાચિદપિ ।
અતઃ સિદ્ધં પ્રાણસ્યાભોક્તૃત્વમ્ ।
સમ્બોધનાર્થનામવિશેષેણ સમ્બન્ધાગ્રહણાદપ્રતિબોધ ઇતિ ચેત્? સ્યાદેતત્યથા બહુષ્વાસીનેષુ સ્વનામવિશેષેણ સમ્બન્ધાઘ્રહણાન્મામયં સમ્બોધયતીતિ, શૃણ્વન્નપિ સમ્બોધ્યમાનો વિશેષતો ન પ્રતિપદ્યતે, તથેમાનિ બૃહન્નિત્યેવમાદીનિ મમ નામાનીત્યગૃહીતસમ્બન્ધત્વાત્પ્રાણો ન ગૃહ્ણાતિ સમ્બોધનાર્થં શબ્દમ્, ન ત્વવિજ્ઞાતૃત્વાદેવેતિ ચેત્?
ન૑દેવતાભ્યુપગમેઽઘ્રહણાનુપપત્તેઃ ।
યસ્ય હિ ચન્દ્રાદ્યભિમાનિની દેવતા અધ્યાત્મં પ્રાણો ભોક્તા અભ્યુપગમ્યતે, તસ્ય તથા સંવ્યવહારાય વિશેષનામ્ના સમ્બન્ધોઽવશ્યં ગ્રહીતવ્યઃ, અન્યથા આહ્વાનાદિવિષયે સંવ્યવહારોઽનુપપન્નં સ્યાત્ ।
વ્યતિરિક્તપક્ષેઽપ્યપ્રતિપત્તેર યુક્તમિતિ ચેત્? યસ્ય ચ પ્રાણવ્યતિરિક્તો ભોક્તા, તસ્યાપિ બૃહન્નિત્યાદિનામભિઃ સમ્બોધને બૃહત્ત્વાદિનામ્નાં તદા તદ્વિષયત્વાત્પ્રતિપત્તિર્યુક્તા ।
ન ચ કદાચિદપિ બૃહત્ત્વાદિશબ્દૈઃ સમ્બોધિતઃ
પ્રતિપદ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તસ્માદકારણમભોક્તૃત્વે સમ્બોધનાપ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્?
ન૑તદ્વતસ્તાવન્માત્રાભિમાનાનુપપત્તેઃ ।
યસ્ય પ્રાણવ્યતિરિક્તો ભોક્તા સ પ્રાણદેવતામાત્રેઽભિમાનો યથા હસ્તે ।
તસ્માત્પ્રાણનામસમ્બોધને કૃત્સ્નાભિમાનિનો યુક્તૈવાપ્રતિપત્તિઃ૑ન તુ પ્રાણસ્યાસાધારણનામસંયોગે, દેવતાત્મત્વાનભિમાનાચ્ચાત્મનઃ ।
સ્વનામપ્રયોગેઽપ્યપ્રતિપત્તિદર્શનાદયુક્તમિતિ ચેત્? સુષુપ્તસ્ય યલ્લૌકિકં દેવદત્તાદિ નામ તેનાપિ સમ્બોધ્યમાનઃ કદાચિન્ન પ્રતિપદ્યતે સુષુપ્તઃ ।
તથા ભોક્તાપિ સન્પ્રાણો ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્?
ન, આત્મપ્રાણયોઃ સુપ્તાસુપ્તત્વવિશેષોપપત્તેઃ ।
સુષુપ્તત્વાત્પ્રાણગ્રસ્તતયોપરતકણ આત્મા સ્વં નામ પ્રયુજ્યમાનમપિ ન પ્રતિપદ્યતે ।
ન તુ તદસુપ્તસ્ય પ્રાણસ્ય ભોક્તૃત્વ ઉપરતકરણત્વં સમ્બોધનાગ્રહણં વા યુક્તમ્ ।
અપ્રસિદ્ધનામભિઃ સમ્બોધનમયુક્તમિતિ ચેત્સન્તિ હિ પ્રાણવિષયાણિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રાણાદિનામાનિ૑તાન્યપોહ્ય
અપ્રસિદ્ધૈર્બૃહત્ત્વાદિનામભિઃ સમ્બોધનમયુક્તમ્, લૌકિકન્યાયાપોહાત્ ।
તસ્માદ્ભોક્તુરેવ સતઃ પ્રાણસ્યાપ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્? ન, દેવતાપ્રત્યાખ્યાનાર્થત્વાત્ ।
કેવલસમ્બોધનમાત્રાપ્રતિપત્ત્યૈવ અસુપ્તસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રાણસ્યાભોકતૃત્વે સિદ્ધે યચ્ચન્દ્રદેવતાવિષયૈર્નામભિઃ સમ્બોધનમ્, તચ્ચન્દ્રદેવતા પ્રાણોઽસ્મિઞ્છરીરે ભોક્તેતિ ગાર્ગ્યસ્ય વિશેષપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ।
ન હિ તલ્લૌકિકનામ્ના સમ્બોધનેશક્યં કર્તુમ્ ।
પ્રાણગ્રસ્તત્વાત્કરણાન્તરાણાં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેર્ભોક્તૃત્વાશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
દેવતાન્તરાભાવાચ્ચ ।
નન્વતિષ્ઠા ઇત્યાદ્યાત્મન્વીત્યન્તેન ગ્રન્થેન ગુણવદ્દેવતાભેદસ્ય દર્શિતત્વાદિતિ ચેત્?
ન, તસ્ય પ્રાણ એવૈકત્વાભ્યુપગમાત્સર્વશ્રુતિષ્વરનાભિનિદર્શનેન ।
"સત્યેનચ્છન્નં પ્રાણો વા અમૃતમ્"ઇતિ ચ પ્રાણબાહ્યસ્યાન્યસ્યાનભ્યુપગમાદ્ભોક્તુઃ"એષ ઉ હ્યેવ સર્વે દેવાઃ" "કતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃ"ઇતિ ચ સર્વદેવાનાં પ્રાણ એવૈકત્વોપપાદનાચ્ચ ।
તથા કરણભેદેષ્વનાશઙ્કા, દેહભેદેષ્વિવ સ્મૃતિજ્ઞાનેચ્છદિપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તેઃ૑ન હ્યન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતિ જાનાતીચ્છતિ પ્રતિસન્દધાતિ વા ।
તસ્માન્ન કરણભેદવિષયા ભોક્તૃત્વાશઙ્કા વિજ્ઞાનમાત્રવિષયા વા કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
નનુ સઙ્ઘાત એવાસ્તુ ભોક્તા, કિં વ્યતિરિક્તકલ્પનયેતિ? ન૑આપેષણે વિશેષદર્શનાત્ ।
યદિ હિ પ્રાણશરીરસઙ્ઘાતમાત્રો ભોક્તા સ્યાત્સઙ્ઘાતમાત્રાવિશેષાત્સદા આપિષ્ટસ્યાનાપિષ્ટસ્ય ચ પ્રતિબોધે વિશેષો ન સ્યાત્ ।
સઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તે તુ પુનર્ભોક્તરિ સઙ્ઘાતસમ્બન્ધવિશેષાનેકત્વાત્પેષણાપેષણકૃતવેદનાયાઃ સુખદુઃખમોહમધ્યમાધમોત્તમકર્મફલભેદોપપત્તેશ્ચ વિશેષો યુક્તઃ ।
ન તુ સઙ્ઘાતમાત્રે સમ્બન્ધકર્મફલભેદાનુપપત્તેર્વિશેષો યુક્તઃ ।
તથા શબ્દાદિપટુમાન્દ્યાદિકૃતશ્ચ ।
અસ્તિ ચાયં વિશેષઃયસ્માત્સ્પર્શમાત્રેણાપ્રતિબુધ્યમાનં પુરુષં સુપ્તં પાણિના આપેષમાપિષ્યાપિષ્ય બોધયાઞ્ચકારાજાતશત્રુઃ ।
તસ્માદ્ય આપેષણેન પ્રતિબુબુધે જ્વલન્નિવ સ્ફુરન્નિવ કુતશ્ચિદાગત ઇવ પિણ્ડં ચ પૂર્વવિપરીતં બોધચેષ્ટાકારવિશેષાદિમત્ત્વેનાપાદયન્, સોઽન્યોઽસ્તિ ગાર્ગ્યાભિમતબ્રહ્મભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સંહતત્વાચ્ચ પારાર્થ્યોપપત્તિઃ પ્રાણસ્ય ।
ગૃહસ્ય સ્તમ્ભાદિવચ્છરીરસ્ય અન્તરુપષ્ટમ્ભકઃ પ્રાણઃ શરીરાદિભિઃ સંહત ઇત્યવોચામ ।
અરનેમિવચ્ચ, નાભિસ્થાનીય એતસ્મિન્સર્વમિતિ ચ ।
તસ્માદ્ગૃહાદિવત્સ્વાવયવસમુદાયજાતીયવ્યતિરિક્તાર્થંસંહન્યતૈત્યેવમગચ્છામ ।

સ્તમ્ભકુડ્યતૃણકાષ્ઠાદિગૃહાવયવાનાં સ્વાત્મજન્મોપચયાપચયવિનાશનામાકૃતિકાર્યધર્મ નિરપેક્ષલબ્ધ સત્તાદિતદ્વિષયદ્રષ્ટૃશ્રોતૃમન્તૃવિજ્ઞાત્રર્થત્વં દૃષ્ટ્વા મન્યામહે, તત્સઙ્ઘાતસ્ય ચ તથા પ્રાણાદ્યવ યવાનાં તત્સઙ્ઘાતસ્ય ચ સ્વાત્મ જન્મોપચયા પચય વિનાશનામાકૃતિ કાર્યધર્મ નિરપેક્ષલબ્ધસત્તાદિતદ્વિષયદ્રષ્ટૃશ્રોતૃમન્તૃવિજ્ઞાત્રર્થત્વં ભવિતુમર્હતીતિ ।
દેવતાચેતનાવત્ત્વે સમત્વાદ્ગુણભાવાનુપગમ ઇતિ ચેત્પ્રાણસ્ય વિશિષ્ટૈર્નામભિરામન્ત્રણદર્શનાચ્ચેતનાવત્ત્વમભ્યુપગતમ્ ।
ચેતનાવત્ત્વે ચ પારાર્થ્યોપગમઃ સમત્વાદનુપપન્ન ઇતિ ચેત્?
ન૑નિરુપાધિકસ્ય કેવલસ્ય વિજિજ્ઞાપયિષિતત્વાત્ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકતા હ્યાત્મનો નામરૂપોપાધિજનિતા અવિદ્યાધ્યારોપિતા ।
તન્નિમિત્તો લોકસ્ય ક્રિયાકારકફલાભિમાનલક્ષણઃ સંસારઃ ।
સ નિરુપાધિકાત્મસ્વરૂપવિદ્યયા નિવર્તયિતવ્ય ઇતિ તત્સ્વરૂપવિજિજ્ઞાપયિષયોપનિષદારમ્ભઃ"બ્રહ્મ તે બ્રવાણિ" "નૈતાવતા વિદિતં ભવતિ"ઇતિ ચોપક્રમ્ય"એતાવદરેખલ્વમૃતત્વમ્"ઇતિ ચોપસંહારાત્ ।
ન ચાતોઽન્યદન્તરાલે વિવક્ષિતમુક્તં વાસ્તિ ।
તસ્માદનવસરઃ સમત્વાદ્ગુણભાવાનુપગમ ઇતિ ચોદ્યસ્ય ।
વિશેષવતો હિ સોપાધિકસ્ય સંવ્યવહારાર્થો ગુણગુણિભાવઃ, ન વિપરીતસ્ય ।
નિરૂપાખ્યો હિ વિજિજ્ઞાપયિષિતઃ સર્વસ્યામુપનિષદિ ।
"સ એષ નેતિ નેતિ"ઇત્યુપસંહારાત્ ।
તસ્માદાદિત્યાદિબ્રહ્મભ્ય એતેભ્યોઽવિજ્ઞાનમયેભ્યો વિલક્ષણોઽન્યોઽસ્તિ વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્

સ હોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષ એતત્સુપ્તોઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્કુત એતદાગાદિતિ ।
તદુ હ ન મેને ગાર્ગ્યઃ ॥ _

શા.ભા._

સ એવમજાતશત્રુર્વ્યતિરિક્તાત્મસ્તિત્વં પ્રતિપાદ્ય ગાર્ગ્યમુવાચયત્ર યસ્મિન્કાલે એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષ એતત્સ્વપનં સુપ્તોઽભૂત્પ્રક્પાણિપેષપ્રતિબોધાત્૑ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાયતેઽનેનેત્યન્તઃ કરણં બુદ્ધિરુચ્યતે, તન્મયસ્તત્પ્રાયો વિજ્ઞાનમયઃ ।
કિં પુનસ્તત્પ્રાયત્વમ્? તસ્મિન્નુપલભ્યત્વં તેન ચોપલભ્યત્વમુપલબ્ધૃત્વં ચ૑ કથં પુનર્મયટોઽનેકાર્થત્વે પ્રાયાર્થતૈવાવગમ્યતે? "સ વા અયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ"ઇત્યેવમાદૌ પ્રાયાર્થ એવ પ્રયોગદર્શનાત્, પરવિજ્ઞાનવિકારત્વસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્,"ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ"ઇતિ ચ પ્રસિદ્ધવદનુવાદાદવયવોપમાર્થયોશ્ચાત્રાસમ્ભવાત્પારિશેષ્યાત્પ્રાયાર્થતૈવ ।
તસ્માત્સઙ્ગલ્પવિકલ્પાદ્યાત્મકમન્તઃકરણં તન્મય ઇત્યેતત્ ।
પુરુષઃ પુરિ શયનાત્ ।
ક્વૈષ તદાભૂદિતિ પ્રશ્નઃ સ્વભાવવિજ્ઞાપયિષયાપ્રાક્પ્રતિબોધાત્ક્રિયાકારકફલવિપરીતસ્વભાવ આત્મેતિ કાર્યાભાવેન દિદર્શયિષિતમ્૑ન હિ પ્રાક્પ્રતિબોધાત્કર્માદિકાર્યં સુખાદિ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે૑ન હિ પ્રાક્પ્રતિબોધાત્કર્માદિકાર્યં સુખાદિ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે૑તસ્માદકર્મપ્રયુક્તત્વાત્તથાસ્વાભાવ્યમેવાત્મનોઽવગમ્યતેયસ્મિન્સ્વાભાવ્યેઽભૂત્, યતશ્ચ સ્વાભાવ્યાત્પ્રચ્યુતઃ સંસારી સ્વભાવવિલક્ષણ ઇતિ એતદ્વિવક્ષયા પૃચ્છતિ ગાર્ગ્યં પ્રતિભાનરહિતં બુદ્ધિવ્યુત્પાદનાય ।
ક્વૈષ તદાભૂત્? કુત એતદાગાત્? ઇત્યેતદુભયં ગાર્ગ્યેણૈવ પ્રષ્ટવ્યમાસીત્, તથાપિ ગાર્ગ્યેણ ન પૃષ્ટમિતિ નોદાસ્તે અજાતશત્રુઃ, બોધયિતવ્ય એવેતિ પ્રવર્તતે ।
જ્ઞપયિષ્યામ્યેવેતિ પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ ।
એવમસૌ વ્યુત્પાદ્યમાનોઽપિ ગાર્ગ્યો યત્રૈષ આત્માભૂત્પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્યતશ્ચૈતદાગમનમાગાત્તદુભયં ન વ્યુત્પેદે વક્તું વા પ્રષ્ટું વા ગાર્ગ્યો હ ન મેને ન જ્ઞાતવાન્

સ હોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષ એતત્સુપ્તોઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષસ્તદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્નાનમાદાય ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેતે ।
તાનિ યદા ગૃહ્ણાતિ ।
અથ હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ ।
તદ્ગૃહીત એવ પ્રાણો ભવતિ ।
ગૃહીતા વાગ્ ।
ગૃહીતં ચક્ષુર્ ।
ગૃહીતં શ્રોત્રમ્ ।
ગૃહીતં મનઃ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચાજાતશત્રુર્વિવક્ષિતાર્થસમર્પણાયયત્રૈષ એતત્સુપ્તોઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ એતત્સુપ્તોઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્? કુત એતદાગાત્? ઇતિ યદપૃચ્છામ, તચ્છૃણૂચ્યમાનમ્યત્રૈષ એતત્સુપ્તોઽભૂત્તત્તદાતસ્મિન્કાલે એષાં વાગાદીનાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેનાન્તઃકરણગતાભિવ્યક્તિવિશેષવિજ્ઞાનેન ઉપાધિસ્વભાવજનિતેન આદાય વિજ્ઞાનં વાગાદીનાં સ્વસ્વવિષયગતસામર્થ્યં ગૃહીત્વા, ય એષોઽન્તર્મધ્યે હૃદયે હૃદયસ્યાકાશઃ, ય આકાશશબ્દેન પર એવ સ્વ આત્મોચ્યતે, તસ્મિન્સ્વે આત્મન્યાકાશે શેતે સ્વાભાવિકેઽસાંસારિકે
।
ન કેવલ આકાશ એવ, શ્રુત્યન્તરસામર્થ્યાત્"સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ"ઇતિ ।
લિઙ્ગોપાધિસમ્બન્ધકૃતં વિશેષાત્મસ્વરૂપમુત્સૃજ્ય અવિશેષે સ્વાભાવિકે આત્મન્યેવ કેવલે વર્તત ઇત્યભિપ્રાયઃ
યદા શરીરેન્દ્રિયાધ્યક્ષતામુત્સૃજતિ, તદાસૌ સ્વાત્મનિ વર્તત ઇતિ કથમવગમ્યતે? નામપ્રસિદ્ધ્યા ।
કાસૌ નામપ્રસિદ્ધિઃ? ઇત્યાહતાનિ વાગાદેર્વિજ્ઞાનાનિ યદા યસ્મિન્કાલે ગૃહ્ણાત્યાદત્તે અથ તદા હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ
નામએતન્નામાસ્ય પુરુષસ્ય તદા પ્રસિદ્ધં ભવતિ ।
ગૌણમેવાસ્ય નામ ભવતિ ।
સ્વમેવાત્માનમપીત્યપિગચ્છતીતિ સ્વપિતીત્યુચ્યતે ।
સત્યં સ્વપિતીતિનામપ્રસિદ્ધ્યા આત્મનઃ સંસારધર્મવિલક્ષણં રૂપમવગમ્યતે, ન ત્વત્ર યુક્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહતત્ત્ત્ર સ્વાપકાલે ગૃહીત એવ પ્રાણો ભવતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ઘ્રાણેન્દ્રિયમ્, વાગાદિપ્રકરણાત્૑વાગાદિસમ્બન્ધે હિ સતિ સદુપાધિત્વાદસ્ય સંસારધર્મિત્વં લક્ષ્યતે ।
વાગાદયશ્ચોપસંહૃતા એવ તદા તેન ।
કથમ્? ગૃહીતા વાગ્ગૃહીતં ચક્ષુર્ગૃહીતં શ્રોત્રં ગૃહીતં મનઃ ।
તસ્માદુપસંહૃતેષુ વાગાદિષુ ક્રિયાકારકફલાત્મતાભાવાત્સ્વાત્મસ્થ એવાત્માભવતીત્યવગમ્યતે

નનુ દર્શનલક્ષણાયાં સ્વપ્નાવસ્થાયાં કાર્યકરણવિયોગેઽપિ સંસારધર્મિત્વમસ્ય દૃશ્યતે ।
યથા ચ જાગરિતે સુખી દુઃખી બન્ધુવિયુક્તઃ શોચતિ મુહ્યતે ત૑તસ્માચ્છોકમોહધર્મવાનેવાયમ્ ।
નાસ્ય શોકમોહાદાયઃ સુખદુઃખાદયશ્ચ કાર્યકરણસંયોગજનિતભ્રાન્ત્યાધ્યારોપિતા ઇતિ ।
ન મૃષાત્વાત્

સ યત્રૈતત્સ્વપ્ન્યયા ચરતિ તે હાસ્ય લોકાઃ ।
તદુતેવ મહારાજો ભવત્યુતેવ મહાબ્રાહ્મણઃ ।
ઉતેવોચ્ચાવચં નિગચ્છતિ ।
સ યથા મહારાજો જાનપદાન્ ગૃહીત્વા સ્વે જનપદે યથાકામં પરિવર્તેતૈવમેવૈષ એતત્પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતે ॥ _

શા.ભા._

સ પ્રકૃત આત્મા યત્ર યસ્મિન્કાલે દર્શનલક્ષણયા સ્વપ્ન્યયા સ્વપ્નવૃત્ત્યા ચરતિ વર્તતે તદા તે હાસ્ય લોકાઃ કર્મફલાનિ ।
કે તે? તત્તત્રોતાપિ મહારાજ ઇવ ભવતિ ।
સોઽયં મહારાજત્વમિવાસ્ય લોકઃ, ન મહારાજત્વમેવ જાગરિત ઇવ ।
તથા મહાબ્રાહ્મણ ઇવ, ઉતાપ્યુચ્ચાવચમુચ્ચં ચ દેવત્વાદ્યવચં ચ તિર્યક્ત્વાદિ, ઉચ્ચમિવાવચમિવ ચ નિગચ્છતિ ।
મૃષૈવ મહારાજત્વાદયોઽસ્ય લોકાઃ, ઇવશબ્દપ્રયોગાદ્વ્યભિચારદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માન્ન બન્ધુવિયોગાદિજનિતશોકમોહાદિભિઃ સ્વપ્ને સમ્બધ્યત એવ ।
નનુ ચ યથા જાગરિતે જાગ્રત્કાલાવ્યભિચારિણો લોકાઃ, એવં સ્વપ્નેઽપિ તેઽસ્ય મહારાજત્વાદયો લોકાઃ સ્વપ્નકાલભાવિનઃ સ્વપ્નકાલાવ્યભિચારિણ આત્મભૂતા એવ, ન ત્વવિદ્યાધ્યારોપિતા ઇતિ ।
નનુ ચ જાગ્રત્કાર્યકરણાત્મત્વં દેવતાત્મત્વં ચાવિદ્યાધ્યારોપિતં ન પરમાર્થત ઇતિ વ્યતિરિક્તવિજ્ઞાનમયાત્મપ્રદર્શનેન પ્રદર્શિતમ્ ।
તત્કથં દૃષ્ટાન્તત્વેન સ્વપ્નલોકસ્ય મૃત ઇવોજ્જીવિષ્યન્પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ? સત્યમ્, વિજ્ઞાનમયે વ્યતિરિક્તે કાર્યકરણદેવતાત્મત્વપ્રદર્શનમવિદ્યાધ્યારોપિતમ્શુક્તિકાયામિવ રજતત્વદર્શનમિત્યેતત્સિદ્ધ્યતિ વ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વપ્રદર્શનન્યાયેનૈવ, ન તુ તદ્વિશુદ્ધિપરતયૈવ ન્યાય ઉક્તઃ૑ઇત્યસન્નપિ દૃષ્ટાન્તો જાગ્રત્કાર્યકરણદેવતાત્મત્વદર્શનલક્ષણઃ પુનરુદ્ભાવ્યતે ।
સર્વો હિ ન્યાયઃ કિઞ્ચિદ્વિશેષમપેક્ષમાણોઽપુનરુક્તિભવતિ ।
ન તાવત્સ્વપ્નેઽનુભૂતમહારાજત્વાદયો લોકા આત્મભૂતાઃ૑આત્મનોઽન્યસ્ય જાગ્રત્પ્રતિવિમ્બભૂતસ્ય લોકસ્ય દર્શનાત્ ।
મહારાજ એવ તાવદ્વ્યસ્તસુપ્તાસુ પ્રકૃતિષુ પર્યઙ્કે શયાનઃ સ્વપ્નાન્પશ્યન્નુપસંહૃતકરણઃ પુનરુપગતપ્રકૃતિં મબારાજમિવાત્માનં જાગરિત ઇવ પશ્યતિ યાત્રાગતં ભુઞ્જાનમિવ ચ ભોગાન્ ।
ન ચ તસ્ય મબારાજસ્ય પર્યઙ્કે શયનાદ્દ્વિતીયોઽન્યઃ પ્રકૃત્યુપેતો વિષયે પર્યટન્નહનિ લોકે પ્રસિદ્ધોઽસ્તિ, યમસૌ સુપ્તઃ પશ્યતિ ।
ન ચોપસંહૃતકરણસ્ય રૂપાદિમતો દર્શનમુપપદ્યતે ।
ન ચ દેહે દેહાન્તરસ્ય તત્તુલ્યસ્ય સમ્ભવોઽસ્તિ, દેહસ્થસ્યૈવ હિ સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
નનુ પર્યઙ્કે શયાનઃ પથિ પ્રવૃત્તમાત્માનં પશ્યતિન બહિઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીત્યેતદાહસ મહારાજો જાનપદાઞ્જનપદે ભવાન્રાજોપકરણભૂતાન્ભૃત્યાનન્યાંશ્ચ ગૃહીત્વોપાદાય સ્વ આત્મીય એવ જયાદિનોપાર્જિતે જનપદે યથાકામં યો યઃ કામોઽસ્ય યથાકામમિચ્છાતો યથા પરિવર્તેતેત્યર્થઃ૑એવમેવૈષ વિજ્ઞાનમયઃ, એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્,
પ્રાણાન્ગૃહીત્વા જાગરિતસ્થાનેભ્ય ઉપસંહૃત્ય સ્વે શરીરે સ્વ એવ દેહે ન બહિઃ યથાકામં પરિવર્તતે૑કામકર્મભ્યામુદ્ભાસિતાઃ પૂર્વાનુભૂતવસ્તુસદૃશીર્વાસના અનુભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્સ્વપ્ને મૃષાધ્યારોપિતા એવાત્મભૂતત્વેન લોકા અવિદ્યમાના એવ સન્તઃ, તથા જાગરિતેઽપિ, ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તસ્માદ્વિશુદ્ધોઽક્રિયાકારકફલાત્મકો વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
યસ્માદ્દૃશ્યન્તે દ્રષ્ટુર્વિષયભૂતાઃ ક્રિયાકારકફલાત્મકાઃ કાર્યકરણલક્ષણા લોકાઃ, તથા સ્વપ્નેઽપિ, તસ્માદન્યોઽસૌ દૃશ્યેભ્યઃ સ્વપ્નજાગરિતલોકેભ્યો દ્રષ્ટા વિજ્ઞાનમયો વિશુદ્ધઃ

દર્શનવૃત્તૌ સ્વપ્ને વાસનારાશેર્દૃશ્યત્વાદતદ્ધર્મતેતિ વિશુદ્ધતાવગતા આત્મનઃ ।
તત્ર યથાકામં પરિવર્તત ઇતિ કામવશાત્પરિવર્તનમુક્તમ્ ।
દ્રષ્ટુર્દૃશ્યસમ્બન્ધશ્ચાસ્ય સ્વાભાવિક ઇત્યશુદ્ધતા શઙ્ક્યતે૑તસ્તદ્વિશુદ્ધ્યર્થમાહ
અથ યદા સુષુપ્તો ભવતિ ।
યદા ન કસ્ય ચન વેદ ।
હિતા નામ નાદ્યો દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્તે ।
તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતે ।
સ યથા કુમારો અદ્દ્. વા મહારાજો વા મહાબ્રાહ્મણો વાતિઘ્નીમાનન્દસ્ય ગત્વા શયીત ।
એવમેવૈષ એતચ્છેતે ॥ _

શા.ભા._

અથ યદા સુષુપ્તો ભવતિયદા સ્વપ્ન્યયા ચરતિ, તદાપ્યયં વિશુદ્ધ એવ ।
અથ પુનર્યદા હિત્વા દર્શનવૃત્તિં સ્વપ્નં યદા યસ્મિન્કાલે સુષુપ્તઃ સુષ્ઠુ સુપ્તઃ સમ્પ્રસાદં સ્વાભાવ્યેન પ્રસીદતિ ।
કદા સુષુપ્તો ભવતિ? યદા યસ્મિન્કાલે ન કસ્યન ન કિઞ્ચનેત્યર્થઃ, વેદ વિજાનાતિ૑કસ્યચન વા શબ્દાદેઃ સમ્બન્ધિ વસ્ત્વન્તરં કિઞ્ચન ન વેદેત્યધ્યાહાર્યમ્૑પૂર્વં તુ ન્યાય્યમ્, સુપ્તે તુ વિશેષવિજ્ઞાનાભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
એવં તાવદ્વિશેષવિજ્ઞાનાભાવે સુષુપ્તો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
કેન પુનઃ ક્રમેણ સુષુપ્તો ભવતિ? ઇત્યુચ્યતેહિતા નામ હિતા ઇત્યેવંનામ્ન્યો નાડ્યઃ શિરા દેહસ્યાન્નરસવિપરિણામભૂતાઃ, તાશ્ચ દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ, દ્વે સહસ્રે અધિકે સપ્તતિશ્ચ સહસ્રાણિ તા દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ, હૃદયાથૃદયં નામ માંસપિણ્ડઃતસ્માન્માંસપિણ્ડાત્પુણ્ડરીકાકારાત્, પુરીતતં હૃદયપરિવેષ્ટનમાચક્ષતે,
તદુપલક્ષિતં શરીરમિહ પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્ત ઇતિ શરીરં કૃત્સ્નં વ્યાપ્નુવત્યોઽશ્વત્થપર્ણરાજય ઇવ બહિર્મુખ્યઃ પ્રવૃત્તા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્ય હૃદયં સ્થાનમ્, તત્રસ્થબુદ્ધિતન્ત્રાણિ ચેતરાણિ બાહ્યાનિ કરણાનિ ।
તેન બુદ્ધિઃ કર્મવશાચ્છ્રોત્રાદીનિ તાભિર્નાડીભિર્મત્સ્યજાલવત્કર્ણશષ્કુલ્યાદિસ્થાનેભ્યઃ પ્રસારયતિ, પ્રસાર્યચાધિતિષ્ઠતિ જાગરિતકાલે ।
તાં વિજ્ઞાનમયોઽભિવ્યક્તસ્વાત્મચૈતન્યાવભાસતયા વ્યાપ્નોતિ ।
સઙ્કોચનકાલે ચ તસ્યા અનુસઙ્કુચિત૑સોઽસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્ય સ્વાપઃ૑જાગ્રદ્વિકાસાનુભવો ભોગઃ૑બુદ્ધ્યુપાધિસ્વભાવાનુવિધાયી હિ સઃ, ચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ ઇવ જલાદ્યનુવિધાયી ।
તસ્માત્તસ્યા બુદ્ધેર્જાગ્રદ્વિષયાયાસ્તાભિર્નાડીભિઃ પ્રત્યવસર્પણમનુ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શરીરે શેતે તિષ્ઠતિ, તપ્તમિવ લોહપિણ્ડમવિશેષેણ સંવ્યાપ્યાગ્નિવચ્છરીરં સંવ્યાપ્ય વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વાભાવિક એવ સ્વાત્મનિ વર્તમાનોઽપિ કર્માનુગતબુદ્ધ્યનુવૃત્તિત્વાત્પુરીતતિ શેત ઇત્યુચ્યતે ।
ન હિ સુષિપ્તિકાલે શરીરસમ્બન્ધોઽસ્તિ ।
"તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય"ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
સર્વસંસારદુઃખવિયુક્તા ઇયમવસ્થેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃસ યથા કુમારો વા અત્યન્તબાલો વા, મહારાજો વાત્યન્તવશ્યપ્રકૃતિર્યથોક્તકૃત્, મહાબ્રાહ્મણો વા અત્યન્તપરિપક્વવિદ્યાવિનયસમ્પન્નઃ, અતિઘ્નીમતિશયેન દુઃખં હન્તીત્યતિઘ્ની આનન્દસ્યાવસ્થા સુખાવસ્થા તાં પ્રાપ્ય ગત્વા, શયીતાવતિષ્ઠેત ।
એષાં ચ કુમારાદીનાં સ્વભાવસ્થાનાં સુકં નિરતિશ્યં પ્રસિદ્ધં લોકે, વિક્રિયમાણાનાં હિ તેષાં દુઃખં ન સ્વભાવતઃ૑તેન તેષાં સ્વાભાવિક્યવસ્થા દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદીયતે પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ન તેષાં સ્વાપ એવાભિપ્રેતઃ, સ્વાપસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકત્વેન વિવક્ષિતત્વાદ્વિશેષાભાવાચ્ચ ।
વિશેષે હિ સતિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકભેદઃ સ્યાત્૑તસ્માન્ન તેષાં સ્વાપો દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવમેવ યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એષ વિજ્ઞાનમય એતચ્છયનં શેતે ઇતિ, એતચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણાર્થઃ ।
એવમયં સ્વાભાવિકે સ્વે આત્મનિ સર્વસંસારધર્માતીતો વર્તતે સ્વાપકાલ ઇતિ

ક્વૈષ તદાભૂદિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમુક્તમ્ ।
અનેન ચ પ્રશ્નનિર્ણયેન વિજ્ઞાનમયસ્ય સ્વભાવતો વિશુદ્ધિરસંસારિત્વં ચોક્તમ્ ।
કુત એતદાગાત્? ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્યાપાકરણાર્થ આરમ્ભઃ ।
નનુ યસ્મિન્ગ્રામે નગરે વા યો ભવતિ સોઽન્યત્ર ગચ્છંસ્તત એવ ગ્રામાન્નગરાદ્વા ગચ્છતિ નાન્યતઃ ।
તથા સતિ ક્વૈષ તદાભૂદિત્યેતાવાનેવાસ્તુ પ્રશ્નઃ ।
યત્રાભૂત્તત એવાગનમં પ્રસિદ્ધં સ્યાન્નાન્યત ઇતિ કુત એતદાગાદિતિ પ્રશ્નો નિરર્થક એવ ।
કિં શ્રુતિરુપાલભ્યતે ભવતા? ન ।
કિં તર્હિ? દ્વિતીયસ્ય પ્રશ્નસ્યાર્થાન્તરં શ્રોતુમિચ્છામ્યત આનર્થક્યં ચોદયામિ ।
એવં તર્હિ કુત ઇત્યપાદાનાર્થતા ન ગૃહ્યતે૑પાદાનાર્થત્વે હિ પુનરુક્તતા, નાન્યાર્થત્વે ।
અસ્તુ તર્હિ નિમિત્તાર્થઃ પ્રશ્નઃકુત એતદાગાત્કિન્નિમિત્તમિહાગમનમ્? ઇતિ ।
ન નિમિત્તાર્થતાપિ, પ્રતિવચનવૈરૂપ્યાત્ ।
આત્મનશ્ચ સર્વસ્ય જગતોઽગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિવદુત્પત્તિઃ પ્રતિવચને શ્રૂયતે ।
ન હિ વિસ્ફુલિઙ્ગાનાં વિદ્રવણેઽગ્નિર્નિમિત્તમપાદાનમેવ તુ સઃ ।
તથા પરમાત્મા વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનોઽપાદાનત્વેન શ્રૂયતે"અસ્માદાત્મનઃ"ઇત્યેતસ્મિન્વાક્યે ।
તસ્માત્પ્રતિવચનવૈલોમ્યાત્કુત ઇતિ પ્રશ્નસ્ય નિમિત્તાર્થતા ન શક્યતે વર્ણયિતુમ્ ।
નન્વપાદાનપક્ષેઽપિ પુનરુક્તતાદોષઃ સ્થિત એવ ।
નૈષ દોષઃ, પ્રશ્નાભ્યામાત્મનિ ક્રિયાકારકફલાત્મતાપોહસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ઇહ હિ વિદ્યાવિદ્યાવિષયાવુપન્યસ્તૌ ।
"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેત્" "આત્માનમેવ લોકમુપાસીત"ઇતિ વિદ્યાવિષયઃ ।
તથા અવિદ્યાવિષયશ્ચ પાઙ્ક્તં કર્મ તત્ફલં ચાન્નત્રયં નામરૂપકર્માત્મકમિતિ ।
તત્રાવિદ્યાવિષયે વક્તવ્યં સર્વમુક્તમ્ ।
વિદ્યાવિષયસ્ત્વાત્મા કેવલ ઉપન્યસ્તો ન નિર્ણીતઃ ।
તન્નિર્ણયાય ચઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ પ્રક્રાન્તંઽજ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ ।
અતસ્તદ્બ્રહ્મ વિદ્યાવિષયભૂતં જ્ઞાપયિતવ્યં યાથાત્મ્યતઃ ।
તસ્ય ચ યાથાત્મ્યં ક્રિયાકારકફલભેદશૂન્યમત્યન્તવિશુદ્ધમદ્વૈતમિત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ ।
અતસ્તદનુરૂપૌ પ્રશ્નાવુત્થાપ્યેતે શ્રુત્યાઽક્વૈષ તદાભૂત્ઽઽકુત એતદાગાત્ઽઇતિ ।
તત્ર યત્ર ભવતિ તદધિકરણં યદ્ભવતિ તદધિકર્તવ્યમ્, યતોશ્ચાધિકરણાધિકર્તવ્યયોર્ભેદો દૃષ્ટો લોકે ।
તથા યત આગચ્છતિ તદપાદાનં ય આગચ્છતિ સ કર્તા તસ્માદન્યો દૃષ્ટઃ ।
તથા આત્મા ક્વાપ્યભૂદન્યસ્મિન્નન્યઃ કુતશ્ચિદાગાદન્યસ્માદન્યઃ કેનચિદ્ભિન્નેન સાધનાન્તરેણેત્યેવં લોકવત્પ્રાપ્તા બુદ્ધિઃ ।
સા પ્રતિવચનેન નિવર્તયિતવ્યેતિ ।
નાયમાત્મા અન્યોઽન્યત્રાભૂદન્યો વા
અન્યસ્માદાગતઃ સાધનાન્તરં વા આત્મન્યસ્તિ ।
કિં તર્હિ? સ્વાત્મન્યેવાભૂત્ઽસ્વમ્ (આત્માનમ્) અપીતો ભવતિઽઽસતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિઽઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તઃઽ ।
ઽપર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતેઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અત એવ નાન્યોઽન્યસ્માદાગચ્છતિ ।
તચ્છ્રુત્યૈવ પ્રદર્શ્યતેઽઅસ્માદાત્મનઃઽઇતિ ।
આત્મવ્યતિરેકેણ વસ્ત્વન્તરાભાવાત્ ।
નન્વસ્તિ પ્રાણાદ્યાત્મવ્યતિરિક્તં વસ્ત્વન્તરમ્ ।
ન, પ્રાણાદેસ્તત એવ નિષ્પત્તેઃ ।
તત્કથમ્? ઇત્યુચ્યતે, તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ
સ યથોર્ણવાભિસ્તન્તુનોચ્ચરેદ્યથા અગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિષ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્ત્યેવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યુચ્ચરન્તિ ।
તસ્યોપનિષત્સત્યસ્ય સત્યમિતિ ।
પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્ ॥ _

શા.ભા._

સ યથા લોક ઊર્ણનાભિઃ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટ એક એવ પ્રસિદ્ધઃ સન્સ્વાત્માપ્રવિભક્તેન તન્તુનોચ્ચરેદુદ્ગચ્છેત્ ।
ન ચાસ્તિ તસ્યોદ્ગમને સ્વતોઽતિરિક્તં કારકાન્તરમ્ ।
યથા ચૈકરૂપાદેકસ્માદગ્નેઃ શ્રુદ્રા અલ્પા વિસ્ફુલિઙ્ગાસ્રુટયોઽગ્ન્યવયવા વ્યુચ્ચરન્તિ વિવિધં નાના વોચ્ચરન્તિ ।
યથેમૌ દૃષ્ટાન્તૌ કારકભેદાભાવેઽપિ પ્રવૃત્તિં દર્શયતઃ, પ્રાક્પ્રવૃત્તેશ્ચ સ્વભાવત એકત્વમ્, એવમેવાસ્માદાત્મનો વિજ્ઞાનમયસ્ય પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્યત્સ્વરૂપં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
સર્વે પ્રાણા વાગાદયઃ, સર્વે લોકા ભૂરાદયઃ, સર્વાણિ કર્મફલાનિ, સર્વે દેવાઃ પ્રાણલોકાધિષ્ઠાતારોઽગ્ન્યાદયઃ, સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનિ પ્રાણિજાતાનિ, સર્વ એત આત્માન ઇત્યસ્મિન્પાઠ ઉપાધિસમ્પર્કજનિતપ્રબુધ્યમાનવિશેષાત્માન ઇત્યર્થઃ, વ્યુચ્ચરન્તિ ।
યસ્માદાત્મનઃ સ્થાવરજભ્ગમં જગદિદમગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવદ્વ્યુચ્ચરત્યનિશમ્, યસ્મિન્નેવ ચ પ્રલીયતે જલબુદ્બુદવત્, યદાત્મકં ચ વર્તતે સ્થિતિકાલે, તસ્યાસ્યાત્મનો બ્રહ્મણઃ, ઉપનિષદ્૑ઉપ સમીપં નિગમયતીત્યભિધાયકઃ શબ્દ ઉપનિષદિત્યુચત્યતે, શાસ્રપ્રામાણ્યાદેતચ્છબ્દગતો વિશેષોઽવસીયત ઉપનિગમયિતૃત્વં નામ ।
કાસાવુપનિષદિત્યાહસત્યસ્ય સત્યમિતિ ।
સા હિ સર્વત્ર ચોપનિષદલૌકિકાર્થત્વાદ્દુર્વિજ્ઞેયાર્થા, ઇતિ તદર્થમાચષ્ટેપ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમિતિ ।
એતસ્યૈવ વાક્યસ્ય વ્યાખ્યાનાયોત્તરં બ્રાહ્મણદ્વયં ભવિષ્યતિ ।
ભવતુ તાવદુપનિષદ્વ્યાખ્યાનાયોત્તરં બ્રાહ્મણદ્વયમ્, તસ્યોપનિષદિત્યુક્તમ્, તત્ર ન જાનીમઃ કિં પ્રકૃતસ્યાત્મનો વિજ્ઞાનમયસ્ય પાણિપેષણોત્થિતસ્ય સંસારિણઃ શબ્દાદિભુજ ઇયમુપનિષદાહોસ્વિદસંસારિણઃ કસ્યચિત્? કિઞ્ચાતઃ? યદિ સંસારિણસ્તદા સંસાર્યેવ વિજ્ઞેયઃ, તદ્વિજ્ઞાનાદેવ સર્વપ્રાપ્તિઃ ।
સ એવ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યસ્તદ્વિદ્યૈવ બ્રહ્મવિદ્યેતિ ।
અથ અસંસારિણઃ, તદા તદ્વિષયા વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ।
તસ્માચ્ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનાત્સર્વભાવાપત્તિઃ ।
સર્વમેતચ્છાસ્રપ્રામાણ્યાદ્ભવિષ્યતિ ।
કિન્ત્વસ્મિન્પક્ષે"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ"ઇતિ પરબ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ કુપ્યેરન્, સંસારિણશ્ચાન્યસ્યાભાવે ઉપદેશાનર્થક્યાત્ ।
યત એવં પણ્ડિતાનામપ્યેતન્મહામોહસ્થાનમનુક્તપ્રતિવચનપ્રશ્નવિષયમ્૑ અતો યથાશક્તિ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રતિપાદકવાક્યેષુ બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસૂનાં બુદ્ધિવ્યુત્પાદનાય વિચારયિષ્યામઃ ।
ન તાવદસંસારી પરઃ, પાણિપેષણપ્રતિબોધિતાચ્છબ્દાદિભુજોઽવસ્થાન્તરવિશિષ્ટાદુત્પત્તિશ્રુતેઃ ।
ન પ્રશાસિતાશનાયાદિવર્જિતઃ પરો વિદ્યતે, કસ્માત્? યસ્માત્ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય સુપ્તં પુરુષં પાણિપેષં બોધયિત્વા તસ્યૈવ સ્વપ્નદ્વારેણ સુષુપ્ત્યાખ્યમવસ્થાન્તરમુન્નીય તસ્માદેવાત્મનઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાવિશિષ્ટાદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગોર્ણનાભિદૃષ્ટાન્તાભ્યામુત્પત્તિં દર્શયતિ શ્રુતિઃ"એવમેવાસ્માત્"ઇત્યાદિના ।
ન ચાન્યો જગદુત્પત્તિકારણમન્તરાલે શ્રુતોઽસ્તિ, વિજ્ઞાનમયસ્યૈવ હિ પ્રકરણમ્ ।
સમાનપ્રકરણે ચ શ્રુત્યન્તરે કૌષીતકિનામાદિત્યાદિપુરુષાન્પ્રસ્તુત્ય"સ હોવાચ યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ સ વૈ વેદિતવ્યઃ"ઇતિ પ્રબુદ્ધસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્ય વેદિતવ્યતાં દર્શયતિ, નાર્થાન્તરસ્ય ।
તથા ચ"આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ"ઇત્યુક્ત્વા, ય એવાત્મા પ્રિયઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્યૈવ દ્રષ્ટવ્યશ્રોતવ્યમન્તવ્યનિદિધ્યાસિતવ્યતાં દર્શયતિ ।
તથા ચ વિદ્યોપન્યાસકાલે"આત્મેત્યેવોપાસીત" "તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્પ્રેયો વિત્તાત્" "તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ"ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામાનુલોમ્યં સ્યાત્પરાભાવે ।
વક્ષ્યતિ ચ "આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ"ઇતિ ।
સર્વવેદાન્તેષુ ચ પ્રત્યગાત્મવેદ્યતૈવ પ્રદર્શ્યતેઽહમિતિ, ન બહિર્વેદ્યતા શબ્દાદિવત્પ્રદર્શ્યતેઽસૌ બ્રહ્મેતિ ।
તથા કૌષીતકિનામેવ"ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્"ઇત્યાદિના વાગાદિકરણૈર્વ્યાવૃત્તસ્ય કર્તુરેવ વેદિતવ્યતાં દર્શયતિ ।
અવસ્થાન્તરવિશિષ્ટોઽસંસારીતિ ચેતથાપિ સ્યાદ્યો જાગરિતે શબ્દાદિભુગ્વિજ્ઞાનમયઃ, સ એવ સુષુપ્તાખ્યમવસ્થાન્તરં ગતોઽસંસારી પરઃ પ્રશાસિતા અન્યઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, અદૃષ્ટત્વાત્ ।
ન હ્યેવન્ધર્મકઃ પદાર્થો દૃષ્ટોઽન્યત્ર વૈનાશિકસિદ્ધાન્તાત્ ।
ન હિ લોકે ગૌસ્તિષ્ઠન્ ગચ્છન્વા ગૌર્ભવતિ, શયાનસ્ત્વશ્વાદિજાત્યન્તરમિતિ ।
ન્યાયાચ્ચયદ્ધર્મકો યઃ પદાર્ધઃ પ્રમાણેનાવગતો ભવતિ, સ દેશકાલાવસ્થાન્તરેષ્વપિ તદ્ધર્મક એવ ભવતિ ।
સ ચેત્તદ્ધર્મકત્વં વ્યભિચરતિ, સર્વઃ પ્રમાણવ્યવહારો લુપ્યેત ।
તથા ચ ન્યાયવિદઃ સાઙ્ખ્યમીમાંસકાદયોઽસંસારિણોઽભાવં યુક્તિશતૈઃ પ્રતિપાદયન્તિ ।
સંસારિણોઽપિ જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયક્રિયાકર્તૃત્વવિજ્ઞાનસ્યાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્યન્મહતા પ્રપઞ્ચેન સ્થાપિતં ભવતા, શબ્દાદિભુક્સંસાર્યેવાવસ્થાન્તરવિશિષ્ટો જગત ઇહ કર્તેતિતદસત્૑ યતો જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયક્રિયાકર્તૃત્વવિજ્ઞાનશક્તિસાધનાભાવઃ સર્વલોકપ્રત્યક્ષઃ સંસારિણઃ ।
સ કથમસ્મદાદિઃ સંસારી મનસાપિ ચિન્તયિતુમશક્યં પૃથિવ્યાદિવિન્યાસવિશિષ્ટં જગન્નિર્મિનુયાત્? અતોઽયુક્તમિતિ ચેન્ન, શાસ્રાત્૑ શાસ્રં સંસારિણઃ"એવમેવાસ્માદાત્મનઃ"ઇતિ જગદુત્પત્ત્યાદિ દર્શયતિ ।
તસ્માત્સર્વં શ્રદ્ધેયમિતિ સ્યાદયમેકઃ પક્ષઃ ।
"યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "યોઽશનાયાપિપાસે અત્યેતિ" "અસઙ્ગો ન હિ સજ્જતે" "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને" "યઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્નન્તર્યામ્યમૃતઃ" "સ યસ્તાન્પુરુષાન્નિરુહ્યાત્યક્રામત્" "સ વા એષ મહાનજ આત્મા"
"એષ સેતુર્વિધરણઃ" "સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ" "ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃ" "તત્તેજોઽસૃજત" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" "ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
સ્મૃતેશ્ચ"અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે"ઇતિ પરોઽસ્ત્યસંસારી ।
શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યશ્ચ ।
સ ચ કારણં જગતઃ ।
નન્"વેવમેવાસ્માદાત્મન"ઇતિ
સંસારિણ એવોત્પત્તિમ્ ।
દર્શયતીત્યુક્તમ્ ।
ન ।
"ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશ"ઇતિ પરસ્ય પ્રકૃતત્વાદસ્માદાત્મન ઇતિ યુક્તઃ પરસ્યૈવ પરામર્શઃ ।
"ક્વૈષ તદાભૂદિ"ત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનત્વેનાઽકાશશબ્દવાચ્યઃ પર આત્મોક્તો"ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેત"ઇતિ ।
"સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવત્ય" "હરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિદન્તિ" "પ્રાજ્ઞેનાઽત્મના સમ્પરિષ્વક્તઃ" "પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્ય આકાશશબ્દઃ પર આત્મેતિ નિશ્ચીયતે ।
"દહરોઽસ્મિન્નન્તરાકાશ"ઇતિ પ્રસ્તુત્ય તસ્મિન્નેવાઽત્મશબ્દપ્રયોગાચ્ચ ।
પ્રકુત એવ પર આત્મા ।
તસ્માદ્યુક્તમેવ અસ્માદાત્મન ઇતિ પરમાત્મન એવ સૃષ્ટિરિતિ ।
સંસારિણઃ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારજ્ઞાનસામર્થ્યાભાવં ચાવોતામ ।
અત્ર ચ"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મી"તિ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રસ્તુતા ।
બ્રહ્મવિષયઞ્ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનમિતિ ।
"બ્રહ્મ તે બ્રવાણી"તિ"બ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામી"તિ પ્રારબ્ધમ્ ।
તત્રેદાનીમસંસારિ બ્રહ્મ જગતઃ કારણમશનાયાદ્યતીતં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં તદ્વિપરીતશ્ચ સંસારી તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
પરં હિ દેવમીશાનં નિકૃષ્ટઃ સંસાર્યાત્મત્વેન સ્મરન્કથં ન દોષભાક્સ્યાત્ ।
તસ્માન્નાહં બ્રહ્માસ્મીતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પુષ્પોદકાઞ્જલિસ્તુતિનમસ્કારબલ્યુપહારસ્વાધ્યાયધ્યાનયોગાદિભિરારિરાધયિષેત ।
આરાધનેન વિદિત્વા સર્વેશિતૃ બ્રહ્મ ભવતિ ।
ન પુનરસંસારિ બ્રહ્મ સંસાર્યાત્મત્વેન ચિન્તયેદગ્નિમિવ શીતત્વેનાઽકાશમિવ મૂર્તિમત્વેન ।

બ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપાદકમપિ શાસ્રમર્થવાદો ભવિષ્યતિ ।
સર્વતર્કશાસ્રલોકન્યાયૈશ્ચૈવમવિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન, મન્ત્રબ્રાહ્મણવાદેભ્યસ્તસ્યૈવ પ્રવેશ શ્રવણાત્ ।
"પુરશ્ચક્ર"ઇતિ પ્રકૃત્ય"પુરઃ પુરુષ આવિશદિ"તિ"રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદસ્ય રૂપં પ્રતિચક્ષણાય" "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધોરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે"ઇતિ સર્વશાખાસુ સહસ્રશો મન્ત્રવાદાઃ સૃષ્ટિકર્તુરેવાસંસારિણઃ શરીરપ્રવેશં દર્શયન્તિ ।
તથા બ્રાહ્મણવાદાઃ ।
"તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્" "સ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત" "સેયં દેવતેમાસ્તિસત્રો દેવતા અનેન જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિશ્ય" "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે"ઇત્યાદ્યાઃ ।
સર્વશ્રુતિષુ ચ બ્રહ્મણ્યાત્મશબ્દપ્રયોગાદાત્મશબ્દસ્ય ચ પ્રત્યગાત્માભિધાયકત્વાત્"એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ પરમાત્મવ્યતિરેકેણ સંસારિણોઽભાવાત્"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "બ્રહ્મૈવેદમ્" "આત્મૈવેદમ્"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો યુક્તમેવાહં બ્રહ્માસ્મીત્યવધારયિતુમ્ ।
યદૈવં સ્થિતઃ શાસ્રાર્થસ્તદા પરમાત્મનઃ સંસરિત્વમ્ ।
તથા ચ સતિ શાસ્રાનર્થક્યમસંસારિત્વે ચોપદેશાનર્થક્યં સ્પષ્ટો દોષઃ પ્રાપ્તઃ ।
યદિ તાવત્પરમાત્મા સર્વભૂતાન્તરાત્મા સર્વશરીરસમ્પર્કજનિતદુઃખાન્યનુભવતીતિ સ્પષ્ટં પરસ્ય સંસારિત્વં પ્રાપ્તમ્ ।
તથા ચ પરસ્યાસંસારિત્વપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ કુપ્યેરન્સ્મૃતયશ્ચ સર્વે ચ ન્યાયાઃ ।
અથ કથઞ્ચિત્પ્રાણિશરીરસમ્બન્ધજૈર્દુઃખૈર્ન સમ્બધ્યત ઇતિ શક્યં પ્રતિપાદયિતું પરમાત્મનઃ સાધ્યપરિહાર્યાભાવાદુપદેશાનર્થક્યદોષો ન શક્યતે નિવારયિતુમ્ ।
અત્ર કેચિત્પરિહારમાચક્ષતે ।
પરમાત્મા ન સાક્ષાદ્ભૂતેષ્વનુપ્રવિષ્ટઃ સ્વેન રૂપેણ ।
કિં તર્હિ વિકારભાવમાપન્નો વિજ્ઞાનાત્મત્વં પ્રતિપેદે ।
સ ચ વિજ્ઞાનાત્મા પરસ્માદન્યોઽનન્યશ્ચ ।
યેનાન્યસ્તેન સંસારિત્વસમ્બન્ધી યેનાનન્યસ્તેનાહં બ્રહ્મેત્યવધારણાર્હઃ ।
એવં સર્વમવિરુદ્ધં ભવિષ્યતીતિ ।
તત્ર વિજ્ઞાનાત્મનો વિકારપક્ષે એતા ગતયઃપૃથિવીદ્રવ્યવદનેકદ્રવ્યસમાહારસ્ય સાવયવસ્ય પરમાત્મન એકદેશવિપરિણામો વિજ્ઞાનાત્મા ઘટાદિવત્ ।
પૂર્વસંસ્થાનાવસ્થસ્ય વા પરસ્યૈકદેશો વિક્રિયતે કેશોષરાદિવત્, સર્વ એવ વા પરઃ પરિણમેત્ક્ષીરાદિવત્ ।
તત્ર સમાનજાતીયાનેકદ્રવ્યસમૂહસ્ય કશ્ચિદ્દ્રવ્યવિશેષો વિજ્ઞાનાત્મત્વં પ્રતિપદ્યતે યદા, તદા સમાનજાતીયત્વાદેકત્વમુપચરિતમેવ ન તુ પરમાર્થતઃ ।
તથા ચ સતિ સિદ્ધાન્તવિરોધઃ ।
અથ નિત્યાયુતસિદ્ધાવયવાનુગતોઽવયવી પર આત્મા, તસ્ય તદવસ્થસ્યૈકદેશો વિજ્ઞાનાત્મા સંસારીતદાપિ સર્વાવયવાનુગતત્વાદવયવિન એવાવયવગતો દોષો ગુણો વેતિ, વિજ્ઞાનાત્મનઃ સંસારિત્વદોષેણ પર એવાત્મા સમ્બધ્યત ઇતિ, ઇયમપ્યનિષ્ટા કલ્પના ।
ક્ષીરવત્સર્વપરિણામપક્ષે સર્વશ્રુતિસ્મૃતિકોપઃ, સ ચાનિષ્ટઃ ।
"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્" "દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ" "આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ" "સ વા એષ મહાનજ આત્માજરોઽમરોઽમૃતઃ" "ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્" "અવ્યક્તોઽયમ્"ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિરુદ્ધા એતે સર્વે પક્ષાઃ ।
અચલસ્ય પરમાત્મન એકદેશપક્ષે વિજ્ઞાનાત્મનઃ કર્મફલવદ્દેશસંસરણાનુપપત્તિઃ, પરસ્ય વા સંસારિત્વમિત્યુક્તમ્ ।
પરસ્યૈકદેશોઽગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવત્સ્ફુટિતો વિજ્ઞાનાત્મા સંસરતીતિ ચેત્તથાપિ પરસ્યાવયવસ્ફુટનેન ક્ષતપ્રાપ્તિઃ, તત્સંસરણે ચ પરમાત્મનઃ પ્રદેશાન્તરાવયવવ્યૂહે છિદ્રતાપ્રાપ્તિઃ, અવ્રણત્વવાક્યવિરોધશ્ચ ।
આત્માવયવભૂતસ્ય વિજ્ઞાનાત્મનઃ સંસરણે પરમાત્મશૂન્યપ્રદેશાભાવાદવયવાન્તરનોદનવ્યૂહનાભ્યાં હૃદયશૂલેનેવ પરમાત્મનો દુઃખિત્વપ્રાપ્તિઃ ।
અગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિદૃષ્ટાન્તશ્રુતેર્ન દોષ ઇતિ ચેત્? ન, શ્રુતેર્જ્ઞાપકત્વાત્૑ન શાસ્રં પદાર્થાનન્યથા કર્તું પ્રવૃત્તમ્ ।
કિં તર્હિ? યથાભૂતાનામજ્ઞાતાનાં જ્ઞાપને ।
કિઞ્ચાતઃ? શૃણુઅતો યદ્ભવતિ, યથાભૂતા મૂર્તામૂર્તાદિપદાર્થધર્મા લોકે પ્રસિદ્ધાઃ ।
તદ્દૃષ્ટાન્તોપાદાનેન તદવિરોધ્યેવ વસ્ત્વન્તરં જ્ઞાપયિતું પ્રવૃત્તં શાસ્રં ન લૌકિકવસ્તુવિરોધજ્ઞાપનાય લૌકિકવસ્તુવિરોધજ્ઞાપનાય લૌકિકમેવ દૃષ્ટાન્તમુપાદત્તે ।
ઉપાદીયમાનોઽપિ દૃષ્ટાન્તોઽનર્થકઃ સ્યાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકાસઙ્ગતેઃ ।
ન હ્યાગ્નિઃ શીત આદિત્યો ન તપતીતિ વા દૃષ્ટાન્તશતેનાપિ પ્રતિપાદયિતું શક્યમ્, પ્રમાણાન્તરેણાન્યથાધિગતત્વાદ્વસ્તુનઃ ।
ન ચ પ્રમાણં પ્રમાણાન્તરેણ વિરુધ્યતે, પ્રમાણાન્તરાવિષયમેવ હિ પ્રમાણાન્તરં જ્ઞાપયતિ ।
ન ચ લૌકિકપદપદાર્થાશ્રયણવ્યતિરેકેણાગમેન શક્યમજ્ઞાતં વસ્ત્વન્તરમવગમયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધન્યાયમનુસરતા ન શક્યા પરમાત્મનઃ સાવયવાંશાંશિત્વકલ્પના પરમાર્થતઃ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
"ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ" "મમૈવાંશઃ"ઇતિ ચ શ્રૂયતે સ્મર્યતે ચેતિ ચેન્ન, એકત્વપ્રત્યયાર્થપરત્વાત્ ।
અગ્નેર્હિ વિસ્ફુલિઙ્ગોઽગ્નિરેવ ઇત્યેકત્વપ્રત્યયાર્હે દૃષ્ટો લોકે૑ તથા ચાંશોંઽશિનૈકત્વપ્રત્યયાર્હઃ૑ તત્રૈવં સતિ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મવિકારાંશત્વવાચકાઃ શબ્દાઃ પરમાત્મવિકારાંશત્વવાચકાઃ શબ્દાઃ પરમાત્મૈકત્વપ્રત્યયાધિત્સવઃ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં ચસર્વાસુ હ્યુપનિષત્સુ પૂર્વમેકત્વં પ્રતિજ્ઞાય, દૃષ્ટાન્તૈર્હેતુભિશ્ચ પરમાત્મનો વિકારાંશાદિત્વં જગતઃ પ્રતિપાદ્ય, પુનરેકત્વમુપસંહરતિ૑ તદ્યથેહૈવ તાવત્"ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય, ઉત્પત્તિસ્થિતિલયહેતુદૃષ્ટાન્તૈર્વિકારવિકારિત્વાદ્યેકત્વપ્રત્યયહેતૂન્પ્રતિ પાદ્ય"અનન્તરમબાહ્યમ્" "અયમાત્મા બ્રહ્મ"ઇત્યુપસંહરિષ્યતિ ।
તસ્માદુપક્રમોપસંહરિષ્યતિ ।
તસ્માદુપક્રમોપસંહારાભ્યામયમર્થો નિશ્ચીયતે પરમાત્મૈકત્વપ્રત્યયદ્રઢિમ્ન ઉત્પત્તિસ્થિતિલયપ્રતિપાદકાનિ વાક્યાનીતિ ।
અન્યથા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાચ્ચસર્વોપનિષત્સુ હિ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મનૈકત્વપ્રત્યયો વિધીયત ઇત્યવિપ્રતિપત્તિઃ સર્વેષામુપનિષદ્વાદિનામ્ ।
તદ્વિધ્યેકવાક્યયોગે ચ સમ્ભવત્યુત્પત્ત્યાદિવાક્યાનાં ન પ્રમાણમસ્તિ૑ફલાન્તરં ચ કલ્પયિતવ્યં સ્યાત્૑તસ્માદુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય આત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરાઃ ।
અત્ર ચ સમ્પ્રદાયવિદ આખ્યાયિકાં સમ્પ્રચક્ષતેકશ્ચિત્કિલ રાજપિત્રો જાતમાત્ર એવ માતાપિતૃભ્યામપવિદ્ધો વ્યાધગૃહે સંવર્ધિતઃ, સોઽમુષ્ય વંશ્યતામજાનન્વ્યાધજાતિપ્રત્યયો વ્યાધજાતિકર્માણ્યેવાનુવર્તતે૑ ન રાજાસ્મીતિ રાજજાતિકર્માણ્યનુવર્તતે ।
યદા પુનઃ કશ્ચિત્પરમકારુણિકો રાજપુત્રસ્ય રાજશ્રીપ્રાપ્તિયોગ્યતાં જાનન્નમુષ્ય પુત્રતાં બોધયતિ"ન ત્વં વ્યાધોઽમુષ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રઃ, કથઞ્ચિદ્વ્યાધગૃહમનુપ્રવિષ્ટઃ"ઇતિસ એવં બોધિતસ્ત્યક્ત્વા વ્યાધજાતિપ્રત્યયકર્માણિ પિતૃપૈતામહીમાત્મનઃ પદવીમનુવર્તતે રાજાહમસ્મીતિ ।
તથા કિલાયં પરસ્માદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિવત્તજ્જાતિરેવ વિભક્ત ઇહ દેહેન્દ્રિયાદિગહને પ્રવિષ્ટોઽસંસારી સન્ દેહેન્દ્રિયાદિસંસારધર્મમનુવર્તતે"દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતોઽસ્મિ કૃશઃ સ્થૂલઃ સુખી દુઃખી"ઇતિ પરમાત્મતામજાનન્નાત્મનઃ ।
ન ત્વમેતદાત્મકઃ પરમેવ બ્રહ્માસ્યસંસારીતિ પ્રતિબોધિત આચાર્યેણ હિત્વૈષણાત્રયાનુવૃત્તિં બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ પ્રતિપદ્યતે ।
અત્ર રાજપુત્રસ્ય રાજપ્રત્યયવદ્બ્રહ્મપ્રત્યયો દૃઢીભવતિવિસ્ફુલિઙ્ગવ દેવ ત્વં પરસ્માદ્બ્રહ્મણો ભ્રષ્ટ ઇત્યુક્તે વિસ્ફુલિઙ્ગસ્ય પ્રાગગ્નેર્ભ્રંશાદગ્ન્યેકત્વદર્શનાત્ ।
તસ્માદેકત્વપ્રત્યયદાર્ઢ્યાય સુવર્ણમણિલોહાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગદૃષ્ટાન્તાઃ, નોત્પત્ત્યાદિભેદપ્રતિપાદનપરાઃ ।
સૈન્ધવધનવત્પ્રજ્ઞપ્ત્યેકરસનૈરન્તર્યાવધારણાત્"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"ઇતિ ચ ।

યદિ ચ બ્રહ્મણશ્ચિત્રપટવદ્વૃક્ષસમુદ્રાદિવચ્ચોત્પત્ત્યાદ્યનેકધર્મવિચિત્રતા વિજિગ્રાહયિષિતા, એકરસં સૈન્ધવઘનવદનન્તરમબાહ્યમિતિ નોપસમહરિષ્યત્,"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"ઇતિ ચ ન પ્રાયોક્ષ્યત"ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"ઇતિ નિન્દાવચનં ચ ।
તસ્માદેકરૂપૈકત્વપ્રત્યયદાર્ઢ્યાયૈવ સર્વવેદાન્તેષૂત્પત્તિસ્થિતિલયાદિકલ્પના, ન તત્પ્રત્યયકરણાય ।
ન ચ નિરવયવસ્ય પરમાત્મનોઽસંસારિણઃ સંસાર્યેકદેશકલ્પનાન્યાય્યા, સ્વતોઽદેશત્વાત્પરમાત્મનઃ ।
અદેશસ્ય પરસ્ય એકદેશસંસારિત્વકલ્પનાયાં પર એવ સંસારીતિ કલ્પિતં ભવેત્ ।
અથ પરોપાધિકૃત એકદેશઃ પરસ્ય, ઘટકરકાદ્યાકાશવત્૑ન તદા તત્ર વિવેકિનાં પરમાત્મૈકદેશઃ પૃથક્સંવ્યવહારભાગિતિ બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
અવિવેકિનાં વિવેકિનાં ચોપચરિતા બુદ્ધિર્દૃષ્ટેતિ ચેત્? ન૑વિવેકિનાં મિથ્યાબુદ્ધિત્વાત્, વિવેકિનાં ચ સંવ્યવહારમાત્રાલમ્બનાર્થત્વાત્યથા કૃષ્ણો રક્તશ્ચાકાશ ઇતિ વિવેકિનામપિ કદાચિત્કૃષ્ણતા રક્તતા ચ આકાશસ્ય સંવ્યવહારમાત્રાલમ્બનાર્થત્વં પ્રતિપદ્યત ઇતિ, ન પરમાર્થતઃ કૃષ્ણો રક્તો વા આકાશો ભવિતુમર્હતિ ।
અતો ન પણ્ડિતૈર્બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપત્તિવિષયે બ્રહ્મણોંઽશાંશ્યેકદેશૈકદેશિવિકારવિકારિત્વકલ્પના કાર્યા, સર્વકલ્પનાપનયનાર્થસારપરત્વાત્સર્વોપનિષદામ્ ।
અતો હિત્વા સર્વકલ્પનામાકાશસ્યેવ નિર્વિશેષતા પ્રતિપત્તવ્યા"આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ" "ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ૑ નાત્માનં બ્રહ્મવિલક્ષણં કલ્પયેતુષ્ણાત્મક ઇવાગ્નૌ શીતૈકદેશમ્, પ્રકાશાત્મકે વા સવિતરિ તમેકદેશમ્સર્વકલ્પનાપનયનાર્થસારપરત્વાત્સર્વોપનિષદામ્ ।
તસ્માન્નામરૂપોપાધિનિમિત્તા એવ આત્મન્યસંસારધર્મિણિ સર્વે વ્યવહારાઃ૑"રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ" "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે"ઇત્યેવમાદિમન્ત્રવર્ણેભ્યઃ ।
ન સ્વત આત્મનઃ સંસારિત્વમ્, અલક્તકાદ્યુપાધિસંયોગજનિતરક્તસ્ફટિકાદિબુદ્ધિવદ્ભ્રાન્તમેવ, ન પરમાર્થતઃ ।
"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "ન વર્ધતે કર્મણા નો કનીયાન્" "ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન" "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તમ્" "શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ"ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યઃ પરમાત્મનોઽસંસારિતૈવ ।
અત એકદેશો વિકારઃ શક્તિર્વા વિજ્ઞાનાત્મા અન્યો વેતિ વિકલ્પયિતું નિરવયવત્વાભ્યુપગમે વિશેષતો ન શક્યતે ।
અંશાદિશ્રુતિસ્મૃતિવાદાશ્ચૈકત્વાર્થાઃ, ન તુ ભેદપ્રતિપાદકાઃ, વિવક્ષિતાર્થૈકવાક્યયોગાતિત્યવોચામ ।
સર્વોપનિષદાં પરમાત્મૈકત્વજ્ઞાપનપરત્વે અથ કિમર્થં તત્પ્રતિકૂલોર્ઽથો વિજ્ઞાનાત્મભેદઃ પરિકલ્પ્યત ઇતિ? કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિરોધપરિહારાયેત્યેકેચ કર્મપ્રતિપાદકાનિ હિ વાક્યાનિ અનેકક્રિયાકારકફલભોક્તૃકર્ત્રાશ્રયાણિ, વિજ્ઞાનાત્મભેદાભાવે હ્યસંસારિણ એવ પરમાત્મન એકત્વે કથમિષ્ટફલાસુ ક્રિયાસુ પ્રવર્તયેયુઃ? અનિષ્ટફલાભ્યો વા ક્રિયાભ્યો નિવર્તયેયુઃ? કસ્ય વા બદ્ધસ્ય મોક્ષાયોપનિષદારભ્યેત? અપિ ચ પરમાત્મૈકત્વાવાદિપક્ષે કથં પરમાત્મૈકત્વોપદેશઃ? કથં વા તદુપદેશગ્રહણફલમ્? બદ્ધસ્ય હિ બન્ધનાશાયોપદેશસ્તદભાવ ઉપનિષચ્છાસ્રં નિર્વિષયમેવ ।
એવં તર્હિ ઉપનિષદ્વાદિપક્ષસ્ય કર્મકાણ્ડવાદિપક્ષેણ ચોદ્યપરિહારયોઃ સમાનઃ પન્થાઃયેન ભેદાભાવે કર્મકાણ્ડં નિરાલમ્બનમાત્માનં ન લભ્તે પ્રામાણ્યં પ્રતિ તથોપનિષદપિ ।
એવં તર્હિ યસ્ય પ્રામાણ્યે સ્વાર્થવિધાતો નાસ્તિ, તસ્યૈવ કર્મકાણ્ડસ્યાસ્તુ પ્રામાણ્યમ્૑ઉપનિષદાં તુ પ્રામાણ્યકલ્પનાયાં સ્વાર્થવિઘાતો ભવેદિતિ મા ભૂત્પ્રામાણ્યમ્ ।
ન હિ કર્મકાણ્ડં પ્રમાણં સદપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ૑ન હિ પ્રદીપઃ પ્રકાશ્યં પ્રકાશયતિ, ન પ્રકાશયતિ ચેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિપ્રતિષેધાચ્ચન કેવલમુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વં પ્રતિપાદયન્ત્યઃ સ્વાર્થવિઘાતં કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિઘાતં ચ કુર્વન્તિ૑પ્રત્યક્ષાદિનિશ્ચિતભેદપ્રતિપત્ત્યર્થપ્રમાણૈશ્ચ વિરુધ્યન્તે ।
તસ્માદપ્રામાણ્યમેવોપનિષદામ્૑ન્યાર્થતા વાસ્તુ૑ન ત્વેવ બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થતા ।
ન૑ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
પ્રમાણસ્ય હિ પ્રમાણત્વમપ્રમાણત્વં વા પ્રમોત્પાદનાનુત્પાદનનિમિત્મ્, અન્યથા ચેત્સ્તમ્ભાદીનાં પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાચ્છબ્દાદૌ પ્રમેયે ।
કિઞ્ચાતઃ? યદિ તાવદુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્તિપ્રમાં કુર્વન્તિ, કથમપ્રમાણં ભવેયુઃ? સ ભવાનેવં વદન્વક્તવ્યઃઉપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધાર્થં ભવતો વાક્યમુપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધં કિં ન કરોત્યેવાગ્નિર્વા રૂપપ્રકાશમ્? અથ કરોતિ ।
યદિ કરોતિ ભવતુ તદા પ્રતિષેધાર્થં પ્રમાણં ભવદ્વાક્યમ્, અગ્નિશ્ચ રૂપપ્રકાશકો ભવેત્૑પ્રતિષેધવાક્યપ્રામાણ્યે ભવત્યેવોપનિષદાં પ્રામાણ્યમ્ ।
અત્ર ભવન્તો બ્રુવન્તુ કઃ પરિહાર ઇતિ?
નન્વત્ર પ્રત્યત્રા મદાવાક્ય ઉપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધાર્થપ્રતિપત્તિરગ્નૌ ચ રૂપપ્રકાશનપ્રતિપત્તિઃ પ્રમા ।
કસ્તર્હિ ભવતઃ પ્રદ્વેષો બ્રહ્મૈકત્વપ્રત્યયે પ્રમાં પ્રત્યક્ષં કુર્વતીષૂપનિષત્સૂપલભ્યમાનાસુ પ્રતિષેધાનુપપત્તેઃ ।
શોકમોહાદિનિવૃત્તિશ્ચ પ્રત્યક્ષં ફલં બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્તિપારમ્પર્યજનિતમિત્યવોચામ ।
તસ્માદુક્તોત્તરત્વાદુપનિષદં પ્રત્યપ્રામાણ્યશઙ્કા તાવન્નાસ્તિ ।
યચ્ચોક્તં સ્વાર્થવિઘાતકરત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ, તદપિ ન, તદર્થપ્રતિપત્તેર્બાધકાભાવાત્ ।
ન હિ
ઉપનિષદ્ભ્યઃબ્રહ્મૈકમેવાદ્વિતીયમ્, નૈવ ચૈતિ પ્રતિપત્તિરસ્તિ૑યથાગ્નિરુષ્ણઃ શીતશ્ચેત્યસ્માદ્વાક્યાદ્વિરુદ્ધાર્થદ્વયપ્રતિપત્તિઃ ।
અભ્યુપગમ્ય ચૈતદવોચામ૑ન તુ વાક્યપ્રામાણ્યસમય એષન્યાયઃયદુતૈકસ્ય વાક્યસ્યાનેકાર્થત્વમ્ ।
સતિ ચાનેકાર્થત્વે, સ્વાર્થશ્ચ સ્યાત્, તદ્વિઘાતકૃચ્ચ વિરુદ્ધોઽન્યોર્ઽથઃ ।
ન ત્વેતત્વાક્યપ્રમાણકાનાં વિરુદ્ધમવિરુદ્ધં ચ, એવં વાક્યમ્, અનેકમર્થં પ્રતિપાદયતીત્યેષ સમયઃ૑ર્થૈકત્વાદ્વ્યેકવાક્યતા ।
ન ચ કાનિચિદુપનિષદ્વાક્યાનિ બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિષેધં કુર્વન્તિ ।
યત્તુ, લૌકિકં વાક્યમગ્નિરુષ્ણઃ શીતશ્ચેતિ, ન તત્રૈકવાક્યતા, તદેકદેશસ્ય પ્રમાણાન્તરવિષયાનુવાદિત્વાત્ ।
અગ્નિઃ શીત ઇત્યેતદેકં વાક્યમ્૑ગ્નિરુષ્ણ ઇતિ તુ પ્રમાણાન્તરાનુભવસ્મારકમ્, ન તુ સ્વયમર્થાવબોધકમ્ ।
અતો નાગ્નિઃ શીત ઇત્યનેનૈકવાક્યતા, પ્રમાણાન્તરાનુભવસ્મારણેનૈવોપક્ષીણત્વાત્ ।
યત્તુ વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકમિદં વાક્યમિતિ મન્યતે, તચ્છીતોષ્ણપદાભ્યામગ્નિપદસામાનાધિકરણ્યપ્રયોગનિમિત્તા ભ્રાન્તિઃ૑ન ત્વેવૈકસ્ય વાક્યસ્યાનેકાર્થત્વં લૌકિકસ્ય વૈદિકસ્ય વા ।
યચ્ચોક્તં કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિઘાતકૃદુપનિષદ્વાક્યમિતિ, તન્ન૑ અન્યાર્થત્વાત્ ।
બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરા હ્યુપનિષદો નેષ્ટાર્થપ્રાપ્તૌ સાધનોપદેશં તસ્મિન્વા પુરુષનિયોગં વારયન્તિ, અનેકાર્થત્વાનુપપત્તેરેવ ।
ન ચ કર્મકાણ્ડવાક્યાનાં સ્વાર્થે પ્રમા નોત્પદ્યતે ।
અસાધારણે ચેત્સ્વાર્થે પ્રમામુત્પાદયતિ વાક્યમ્, કુતોઽન્યેન વિરોધઃ સ્યાત્? બ્રહ્મૈકત્વે નિર્વિષયત્વાત્પ્રમાનોત્પદ્યત એવેતિ ચેત્? ન, પ્રત્યક્ષત્વાત્પ્રમાયાઃ ।
"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત" "બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃ"ઇત્યેવમાદિવાક્યેભ્યઃ પ્રત્યક્ષા પ્રમા જાયમાના૑ઽસા નૈવ ભવિષ્યતિ, યદ્યુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વં બોધયિષ્યન્તિઽ ઇત્યનુમાનમ્૑ ન ચાનુમાનં પ્રત્યક્ષવિરોધે પ્રામાણ્યં લભતે૑ તસ્માદસદેવૈતદ્ગીયતેપ્રમૈવ નોત્પદ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ યથાપ્રાપ્તસ્યૈવ અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતસ્ય ક્રિયાકારકફલસ્યાશ્રયણેન ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયસામાન્યે પ્રવૃત્તસ્ય તદ્વિશેષમજાનતઃ તદાચક્ષાણા શ્રુતિઃ ક્રિયાકારકફલભેદસ્ય લોકપ્રસિદ્ધસ્ય સત્યતામસત્યતાં વા નાચષ્ટે ન ચ વારયતિ, ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિધિપરત્વાત્ ।

યથા કામ્યેષુ પ્રવૃત્તા શ્રુતિઃ કામાનાં મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવત્વે સત્યપિ યથાપ્રાપ્તાનેવ કામાનુપાદાય તત્સાધનાન્યેવ વિધત્તે, ન તુ કામાનાં મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવત્વાદનર્થરૂપત્વં ચેતિ ન વિદધાતિ ।
તથા નિત્યાગ્નિહોત્રાદિશાસ્રમપિ મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવં ક્રિયાકારકભેદં યથાપ્રાપ્તમેવાદાય ઇષ્ટવિશેષપ્રાપ્તિમનિષ્ટવિશેષપરિહારં વા કિમપિ પ્રયોજનં પશ્યદગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ વિધત્તે ।
નાવિદ્યાગોચરાસદ્વસ્તુવિષયમિતિ ન પ્રવર્તતે યથા કામ્યેષુ ।
ન ચ પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્નવિદ્યાવન્તઃ, દૃષ્ટત્વાદ્યથા કામિનઃ ।
વિદ્યાવતામેવ કર્માધિકાર ઇતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મૈકત્વવિદ્યાયાં કર્માધિકારવિરોધસ્યોક્તત્વાત્ ।
એતેન બ્રહ્મૈકત્વે નિર્વિષયત્વાદુપદેશેન તદ્ગ્રહણફલાભાવદોષપરિહાર ઉક્તો વેદિતવ્યઃ ।
પુરુષેચ્છારાગાદિવૈચિત્ર્યાચ્ચઅનેકા હિ પુરુષાણમિચ્છાઃ, રાગાદયશ્ચ દોષા વિચિત્રાઃ૑તતશ્ચ બાહ્યવિષયરાગાદ્યપહૃતચેતસો ન શાસ્રં નિવર્તયિતું શક્તમ્૑નાપિ સ્વભાવતો બાહ્યવિષયવિરક્તચેતસો વિષયેષુ પ્રવર્તયિતું શક્તમ્૑કિન્તુ શાસ્રાદેતાવદેવ ભવતિઇદમિષ્ટસાધનમિદમનિષ્ટસાધનમિતિ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિશેષાભિવ્યક્તિઃપ્રદીપાદિવત્તમસિ રૂપાદિજ્ઞાનમ્ ।
ન તુ શાસ્રં ભૃત્યાનિવ બલાન્નિવર્તયતિ નિયોજયતિ વા૑દૃશ્યન્તે હિ પુરુષા રાગાદિગૌરવાચ્છાસ્રમપ્યતિક્રામન્તઃ ।
તસ્માત્પુરુષમતિવૈચિત્ર્યમપેક્ષ્ય સાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિશેષાનનેકધોપદિશતિ ।
તત્ર પુરુષાઃ સ્વયમેવ યથારુચિ સાધનવિશેષેષુ પ્રવર્તન્તે, શાસ્રં તુ સવિતૃપ્રદીપાદિવદુદાસ્ત એવ ।
તથા કસ્યચિત્પરોઽપિ પુરુષાર્થોઽપુરુષાર્થવદવભાસતે૑ યસ્ય યથાવભાસઃ, સ તથારૂપં પુરુષાર્થં પશ્યતિ૑ તદનુરૂપાણિ સાધનાન્યુપાદિત્સતે ।
તથા ચાર્થવાદોઽપિ"ત્રયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતૌ પિતરિ બ્રહ્મચર્યમૂષુઃ"ઇત્યાદિઃ ।
તસ્માન્ન બ્રહ્મૈકત્વં જ્ઞાપયિષ્યન્તો વેદાન્તા વિધિશાસ્રસ્ય બાધકાઃ ।
ન ચ વિધિશાસ્રમેતાવતા નિર્વિષયં સ્યાત્ ।
નાપ્યુક્તકારકાદિભેદં વિધિશાસ્રમુપનિષદાં બ્રહ્મૈકત્વં પ્રતિ પ્રામાણ્યં નિવર્તયતિ ।
સ્વવિષયશૂરાણિ હિ પ્રમાણાનિ, શ્રોત્રાદિવત્ ।
તત્ર પણ્ડિતંમન્યાઃ કેચિત્સ્વચિત્તવશાત્સર્વં પ્રમાણમિતરેતરવિરુદ્ધં મન્યન્તે, તછા પ્રત્યક્ષાદિવિરોધમપિ ચોદયન્તિ બ્રહ્મૈકત્વેશબ્દાદયઃ કિલ શ્રોત્રાદિવિષયા ભિન્નાઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યન્તે, બ્રહ્મૈકત્વં બ્રુવતાં પ્રત્યક્ષવિરોધઃ
સ્યાત્૑ તથા શ્રોત્રાદિભિઃ શબ્દાદ્યુપલબ્ધારઃ કર્તારશ્ચ ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિશરીરં ભિન્ના અનુમીયન્તે સંસારિણઃ૑ તત્ર બ્રહ્મૈકત્વં બરુવતામનુમાનવિરોધશ્ચ ।
તથા ચ આગમવિરોધં વદન્તિ"ગ્રામકામો યજેત" "પશુકામો યજેત" "સ્વર્ગકામો યજેત"ઇત્યેવમાદિવાક્યેભ્યો ગ્રામપશુસ્વર્ગાદિકામાસ્તત્સાધનાદ્યનુષ્ઠાતારશ્ચ ભિન્ના અવગમ્યન્તે ।
અત્રોચ્યતેતે તુ કુતર્કદૂષિતાન્તઃકરણા બ્રાહ્મણાદિવર્ણાપસદા અનુકમ્પનીયા આગમાર્થવિચ્છિન્નસમ્પ્રદાયબુદ્ધય ઇતિ ।
કથમ્? શ્રોત્રાદિદ્વારૈઃ શબ્દાદિભિઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યમાનૈર્બ્રહ્મણ એકત્વં વિરુધ્યત ઇતિ વદન્તો વક્તવ્યાઃકિં શબ્દાદીનાં ભેદેનાકાશૈકત્વં વિરુધ્યત ઇતિ૑થ ન વિરુદ્ધ્યતે, ન તર્હિ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
યચ્ચોક્તં પ્રતિશરીરં શબ્દાદ્યુપલબ્ધારો ધર્માધર્મયોશ્ચ કર્તારો ભિન્ના અનુમીયન્તે, તથા ચ બ્રહ્મૈકત્વેઽનુમાનવિરોધ ઇતિ૑ભિન્ના કૈરનુમીયન્ત ઇતિ પ્રષ્ટવ્યાઃ૑થ યદિ બ્રૂયુઃસર્વૈરસ્માભિરનુમાનકુશલૈરિતિકે યૂયમનુમાનકુશલા ઇત્યેવં પૃષ્ટાનાં કિમુત્તરમ્ ।
શરીરેન્દ્રિયમન આત્મસુ ચ પ્રત્યેકમનુમાનકૌશલપ્રત્યાખ્યાને, શરીરેન્દ્રિયમનઃસાધના આત્માનો વયમનુમાનકુશલાઃ, અનેકકારકસાધ્યત્વાત્ક્રિયાણામિતિ ચેત્? એવં તર્હ્યનુમાનકૌશલેભવતામનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ૑ અનેકકારકસાધ્યા હિ ક્રિયેતિ ભવદ્ભિરેવાભ્યુપગતમ્ ।
તત્રાનુમાનં ચ ક્રિયા૑ સા શરીરેન્દ્રિયમન આત્મસાધનૈઃ કારકૈરાત્મકર્તૃકા નિર્વર્ત્યત ઇત્યેતત્પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ર વયમનુમાનકુશલા ઇત્યેવં વદદ્ભિઃશરીરેન્દ્રિયમનઃસાધના આત્માનઃ પ્રત્યેકં વયમનેક ઇત્યભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
અહો અનુમાનકૌશલં દર્શિતમપુચ્છશૃઙ્ગૈસ્તાર્કિકબલીવર્દૈઃ ।
યો હ્યાત્માનમેવ ન જાનાતિ સ કથં મૂઢસ્તદ્ગતં વા જાનીયાત્? તત્ર કિમનુમિનોતિ? કેન વા લિઙ્ગેન? ન હ્યાત્મનઃ સ્વતો ભેદપ્રતિપાદકં કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમસ્તિ, યેન લિઙ્ગેનાત્મભેદં સાધયેત્૑ યાનિ લિઙ્ગાન્યાત્મભેદસાધનાય નામરૂપવન્ત્યુપન્યસ્યન્તિ, તાનિ નામરૂપગતાન્યુપાધય એવાત્મનો ઘટકરકાપવરકભૂચ્છિદ્રાણીવાકાશસ્ય ।
યદાકાશસ્ય ભેદલિઙ્ગં પશ્યતિ, તદાત્મનોઽપિ ભેદલિઙ્ગં લભેત સઃ૑ ન હ્યાત્મનઃ પરતોઽપિ વિશેષમભ્યુપગચ્છદ્ભિસ્તાર્કિકશતૈરપિ ભેદલિઙ્ગમાત્મનો દર્શયિતું શક્યતે૑ સ્વતસ્તુ દૂરાદપનીતમેવ, અવિષયત્વાદાત્મનઃ ।
યદ્યત્પર આત્મધર્મત્વેનાભ્યુપગચ્છતિ, તસ્ય તસ્ય નામરૂપાભ્યાં ચાત્મનોઽન્યત્વાભ્યુપગમાત્,"આકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ"ઇતિ શ્રુતેઃ"નામરૂપે વ્યાકરવાણિ"ઇતિ ચ ।
ઉત્પત્તિપ્રલયાત્મકે હિ નામરૂપે, તદ્વિલક્ષણં ચ બ્રહ્મઅતોઽનુમાનસ્યૈવાવિષયત્વાત્કુતોઽનુમાનવિરોધઃ? એતેનાગમવિરોધઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
યદુક્તં બ્રહ્મૈકત્વે યસ્મા ઉપદેશઃ, યસ્ય ચોપદેશગ્રહણફલમ્, તદભાવાદેકત્વોપદેશાનર્થક્યમિતિ, તદપિ ન, અનેકકારકસાધ્યત્વાત્ક્રિયાણાં કશ્ચોદ્યો ભવતિ ।
એકસ્મિન્બ્રહ્મણિ નિરુપાધિકે નોપદેશઃ, નોપદેષ્ટા, ન ચોપદેશગ્રહણફલમ્૑ તસ્માદુપનિષદાં ચાનર્થક્યમિત્યેતદભ્યુપગતમેવ ।
અથાનેકકારકવિષયાનર્થક્યં ચોદ્યતેન, સ્વતો ।
ઞભ્યુપગમવિરોધાદાત્મવાદિનામ્ ।
તસ્માત્તાર્કિકચાટભટરાજાપ્રવેશ્યમભયં દુર્ગમિદમલ્પબુદ્ધ્યગમ્યં શાસ્રગુરુપ્રસાદરહિતૈશ્ચ,"કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ" "દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા" "નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા"વરપ્રસાદલભ્યત્વશ્રુતિસ્મૃતિવાદેભ્યશ્ચ૑"તદેજતિ તન્નૈજતિ તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે"ઇત્યાદિવિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વપ્રકાશકમન્ત્રવર્ણેભ્યશ્ચ ।
ગીતાસુ ચ"મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ"ઇત્યાદિ ।
તસ્માત્પરબ્રહ્મવ્યતિરેકેણ સંસારી નામ નાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમસ્તિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે"બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ" "નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતોઽસ્તિ શ્રોતૃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
તસ્માત્પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ"સત્યસ્ય સત્યમ્"નામોપનિષત્પરા

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયે પ્રથમમજાતશત્રુબ્રાહ્મણમ્

ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ પ્રસ્તુતમ્૑તત્ર યતો જગજ્જાતં યન્મયં યસ્મિંશ્ચ લીયતે તદેકં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપિતમ્ ।
કિમાત્મકં પુનસ્તજ્જગજ્જાયતે, લીયતે ચ? પઞ્ચભૂતાત્મકમ્૑ભૂતાનિ ચ નામરૂપાત્મકાનિ૑નામરૂપે સત્યમિતિ હ્યુક્તમ્૑તસ્ય સત્યસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મકસ્ય સત્યં બ્રહ્મ ।
કથં પુનર્ભૂતાનિ સત્યમિતિ મૂર્તામૂર્તબ્રાહ્મણમ્ ।
મૂર્તામૂર્તભૂતાત્મકત્વાત્કાર્યકરણાત્મકાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા અપિ સત્યમ્ ।
તેષાં કાર્યકરણાત્મકાનાં ભૂતાનાં સત્યત્વનિર્દિધારયિષયા બ્રાહ્મણદ્વયમારભ્યતે સૈવોપનિષદ્વ્યાખ્યા ।
કાર્યકરણસત્યત્વાવધારણદ્વારેણ હિ સત્યસ્ય સત્યં બ્રહ્માવધાર્યતે ।
અત્રોક્તમ્ઽપ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્ઽઇતિ ।
તત્ર કે પ્રાણાઃ? કિયત્યો વા પ્રાણવિષયા ઉપનિષદઃ? કાઃ? ઇતિ ચ બ્રહ્મોપનિષત્પ્રસઙ્ગેન કરણાનાં પ્રાણાનાં સ્વરૂપમવધારયતિપથિગતકૂપારામાદ્યવધારણવત્ ।
યો હ વૈ શિશું સાધાનં સપ્રત્યાધાનં સસ્થૂણં સદામં વેદ સપ્ત હ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધિ ।
અયં વાવ શિશુર્યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ ।
તસ્યેદમેવાધાનમિદં પ્રત્યાધાનં પ્રાણઃ સ્થૂણાન્નં દામ ॥ _

શા.ભા._

યો હ વૈ શિશું સાધાનં સપ્રત્યાધાનં સસ્થૂણં સદામં વેદ, તસ્યેદં ફલમ્૑ કિં તત્? સપ્ત સપ્તસંખ્યાકાન્ હ દ્વિષતો દ્વેષકર્તૄન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ ।
ભ્રાતૃવ્યા હિ દ્વિવિધા ભવન્તિ, દ્વિષન્તોઽદ્વિષન્તશ્ચ, તત્ર દ્વિષન્તો યે ભ્રાતૃવ્યાસ્તાન્ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધિ૑ સપ્ત યે શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા વિષયોપલબ્ધિદ્વારાણિ તત્પ્રભવા વિષયરાગાઃ સહજત્વાદ્ભ્રાતૃવ્યાઃ ।
તે હ્યસ્ય સ્વાત્મસ્થાં દૃષ્ટિં વિષયવિષયાં કુર્વન્તિ, તેન તે દ્વેષ્ટારો ભ્રાતૃવ્યાઃ ।
પ્રત્યગાત્મેક્ષણપ્રતિષેધકરત્વાત્ ।
કાઠકે ચોક્તમ્"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્"ઇત્યાદિ ।
તત્ર યઃ શિશ્વાદીન્વેદ, તેષાં યાથાત્મ્યમવધારયતિ, સ એતાન્ ભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધ્યપાવૃણોતિ વિનાશયતિ ।
તસ્મૈ ફલશ્રવણેનાભિમુખીભૂતાયાહઅયં વાવ શિશુઃ ।
કોઽસૌ? યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ, શરીરમધ્યે યઃ પ્રાણો લિઙ્ગાત્મા, યઃ પઞ્ચધા શરીરમાવિષ્ટઃબૃહન્પાણ્ડરવાસઃ સોમ રાજન્નિત્યુક્તઃ, યસ્મિન્વાઙ્મનઃ પ્રભૃતીનિ કરણાનિ વિષક્તાનિપડ્વીશશઙ્કુનિદર્શનાત્૑ સ એષ શિશુરિવ, વિષયેષ્વિતરકરણવદપટુત્વાત્૑ શિશું સાધાનમિત્યુક્તમ્ ।
કિં પુનસ્તસ્ય શિશોર્વત્સસ્થાનીયસ્ય કરણાત્મન આધાનમ્? તસ્યેદમેવ શરીરમાધાનં કાર્યાત્મકમાધીયતેઽસ્મિન્નિત્યાધાનમ્૑ તસ્ય હિ શિશોઃ પ્રાણસ્યેદં શરીરમધિષ્ઠાનમ્, અસ્મિન્હિ કરણાન્યધિષ્ઠિતાનિ લબ્ધાત્મકાન્યુપલબ્ધિદ્વારાણિ ભવન્તિ, ન તુ પ્રાણમાત્રે વિષક્તાનિ ।
તથા હિ દર્શિતમજાતશત્રુણાઉપસંહૃતેષુ કરણેષુ વિજ્ઞાનમયો નોપલભ્યતે, શરીરદેશવ્યૂઢેષુ તુ કરણેષુ વિજ્ઞાનમય ઉપલભમાન ઉપલભ્યતેતચ્ચ દર્શિતં પાણિપેષપ્રતિબોધનેન ।
ઇદં પ્રત્યાધાનં શિરઃ૑ પ્રદેશવિશેષેષુપ્રતિ પ્રત્યાધીયત ઇતિ પ્રત્યાધાનમ્ ।
પ્રાણઃ સ્થૂણા અન્નપાનજનિતાશક્તિઃપ્રાણો બલમિતિ પર્યાયઃ ।
બલાવષ્ટમ્ભો હિ પ્રાણોઽસ્મિઞ્છરીરે"સ યત્રાયમાત્માબલ્યં ન્યેત્ય સંમોહમિવ"ઇતિ દર્શનાત્ ।
યથા વત્સઃ સ્થૂણાવષ્ટમ્ભ એવં શરીરપક્ષપાતી વાયુઃ પ્રાણઃ સ્થૂણેતિ કેચિત્ ।
અન્નં દામઅન્નં હિ ભુક્તં ત્રેધા પરિણમતે૑ય૑સ્થૂલઃ પરિણામઃ, સ એતદ્દ્વયં ભૂત્વા ઇમામપ્યેતિમૂત્રં ચ પુરીષં ચ ।
યો મધ્યમો રસઃ સ રસો લોહિતાદિક્રમેણ સ્વકાર્યં શરીરં સાપ્તધાતુકમુપચિનોતિ૑સ્વયોન્યન્નાગમે હિ શરીરમુપચીયતેઽન્નમયત્વાત્૑વિપર્યયેઽપક્ષીયતે પતતિ૑યસ્ત્વણિષ્ઠો રસઃમૃતમૂર્ક્પ્રભાવઃઇતિ ચ કથ્યતે, સ નાભેરૂર્ધ્વં હૃદયદેશમાગત્ય, હૃદયાદ્વિપ્રસૃતેષુ દ્વાસપ્તતિનાડીસહસ્રેષ્વનુપ્રવિશ્ય યત્તત્કરણસઙ્ઘાતરૂપં લિઙ્ગં શિશુસઞ્જ્ઞકમ્, તસ્ય શરીરે સ્થિતિકારણં ભવતિ બલમુપજનયત્સ્થૂણાખ્યમ્૑તેનાન્નમુભયતઃ પાશવત્સદામવત્પ્રાણશરીરયોર્નિબન્ધનં ભવતિ

ઇદાનીં તસ્યૈવ શિશોઃ પ્રત્યાધાન ઊઢસ્ય ચક્ષુષિ કાશ્ચનોપનિષદ ઉચ્યન્તે
તમેતાઃ સપ્તાક્ષિતય ઉપતિષ્ઠન્તે ।
તદ્યા ઇમા અક્ષંલ્લોહિન્યો રાજયસ્તાભિરેનં રુદ્રોઽન્વાયત્તઃ ।
અથ યા અક્ષન્નાપસ્તાભિઃ પર્જન્યઃ ।
યા કનીનકા તયાદિત્યઃ ।
યત્કૃષ્ણં તેનાગ્નિર્ ।
યચ્છુક્લં તેનેન્દ્રઃ ।
અધરયૈનં વર્તન્યા પૃથિવ્યન્વાયત્તા ।
દ્યૌરુત્તરયા ।
નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._

તમેતાઃ સપ્તાક્ષિતય ઉપતિષ્ઠન્તેતં કરણાત્મકં પ્રામં શરીરેઽન્નબન્ધનં ચક્ષુષ્યૂઢમેતા વક્ષ્યમાણાઃ સપ્ત સપ્તસઙ્ખ્યાકા અક્ષિતયોઽક્ષિતિહેતુત્વાદુપતિષ્ઠન્તે ।
યદ્યપિ મન્ત્રકરણે તિષ્ઠતિરુપપૂર્વ આત્મનેપદી ભવતિ, ઇહાપિ સપ્ત દેવતાભિધાનાનિ મન્ત્રસ્થાનીયાનિ કરણાનિ૑તિષ્ઠતેરતોઽત્રાપ્યાત્મનેપદં ન વિરુદ્ધમ્ ।
કાસ્તા અક્ષિતયઃ? ઇત્યુચ્યન્તેતત્તત્ર યા ઇમાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, અક્ષન્નક્ષણિ લોહિન્યો લોહિતા રાજયો રેખાઃ, તાભિર્દ્વારભૂતાભિરેનં મધ્યમં પ્રાણં રુદ્રોઽન્વાયત્તોઽનુગતઃ૑ અથ યા અક્ષન્નક્ષણ્યાપો ધૂમાદિસંયોગેનાભિવ્યજ્યમાનાઃ, તાભિરદ્ભિર્દ્વારભૂતાભિઃ પર્જન્યો દેવતાત્માન્વાયત્તો ।
ઞનુગત ઉપતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
સ ચાન્નભૂતોઽક્ષિતિઃ પ્રાણસ્ય૑"પર્જન્યે વર્ષત્યાનન્દિનઃ પ્રાણા ભવન્તિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યા કનીનકા દૃક્છક્તિસ્તયા કનીનકયા દ્વારેણાદિત્યો મધ્યમં પ્રાણમુપતિષ્ઠતે૑યત્કૃષ્ણં ચક્ષુષિ તેનૈનમગ્નિરુપતિષ્ઠતે૑યચ્છુક્લં ચક્ષુષિ તેનેન્દ્રઃ૑ધરયા વર્તન્યા પક્ષ્મણૈનં પૃથિવ્યન્વાયત્તા, અધરત્વસામાન્યાત્૑
એતાઃ સપ્તાન્નભૂતાઃ પ્રાણસ્ય સન્તતમુપતિષ્ઠન્તેઇત્યેવં યો વેદ, તસ્યૈતત્ફલમ્નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે, ય એવં વેદ

તદેષ શ્લોકો ભવતિ
અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નસ્તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીરે વાગષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ ।
અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્ન ઇતિ ।
ઇદં તચ્છરીર એષ હ્યર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ ।
તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમિતિ ।
પ્રાણા વૈ યશો વિશ્વરૂપમ્ ।
પ્રાણાનેતદાહ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીર ઇતિ ।
પ્રાણા વા ઋષયઃ ।
પ્રાણાણેતદાહ ।
વાગષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ ।
વાગ્ઘ્યષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિત્તે ॥ _

શા.ભા._

તત્તત્રૈતસ્મિન્નર્થે એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિઅર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મન્ત્રાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મન્ત્રાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્ન ઇતિ ।
કઃ પુનરસાવર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ? ઇદં તત્શિરઃ, ચમસાકારં હિ તત્ ।
કથમ્? એષ હ્યર્વાગ્બિલો મુખસ્ય બિલરૂપત્વાત્, શિરસો બુધ્નાકારત્વાદૂર્ધ્વબુધ્નઃ ।
તસ્મિન્યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમિતિયથા સોમશ્ચમસે, એવં તસ્મિઞ્છિરસિ વિશ્વરૂપં નાનારૂપં નિહિતં સ્થિતં ભવતિ ।
કિં પુનસ્તદ્યશઃ? પ્રાણા વૈ યશો વિશ્વરૂપમ્પ્રાણાઃ શ્રોત્રાદયો વાયવશ્ચ મરુતઃ સપ્તધા તેષુ પ્રસૃતા યશઃઇત્યેતદાહ મન્ત્રઃ, શબ્દાદિજ્ઞાનહેતુત્વાત્ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીર ઇતિપ્રાણાઃ પરિસ્પન્દાત્મકાઃ, ત એવ ચ ઋષયઃ, પ્રાણાવેતદાહ મન્ત્રઃ ।
વાગષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિબ્રહ્મણા સંવાદં કુર્વતી અષ્ટમી ભવતિ૑તદ્ધેતુમાહવાગ્ઘ્યષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિત્ત ઇતિ

કે પુનસ્તસ્ય ચમસસ્ય તીર આસત ઋષય ઇતિ ।
ઇમાવેવ ગોતમભરદ્વાજૌ ।
અયમેવ ગોતમોઽયં ભરદ્વાજઃ ।
ઇમાવેવ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની ।
અયમેવ વિશ્વામિત્રોઽયં જમદગ્નિઃ ।
ઇમાવેવ વસિષ્ઠકશ્યપૌ ।
અયમેવ વસિષ્ઠોઽયં કશ્યપઃ ।
વાગેવાત્રિઃ ।
વાચા હ્યન્નમદ્યતે ।
અત્તિર્હ વૈ નામૈતદ્યદૌત્રિરિતિ ।
સર્વસ્યાત્તા ભવતિ ।
સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ ય એવં વેદ ॥ _

શા.ભા._

ઇમાવેવ ગોતમભરદ્વાજૌ કર્ણૌઅયમેવ ગોતમોઽયં ભરદ્વાજો દક્ષિણશ્ચોત્તરશ્ચ, વિપર્યયેણ વા ।
તથા ચક્ષુષી ઉપદિશન્નુવાચૈમાવેવ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની દક્ષિણં વિશ્વામિત્ર ઉત્તરં જમદગ્નિર્વિપર્યયેણ વા ।
ઇમાવેવ વસિષ્ઠકશ્યપૌનાસિકે ઉપદિશન્નુવાચ૑દક્ષિણઃ પુટો ભવતિ વસિષ્ઠઃ, ઉત્તરઃ કશ્યપઃ પૂર્વવત્ ।
વાગેવાત્રિઃ, અદનક્રિયાયોગાત્સપ્તમઃ૑વાચા હ્યન્નમદ્યતે તસ્માદત્તિર્હ વૈ પ્રસિદ્ધં નામૈતતત્તૃત્વાદત્તિરિતિ, અત્તિરેવ સન્ યદત્રિરિત્યુચ્યતે પરોક્ષેણ ।
સર્વસ્યૈતસ્યાન્નજાતસ્ય પ્રાણસ્યાત્રિનિર્વચનવિજ્ઞાનાદત્તા ભવતિ ।
અત્તૈવ ભવતિ નામુષ્મિન્નન્નેન પુનઃ પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદુક્તં ભવતિસર્વમસ્યાન્નં ભવતીતિ ।
ય એવમેતદ્યથોક્તં પ્રાણયાથાત્મ્યં વેદ, સ એવં મધ્યમઃ પ્રાણો ભૂત્વા
આધાનપ્રત્યાધાનગતો ભોક્તૈવ ભવતિ, ન ભોજ્યમ્, ભોજ્યાદ્વ્યાવર્તત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્

તત્ર પ્રાણા વૈ સત્યમિત્યુક્તમ્ ।
યાઃ પ્રાણાનામુપનિષદઃ, તા બ્રહ્મોપનિષત્પ્રસઙ્ગેન વ્યાખ્યાતાઃએતે તે પ્રાણા ઇતિ ચછ તે
કિમાત્મકાઃ? કથં વા તેષાં સત્યત્વમ્? ઇતિ ચ વક્તવ્યમિતિ પઞ્ચભૂતાનાં સત્યાનાં કાર્યકરણાત્મકાનાં સ્વરૂપાવધારણાર્થમિદં બ્રાહ્મણમારભ્યતેયદુપાધિવિશેષાપનયદ્વારેણઽનેતિ નેતિઽઇતિ બ્રહ્મણઃ સતત્ત્વં નિર્દિધારયિષિતમ્ ।
દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે ।
મૂર્તં ચૈવામૂર્તં ચ ।
મર્ત્યં ચામૃતં ચ ।
સ્થિતં ચ યચ્ચ ।
સચ્ચ ત્યં ચ ॥ _

શા.ભા._

તત્ર દ્વિરૂપં બ્રહ્મ પઞ્ચભૂતજનિતકાર્યકરણસમ્બદ્ધં મૂર્તામૂર્તાખ્યં મર્ત્યામૃતસ્વભાવં તજ્જનિતવાસનારૂપં ચ સર્વઞ્જ્ઞં સર્વશક્તિ સોપાખ્યં ભવતિ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકં ચ સર્વવ્યવહારાસ્પદમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ વિગતસર્વોપાધિવિશેષં સમ્યગ્દર્શનવિષયમજમજરમમૃતમભયમ્, વાઙ્મનસયોરપ્યવિષયમદ્વૈતત્વાત્ઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
તત્ર યદપોહદ્વારેણઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દિશ્યતે બ્રહ્મ, તે એતે દ્વે વાવવાવશબ્દોઽવધારણાર્થઃદ્વે એવેત્યર્થઃબ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો રૂપેરૂપ્યતે યાભ્યામરૂપં પરં બ્રહ્મ અવિદ્યાધ્યારોપ્યમાણાભ્યામ્ ।
કે તે દ્વે? મૂર્તં ચૈવ મૂર્તમેવ ચ ।
તથામૂર્તં ચામૂર્તમેવ ચેત્યર્થઃ ।
અન્તર્ણીતસ્વાત્મવિશેષણે મૂર્તામૂર્તે દ્વે એવેત્યવધાર્યેતે ।
કાનિ પુનસ્તાનિ વિશેષણાનિ મૂર્તામૂર્તયોઃ? ઇત્યુચ્યન્તેમર્ત્યં ચ મર્ત્યં મરણધર્મિ, અમૃતં ચ તદ્વિપરીતમ્, સ્થિતં ચપરિચ્છિન્નં ગતિપૂર્વકં યત્સ્થાસ્નુ, યચ્ચયાતીતિ યત્વ્યાપિઅપરિચ્છિન્નં સ્થિતવિપરીતમ્, સચ્ચસદિત્યન્યેભ્યો વિશેષ્યમાણાસાધારણધર્મવિશેષવત્, ત્યચ્ચતદ્વિપરીતમ્ઽત્યત્ઽઇત્યેવ સર્વદા પરોક્ષાભિધાનાર્હમ્

તત્ર ચતુષ્ટયવિશેષણવિશિષ્ટં મૂર્તં તથા અમૂર્તં ચ ।
તત્ર કાનિ મૂર્તવિશેષણાનિ? કાનિ ચેતરાણિ? ઇતિ વિભજ્યતે ।
તદેતન્મૂર્તં યદન્યદ્વાયોશ્ચાન્તરિક્ષાચ્ચ ।
એતન્મર્ત્યમ્ ।
એતત્સ્થિતમ્ ।
એતત્સત્ ।
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સત એષ રસો ય એષ તપતિ ।
સતો હ્યેષ રસઃ ॥ _

શા.ભા._

તદેતન્મૂર્તં મૂર્ચ્છિતાવયવમિતરેતરાનુપ્રવિષ્ટાવયવં ઘનં સંહતમિત્યર્થઃ ।
કિં તત્? યદન્યત્૑કસ્માદન્યત્? વાયોશ્ચાન્તરિક્ષાચ્ચ ભૂતદ્વયાત્પરિશેષાત્પૃથિવ્યાદિભૂતત્રયમ્ ।
એતન્મર્ત્યમ્યદેતન્મૂર્તાખ્યં ભૂતત્રયમિદં મર્ત્યં મરણધર્મિ૑કસ્માત્? યસ્માત્સ્થિતમેતત્૑પરિચ્છિન્નં હ્યર્થાન્તરેણ સમ્પ્રયુજ્યમાનં વિરુધ્યતેયથા ઘટઃ સ્તમ્ભકુણ્ડ્યાદિના૑તથા મૂર્તં સ્થિતં પરિચ્છિન્નમર્થાન્તરસમ્બન્ધિ તતોર્ઽથાન્તરવિરોધાન્મર્ત્યમ્૑એતત્સદ્વિશેષ્ય માણાસાધારણધર્મવત્, તસ્માદ્ધિ પરિચ્છિન્નમ્, પરિચ્છિન્નત્વાન્મર્ત્યમતો મૂર્તમ્૑મૂર્તત્વાદ્વા મર્ત્યમ્, મર્ત્યત્વાત્સ્થિતમ્, સ્થિતત્વાત્સત્ ।
અતોઽન્યોન્યાવ્યભિચારાચ્ચતુર્ણાં ધર્માણાં યથેષ્ટં વિશેષણવિશેષ્યભાવો હેતુહેતુમદ્ભાવશ્ચ દર્શયિતવ્યઃ ।
સર્વથાપિ તુ ભૂતત્રયં ચતુષ્ટયવિશેષણવિશિષ્ટં મૂર્તં રૂપં બ્રહ્મણઃ ।
તત્ર ચતુર્ણામેકસ્મિન્ગૃહીતે વિશેષણે ઇતરદ્ગૃહીતમેવ વિશેષણમિત્યાહતસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્ય, એતસ્ય મર્ત્યસ્ય, એતસ્ય સ્થિતસ્ય, એતસ્ય સતઃચતુષ્ટયવિશેષણસ્ય ભૂતત્રયસ્યેત્યર્થઃ, એષ રસઃ સાર ઇત્યર્થઃ ।
ત્રયાણાં હિ ભૂતાનાં સારિષ્ઠઃ સવિતા૑એતત્સારાણિ ત્રીણિ ભૂતાનિ, યત એતત્કૃતવિભજ્યમાનરૂપવિશેષણાનિ ભવન્તિ૑આધિદૈવિકસ્ય કાર્યસ્યૈતદ્રૂપમ્યત્સવિતા યદેતન્મણ્ડલં તપતિ૑સતો ભૂતત્રયસ્ય હિ યસ્માદેષ રસ ઇત્યેતદ્ગૃહ્યતે ।
મૂર્તો હ્યેષ સવિતા તપતિ, સારિષ્ઠશ્ચ ।
યત્ત્વાધિદૈવિકં કરણં મણ્ડલસ્યાભ્યન્તરમ્, તદ્વક્ષ્યામઃ

અથામૂર્તમ્ ।
વાયુશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચ ।
એતદમૃતમ્ ।
એતદ્યત્ ।
એતત્ત્યમ્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસ ।
ઇત્યધિદૈવતમ્ ॥ _

શા.ભા._

અથામૂર્તમથાધુનામૂર્તમુચ્યતે ।
વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચ યત્પરિશેષિતં ભૂતદ્વયમેતદમૃતમ્, અમૂર્તત્વાત્૑સ્થિતમ્, અતોઽવિરુધ્યમાનં કેનચિત્, અમૃતમમરણધર્મિ ।
એતદ્યત્સ્થિતવિપરીતમ્, વ્યાપિ, અપરિચ્છિન્નમ્, યસ્માત્ઽયત્ઽએતદન્યેભ્યોઽપ્રવિભજ્યમાનવિશેષમ્, અતસ્ત્યત્,ઽત્યત્ઽઇતિ પરોક્ષાભિધાનાર્હમેવપૂર્વવત્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્ય તસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્ય ચતુષ્ટયવિશેષણસ્યામૂર્તસ્યૈષ રસઃ૑કોઽસૌ? ય
એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃકરણાત્મકો હિરણ્યગર્ભઃ પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે યઃ, સ એષોઽમૂર્તસ્ય ભૂતદ્વયસ્ય રસઃ પૂર્વવત્સારિષ્ઠઃ ।
એતત્પુરુષસારં ચામૂર્તં ભૂતદ્વયમ્હૈરણ્યગર્ભલિઙ્ગારમ્ભાય હિ ભૂતદ્વયાભિવ્યક્તિરવ્યાકૃતાત્ ।
તસ્માત્તદર્થ્યાત્તત્સારં ભૂતદ્વયમ્ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસઃયસ્માદ્યો મણ્ડલસ્થઃ પુરુષો મણ્ડલવન્ન ગૃહ્યતે સારશ્ચ ભૂતદ્વયસ્ય, તસ્માદસ્તિ મણ્ડલસ્થસ્ય પુરુષસ્ય ભૂતદ્વયસ્ય ચ સાધર્મ્યમ્, તસ્માદ્યુક્તં પ્રસિદ્ધવદ્વેતૂપાદાનમ્ત્યસ્ય હ્યેષ રસ ઇતિ ।
રસઃ કારણં હિરણ્યગર્ભવિજ્ઞાનાત્મા ચેતન ઇતિ કેચિત્ ।
તત્ર ચ કિલ હિરણ્યગર્ભવિજ્ઞાનાત્મનઃ કર્મ વાય્વન્તરિક્ષયોઃ પ્રયોક્તૃ, તત્કર્મ વાય્વન્તરિક્ષાધારં સદન્યેષાં ભૂતાનાં પ્રયોક્તૃ ભવતિ૑તેન સ્વકર્મણા વાય્વન્તરિક્ષયોઃ પ્રયોક્તેતિ તયો રસઃ કારણમુચ્યત ઇતિ ।
તન્ન, મૂર્તરસેનાતુલ્યત્વાત્ ।
મૂર્તસ્ય તુ ભૂતત્રયસ્ય રસો મૂર્તમેવ મણ્ડલં દૃષ્ટં ભૂતત્રયસ્ય રસો મૂર્તમેવ મણ્ડલં દૃષ્ટં ભૂતત્રયસમાનજાતીયમ્, ન ચેતનઃ૑તથામૂર્તયોરપિ ભૂતયોસ્તત્સમાનજાતીયેનૈવામૂર્તસેન યુક્તં ભવિતુમ્૑વાક્યપ્રવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાત્૑યથા હિ મૂર્તામૂર્તે ચતુષ્ટયધર્મવતી વિભજ્યેતે, તથા રસરસવતોરપિ મૂર્તામૂર્તયોસ્તુલ્યેનૈવ ન્યાયેન યુક્તો વિભાગઃ, ન ત્વર્ધવૈશસમ્ ।
મૂર્તરસેઽપિ મણ્ડલોપાધિશ્ચેતનો વિવક્ષ્યત ઇતિ ચેત્? અત્યલ્પમિદમુચ્યતે, સર્વત્રૈવ તુ મૂર્તામૂર્તયોર્બ્રહ્મરૂપેણ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
પુરુષશબ્દોઽચેતનેઽનુપપન્ન ઇતિ ચેત્! ન, પક્ષપુચ્છાદિવિશિષ્ટસ્યૈવ લિઙ્ગસ્ય પુરુષશબ્દદર્શનાત્ ।
"ન વા ઇત્થં સન્તઃ શક્ષ્યામઃ પ્રજાઃ પ્રજનયિતુમિમાન્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષં કરવામેતિ ત એતાન્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષમકુર્વન્"ઇત્યાદૌ અન્નરસમયાદિષુ ચ શ્રુત્યન્તરે પુરુષશબ્દપ્રયોગાત્ ।
ઇત્યધિદૈવતમિત્યુક્તોપસંહારોઽધ્યાત્મવિભાગોક્ત્યર્થઃ

અથાધ્યાત્મમ્ ।
ઇદમેવ મૂર્તં યદન્યત્પ્રાણાચ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશઃ ।
એતન્મર્ત્યમ્ ।
એતત્સ્થિતમ્ ।
એતત્સત્ ।
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સત એષ રસો યચ્ચક્ષુઃ ।
સતો હ્યેષ રસઃ ॥ _

શા.ભા._

અથાધુનાધ્યાત્મં મૂર્તામૂર્તયોર્વિભાગ ઉચ્યતેકિં તન્મૂર્તમ્? ઇદમેવ, કિં ચેદમ્? યદન્યત્પ્રાણાચ્ચવાયોર્યશ્ચાયમન્તરભ્યન્તરે આત્મન્નાત્મન્યાકાશઃ ખં શરીરસ્થશ્ચ યઃ પ્રાણ એતદ્દ્વયં વર્જયિત્વા યદન્યચ્છરીરારમ્ભકં ભૂતત્રયમ્, એતન્મર્ત્યમિત્યાદિ સમાનમન્યત્પૂર્વેણ ।
એતસ્ય સતો હ્યેષ રસઃયચ્ચક્ષુરિતિ૑ આધ્યાત્મિકસ્ય શરીરારમ્ભકસ્ય કાર્યસ્યૈષ રસઃ સારઃ૑ તેન હિ સારેણ સારવદિદં શરીરં સમસ્તં યથાધિદૈવતમાદિત્યમણ્ડલેન ।
પ્રાથમ્યાચ્ચચક્ષુષી એવ પ્રથમે સમ્ભવતઃ સમ્ભવત ઇતિ ।
"તેજો રસો નિરનર્તતાગ્નિઃ"ઇતિ લિઙ્ગાત્૑ તૈજસં હિ ચક્ષુઃ૑ એતત્સારમ્૑ તૈજસં હિ ચક્ષુઃ૑ એતત્સારમાધ્યાત્મિકં ભૂતત્રયમ્૑ સતો હ્યેષ રસ ઇતિ મૂર્તત્વસારત્વે હેત્વર્થઃ

અથામૂર્તં પ્રાણશ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશઃ ।
એતદમૃતમ્ ।
એતદ્યત્ ।
એતત્ત્યત્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્ પુરુષઃ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસઃ ॥ _

શા.ભા._

અથાધુનામૂર્તમુચ્યતે ।
યત્પરિશેષિતં ભૂતદ્વયં પ્રાણશ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશઃ, એતદમૂર્તમ્ ।
અન્યત્પૂર્વવત્ ।
એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસઃ સારઃ, યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃદક્ષિણેઽક્ષન્નિતિ વિશેષગ્રહણમ્, શાસ્ત્રપ્રત્યક્ષત્વાત્૑લિઙ્ગસ્ય હિ દક્ષિણેઽક્ષ્ણિ વિશેષતોઽધિષ્ઠાતૃત્વં શાસત્રસ્ય પ્રત્યક્ષં સર્વશ્રુતિષુ તથા પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસ ઇતિ
પૂર્વવદ્વિશેષતોઽગ્રહણાદમૂર્તત્વસારત્વે એવ હેત્વર્થઃ

બ્રહ્મણણ ઉપાધિભૂતયોર્મૂર્તામૂર્તયોઃ કાર્યકરણવિભાગેન અધ્યાત્માધિદૈવતયોર્વિભાગો વ્યાખ્યાતઃ સત્યશબ્દવાચ્યયોઃ ।
અથેદાનીમ્
તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય રૂપમ્ ।
યથા માહારજનં વાસો યથા પાણ્ડ્વાવિકં યથેન્દ્રગોપો યથાગ્ન્યર્ચિર્યથા પુણ્ડરીકં યથા સકૃદ્વિદ્યુત્તમ્ ।
સકૃદ્વિદ્યુત્તેવ હ વા અસ્ય શ્રીર્ભવતિ ય એવં વેદ ।
અથાત આદેશો નેતિ નેતિ ।
ન હ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિ ।
અથ નામધેયં સત્યસ્ય સત્યમિતિ ।
પ્રાણા વૈ સત્યમ્ ।
તેષામેષ સત્યમ્ ॥ _

શા.ભા._

તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય કરણાત્મનો લિઙ્ગસ્ય રૂપં વક્ષ્યામો વાસનામયં મૂર્તામૂર્તવાસનાવિજ્ઞાનમયસંયોગજનિતં વિચિત્રં પટભિત્તિચિત્રવન્માયેન્દ્રજાલમૃગતૃષ્ણિકોપમં સર્વવ્યામોહાસ્પદમેતાવન્માત્રમેવ આત્મેતિ વિજ્ઞાનવાદિનો વૈનાશિકા યત્ર ભ્રાન્તાઃ, એતદેવ વાસનારૂપં પટરૂપવદાત્મનો દ્રવ્યસ્ય ગુણ ઇતિ નૈયાયિકા વૈશેષિકાશ્ચ સમ્પ્રતિપન્નાઃ, ઇદમાત્માર્થં ત્રિગુણં સ્વતન્ત્રં પ્રધાનાશ્રયં પુરુષાર્થેન હેતુના પ્રવર્તત ઇતિ સાઙ્ખ્યાઃ ।
ઔપનિષદંમન્યા અપિ કેચિત્પ્રક્રિયાં રચયન્તિમૂર્તામૂર્તરાશિરેકઃ, પરમાત્મરાશિરુત્તમઃ, તાભ્યામન્યોઽયં મધ્યમઃ કિલ તૃતીયઃ કર્ત્રા ભોક્ત્રાવિજ્ઞાનમયેન અજાતશત્રુપ્રતિબોધિતેન સહ વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાસમુદાયઃ૑પ્રયોક્તા કર્મરાશિઃ, પ્રયોજ્યઃ પૂર્વોક્તો મૂર્તામૂર્તભૂતરાશિઃ સાધનં ચેતિ ।
તત્ર ચ તાર્કિકૈઃ સહ સન્ધિં કુર્વન્તિ ।
લિઙ્ગાશ્રયશ્ચૈષ કર્મરાશિરિત્યુક્ત્વા પુનસ્તતસ્રસ્યન્તઃ સાઙ્ખ્યત્વભયાત્, સર્વઃ કર્મરાશિઃપુષ્પાશ્રય ઇવ ગન્ધઃ પુષ્પવિયોગેઽપિ પુટતૈલાશ્રયો ભવતિ, તદ્વત્લિઙ્ગવિયોગેઽપિ પરમાત્મૈકદેશમાશ્રયતિ, સ પરમાત્મૈકદેશઃ કિલાન્યત આગતેન ગુણેન કર્મણા સગુણો ભવતિ નિર્ગુણોઽપિ સન્, સ કર્તા ભોક્તા બધ્યતે મુચ્યતે ચ વિજ્ઞાનાત્મા ઇતિ વૈશેષિકચિત્તમપ્યનુસરન્તિ૑સ ચ કર્મરાશિર્ભૂતરાશેરાગન્તુકઃ, સ્વતો નિર્ગુણ એવ પરમાત્મૈકદેશત્વાત્૑સ્વત ઉત્થિતા અવિદ્યા અનાગન્તુકાપ્યૂષરવદનાત્મધર્મઃઇત્યનયા કલ્પનયા સાઙ્ખ્યચિત્તમનુવર્તન્તે ।
સર્વમેતત્તાર્કિકૈઃ સહ સામઞ્જસ્યકલ્પનયા રમણીયં પશ્યન્તિ, લોપનિષત્સિદ્ધાન્તં સર્વન્યાયવિરોધં ચ પશ્યન્તિ૑કથમ્? ઉક્તા એવ તાવત્સાવ યવત્વે પરમાત્મનઃ
સંસારિત્વસવ્રણત્વકર્મફલદેશસંસારિત્વસવ્રણત્વકર્મફલદેશસંસરણાનુપપત્ત્યાદયો દોષાઃ૑નિત્યભેદે ચ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરેણૈકત્વાનુપપત્તિઃ ।
લિઙ્ગમેવેતિ ચેત્પરમાત્મન ઉપચરિતદેશત્વેન કલ્પિતં ઘટકરકભૂછિદ્રાકાશાદિવત્, તથા લિઙ્ગવિયોગેઽપિ પરમાત્મદેશાશ્રયણં વાસનાયાઃ ।
અવિદ્યાયાષ્ચ સ્વત ઉત્થાનમૂષરવતિત્યાદિકલ્પનાનુપપન્નૈવ ।
ન ચ વાસ્ય દેશવ્યતિરેકેણ વાસનાયા વસ્ત્વન્તરસઞ્ચરણં મનસાપિ કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
ન ચ શ્રુતયો ગચ્છન્તિ"કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા" "હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ" "ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "કામા યેઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ""તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય"ઇત્યાદ્યાઃ ।
ન ચાસાં શ્રુતીનાં શ્રુતાદર્થાન્તરકલ્પના ન્યાય્યા, આત્મનઃ પરબ્રહ્મત્વોપપાદનાર્થપરત્વાદાસામ્, એતાવન્માત્રાર્થોપક્ષયત્વાચ્ચ સર્વોપનિષદામ્ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યર્થકલ્પનાકુશલાઃ સર્વ એવોપનિષદર્થમન્યથા કુર્વન્તિ ।
તથાપિ વેદાર્થશ્ચેત્સ્યાત્કામં ભવતુ, ન મે દ્વેષઃ ।
ન ચઽદ્વ વાવ બ્રહ્મણો રૂપેઽઇતિ રાશિત્રયપક્ષે સમઞ્જસમ્૑યદા તુ મૂર્તામૂર્તે તજ્જનિતવાસનાશ્ચ મૂર્તામૂર્તે દ્વે રૂપે, બ્રહ્મ ચ રૂપિ તૃતીયમ્, ન ચાન્યચ્ચતુર્થમન્તરાલેતદા એતદનુકૂલમવધારણમ્, દ્વે એવ બ્રહ્મણો રૂપે ઇતિ૑ન્યથા બ્રહ્મૈકદેશસ્ય વિજ્ઞાનાત્મનો રૂપે ઇતિ કલ્પ્યમ્, પરમાત્મનો વા વિજ્ઞાનાત્મદ્વારેણેતિ ।
તદા ચ રૂપે એવેતિ દ્વિવચનમસમઞ્જસમ્, રૂપાણીતિ વાસનાભિઃ સહ બહુવચનં યુક્તતરં સ્યાત્દ્વે ચ મૂર્તામૂર્તે વાસનાશ્ચ તૃતીયમિતિ ।
અથ મૂર્તામૂર્તે એવ પરમાત્મનો રૂપે, વાસનાસ્તુ વિજ્ઞાનાત્મન ઇતિ ચેત્તદા વિજ્ઞાનાત્મદ્વારેણ વિક્રિયમાણસ્ય પરમાત્મનઃઇતીયં વાચોયુક્તિરનર્થિકા સ્યાત્, વાસનાયા અપિ વિજ્ઞાનાત્મદ્વારત્વસ્ય અવિશિષ્ટત્વાત્૑ન ચ વસ્તુ
વસ્ત્વન્તરદ્વારેણ વિક્રિયત ઇતિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા શક્યં કલ્પયિતુમ્૑ન ચ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો વસ્ત્વન્તરમ્, તથા કલ્પનાયાં સિદ્ધાન્તહાનાત્ ।
તસ્માદ્વેદાર્થમૂઢાનાં સ્વચિત્તપ્રભવા એવમાદિકલ્પના અક્ષરબાહ્યાઃ૑ન હ્યક્ષરબાહ્યો વેદાર્થો વેદાર્થોપકારી વા, નિરપેક્ષત્વાદ્વેદસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિ૑તસ્માદ્રાશિત્રયકલ્પના અસમઞ્જસા ।
ઽયોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃઽઇતિ લિઙ્ગાત્મા પ્રસ્તુતોઽધ્યાત્મે, અધિદૈવે ચઽય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ
ઇતિ,ઽતસ્યઽઇતિ પ્રકૃતોપાદાનાત્સ એવોપાદીયતે યોઽસૌ ત્યસ્યામૂર્તસ્ય રસો ન તુ વિજ્ઞાનમયઃ ।
નનુ વિજ્ઞાનમયસ્યૈવૈતાનિ રુપાણિ કસ્માન્ન ભવન્તિ? વિજ્ઞાનમયસ્યાપિ પ્રકૃતત્વાત્,ઽતસ્યઽઇતિ ચ પ્રકૃતોપાદાનાત્ ।
નૈવમ્, વિજ્ઞાનમયસ્યારૂપિત્વેન વિજિજ્ઞાપયિષિતત્વાત્૑યદિ હિ તસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્યૈતાનિ માહારજનાદીનિ રૂપાણિ સ્યુસ્તસ્યાવઽનેતિ નેતિઽઇત્યનાખ્યેયરૂપતયાદેશો ન સ્યાત્ ।
નન્વન્યસ્યૈવાસાદેશો ન તુ વિજ્ઞાનમયસ્યેતિ!
ન, ષષ્ઠાન્તે ઉપસંહારાત્"વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્"ઇતિ વિજ્ઞાનમયં પ્રસ્તુત્ય"સ એષ નેતિ નેતિ"ઇતિ"વિજ્ઞાપયિષ્યામિ"ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞાયા અર્થવત્ત્વાત્ ।
યદિ ચ વિજ્ઞાનમયસ્યૈવ અસંવ્યવહાર્યમાત્મસ્વરૂપં જ્ઞાપયિતુમિષ્ટં સ્યાત્પ્રધ્વસ્તસર્વોપાધિવિશેષમ્, તત ઇયં પ્રતિજ્ઞાર્થવતી સ્યાત્યેનાસૌ જ્ઞાપિતો જાનાત્યાત્માનમેવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ, શાસ્રનિષ્ઠાં પ્રાપ્નોતિ ન બિભેતિ કુતશ્ચ ।
અથ પુનરન્યો વિજ્ઞાનમયઃ, અન્યઃઽનેતિ નેતિઽ ઇતિ વ્યપદિશ્યતેતદાન્યદદો બ્રહ્માન્યોઽહમસ્મીતિ
વિપર્યયો ગૃહીતઃ સ્યાત્, નઽઆત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ઽતસ્ય હૈતસ્યઽ ઇતિ લિઙ્ગપુરુશસ્યૈ વૈતાનિ રૂપાણિ ।
સત્યસ્ય ચ સત્યે પરમાત્મસ્વરૂપે વક્તવ્યે નિરવશેષં સત્યં વક્તવ્યમ્૑સત્યસ્ય ચ વિશેષરૂપાણિ વાસનાઃ, તાસામિમાનિ રૂપાણ્યુચ્યન્તે, એતસ્ય પુરુષસ્ય પ્રકૃતસ્ય લિઙ્ગાત્મન એતાનિ રૂપાણિ૑કાનિ તાનિ? ઇત્યુચ્યન્તે યથા લોકે, મહારજનં હરિદ્રા તયા રક્તં માહારજનં યથા વાસો લોકે, એવં સ્ત્ર્યાદિવિષયસંયોગે તાદૃશં વાસનારૂપં રઞ્જનાકાર મુત્પદ્યતે ચિત્તસ્ય, યેનાસૌ પુરુષો રક્ત ઇત્યુચ્યતે વસ્રાદિવત્ ।
યથા ચ લોકે પાણ્ડ્વાવિકમ્, અવેરિદમાવિકમૂર્ણાદિ, યથા ચ તત્પાણ્ડુરં ભવતિ, તથાન્યદ્વાસનારૂપમ્ ।
યથા ચ લોકે ઇન્દ્રગોપોઽત્યન્તરક્તો ભવતિ, એવમસ્ય વાસનારૂપમ્ ।
ક્વચિદ્વિષયવિશેષાપેક્ષયા રાગસ્ય તારતમ્યમ્, ક્વચિત્પુરુષચિત્તવૃત્ત્યપેક્ષયા ।
યથા ચ લોકેઽગ્ન્યર્ચિર્ભાસ્વરં ભવતિ, તથા ક્વચિત્કસ્યચિદ્વાસનારૂપં ભવતિ ।
યથા પુમ્ડરીકં શુક્લમ્, તદ્વદપિ ચ વાસનારૂપં કસ્યચિદ્ભવતિ ।
યથા સકૃદ્વિદ્યુક્તમ્, યથા લોકે સકૃદ્વિદ્યોતનં સર્વતઃ પ્રકાશકં ભવતિ, તથા જ્ઞાનપ્રકાશવિવૃદ્ધ્યપેક્ષયા કસ્યચિદ્વાસનારૂપમુપજાયતે ।
નૈષાં વાસનારૂપાણામાદિરન્તો મધ્યં સઙ્ખ્યા વા, દેશઃ કાલો નિમિત્તં
વાવધાર્યતેઅસઙ્ખ્યેયત્વાદ્વાસનાયાઃ, વાસનાહેતૂનાં ચાનન્ત્યાત્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ ષષ્ઠે"ઇદંમયોઽદોમયઃ"ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્ન સ્વરૂપસઙ્ખ્યાવધારણાર્થા દૃષ્ટાન્તાઃઽયથા માહારજનં વાસઃઽઇત્યાદયઃ, કિં તર્હિ? પ્રકારપ્રદર્શનાર્થાઃએવમ્પ્રકારાણિ હિ વાસનારૂપાણીતિ ।
યત્તુ વાસનારૂપમભિહિતમન્તેસકૃદ્વિદ્યોતનમિવેતિ, તત્કિલ હિરણ્યગર્ભસ્ય અવ્યાકૃતાત્પ્રાદુર્ભવતઃ તડિદ્વત્સકૃદેવ વ્યક્તિર્ભવતીતિ૑તત્તદીયં વાસનારૂપં હિરણ્યગર્ભસ્ય યો વેદ તસ્ય સકૃદ્વિદ્યુત્તેવ, હ વૈ ઇત્યવધારણાર્થૌ, એવમેવાસ્ય શ્રીઃ ખ્યાતિર્ભવતીત્યર્થઃ, યથા હિરણ્યગર્ભસ્યએવમેતદ્યથોક્તં વાસનારૂપમન્ત્યં યો વેદ ।
એવં નિરવશેષં સત્યસ્ય સ્વરૂપમભિધાય, યત્તત્સત્યસ્ય સત્યમવોચામ તસ્યૈવ સ્વરૂપાવધારણાર્થં બ્રહ્મણ ઇદમારભ્યતેઅથાનન્તરં સત્યસ્વરૂપનિર્દેશાનન્તરમ્, યત્સત્યસ્ય સત્યં તદેવાવશિષ્યતે યસ્માદતસ્તસ્માત્સત્યસ્ય સત્યં સ્વરૂપં નિર્દેક્ષ્યામઃ ।
આદેશો નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ ।
કઃ પુનરસૌ નિર્દેશઃ? ઇત્યુચ્યતેનેતિ નેતીત્યેવં નિર્દેશઃ ।

નનુ કથમાભ્યાંઽનેતિ નેતિઽઇતિ શબ્દાભ્યાં સત્યસ્ય સત્યં નિર્દિદિક્ષિતમ્? ઇત્યુચ્યતેસર્વોપાધિવિશેષાપોહેન ।
યસ્મિન્ન કશ્ચિદ્વિશેષોઽસ્તિનામ વા રૂપં વા કર્મ વા ભેદો વા જાતિર્વા ગુણો વા૑તદ્દ્વારેણ હિ શબ્દપ્રવૃત્તિર્ભવતિ ।
ન ચૈષાં કશ્ચિદ્વિશેષો બ્રહ્મણ્યસ્તિ૑તો ન નિર્દેષ્ટું શક્યતેઇદં તદિતિ ।
ગૌરસૌ સ્પન્દતે શુક્લો વિષાણીતિ યથા લોકે નિર્દિશ્યતે, તથા૑ધ્યારોપિતનામરૂપકર્મદ્વારેણ બ્રહ્મ નિર્દિશ્યતેઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽઽવિજ્ઞાનઘન એવ બ્રહ્માત્માઽઇત્યેવમાદિશબ્દૈઃ ।
યદા પુનઃ સ્વરૂપમેવ નિર્દિદિક્ષિતં ભવતિ૑નિરસ્તસર્વોપાધિવિશેષમ્, તદા ન શક્યતે કેનચિદપિ પ્રકારેણ નિર્દેષ્ટુમ્૑તદા અયમેવાભ્યુપાયઃયદુત પ્રાપ્તનિર્દેશપ્રતિષેધદ્વારેણઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દેશઃ ।
ઇદં ચ નકારદ્વયં વીપ્સાવ્યાપ્ત્યર્થમ્૑યદ્યત્પ્રાપ્તં તત્તન્નિષિધ્યતે ।
તથા ચ સતિ અનિર્દિષ્ટાશઙ્કા બ્રહ્મણઃ પરિહૃતા ભવતિ૑ન્યથા હિ નકારદ્વયેન પ્રકૃતદ્વયપ્રતિષેધે, યદન્યત્પ્રકૃતાત્પ્રતિષિદ્ધદ્વયાદ્બ્રહ્મ તન્ન નિર્દિષ્ટમ્, કીદૃશં નુ ખલુઇત્યાશઙ્કા ન નિવર્તિષ્યતે૑તથા ચાનર્થકશ્ચ સ નિર્દેશઃ, પુરુષસ્ય વિવિદિષાયા અનિવર્તકત્વાત્૑
ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ વાક્યમપરિસમાપ્તાર્થં સ્યાત્ ।
યદા તુ સર્વદિક્કાલાદિવિવિદિષા નિવર્તિતા સ્યાત્સર્વોપાધિનિરાકરણદ્વારેણ તદા સૈન્ધવઘનવદેકરસં પ્રજ્ઞાનઘનમનન્તરમબાહ્યં સત્યસ્ય સત્યમહંબ્રહ્માસ્મીતિ સર્વતો નિવર્તતે વિવિદિષા, આત્મન્યેવાવસ્થિતા પ્રજ્ઞા ભવતિ ।
તસ્માદ્વીપ્સાર્થં નેતિ નેતીતિ નકારદ્વયમ્ ।
નનુ મહતા યત્નેન પરિકરબન્ધં કૃત્વા કિં યુક્તમેવં નિર્દેશ્ટું બ્રહ્મ? બાઢમ્૑કસ્માત્? ન હિયસ્માત્,ઽઇતિ ન, ઇતિ નઽઇત્યેતસ્માતિતીતિ વ્યાપ્તવ્યપ્રકારા નકારદ્વયવિષયા નિર્દિશ્યન્તે, યથા ગ્રામો ગ્રામો રમણીય ઇતિ, અન્યત્પરં નિર્દેશનં નાસ્તિ૑તસ્માદયમેવ નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ ।
યદુક્તમ્ઽતસ્યોપનિષત્સત્યસ્ય સત્યમ્ઽઇતિ, એવંપ્રકારેણ સત્યસ્ય સત્યં તત્પરં બ્રહ્મ૑તો યુક્તમુક્તં નામધેયં બ્રહ્મણઃ, નામૈવ નામધેયમ્૑કિં તત્? સત્યસ્ય સત્યં પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમિતિ

ઇતિ તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્

આત્મેત્યેવોપાસીત૑તદેવ તસ્મિન્સર્વસ્મિન્પદનીયમાત્મતત્ત્વમ્, યસ્માત્પ્રેયઃ પુત્રાદેઃઇત્યુપન્યસ્તસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાખ્યાનવિષયે સમ્બન્ધપ્રયોજને અભિહિતેઽતદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ૑એવં પ્રત્યગાત્મા બ્રહ્મવિદ્યાયા વિષય ઇત્યેતદુપન્યસ્તમ્ ।
અવિદ્યાયાશ્ચ વિષયઃઽઅન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદઽઇત્યારભ્ય ચાતુર્વર્ણ્યપ્રવિભાગાદિનિમિત્તપાઙ્ક્તકર્મસાધ્યસાધનલક્ષણો બીજાઙ્કુરવદ્વ્યાકૃતાવ્યાકૃતસ્વભાવો નામરૂપકર્માત્મકઃ સંસારઃઽત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મઽઇત્યુપસંહૃતઃ ।
શાસ્રીય ઉત્કર્ષલક્ષણો બ્રહ્મલોકાન્તોઽધોભાવશ્ચ સ્થાવરાન્તોઽશાસ્રીયઃ પૂર્વમેવ પ્રદર્શિતઃઽદ્વયા હઽઇત્યાદિના ।
એતસ્માદવિદ્યાવિષયાદ્વિરક્તસ્ય પ્રત્યગાત્મવિષયબ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ કથં નામ સ્યાદિતિતૃતીયેઽધ્યાયે ઉપસંહૃતઃ સમસ્તોઽવિદ્યાવિષયઃ ।
ચતુર્થે તુ બ્રહ્મવિદ્યાવિષયં પ્રત્યગાત્માનમ્ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ પ્રસ્તુત્ય, તદ્બ્રહ્મૈકમદ્વયં સર્વવિશેષશૂન્યં ક્રિયાકારકફલસ્વભાવસત્યશબ્દવાચ્યાશેષભૂતધર્મપ્રતિષેધદ્વારેણઽનેતિ નેતિઽઇતિ જ્ઞાપિતમ્ ।
અસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયા અઙ્ગત્વેન સંન્યાસો વિધિત્સિતઃ, જાયાપુત્રવિત્તાદિલક્ષણં પાઙ્ક્તં કર્માવિદ્યાવિષયં યસ્માન્નાત્મપ્રાપ્તિસાધનમ્૑ અન્યસાધનં હ્યન્યસ્મૈ ફલસાધનાય પ્રયુજ્યમાનં પ્રતિકૂલં ભવતિ ।
ન હિ બુભુક્ષાપિપાસાનિવૃત્ત્યર્થં ધાવનં ગમનં વા સાધનમ્૑ મનુષ્યલોકપિતૃલોકદેવલોકસાધનત્વેન હિ પુત્રાદિસાધનાનિ શ્રુતાનિ, નાત્મપ્રાપ્તિસાધનત્વેન ।
વિશેષિતત્વાચ્ચ૑ ન ચ બ્રહ્મવિદો વિહિતાનિ, કામ્યત્વશ્રવણાત્ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽ ઇતિ ।
બ્રહ્મવિદશ્ચાપ્તકામત્વાદાપ્તકામસ્ય કામાનુપપત્તેઃ ।
"યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
કેચિત્તુ બ્રહ્મવિદોઽપ્યેષણાસમ્બન્ધં વર્ણયન્તિ, તૈર્બૃહદારણ્યકં ન શ્રુતમ્૑ પુત્રાદ્યેષણાનામવિદ્વદ્વિષયત્વમ્૑ વિદ્યાવિષયે ચ"યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ"ઇત્યતઃ"કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃ"ઇત્યેષ વિભાગસ્તૈર્ન શ્રુતઃ શ્રુત્યા કૃતઃ૑ સર્વક્રિયાકારકફલોપમર્દસ્વરૂપાયાં ચ વિદ્યાયાં સત્યામ્, સહ કાર્યેણાવિદ્યાયા અનુપપત્તિલક્ષણશ્ચ વિરોધસ્તૈર્ન વિજ્ઞાતઃ ।
વ્યાસવાક્યં ચ તૈર્ન શ્રુતમ્૑ કર્મવિદ્યાસ્વરૂપયોર્વિદ્યાવિદ્યાત્મકયોઃ પ્રતિકૂલવર્તનં વિરોધઃ૑
"યદિદં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ ।
કાં ગતિં વિદ્યયા યાન્તિ કાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા ॥
એતદ્વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ।
એતાવન્યોન્યવૈરૂપ્યે વર્તેતે પ્રતિકૂલતઃ ।
"ઇત્યેવં પૃષ્ટસ્ય પ્રતિવચનેન "કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે ।
તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃઃ ॥
ઇત્યેવમાદિવિરોધઃ પ્રદર્શિતઃ ।
તસ્માન્ન સાધનાન્તરસહિતા બ્રહ્મવિદ્યા પુરુષાર્થસાધનમ્, સર્વવિરોધાત્, સાધનનિરપેક્ષૈવ પુરુષાર્થસાધનમિતિ પારિવ્રાજ્યં સર્વસાધનસંન્યાસલક્ષણમઙ્ગત્વેન વિધિત્સ્યતે ।
એતાવદેવ અમૃતત્વસાધનમિત્યવધારણાત્, ષષ્ઠસમાપ્તૌ, લિઙ્ગાચ્ચકર્મી સન્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રવવ્રાજેતિ ।
મૈત્રેય્યૈ ચ કર્મસાધનરહિતાયૈ સાધનત્વેનામૃતત્વસ્ય બ્રહ્મવિદ્યોપદેશાદ્વિત્તનિન્દાવચનાચ્ચ ।
યદિ હ્યમૃતત્વસાધનં કર્મ સ્યાદ્વિત્તસાધ્યં પાઙ્ક્તં કર્મ, ઇતિ તન્નિન્દાવચનમનિષ્ટં સ્યાત્ ।
યદિ તુ પરિતિત્યાજયિષિતં કર્મ, તતો યુક્તા તત્સાધનનિન્દા ।
કર્માધિકારનિમિત્તવર્ણાશ્રમાદિપ્રત્યયોપમર્દાચ્ચ"બ્રહ્મ તં પરા દાત્" "ક્ષત્રં તં પરાદાત્"ઇત્યાદેઃ ।
ન હિ બ્રહ્મક્ષત્રાદ્યાત્મપ્રત્યયોપમર્દે, બ્રાહ્મણેનેદં કર્તવ્યં ક્ષત્રિયેણેદં કર્તવ્યમિતિ વિષયાભાવાદાત્માનં લભતે વિધિઃ ।
યસ્યૈવ પુરુષસ્યોપમર્દિતઃ પ્રત્યયો બ્રહ્મક્ષત્રાદ્યાત્મવિષયઃ, તસ્ય તત્પ્રત્યયસંન્યાસાત્તત્કાર્યાણાં કર્મણાં કર્મસાધનાનાં ચ અર્થપ્રાપ્તશ્ચ સન્યાસઃ ।
તસ્માદાત્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વેન સંન્યાસવિધિત્સયૈવ આખ્યાયિકેયમારભ્યતે
મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ઉદ્યાસ્યન્ વા અરેઽહમસ્માત્સ્થાનાદસ્મિ ।
હન્ત તેઽનયા કાત્યાયન્યાન્તં કરવાણીતિ ॥ _

શા.ભા._

મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃમૈત્રેયીં સ્વભાર્યામામન્ત્રિતવાન્યાજ્ઞવલ્ક્યો નામ ઋષિઃ૑ઉદ્યાસ્યન્નૂર્ધ્વં યાસ્યન્પારિવ્રાજ્યાખ્યમાશ્રમાન્તરં વૈ ।
અરે ઇતિ સમ્બોધનમ્ ।
અહમ્, અસ્માદ્ગાર્હસ્થ્યાત્, સ્થાનાદાશ્રમાત્, ઊર્ધ્વં ગન્તુમિચ્છન્નસ્મિ
ભવામિ૑તો હન્તાનુમતિં પ્રાર્થયામિ તે તવ૑કિઞ્ચાન્યત્તે તવાનયા દ્વિતીયયા ભાર્યયા કાત્યાયન્યાન્તં વિચ્છેદં કરવાણિ૑પતિદ્વારેણ યુવયોર્મયા સમ્બન્ધસ્ય વિચ્છેદં કરવાણિ દ્રવ્યવિભાગં કૃત્વા૑વિત્તેન સંવિભજ્ય યુવાં ગમિષ્યામિ

સા હોવાચ મૈત્રેયી યન્નુ મ ઇયં ભગોઃ સર્વા પૃથિવી વિત્તેન પૂર્ણા સ્યાત્કથં તેનામૃતા સ્યામિતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યથૈવોપકરણવતાં જીવિતં તથૈવ તે જીવિતં સ્યાત્ ।
અમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેનેતિ ॥ _

શા.ભા._

સા એવમુક્તા હોવાચયદ્યદિઽનુઽઇતિ વિતર્કે, મે મમ ઇયં પૃથિવી, ભગોઃભગવન્, સર્વા સાગરપરિક્ષિપ્તા વિત્તેન ધનેન પૂર્ણા સ્યાત્૑કથમ્? ન કથઞ્ચનેત્યાક્ષેપાર્થઃ, પ્રશ્નાર્થો વા, તેન પૃથિવીપૂર્ણવિત્તસાધ્યેન કર્મણાગ્નિહોત્રાદિના અમૃતા કિં સ્યામિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
પ્રત્યુવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃકથમિતિ યદ્યાક્ષેપાર્થમ્, અનુમોદનં નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃકથમિતિ યદ્યાક્ષેપાર્થમ્, અનુમોદનં નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇતિ૑પ્રશ્નશ્ચેત્પ્રતિવચનાર્થમ્૑નૈવ સ્યા અમૃતા, કિં તર્હિ? યથૈવ લોકે ઉપકરણવતાં સાધનવતાં જીવિતં સુખોપાયભોગસમ્પન્નમ્૑તથૈવ તદ્વદેવ તવ જીવિતં સ્યાત્૑મૃતત્વસ્ય તુ નાશા મનસાપ્યસ્તિ વિત્તેન વિત્તસાધ્યેન કર્મણેતિ

સા હોવાચ મૈત્રેયી યેનાહં નામૃતા સ્યાં કિમહં તેન કુર્યામ્ ।
યદેવ ભગવાન્ વેદ તદેવ મે બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._

સા હોવાચ મૈત્રેયી૑એવમુક્તા પ્રત્યુવાચ મૈત્રેયીયદ્યેવં યેનાહં નામૃતા સ્યામ્, કિમહં તેન વિત્તેન કુર્યામ્? યદેવ ભગવાન્કેવલમમૃતત્વસાધનં વેદ, તદેવામૃતત્વસાધનં મે મહ્યં બ્રૂહિ

સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રિયા બતારે નઃ સતી પ્રિયં ભાષસે ।
એહ્યાસ્સ્વ ।
વ્યાખ્યાસ્યામિ તે ।
વ્યાચક્ષાણસ્ય તુ મે નિદિધ્યાસસ્વેતિ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એવં વિત્તસાધ્યેઽમૃતત્વસાધને પ્રત્યાખ્યાતે, યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વાભિપ્રાયસમ્પત્તૌ તુષ્ટ આહ૑સ હોવાચપ્રિયેષાટા, બતેત્યનુકમ્પ્યાહ, અરે મૈત્રેયિ નોઽસ્માકં પૂર્વમપિ પ્રિયા સતી ભવન્તી ઇદાનીં પ્રિયમેવ ચિત્તાનુકૂલં ભાષસે૑ત એહ્યાઃસ્વોપવિશ વ્યાખ્યાસ્યામિયત્તે તવ ઇષ્ટમમૃતત્વસાધનમાત્મજ્ઞાનં
કથયિષ્યામિ ।
વ્યાચક્ષાણસ્ય તુ મે મમ વ્યાખ્યાનં કુર્વતો નિદિધ્યાસસ્વ વાક્યાન્યર્થતો નિશ્ચયેન ધ્યાતુમિચ્છેતિ

સ હોવાચ ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતિ ।
ન વા અરે જાયાયૈ કામાય જાયા પ્રિયા ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય જાયા પ્રિયા ભવતિ ।
ન વા અરે પુત્રાણાં કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્ત્યાત્મનસ્તુ કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે વિત્તસ્ય કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે બ્રહ્મણઃ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે ક્ષત્રસ્ય કામાય ક્ષત્રં પ્રિય
ં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય ક્ષત્રં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે લોકાનાં કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્ત્યાત્મનસ્તુ કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે દેવાનાં કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્ત્યાત્મનસ્તુ કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે ભૂતાનાં કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્ત્યાત્મનસ્તુ કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્તિ ।
ન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેયિ ।
આત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્ ॥ _

શા.ભા._

સ હોવાચઅમૃતત્વસાધનં વૈરાગ્યમુપદિદિક્ષુર્જાયાપતિપુત્રાદિભ્યો વિરાગમુત્પાદયતિ તત્સંન્યાસાય ।
ન વૈવૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધસ્મરણાર્થઃ૑પ્રસિદ્ધમેવૈતલ્લોકે૑પત્યુર્ભર્તુઃ કામાય પ્રયોજનાય જાયાયાઃ પતિઃ પ્રિયો ન ભવતિ, કિં તર્હ્યાત્મનસ્તુ કામાય પ્રયોજનાયૈવ ભાર્યાયાઃ પતિઃ પ્રિયો ભવતિ ।
તથા ન વા અરે જાયાયા ઇત્યાદિ સમાનમન્યત્, ન વા અરે પુત્રાણામ્, ન વા અરે વિત્તસ્ય, ન વા અરે બ્રહ્મણઃ, ન વા અરે ક્ષત્રસ્ય, ન વા અરે દેવાનામ્, ન વા અરે ભૂતાનામ્, ન વા અરે સર્વસ્ય, પૂર્વં પૂર્વં યથાસન્ને પ્રીતિસાધને વચનમ્૑તત્ર તત્રેષ્ટતરત્વાદ્વૈરાગ્યસ્ય૑સર્વગ્રહણમુક્તાનુક્તાર્થમ્ ।
તસ્માલ્લોકપ્રસિદ્ધમેતતાત્મૈવ પ્રિયઃ, નાન્યત્ ।
ઽતદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્ઽઇત્યુપન્યસ્તમ્, તસ્યૈતદ્વૃત્તિસ્થાનીયં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માદાત્મપ્રીતિસાધનત્વાદ્ગૌણી અન્યત્ર પ્રીતિઃ, આત્મન્યેવ મુખ્યા ।
તસ્માદાત્મા વૈ અરે દ્રષ્ટવ્યો દર્શનાર્હઃ, દર્શનવિષયમાપાદયિતવ્યઃ૑શ્રોતવ્યઃ પૂર્વમાચાર્યત આગમતશ્ચ૑પશ્ચાન્મન્તવ્યસ્તર્કતઃ૑તતો નિદિધ્યાસિતવ્યો નિશ્ચયેન ધ્યાતવ્યઃ૑એવં હ્યસૌ દૃષ્ટો ભવતિ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનસાધનૈર્નિર્વર્તિતૈઃ ।
યદૈકત્વમતાન્યુપગતાનિ, તદા સમ્યગ્દર્શનં બ્રહ્મૈકત્વવિષયં પ્રસિદતિ, નાન્યથા શ્રવણમાત્રેણ ।
યદ્બ્રહ્મક્ષત્રાદિ કર્મનિમિત્તં વર્ણાશ્રમાદિલક્ષણમાત્મવિદ્યાધ્યારોપિતપ્રત્યયવિષયં ક્રિયાકારકફલાત્મકમવિદ્યાપ્રત્યયવિષયમ્રજ્જવામ્વ સર્પપ્રત્યયઃ, તદુપમર્દનાર્થમાહઆત્મનિ ખલ્વરે મૈત્રેયિ દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાતે ઇદં સર્વં વિદિતં વિજ્ઞાતં ભવતિ

નનુ કથમન્યસ્મિન્વિદિતેઽન્યદ્વિદિતં ભવતિ? નૈષ દોષઃ૑ન હિ આત્મવ્યતિરેકેણાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ ૑યદ્યસ્તિ ન તદ્વિદિતં સ્યાત્૑ન ત્વન્યદસ્તિ૑આત્મૈવ તુ સર્વમ્૑તસ્માત્સર્વમાત્મનિ વિદિતે વિદિતં સ્યાત્ ।
કથં પુનરાત્મૈવ સર્વમિત્યેતચ્છ્રાવયતિ

બ્રહ્મ તં પરાદાદ્યોઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ વેદ ।
ક્ષત્રં તં પરાદાદ્યોઽન્યત્રાત્મનઃ ક્ષત્રં વેદ ।
લોકાસ્તં પરાદુર્યોઽન્યત્રાત્મનો લોકાન્ વેદ ।
દેવાસ્તં પરાદુર્યોઽન્યત્રાત્મનો દેવાન્ વેદ ।
ભૂતાનિ તં પરાદુર્યોઽન્યત્રાત્મનો ભૂતાનિ વેદ ।
સર્વં તં પરાદાદ્યોઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ ।
ઇદં બ્રહ્મેદં ક્ષત્રમિમે લોકા ઇમે દેવા ઇમાનિ ભૂતાનીદં સર્વં યદયમાત્મા ॥ _

શા.ભા._

બ્રહ્મ બ્રાહ્મણજાતિસ્તં પુરુષં પરાદાત્પરાદધ્યાત્પરાકુર્યાત્૑કમ્? યોઽન્યત્રાત્મન આત્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણઆત્મૈવ ન ભવતીયં બ્રાહ્મણજાતિરિતિતાં યો વેદ, તં પરાદધ્યાત્સા
બ્રાહ્મણજાતિરનાત્મસ્વરૂપેણ માં પશ્યતીતિ૑પરમાત્માહિ સર્વેષામાત્મા ।
તથા ક્ષત્રં ક્ષત્રિયજાતિઃ, તથા લોકાઃ, દેવાઃ, ભૂતાનિ, સર્વમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મેતિયાન્યનુક્રાન્તાનિ તાનિ સર્વાણિ, આત્મૈવ, યદયમાત્માયોઽયમાત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય ઇતિ પ્રકૃતઃ૑યસ્માદાત્મનો જાયત આત્મન્યેવ લીયત આત્મમયં ચ સ્થિતિકાલે, આત્મવ્યતિરેકેણાગ્રહણાત્, આત્મૈવ સર્વમ્

કથં પુનરિદાનીમિદં સર્વમાત્મૈવેતિ ગ્રહીતું શક્યતે? ચિન્માત્રાનુગમાત્સર્વત્ર ચિત્સ્વરૂપતૈવેતિ ગમ્યતે ।
તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે ।
તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતેયત્સ્વરૂપવ્યતિરેકેણાગ્રહણં યસ્ય, તસ્ય તદાત્મત્વમેવ લોકે દૃષ્ટમ્

સ યથા દુન્દુભેર્હન્યમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્છબ્દાઞ્છક્નુયાદ્ગ્રહણાય ।
દુન્દુભેસ્તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ ॥ _

શા.ભા._

સ યથાસ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ, લોકે યથા દુન્દુભેર્ભેર્યાદેઃ, હન્યમાનસ્ય તાડ્યમાનસ્ય દણ્ડાદિના, ન, બાહ્યાઞ્છબ્દાન્ બહિર્ભૂતાઞ્છબ્દવિશેષાન્ દુન્દુભિશબ્દસામાન્યાન્નિષ્કૃષ્ટાન્ દુન્દુભિશબ્દવિશેષાન્ન શક્નુયાદ્ગ્રહણાય ગ્રહીતુમ્૑દુન્દુભેસ્તુ ગ્રહણેન, દુન્દુભિશબ્દા એત ઇતિ, શબ્દવિશેષા ગૃહીતા ભવન્તિ, દુન્દુભિશબ્દસામાન્યવ્યતિરેકેણાભાવાત્તેષામ્ ।
દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા, દુન્દુબેરાહનનમાઘાતઃ, દુન્દુભ્યાઘાતવિશિષ્ટસ્ય શબ્દસામાન્યસ્ય ગ્રહણેન તદ્ગતા વિશેષા ગૃહીતા
ભવન્તિ, ન તુ ત એવ નિર્ભિદ્ય ગ્રહીતું શક્યન્તે, વિશેષરૂપેણાભાવાત્તેષામ્ ।
તથા પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ સ્વપ્નજાગરિતયોર્ન કશ્ચિદ્વસ્તુવિશેષો ગૃહ્યતે૑તસ્માત્પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ અભાવો યુક્તસ્તેષામ્

સ યથા શઙ્ખસ્ય ધ્માયમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્છબ્દાઞ્છક્નુયાદ્ગ્રહણાય શઙ્ખસ્ય તુ ગ્રહણેન શઙ્ખધ્મસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ ॥ _

શા.ભા._

તથા સ યથા શઙ્ખસ્ય ધ્માયમાનસ્ય શબ્દેન સંયોજ્યમાનસ્ય આપૂર્યમાણસ્ય ન બાહ્યાઞ્છબ્દાઞ્છક્નુયાદિત્યેવમાદિ પૂર્વવત્

સ યથા વીણાયૈ વાદ્યમાનાયૈ ન બાહ્યાઞ્છબ્દાઞ્છક્નુયાદ્ગ્રહણાય વીણાયૈ તુ ગ્રહણેન વીણાવાદસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ ॥ _

શા.ભા._

તથા વીણાયૈ વાદ્યમાનાયૈવીમાયા વાદ્યમાનાયાઃ ।
અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનમિહ સામાન્યબહુત્વખ્યાપનાર્થમનેકે હિ વિલક્ષણાશ્ચેતનાચેતનરૂપાઃ સામાન્યવિશેષાઃતેષાં પારમ્પર્યગત્યા યથૈકસ્મિન્મહાસામાન્યેઽન્તર્ભાવઃ પ્રજ્ઞાનઘને, કથં નામ પ્રદર્શયિતવ્ય ઇતિ૑દુન્દુભિશઙ્ખવીણાશબ્દસામાન્યવિશેષાણાં યથા શબ્દત્વેઽન્તર્ભાવઃ, એવં સ્થિતિકાલે તાવત્સામાન્યવિશેષાવ્યતિરેકાદ્બ્રહ્મૈકત્વં શક્યમવગન્તુમ્

એવમુત્પત્તિકાલે પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મૈવેતિ શક્યમવગન્તુમ્ ।
યથાગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગધૂમાઙ્ગારાર્ચિષાં પ્રાગ્વિભાગાદગ્નિરેવેતિ ભવત્યગ્ન્યેકત્વમ્, એવં જગન્નામરૂપવિકૃતં પ્રગુત્પત્તેઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવેતિ યુક્તં ગ્રહીતુમિત્યેતદુચ્યતે
સ યથાર્દ્રૈધાગ્નેરભ્યાહિતાત્પૃથગ્ધૂમા વિનિશ્ચરન્ત્યેવ વા અરેઽસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્યનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનનિ ।
અસ્યૈવૈતાનિ નિશ્વસિતાનિ ॥ _

શા.ભા._

સ યથાઆર્દ્રૈધાગ્નેઃ, આર્દ્રૈરેધોભિરિદ્ધોઽગ્નિરાર્દ્રૈધાગ્નિઃ, તસ્માત્, અભ્યાહિતાત્પૃથગ્ધૂમાઃ, પૃથગ્નાનાપ્રકારમ્, ધૂમગ્રહણં વિસ્ફુલિહ્ગાદિપ્રદર્શનાર્થમ્, ધૂમવિસ્ફુલિઙ્ગાદયો વિનિશ્ચરન્તિ વિનિર્ગચ્છન્તિ ।
એવમ્યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, અરે મૈત્રેય્યસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રકૃતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતત્, નિશ્વસિતમિવ નિશ્વસિતમ્૑યથા અપ્રયત્નેનૈવ પુરુષનિશ્વાસો ભવત્યેવં વા અરે ।
કિં તન્નિશ્વસિતમિવ તતો જાતમિત્યુચ્યતેયદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વાઙ્ગિરસઃચતુર્વિધં મન્ત્રજાતમ્, ઇતિહાસ ઇત્યુર્વશીપુરૂરવસોઃ સંવાદાદિઃ"ઉર્વશીહાપ્સરાઃ"ઇત્યાદિબ્રાહ્મણમેવ, પુરાણમ્"અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્"ઇત્યાદિ, વિદ્યા દેવજનવિદ્યા વેદઃ સોઽયમિત્યાદ્યા, ઉપનિષદઃ"પ્રિયમિત્યેતદુપાસીત"ઇત્યાદ્યાઃ, શ્લોકા બ્રાહ્મણપ્રભવા મન્ત્રાઃ"તદેતે શ્લોકાઃ"ઇત્યાદયઃ૑ સૂત્રાણિ વસ્તુસઙ્ગ્રહ વાક્યાનિ વેદે યથા"આત્મેત્યેવોપાસીત"ઇત્યાદીનિ, અનુવ્યાખ્યાનાનિ મન્ત્રવિવરણાનિ, વ્યાખ્યાનાન્યર્થવાદાઃ, અથવા વસ્તુસઙ્ગ્રહવાક્યવિવરણાન્યનુવ્યાખ્યાનાનિ, યથા ચતુર્થાધ્યાયેઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ ઇત્યસ્ય, યથા વાઽઅન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવમ્ઽ
ઇત્યસ્યાયમેવાધ્યાયશેષઃ, મન્ત્રવિવરણાનિ વ્યાખ્યાનાનિ, એવમષ્ટવિધં બ્રાહ્મણમ્ ।
એવં મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરેવ ગ્રહણમ્, નિયતરચનાવતો વિદ્યમાનસ્યૈવ વેદસ્યાભિવ્યક્તિઃ પુરુષનિશ્વાસવત્, ન ચ પુરુષબુદ્ધિપ્રયત્નપૂર્વકઃ૑ અતઃ પ્રમાણં નિરપેક્ષ એવ સ્વાર્થે૑ તસ્માદ્યત્તેનોક્તં તત્તથૈવ પ્રતિપત્તવ્યમ્, આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છદ્ભિઃ જ્ઞાનં વા કર્મ વેતિ ।
નામપ્રકાશવશા હિ રૂપસ્ય વિક્રિયાવ્યવસ્થા ।
નામરૂપયોરેવ હિ પરમાત્મોપાધિભૂતયોર્વ્યાક્રિયમાણયોઃ સલિલફેનવત્તત્ત્વાન્યત્વેનાનિર્વક્તવ્યયોઃ સર્વાવસ્થયોઃ સંસારત્વમિત્યતો નામ્ન એવ નિશ્વસિતત્વમુક્તમ્, તદ્વચનેનૈવેતરસ્ય નિશ્વસિતત્વસિદ્ધેઃ ।
અથવા સર્વસ્ય દ્વૈતજાતસ્ય અવિદ્યાવિષયત્વમુક્તમ્"બ્રહ્મ તં પરાદાત્.....ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"ઇતિ ।
તેન વેદસ્યાપ્રામાણ્યમાશઙ્ક્યતે ।
તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમિદમુક્તમ્? પુરુષનિશ્વાસવદપ્રયત્નોત્થિતત્વાત્પ્રમાણં વેદઃ, ન યથા અન્યો ગ્રન્થ ઇતિ

કિઞ્ચાન્યત્, ન કેવલં સ્થિત્યુત્પત્તિકાલયોરેવ પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાભાવાજ્જગતો બ્રહ્મત્વમ્, પ્રલયકાલે ચ ।
જલબુદ્બુદફેનાદીનામિવ સલિલવ્યતિરેકેણાભાવઃ, એવં પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ તત્કાર્યાણાં નામરૂપકર્મણાં તસ્મિન્નેવ લીયમાનાનામભાવઃ ।
તસ્માદેકમેવ બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાનઘનમેકરસં પ્રતિપત્તવ્યમિત્યત આહ ।
પ્રલયપ્રદર્શનાય દૃષ્ટાન્તઃ

સ યથા સર્વાસામપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સ્પર્શાનાં ત્વગેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં ગન્ધાનાં નાસિકે એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રસાનાં જિહ્વૈકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રૂપાણાં ચક્ષુરેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષં શબ્દાનાં શ્રોત્રમેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સંકલ્પાનાં મન એકાયનમ્ ।
એવં સર્વાસાં વિદ્યાનાં હૃદયમેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં કર્મણાં હસ્તાવેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામાનન્દાનામુપસ્થ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વિસર્ગાણાં પાયુરેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામધ્વનાં પાદાવેકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વેદાનાં વાગેકાયનમ્ ॥ _

શા.ભા._

સ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ૑યથા યેન પ્રકારેણ, સર્વાસાં નદીવાપીતડાગાદિગતાનામપામ્, સમુદ્રોઽબ્ધિરેકાયનમ્, એકગમનમેકપ્રલયોઽવિભાગપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ૑યથાયાં દૃષ્ટાન્તઃ, એવં સર્વેષાં સ્પર્શાનાં મૃદુકર્કશકઠિનપિચ્છિલાદીનાં વાયોરાત્મભૂતાનાં ત્વગેકાયનમ્, ત્વગિતિ ત્વગ્વિષયં સ્પર્શસામાન્યમાત્રમ્, તસ્મિન્પ્રવિષ્ટાઃ સ્પર્શવિશેષાઃઆપ ઇવ સમુદ્રમ્તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતા ભવન્તિ૑તસ્યૈવ હિ તે સંસ્થાનમાત્રા આસન્ ।
તથા તદપિ સ્પર્શસામાન્યમાત્રં ત્વક્છબ્દવાચ્યં મનઃસઙ્કલ્પે મનોવિષયસામાન્યમાત્રે, ત્વગ્વિષય ઇવસ્પર્શવિશેષાઃ, પ્રવિષ્ટં તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતં ભવતિ૑એવં મનોવિષયોઽપિ બુદ્ધિવિષયસામાન્યમાત્રે પ્રવિષ્ટસ્તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતો ભવતિ૑વિજ્ઞાનમાત્રમેવ ભૂત્વા પ્રજ્ઞાનઘને પરે બ્રહ્મણ્યાપ ઇવ સમુદ્રે પ્રલીયતે ।
એવં પરમ્પરાક્રમેણ શબ્દાદૌ સહ ગ્રાહકેણ કરણેન પ્રલીને પ્રજ્ઞાનઘને ઉપાધ્યભાવાત્સૈન્ધવઘનવત્પ્રજ્ઞાનઘનમેકરસમનન્તમપારં નિરન્તરં બ્રહ્મ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તસ્માદાત્મૈવ એકમદ્વયમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
તથા સર્વેષાં ગન્ધાનાં પૃથિવીવિશેષાણાં નાસિકે ઘ્રાણવિષયસામાન્યમ્, તથા સર્વેષાં રસાનામબ્વિશેષાણાં ચક્ષુશ્ચક્ષુર્વિષયસામાન્યમ્, તથા શબ્દાનાં શ્રોત્રવિષયસામાન્યં પૂર્વવત્ ।
તથા શ્રોત્રાદિવિષયસામાન્યાનાં મનોવિષયસામાન્યે સઙ્કલ્પે૑મનોવિષયસામાન્યસ્યાપિ બુદ્ધિવિષયસામાન્યે વિજ્ઞાનમાત્રે૑વિજ્ઞાનમાત્રં ભૂત્વા પરસ્મિન્પ્રજ્ઞાનઘને પ્રલીયતે ।
તથા કર્મેન્દ્રિયાણાં વિષયા વદનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દવિશેષાઃ તત્તત્ક્રિયાસામાન્યેષ્વેવ પ્રવિષ્ટા ન વિભાગયોગ્યા ભવન્તિ, સમુદ્ર ઇવાબ્વિશેષાઃ૑ તાનિ ચ સામાન્યાનિ પ્રાણમાત્રમ્, પ્રાણશ્ચ પ્રજ્ઞાનમાત્રમેવ ।
"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"ઇતિ કૌષીતકિનોઽધીયતે ।
નનુ સર્વત્ર વિષયસ્યૈવ પ્રલયોઽભિહિતઃ, ન તુ કરણસ્ય૑તત્ર કોઽભિપ્રાય ઇતિ? બાઢમ્૑કિન્તુ વિષયસમાનજાતીયં કરણં મન્યતે શ્રુતિઃ, ન તુ જાત્યન્તરમ્૑વિષયસ્યૈવ સ્વાત્મગ્રાહકત્વેન સંસ્થાનાન્તરં કરણં નામયથા રૂપવિશેષસ્યૈવ સંસ્થાનં પ્રદીપઃ કરણં સર્વરૂપપ્રકાશને, એવં સર્વવિષયવિશેષાણામેવ સ્વાત્મવિશેષપ્રકાશકત્વેન સંસ્થાનાન્તરાણિ કરણાનિ પ્રદીપવત્ ।
તસ્માન્ન કરણાનાં પૃથક્પ્રલયે યત્નઃ કાર્યઃ,
વિષયસામાન્યાત્મકત્વાદ્વિષયપ્રલયેનૈવ પ્રલયઃ સિદ્ધો ભવતિ કરણાનામિતિ

તત્રઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્, તત્ર હેતુરભિહિતઃઆત્મસામાન્યત્વમ્, આત્મજત્વમ્, આત્મપ્રલયત્વં ચ ।
તસ્માદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકાલેષુ પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાભાવાત્"પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ" "આત્મૈવેદં સર્વમ્"ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં યત્, તત્તર્કતઃ સાધિતમ્ ।
સ્વાભાવિકોઽયં પ્રલય ઇતિ પૌરાણિકા વદન્તિ ।
યસ્તુ બુદ્ધિપૂર્વકઃ પ્રલયો બ્રહ્મવિદાં બ્રહ્મવિદ્યાનિમિત્તઃ, અયમાત્યન્તિક ઇત્યાચક્ષતેઅવિદ્યાનિરોધદ્વારેણ યો ભવતિ૑ તદર્થોઽયં વિશેષારમ્ભઃ

સ યથા સૈન્ધવખિલ્ય ઉદકે પ્રાસ્ત ઉદકમેવાનુવિલીયેત ન હાસ્યોદ્ગ્રહણાયેવ સ્યાત્ ।
યતોયતસ્ત્વાદદીત લવણમ્ ।
એવં વા અર ઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં વિજ્ઞાનઘન એવ ।
એતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ।
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યરે બ્રવીમિ ।
ઇતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ॥ _

શા.ભા._

તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતેસ યથેતિ ।
સૈન્ધવખિલ્યઃ સિન્ધોર્વિકારઃ સૈન્ધવઃ, સિન્ધુશબ્દેનોદકમભિધીયતે, સ્યન્દનાત્સિન્ધુરુદકમ્, તદ્વિકારસ્તત્ર ભવો વા સૈન્ધવઃ સૈન્ધવશ્ચાસૌ ખિલ્યશ્ચેતિ સૈન્ધવખિલ્યઃ, ખિલ એવ ખિલ્યઃ સ્વાર્થે યત્પ્રત્યયઃ, ઉદેક સિન્ધૌ સ્વયોનૌપ્રસ્તઃ પ્રક્ષિપ્તઃ, ઉદકમેવ વિલીયમાનમનુવિલીયેત૑યત્તદ્ભૌમતૈજસસમ્પર્કાત્કાઠિન્યપ્રાપ્તિઃ ।
ખિલ્યસ્ય સ્વયોનિસમ્પર્કાદપગચ્છતિ તદુદકસ્ય વિલયનમ્, તદનુ સૈન્ધવખિલ્યો વિલીયત ઇત્યુચ્યતે ।
તદેતદાહ ઉદકમેવાનુવિલીયેતેતિ ।
ન હ નૈવ અસ્ય ખિલ્યસ્યોદ્ગ્રહણાયોદ્ધૃત્ય પૂર્વવદ્ગ્રહણાય ગ્રહીતું નૈવ સમર્થઃ કશ્ચિત્સ્યાત્સુનિપુણોઽપિ ।
ઇવશબ્દોઽનર્થકઃ ।
ગ્રહણાય નૈવ સમર્થઃ૑કસ્માત્? યતો યતો યસ્માદ્યસ્માદ્દેશાતદુદકમાદદીત ગૃહીત્વા સ્વાદયેત્, લવણાસ્વાદમેવ તદુદકં ન તુ ખિલ્યમાવઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એવમેવ વા અરે મૈત્રેયિદં પરમાત્માખ્યં મહદ્ભૂતમ્યસ્માન્મહતો ભૂતાદવિદ્યયા પરિચ્છિન્ના સતી કાર્યકરણોપાધિસમ્બન્ધાત્ખિલ્યમાવમાપન્નાસિ, મર્ત્યા જન્મમરણાશનાયાપિપાસાદિસંસારધર્મવત્યસિ, નામરૂપકાર્યાત્મિકાઅમુષ્યાન્વ યાહમિતિ, સ ખિલ્યભાવસ્તવ કાર્યકરણભૂનોપાધિસમ્પર્કભ્રાન્તિજનિતો મહતિ ભૂતે સ્વયોનૌ મહાસમુદ્રસ્યાનીયે પરમાત્મનિ અજરેઽમરેઽભયે શુદ્વે સૈન્ધવવનવદેકરસે પ્રજ્ઞાનઘનેઽનન્તેઽપારે નિરન્તરેઽવિદ્યાજનિતભ્રાન્તિમેદવર્જિતે પ્રવેશિતઃ ।
તસ્મિન્પ્રવિષ્ટે સ્વયોનિગ્રસ્તે ખિલ્યભાવેઽવિદ્યાકૃતે ભેદભાવે પ્રણાશિતેઇદમેકમદ્વૈતં મહદ્ભૂતં મહચ્ચ તદ્ભૂતં ચ મહદ્ભૂતં સર્વમહત્તરત્વાદાકાશાદિકારણત્વાચ્ચ ।
ભૂતં વિષ્વપિ કાલેપુ સ્વરૂપાધ્યભિચારાત્સર્વદૈવ પરિનિષ્પન્નમિતિ વૈકાલિકો નિષ્ઠાપ્રત્યયઃ ।
અથવા ભૂતશબ્દઃ પરમાર્થવાચી, મહચ્ચ પારમાર્થિકં ચેત્યર્થઃ૑લૌકિકં તુ યદ્યપિ મહદ્ભવતિ, સ્વપ્નમાયાકૃતં હિમવદાદિપર્વતોપમં ન પરમાર્થવસ્તુ૑તો વિશિનષ્ટિઇદં તુ મહચ્ચ તદભૂતં ચેતિ ।
અનન્તં નાસ્યાન્તો વિદ્યત ઇત્યનન્તમ્૑કદાચિદાપેક્ષિકં સ્યાદિત્યતો વિશિનષ્ટયપારમિતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનમ ચ તદ્ઘનશ્ચેતિ વિજ્ઞાનઘનઃ, ઘનશબ્દોજાત્યન્તરપ્રતિષેધાર્થઃયથા સુવર્ણઘનોઽયોઘન ઇતિ૑
એવશબ્દોઽવધારણાર્થઃનાન્યઞ્જાત્યન્તરમન્તરાલે વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદીદમેકમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ સ્વચ્છં સંસારદુઃખાસમ્પૃત્ત્કમ્, કિન્નિમિતોઽયં ખિલ્યભાવ આત્મનો જાતો મૃતઃ સુખી દુઃખ્યહં મમેત્યેવમાદિલક્ષણોઽનેકસંસારધર્મોપદ્રુતઃ? ઇત્યુચ્યતે
એતેભ્યો ભૂતેભ્યો યાન્યેતાનિ કાર્યકરણવિપયાકારપરિણતાનિ નામરૂપાત્મકાનિ સલ્લિફેનવુદ્વુદોપમાનિસ્વચ્છસ્ય પરમાત્મનઃ સલિલોપમસ્ય, યેપાં વિષયપર્યન્તાનાં પ્રજ્ઞાનઘને બ્રહ્મણિ પરમાર્થવિવેકજ્ઞાનેન પ્રવિલાપનમુત્તકં નદીસમુદ્રવતએતભ્યો હેતુભૂતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સત્યશબ્દવાચ્યેભ્યઃ સમુત્થાય સૈન્ધવખિલ્યવત્યથા અદ્ભયઃ સૂર્યચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બઃ, યથા વા સ્વચ્છસ્ય સ્ફટિકસ્ય અલત્તકાદ્યુપાધિભ્યો રત્ત્કાદિભાવઃ, એવં કાર્યકરણભૂતભૂતોપાધિભ્યો વિશેપાત્મખિલ્યભાવેન સમુત્થાય સમ્યગુત્થાયયેભ્યો ભૂતેભ્ય ઉત્થિતઃ તાનિ યદાકાર્યકરણવિષયાકારપરિણતાનિ ભૂતાન્યાત્મનો વિશેપાત્મખિલ્યહેતુભૂતાનિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશેન બ્રહ્મવિદ્યાયા નદીસમુદ્રવત્પ્રવિલાપિતાનિ
વિનશ્યન્તિ, સલિલફેનબુદ્બુદાદિવત્તેષુ વિનશ્યત્સુ અન્વેવૈષ વિશેષાત્મખિલ્યભાવો વિનશ્યતિ૑યથા ઉદકાલત્ત્ફકાદિહેત્વપનયે સાર્યચન્દ્રસ્ફટિકાદિપ્રતિબિમ્બો વિનશ્યતિ, ચન્દ્રાદિ સ્વરૂપમેવ પરમાર્થતો વ્યવતિષ્ઠતે, તદ્વત્પ્રજ્ઞાનઘનમનન્તમપારં સ્વચ્છં વ્યવતિષ્ઠતે ।
ન તત્ર પ્રેત્ય વિશેપસંજ્ઞાસ્તિ કાર્યકરણસઙ્ઘાતેભ્યોવિમુત્ત્કસ્યૈત્યેવમરે મૈત્રેયિ બ્રવીમિ નાસ્તિ વિશેષસંજ્ઞેતિઅહમસાવમુષ્ય પુત્રો મમેદં ક્ષેત્રં ધનં સુખી દુઃખીત્યેવમાદિલક્ષણા, અવિદ્યાકૃતત્વાત્તસ્યાઃ૑વિદ્યાયાશ્ચબ્રહ્મવિદ્યયા નિરન્વયતો નાશિતત્વાત્કુતો વિશેષસંજ્ઞાસમ્ભવો બ્રહ્મવિદશ્ચૈતન્યસ્વભાવાવસ્થિતસ્ય? શરીરાવસ્થિતસ્યાપિ વિશેષસંજ્ઞા નોપપદ્યતે કિમુત કાર્યકરણવિમુત્ત્કસ્ય સર્વતઃ? ઇતિ હોવાચોત્ત્કવાન્કિલ પરમાર્થદર્શનં મૈત્રેય્યૈ ભાર્યાયૈ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ

એવં પ્રતિબોધિતા

સા હોવાચ મૈત્રેયી અત્રૈવ મા ભગવાનમૂમુહન્ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ ।
સ હોવાચ ન વા અરેઽહં મોહં બ્રવીમિ ।
અલં વા અર ઇદં વિજ્ઞાનાય ॥ _

શા.ભા._

સા હ કિલોવાચોત્ત્કવતી મૈત્રેયીઅત્રૈવ એતસ્મિત્રેવ એકસ્મિન્વસ્તુનિ બ્રહ્મણિ વિરુદ્વધર્મવત્તવમાચક્ષણેન ભગવતા મમ મોહ કૃતઃ૑તદાહઅત્રૈવ મા ભગવાન્પૂજાવાનમૂમુહન્મોહં કૃતચાન્ ।
કથં તેન વિરુદ્વધર્મવત્ત્વમુત્કમિત્યુચ્યતેપૂર્વ વિજ્ઞાનઘન એવેતિ પ્રતિશાય પુનર્ન પ્રેત્ય સંશાસ્તીતિ૑કથં વિજ્ઞાનઘન એવ? કથં વા ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ? ન હ્યુષ્ણઃ શીતશ્ચાગ્નિરેવૈકો ભવતિ ।
અતો મૂઢાસ્મ્યત્ર ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃન વા અરે મૈત્રેય્યહં મોહં બ્રવીમિ મોહનં વાક્યં ન બ્રવીમિત્યર્થઃ ।
નનુ કથં વિરુદ્વધર્મત્વમવોચઃવિજ્ઞાન ઘનં સંજ્ઞાભાવં ચ ? ન મયેદમેકસ્મિન્વમિંણ્યમિહિતમ્, ત્વયૈવેદં વિરુદ્વધર્મત્વેનૈકં વસ્તુ પરિગૃહીતં ભ્રાન્ત્યા, ન તુ મયોત્ત્કમ્ ।
મયા ત્વિદમુત્ત્કમ્યસ્ત્વવિદ્યાપ્રત્યુપસ્યાપિતઃકાર્યકરણસમ્બન્ધી આત્મનઃ ખિલ્યભાવઃ, યસ્મિન્વિદ્યયા નાશિતે, તન્નિમિત્તા યા વિશેષસંજ્ઞા શરીરાદિસમ્બન્ધિની અન્યત્વદર્શનલક્ષણા, સા કાર્યકરણસઙ્ઘાતોપાધૌ પ્રવિલાપિતે નશ્યતિ હેત્વભાવાદુદકાદ્યાધારનાશાદિવ ચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ સ્તન્નિમિત્તશ્ચ પ્રકાશાદિઃ૑ ન પુનઃ પરમાર્થચન્દ્રાદિત્યસ્વરૂપાનાશવદસંસારિબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય વિજ્ઞાનઘનસ્ય નાશઃ૑ તદ્વિજ્ઞાઘન ઇત્યુત્ત્કમ્૑ સ આત્મા સર્વસ્ય જગતઃ, પરમાર્થતો ભૂતનાશાન્ન વિનાશી ।
વિનાશી ત્વવિદ્યકૃતઃ ખિલ્યભાવઃ,"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"(છા૦ ઉ૦ ૬ ।૧ ।૪) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અયં તુ પારમાર્થિકઃવિનાશી વા અરેઽયમાત્મા, અતોઽલં પર્યાપ્તં વૈ અરે ઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં ય યાવ્યાખ્યાતં વિજ્ઞાનાય વિજ્ઞાતુમ્

યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં જિઘ્રતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ તદિતર ઇતરં શૃણોતિ તદિતર ઇતરં જિઘ્રતિ તદિતર ઇતરમભિવદતિ તદિતર ઇતરં મનુતે તદિતર ઇતરં વિજાનાતિ ।
યત્ર વાસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં જિઘ્રેત્તત્કેન કં જિઘ્રેત્તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં શૃણુયાત્તત્કેન કમભિવદેત્તત્કેન કં મન્વીત તત્કેન કં વિજાનીયાત્ ।
યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ ।
વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ ॥ _

શા.ભા._

કથં તર્હિ પ્રેત્ય સંજ્ઞા નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
શૃણુ ।
યત્ર યસ્મિન્નવિદ્યાકલ્પિતે કાર્યકરણસંઘાતોપાધિજનિતે વિશેષાત્મનિ ખિલ્યભાવે હિ યસ્માદદ્દ્વૈતમિવ પારમાર્થતોઽદ્વૈતે બ્રહ્મણિ દ્વૈતમિવ ભિન્નમિવ વસ્ત્વન્તરમાત્મન ઉપલક્ષ્યતે ।
નનુ દ્વૈતેનોપમીયમાનત્વાદ્દ્વૈતસ્ય પારમાર્થિકત્વમિતિ ।
ન ।
ઽવાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમિઽતિ શ્રુત્યન્તરાઽદેકમેવાઽદ્વિતીયમાત્મૈવેદં સર્વામિતિ ચ ।
તત્તત્ર યસ્માદ્દ્વૈતમિવ તસ્માદેવેતરોઽસૌ પરમાત્મનઃ ખિલ્યભૂત આત્માપરમાર્થશ્ચન્દ્રોદેરિવોદકચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ ઇતરો ઘ્રાતેતરેણ ધ્રાણેનેતરં ઘ્રાતવ્યં જિઘ્રતિ ।
ઇતર ઇતરમિતિ કારકપ્રદર્શનાર્થં જિઘ્રતીતિ ક્રિયાફલયોરભિધાનમ્ ।
યથા છિન્ત્તીતિ યથોદ્યમ્યોદ્યમ્ય નિપાતનં છેદસ્ય ચ દ્વૈધીભાવ ઉભયં છિનત્તીત્યેકેનૈવ શબ્દેનાભિધીયતે ક્રિયાવસાનત્વાત્ક્રિયાવ્યતિરેકેણ ચ તત્ફલસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
ઇતરો ઘ્રાણેતરેણ ઘ્રાણેનેતરં ઘ્રતવ્યં જિઘ્રતિ તથા સર્વં પૂર્વવદ્વિજાનાતિ ।
ઇયમવિદ્યાવદવસ્થા ।
યત્ર તુ બ્રહ્મવિદ્યયાવિદ્યા નાશમુપગમિતા તત્રાઽત્મવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાભાવઃ ।
યત્ર વા અસ્ય બ્રહ્મવિદઃ સર્વં નામરૂપાદ્યાત્મન્યેવ પ્રવિલાપિતમાત્મૈવ સંવૃત્તં યત્રૈવમાત્મૈવાભૂત્તત્ર કેન કરણેન કં ધ્રાતવ્યં કો જિઘ્રેત્તથા પશ્યોદ્વિજાનીયાત્ ।
સર્વત્ર હિ કારકસાધ્યા ક્રિયા ।
અતઃ કારકાભાવેઽનુપપત્તિઃ ક્રિયાયાઃ ક્રિયાભાવે ચ ફલાભાવઃ ।
તસ્માદવિદ્યાયામેવ સત્યાં ક્રિયાકારકફલવ્યવહારો ન બ્રહ્મવિદઃ ।
આત્મત્વાદેવ સર્વસ્ય નાઽત્મવ્યતિરેકેણ કારકં ક્રિયાફલં વાસ્તિ ।
નચાનાત્મા સન્સર્વમાત્મૈવ ભવતિ કસ્યચિત્ ।
તસ્માદવિદ્યયૈવાનાત્ત્મત્વં પરિકલ્પિતં ન તુ પરમાર્થત આત્મવ્યતિરેકેણાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
તસ્માત્પરમાર્થાત્મૈકત્વપ્રત્યયે ક્રિયાકારકફલપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ ।
અતો વિરોધાદ્બ્રહ્મવિદઃ ક્રિયાણાં તત્સાધનાનાં ચાન્ત્યન્તમેવ નિવૃત્તિઃ ।
કેન કિમિતિ ક્ષેપાર્થં વચનં પ્રકારાન્તરાનુપપત્તિદર્શનાર્થમ્ ।
કેનચિદપિ પ્રકારેણ ક્રિયાકરણાદિકારકાનુપપત્તેઃ ।
કેનત્ચિત્કઞ્ચિત્કાશ્ચિત્કથં ચિન્ન જિવ્રેદેવેત્યર્થઃ ।
યત્રાપ્યવિદ્યાવસ્થાયામન્યોઽન્યં પશ્યતિ તત્રાપિ યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાદ્યેન વિજાનાતિ તસ્ય કરણસ્ય
વિજ્ઞેયે વિનિયુક્તત્વાત્ ।
જ્ઞાતુશ્વ જ્ઞેય એવ હિ જિજ્ઞાસા નાઽત્મનિ ।
ન ચાગ્નેરિવાઽત્માઽત્મનો વિષયો ન ચાવિષયે જ્ઞાતુર્જ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્યેનેદં વિજાનાતિ તં વિજ્ઞાતારં કેન કરણેન કો વાન્યો વિજાનીયાત્ ।
યદા તુ પુનઃ પરમાર્થવિવેકિનો બ્રહ્મવિદો વિજ્ઞાતૈવ કેવલોઽદ્વયો વર્તતે તં વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થં બ્રાહ્મણમ્

યત્કેવલં કર્મનિરપેક્ષમમૃતવસાધનં તદ્વક્તવ્યમિતિ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણમારબ્ધમ્ ।
તચ્ચાઽત્મજ્ઞાનં સવંસન્યાસાઙ્ગવિશિષ્ટમ્ ।
આત્મનિ ચ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ ।
આત્મા ચ પ્રિયઃ સર્વસ્માત્ ।
તસ્માદાત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ સ ચ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસ્તવ્ય ઇતિ ચ દર્શનપ્રકારા ઉક્તાઃ ।
તત્ર શ્રોતવ્ય આચાર્યાગમાભ્યામ્ ।
મન્તવ્યસ્તર્કતઃ ।
તત્ર ચ તર્ક ઉક્ત આત્મૈવેદં સર્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્ય હેતુવચનમાત્મૈકસામાન્યત્વમાત્મૈકોદ્ભવત્વમાત્મૈકપ્રલયત્વં ચ ।
તત્રાયં હેતુરસિદ્ધ ઇત્યાશઙ્ક્યત આત્મૈકસામાન્યોદ્ભવપ્રલયાખ્યસ્તદાશઙ્કાનિવૃત્યર્થમેતદ્બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
યસ્માત્પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભૂતં જગત્સર્વં પૃથિવ્યાદિ ।
યચ્ચ લોકે પરસ્પરકાર્યોપકારકભૂતં તદેકકારણપૂર્વકમેકસામાન્યાત્મકમેકપ્રલયં ચ દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદિદમપિ પૃથિવ્યાદિલક્ષણં જગત્પરસ્પરોપકાર્યોપકારકત્વાત્તથાભૂતં ભવિતુમર્હતિ ।
એષ હ્યર્થોઽસ્મિન્બ્રાહ્મણેપ્રકાશ્યતે ।
અથવાઽત્મૈવેદં સર્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાઽત્મોત્પત્તિસ્થિતિલયત્વં ક્રિયતે ।
તથા હિ નૈયાયિકૈરુક્તં હેત્વપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમિતિ ।
અન્યૈર્વ્યાખ્યાતમા દુન્દુભિદૃષ્ટાન્તાચ્છ્રોતવ્યાર્થમાગમવચનં પ્રાઙ્ભધુવ્રહ્મણાન્મન્તવ્યાર્થમુપપત્તિપ્રદર્શનેન મધુબ્રાહ્મણેન તુ નિદિધ્યાસનવિધિરુચ્યત ઇતિ ।
સર્વથાપિ તુ યથાઽગમેનાવધારિતં તર્કતસ્તથૈવ મન્તવ્યમ્ ।
યથા તર્કતો મતસ્ય તર્કાગમાભ્યાં નિશ્ચિતસ્ય તથૈવ નિદિધ્યાસનં ક્રિયત ઇતિ પૃથઙ્નિદિધ્યાસનવિધિરનર્થક એવ ।
તસ્માત્પૃથક્પ્રકરણવિભાગોઽનર્થક ઇત્યસ્મદભિપ્રાયઃ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનામિતિ ।
સર્વથાપિ ત્વધ્યાયદ્વયસ્યાર્થોઽસ્મિન્બ્રાહ્મણ ઉપસંહ્રિયતે ।
ઇયં પૃથિવી સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યૈ પૃથિવ્યૈ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યસ્ચાયમધ્યાત્મં શારીરસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

ઇયં પૃથિવી પ્રસિદ્ધા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ સર્વેષાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનાં ભૂતાનાં પ્રાણિનાં મધુ કાર્યં મધ્વિવ મધુ યથૈકો મધ્વપૂપોઽનેકૈર્મધુકરૈર્નિર્વર્તિત એવમિયં પૃથિવી સર્વભૂતનિર્વર્તિતા ।
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યૈ પૃથિવ્યા અસ્યા મધુ કાર્યમ્ ।
કિઞ્ચ યશ્વાયં પુરુષોઽસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયશ્વિન્માત્રપ્રકાશમયોઽમૃતમયોઽમરણધર્મા પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં શારીરઃ શરીરે ભવઃ પૂર્વવત્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષઃ ।
સ ચ લિઙ્ગાભિમાની ।
સ ચ સર્વેષાં ભૂતાનામુપકારકરણત્વેન મધુ ।
સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યસ્ય મધુ ।
ચશબ્દસામર્થ્યાત્ ।
એવમેતચ્ચતુષ્ટયં તાવદેકં સર્વભૂતકાર્યં સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યસ્ય કાર્યમતોઽસ્યૈકકારણપૂર્વકતા ।
યસ્માદેકસ્માત્કારણાદેતજ્જાતં તદેવૈકં પરમાર્થતો બ્રહ્મેતરત્કાર્યં વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમાત્રમિત્યેષમધુપર્યાયાણાં સર્વેષામર્થઃ સંક્ષેપતઃ ।
અયમેવ સ યોઽયં પ્રતિજ્ઞાત ઇદં સર્વં યદયમાત્મેતિ ।
ઇદમમૃતં યન્મૈત્રેય્યા અમૃતત્વસાધનમુક્તમાત્મવિજ્ઞાનમિદં તદમૃતમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મ યદ્બ્રહ્મા તે બ્રવાણિ જ્ઞપયિષ્યામીત્યધ્યાયાદૌ પ્રકૃતં યદ્વિષયા ચ વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યેત્યુચ્યત ઇદં સર્વં યસ્માદ્બ્રહ્મણો વિજ્ઞાનાત્સર્વં ભવતિ

ઇમા આપઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
આસામપાં સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમાસ્વપ્સુ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં રૈતસસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથાઽપઃ ।
અધ્યાત્મં રેતસ્યપાં વિશેષતોઽવસ્થાનમ્

અયમગ્નિઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાગ્નેઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્નગ્નૌ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં વાઙ્મયસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથાગ્નિઃ વાચ્યગ્નેર્વિશેષતોઽવસ્થાનમ્

અયં વાયુઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય વાયોઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્ વાયૌ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં પ્રાણસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદં અમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા વાયુઃ ।
અધ્યાત્મં પ્રાણો ભૂતાનાં શરીરારમ્ભકત્વેનોપકારાન્મધુત્વં તદન્તર્ગતાનાં તેજોમયાદીનાં કરણત્વેનોપકારાન્મધુત્વમ્ ।
તથા ચોક્તં"તસ્યૈવ વાચઃ પૃથિવી શરીરં જ્યોતીરૂપમયમગ્નિઃ"ઇતિ

અયમાદિત્યઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાદિત્યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્નાદિત્યે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં ચાક્ષુષસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથાઽદિત્યો મધુ ।
ચાક્ષુષોઽધ્યાત્મમ્

ઇમા દિશઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
આસાં દિશાં સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમાસુ દિક્ષુ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં શ્રૌત્રઃ પ્રાતિશ્રુત્કસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા દિશો મધુ ।
દિશાં યદ્યપિ શ્રોત્રમધ્યાત્મં શબ્દપ્રતિશ્રવણવેલાયાં તુ વિશેષતઃ સંનિહિતો ભવતીત્યધ્યાત્મં પ્રાતિશ્રુત્કઃ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પ્રતિશ્રવણવેલાયાં ભવઃ પ્રાતિશ્રુત્કઃ

અયં ચન્દ્રઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધ્વ્ ।
અસ્ય ચન્દ્રસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્ ચન્દ્રે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં માનસસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મેદમમૃતમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા ચન્દ્રઃ ।
અધ્યાત્મં માનસઃ

ઇયં વિદ્યુત્સર્વેષાં ભૂતાનં મધુ ।
અસ્યૈ વિદ્યુતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્યાં વિદ્યુતિ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં તૈજસસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા વિદ્યુત્ ।
ત્વક્તેજસિ ભવસ્તૈજસોઽધ્યાત્મમ્

અયં સ્તનયિત્નુઃ સર્વેષાં ભુતાનાં મધુ ।
અસ્ય સ્તનયિત્નોઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્સ્તનયિત્નૌ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં શાબ્દઃ સૌવરસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા સ્તનયિત્નઃ ।
શબ્દે ભવઃ શાબ્દોઽધ્યાત્મં યદ્યપિ તથાપિ સ્વરે વિશેષતો ભવતીતિ સૌવરોઽધ્યાત્મમ્

અયમાકાશઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાકાશસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્નાકાશે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં હૃદ્યાકાશસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથાઽકાશઃ ।
અધ્યાત્મં હ્યદ્યાકાશઃ

અયં ધર્મઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય ધર્મસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્ ધર્મે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં ધાર્મસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

અયં ધર્મોઽયમિત્યપ્રત્યક્ષોઽપિ ધર્મઃ કાર્યેણ તત્પ્રયુક્તેન પ્રત્યક્ષેણ વ્યપદિશ્યતેઽયં ધર્મ ઇતિ પ્રત્યક્ષવત્ ।
ધર્મશ્ચ વ્યાખ્યાતઃ શ્રુતિસ્મૃતિલક્ષણઃ ક્ષત્રાદીનામપિ નિયન્તા જગતો વૈચિત્ર્યકૃત્પૃથિવ્યાદીનાં પરિણામહેતુત્વાત્પ્રાણિભિરનુષ્ઠીયમાનરૂપશ્ચ ।
તેન ચાયં ધર્મ ઇતિ પ્રત્યક્ષેણ વ્યપદેશઃ ।
સત્યધર્મયોશ્ચાભેદેન નિર્દેશઃ કૃતઃ શાસ્રાચારલક્ષણયોરિદ્દ(? ) તુ ભેદેન વ્યપદેશ એકત્વે સત્યપિ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટભેદરૂપેણ કાર્યારમ્ભકત્વાત્ ।
યસ્ત્વદૃષ્ટોઽપૂર્વાખ્યો ધર્મઃ સ સામાન્યવિશેષાત્મનાદૃષ્ટેન રૂપેણ કાર્યમારભતે સામાન્યરૂપેણ પૃથિવ્યાદીનાં પ્રયોક્તા ભવતિ વિશેષરૂપેણ ચાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ।
તત્ર પૃથિવ્યાદીનાં પ્રયોક્તરિ યશ્ચાયમસ્મિન્ધર્મે તેજોમયસ્તથાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતકર્તરિ ધર્મે ભવો ધાર્મઃ

ઇદં સત્યં સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય સત્યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્ સત્યે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં સાત્યસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

તથા દૃષ્ટેનાનુષ્ઠીયમાનેનાઽચારરૂપેણ સત્યાખ્યો ભવતિ સ એવ ધર્મઃ સોઽપિ દ્વિપ્રકાર એવ સામાન્યવિશેષાત્મરૂપેણ ।
સામાન્યરૂપઃ પૃથિવ્યાદિસમવેતો વિશેષરૂપઃ કાર્યકરણસંઘાતસમવેત ।
તત્ર પૃથિવ્યાદિસમવેતે વર્તમાનક્રિયારૂપે સત્યે તથાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતસ મવેતે સત્યે ભવઃ સત્યઃ ।
સત્યેન વાયુરાવાતીતિ શ્રુત્યન્તરાત્

ઇદં માનુષં સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય માનુષસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્માનુષે તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં માનુષસ્તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _

શા.ભા._

ધર્મસત્યાભ્યાં પ્રયુક્તોઽયં કાર્યકરણસંઘાતવિશેષઃ સ યેન જાતિવિશેષેષ સંયુક્તો ભવતિ ।
સ જાતિવિશેષો માનુષાદિઃ ।
તત્ર માનુષાદિજાતિવિશિષ્ટા એવ સર્વે પ્રાણિનિકાયાઃ પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવેન વર્તમાના દૃશ્યન્તે ।
અતો માનુષાદિજાતિરપિ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
તત્ર માનુષાદિજાતિરપિ બાહ્યાઽધ્યાત્મિકી ચેત્યુભયથા નિર્દેશભાગ્ભવતિ

અયમાત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ચાયમસ્મિન્નાત્મનિ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમાત્મા તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયમાત્મા ।
ઇદમમૃતમિદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્ ॥ _૨,૫.૧૪ ॥॥
શા.ભા._

યસ્તુ કાર્યકરણસંઘાતો માનુષાદિજાતિવિશિષ્ટઃ સોઽયમાત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
નન્વયં શારીરશબ્દેન નિર્દિષ્ટઃ પૃથિવીપર્યાય એવ ।
ન ।
પાર્થિવાંશસ્યૈવ તત્ર ગ્રહણાત્ ।
ઇદં તુ સર્વાત્મા પ્રત્યસ્તમિતાધ્યાત્માધિભૂતાદિસર્વવિશેષઃ સર્વભૂતદેવતાગણવિશિષ્ટઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ સોઽયમાત્મેત્યુચ્યતે ।
તસ્મિન્નસ્મિન્નાત્મનિ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષોઽયમૂર્તરસઃ સર્વાત્મકો નિર્દિશ્યતે ।
એકદેશેન તુ પૃથિવ્યાદિષુ નિર્દિષ્ટોઽત્રાધ્યાત્મવિશેષાભાવાત્સ ન નિર્દિશ્યતે ।
યસ્તુ પરિશિષ્ટો વિજ્ઞાનમયો યદર્થોઽયં દેહલિઙ્ગસંઘાત આત્મા સ યશ્ચાયમાત્મેત્યુચ્યતે

સ વા અયમાત્મા સર્વેષાં અધિપતિઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં રાજા ।
તદ્યથા રથનાભૌ ચ રથનેમૌ ચારાઃ સર્વે સમર્પિતાઃ ।
એવમેવાસ્મિન્નાત્મનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વે દેવાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વ એત આત્માનઃ સમર્પિતાઃ ॥ _

શા.ભા._

યસ્મિન્નાત્મનિ પરિશિષ્ટો વિજ્ઞાનમયોઽમાત્મા ।
તસ્મિન્નવિદ્યાકૃતકાર્યકરણસઙ્ઘાતોપધિવિશિષ્ટે બ્રહ્મવિદ્યાયા પરમાર્થાત્મનિ પ્રવેશિતે, સ એવમુત્ત્કોઽનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃતસ્ત્રઃ પ્રજ્ઞાનઘનભૂતઃ સર્વેષાં ભૂતાનામયમાત્મા સર્વૈરૂપાસ્યઃ સર્વેષાં ભૂતાનામધિપતિઃ સર્વભૂતાનાં સ્વતન્ત્રો ન કુમારમાત્યવત્, કિં તર્હિ? સર્વેષાં ભૂતાનાં રાજા ।
રાજત્વવિશેષણમધિપતિરિતિ૑ભવતિ કશ્ચિદ્રાજોચિતષ્ટત્તિમાશ્રિત્ય રાજા, ન ત્વધિપતિઃ, અતો વિશિનષ્ટ્યધિપતિરિતિ ।
એવં સર્વભૂતાત્મા વિદ્વાન્ બ્રહ્મવિન્મુત્ત્કો ભવતિ ।
યદુત્ત્કમ્ઽબ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે કિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્યસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતીદં તદ્વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવમાત્માનભેવ સર્વાત્મત્વેન આચાર્યગમાભ્યાં શ્રુત્વા, મત્વા તર્કતો વિજ્ઞાય સાક્ષાદેવં યથા મધુબ્રાહ્મણે દર્શિતં તથા, તસ્માદ્બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદેવંલક્ષણાત્પૂર્વમપિબ્રહેમૈવ સદવિદ્યયા અબ્રહ્માસીત્, સર્વભેવ ચ સદસર્વમાસીત્તાન્ત્વવિદ્યામસ્માદ્વિજ્ઞનાત્તિરસ્કૃત્ય બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માભવત્સર્વઃ સ સર્વમભવત્ ।
પરિસમાપ્તઃ શાસ્ત્રાર્થો યદર્થઃ પ્રસ્તુતઃ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્ સર્વાત્મભૂતે બ્રહ્મવિદિ સર્વાત્મનિ સર્વં જગત્સમર્પિતમિત્યેતસ્મિન્નર્થે દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતેતદ્યથા રથનાભૌ ચ રથેનેમૌ ચારાઃ સર્વે સમર્પિતા ઇતિ પ્રસિદ્વોર્ઽથઃ, એવમેવાસ્મિન્નાત્મનિ પરમાત્મભૂતે બ્રહ્મવિદિ સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બર્યન્તાનિ, સર્વે દેવા અગ્ન્યાદયઃ, સર્વે લોકા
ભૂરાદયઃ, સર્વે પ્રણા વાગાદયઃ, સર્વ એત આત્માનો જલચન્દ્રવત્પ્રતિશરીરાનુપ્રવેશિનોઽવિદ્યાકલ્પિતાઃ, સર્વં જગદસ્મિન્ સમર્પિતમ્ ।
યદુત્ત્કં બ્રહ્મવિદ્વામદેવઃ પ્રતિપેદેઽઅહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽઇતિ, સ એષ સર્વાત્મભાવો વ્યાખ્યાતઃ ।
સ એષ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવિત્ સર્વોપાધિઃ સર્વાત્મા સર્વો ભવતિ ।
નિરુપાધિર્નિરુપાખ્યઃ અનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘનોઽજાજરોઽમૃતોભયોઽચલો નેતિ નેત્યસ્થૂલોઽનણુરિત્યેવંવિશેષણો ભવતિ ।
તમેતમર્થમજાનન્તસ્તાર્કિકાઃ કેચિત્પણ્ડિતંમન્યાશ્ચાગમવિદઃ શાસ્ત્રાર્થ વિરુદ્વં મન્યમાના વિકલ્પયન્તો મોહમગાધમુપયાન્તિ ।
તમેતમર્થમેતૌ મનેત્રાવનુવદતઃ"અનેજદેકં મનસો જવીયઃ" "તદેજતિ તન્નૈજતિ"ઇતિ ।
તથા ચ તૈત્તિરીયકે"યસ્માત્પરં નાપારમસ્તિ કિઞ્ચત્""એતત્સામ ગાયન્નાસ્તે" "અહમન્નમહમન્નમહમન્નમ્"ઇત્યાદિ ।
તથા ચ ચ્છાન્દોગ્યે"જક્ષત્ક્રીડન્રમમાણઃ" "સયદિ પિતૃલોકકામઃ" "સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ"ઇત્યાદિ ।
આયર્વણે ચ"સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્""દૂરાત સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ ।
"કઠવલ્લીષ્વપિ"અણોરણીયાન્મહતો મહીયાન્" "કસ્તં મદામદં દેવમ્" "તદ્વાવતોઽન્યાનત્યેતિ તિષ્ઠત્"ઇતિ ચ ।
તથા ગીતાસુ"અહં ક્રતુરહં યજ્ઞઃ" "પિતાહમસ્ય જગતઃ" "નાદત્તે કસ્યચિત્પાપમ્" "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ" "અવિમત્ત્કં વિભત્ત્કેપુ" "ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ"ઇત્યેવમાદ્યાગમાર્થ વિરુદ્વમિવ
પ્રતિભાન્તં મન્યમાનાઃ સ્વચિત્તસામર્થ્યાદર્થનિર્ણયાય વિકલ્પયન્તઃ, અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મા કર્તાકર્તા મુત્ત્કો બદ્વઃ ક્ષણિકો વિજ્ઞાનમાત્રં શૂન્યં ચેત્યેવં વિકલ્પયન્તો ન પારમધિગચ્છન્ત્યવિદ્યાયાઃ, વિરુદ્વર્ર્મદર્શિત્વાત્સર્વત્ર ।
તસ્માત્તત્ર ય એવ શ્રુત્યાચાર્યદર્શિતમાર્ગાનુસારિણઃ, ત એવાવિદ્યાયાઃ પારમધિગચ્છન્તિ ।
ત એવ વાસ્માન્મોહસમુદ્રાદગાધાદુત્તરિષ્યન્તિ, નેતરે સ્વવુદ્વિકૌશલાનુસારિણઃ

પરિસમાપ્તા બ્રહ્મવિદ્યામૃતત્વસાધનાભૂતા, યાં મૈત્રેયી પૃષ્ટવતી ભર્તારમ્ઽયદેવ ભગવાનમૃતત્વસાધનં વેદ તદેવ મે બ્રૂહિઽઇતિ ।
એતસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્તુત્યર્થેયમાખ્યાયિકાયાઃ સઙ્ક્ષેપતોર્ઽથપ્રકાશનાર્થાવેતૌ મન્ત્રૌ ભવતઃ ।
એવં હિ મન્ત્રબ્રાહ્મણાભ્યાં સ્તુતત્વાતમૃતત્વસર્વપ્રાપ્તિસાધનત્વં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પ્રકટીકૃતં રાજમાર્ગ મુપનીતં ભવતિયથાદિત્ય ઉદ્યઞ્છલાર્વરં તમોઽપનયતીતિ તદ્વત્ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યાયા ઇન્દ્રરક્ષિતા સા દુષ્પ્રાપ્યા દેવૈરપિ૑.સ્માદશ્ચિભ્યામપિદેવભિપગ્ભ્યામિન્દ્રરક્ષિતા વિદ્યા મહતાયાસેન પ્રાપ્તા ।
બ્રાહ્મણસ્ય શિરશ્છિત્ત્વાશ્વયં શિરઃ પ્રતિસન્ધાય તસ્મિન્નિન્દ્રેણચ્છિન્ને પુનઃ સ્વશિર એવ પ્રતિસન્ધાય તેન બ્રાહ્મણસ્ય સ્વશિરસૈવોત્ત્કાશેષા બ્રહ્મવિદ્યા શ્રુતા ।
તસ્માત્તતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્પુરુષાર્થસાધનં ન ભૂતં ન ભાવિ વા, કુત એવ વર્તમાનમ્, ઇતિ નાતઃ પરાસ્તુતિરસ્તિ ।
અપિ ચૈવં સ્તૂયતે બ્રહ્મવિદ્યાસર્વપુરુષાર્થાનાં કર્મ હિ સાધનમિતિ લોકે પ્રસિદ્વમ્ ।
તચ્ચ કર્મ વિત્તસાધ્યમ્,
તેનાશાપિનાસ્ત્યમૃતત્વસ્ય ।
તદિદમમૃતત્વં કેવલયાત્મવિદ્યયા કર્મનિરપેક્ષયા પ્રાપ્યતે૑યસ્માત્કર્મપ્રકરણે વક્તું પ્રાપ્તપિ કેવલપ્રકરણે, કર્મપ્રકરણાદુત્તીર્ત કર્મણા વિરુદ્વત્વાત્કેવલસંન્યાસસહિતા અભિહિતા અમૃતત્વસાધનાય ।
તસ્માન્નાતઃ પરં પુરુષાર્થસાધનમસ્તિ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યા સર્વો હિ લોકો દ્વન્દ્વારામઃ"સ વૈ નૈવ રેમે તસ્માદેકાકી ન રમતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો લોકસાધારણોઽપિ સન્નાત્મજ્ઞાનબલદ્ભાર્યાપુત્રવિત્તાદિસંસારરતિં પરિત્યજ્ય પ્રજ્ઞાનતૃપ્ત આત્મરતિર્બભૂવ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યા યસ્માદ્યાજ્ઞવલ્ક્યેનસંસારમાર્ગદ્વ્યુત્તિષ્ઠતાપિ પ્રિયાયૈ ભાર્યાયૈ પ્રોત્યર્થમેંવામિહિતા,"પ્રિયં ભાપસ એહ્યાઃસ્વ"ઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
તત્રેયં સ્તુત્યર્થાખ્યાયિકેત્યવોચામ ।
કા પુનઃ સા આખ્યાયિકા? ઇત્યુચ્યતે
ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃષિઃ પશ્યન્નવોચત્ તદ્વાં નરા સનયે દંસ ઉગ્રમાવિષ્કૃણોમિ તન્યતુર્ન વૃષ્ટિમ્ ।
દધ્યઙ્હ યન્મધ્વાથર્વણો વામશ્વસ્ય શીર્ષ્ણા પ્ર યદીમુવાચેતિ ॥ _

શા.ભા._

ઇદમિત્યનન્તરનિર્દિષ્ટં વ્યપદિશતિ, બુદ્વૌ સન્નિહિતત્વાત્ ।
વૈશબ્દઃ સ્મરણાર્થઃ ।
તદિત્યાખ્યાયિકાનિર્વૃત્તંપ્રકરણાન્તરાભિહિતં પરોક્ષં વૈશબ્દેન સ્મારયન્નિહ વ્યપદિશતિ ।
યત્તત્પ્રવર્ગ્યપ્રકરણે મૂચિતમ્, નાવિષ્કૃતં મધુ, તદિદં મધ્વિહાનન્તરં નિર્દિષ્ટમ્ઽઇયં પૃથિવીઽઇત્યાદિના ।
કથં તત્ર પ્રકરણાન્તે સૂચિતમ્દધ્યઙ્હ વા આભ્યામાથર્વણો મધુ નામ બ્રાહ્મણમુવાચ ।
તદેનયોઃ પ્રિયં ધામ તદેવૈનયોરેતેનોપગચ્છતિ ।
સ હોવાચેન્દ્રેણ વા ઉત્ત્કોઽસ્મયેતચ્ચેદન્યસ્મા અનુવ્રૂયાસ્તત એવ તે શિરશ્છિન્દ્યામિતિ ।
તસ્માદ્વૈ બિભેમિ, યદ્વૈ મે સ શિરો ન છિન્દ્યાત્તદ્વામુપનેષ્ય ઇતિ ।
તૌ હોચતુરાવાં ત્વા તસ્માત્ત્રાસ્યાવહે ઇતિ કથં મા ત્રાસ્યેથે? ઇતિ ।
યદા નાવુપનેષ્યસે૑થ તે શિરશ્છિત્ત્વા અન્યત્રાહ્રત્યોપનિધાસ્યાવઃ૑થાશ્વસ્ય શિર આહ્રત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવઃ૑તેન નાવનુવક્ષ્યસિ ।
યદા નાવનુવક્ષ્યસિ, અથ તે તદિન્દ્રઃ શિરશ્છેત્સ્યતિ૑થ તે સ્વં શિર આહ્રત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવ ઇતિ ।
તથેતિ તૌ હોપનિન્યે ।
તૌ યદોપનિન્યે, અથાસ્ય શિરચ્છિત્ત્વાન્યત્રોપનિદધુતુઃ૑થાશ્વસ્ય શિર આહ્રત્ય તદ્વાસ્ય પ્રતિદધતુઃ ।
તેન હાભ્યામનુવાચ ।
સ યદા આભ્યામનુવાચાથાસ્ય તદિન્દ્રઃ શિરશ્ચિચ્છેદ ।
અથાસ્ય સ્વં શિર આહ્રત્ય તદ્વાસ્ય પ્રતિદધતુરિતિ ।
યાવત્તુ પ્રવર્ગ્યકર્માઙ્ગભૂતં મધુ તાવદેવ તત્રાભિહિતમ્, ન તુ કક્ષ્યમાત્માજ્ઞાનાખ્યમ્ ।
તત્ર યા આખ્યાયિકાભિહિતા સેહ સ્તુત્યર્થા પ્રદર્શ્યતે ।
ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽનેન પ્રપઞ્ચેનાશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃપિઃતદેતત્કર્મ, શૃપિર્મન્ત્રઃ, પશ્યન્નુપલભમાનઃ, અવોચતુત્ત્કવાન્ ।
કથમ્? તદ્દંસ ઇતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
દંસ ઇતિ કર્મણો નામધેયમ્ ।
તચ્ચ દંસઃ કિવિશિષ્ટમ્? ઉગ્રં ક્રૂરમ્ ।
વાં યુવયોઃ ।
હે નરા નરાકારાવશ્વિનૌ ।
તચ્ચ કર્મ કિન્નિમિતમ્? સનયે લાભાય !લામલુબ્ધો હિ લોકેઽપિ ક્રૂરં કર્માચરતિ, તથૈવૈતાવુપલભ્યેતે યથા સોકે ।
તદાવિઃ પ્રકાશં કૃણોમિ કરોમિ યદ્રહસિ ભવદ્ભયાં કૃતમ્, કિમિવ? ઇત્યુચ્યતેતન્યતુઃ પર્જન્યઃ, ન ઇવ ।
નકારસ્તૂપરિષ્ટાદુપચાર ઉપમાર્થીયો વેદે, ન પ્રતિપેધાર્થઃ૑યથાશ્વં ન ।
અશ્વમિવેતિ યદ્વત્ ।
તન્યતુરિવ વૃર્ષ્ટિ યથા પર્જન્યો વૃર્ષ્ટિ પ્રકાશયતિ સ્તનયિત્ન્વાદિશબ્દૈઃ, તદ્વદહં યુવયોઃ ક્રૂરં કર્મ આવિષ્કૃણોમીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નન્વશ્વિનોઃ સ્તુત્યર્થૌ કથમિમૌ મન્ત્રૌ સ્યાતાં નિન્દાવચનૌ હીમૌ ।
નૈપ દોષઃ૑સ્તુતિરેવૈષા, ન નિન્દાવચનૌ ।
યસ્માદીદૃશમપ્યતિક્રૂરં કર્મ કુર્વતોર્યુવયોર્ન લોમ ચ મીયત ઇતિ ।
ન ચાન્યત્કિઞ્ચિદ્વીયત એવેતિ ।
સ્તુતાવેતૌ ભવતઃ ।
નિન્દાં પ્રશંસાં હિ લૌકિકાઃ સ્મરન્તિ ।
તથા પ્રશંસારૂપા ચ નિન્દા લોકે પ્રસિદ્વા ।
દધ્યઙ્નામ આથર્વણઃ ।
હેત્યનર્થકો નિપાતઃ ।
યન્મધુકક્ષ્યમાત્મજ્ઞાનલક્ષણમાથવણો વાં યુકાભ્યામશ્વસ્ય શીર્ષ્ણા શિરસા પ્રયતીમુવાચ યત્પ્રોવાચ મધુ ।
ઈમિત્યનર્થકો નિપાતઃ

ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃષિઃ પશ્યન્નવોચત્ આથર્વણાયાશ્વિનૌ દધીચેઽશ્વ્યં શિરઃ પ્રત્યૈરયતમ્ ।
સ વાં મધુ પ્ર વોચદૃતાયન્ ત્વાષ્ટ્રં યદ્દસ્રાવપિકક્ષ્યં વામિતિ ॥ _

શા.ભા._

ઇદં વૈ તન્મધ્વિત્યાદિ પૂર્વવન્મન્ત્રાન્તરદર્શનાર્થમ્ ।
તથાન્યો મન્ત્રસ્તામેવ આખ્યાયિકામનુસરતિસ્મ ।
આથર્વણો દધ્યઙ્નામ, આથર્વણોઽન્યો વિદ્યત ઇત્યતો વિશિનષ્ટિ દધ્યઙ્નામાથર્વણઃ ।
તસ્મૈ દધીચ આથર્વણાય હેઽશ્વિનાવિતિ મન્ત્રદૃશો વચનમ્, અશ્વ્યમ શ્વસ્ય સ્વભૂતં શિરઃ, બ્રાહ્મણસ્ય શિરસિચ્છિન્નેઽશ્વસ્ય શિરશ્છિત્ત્વેદૃશમતિક્રૂરં કર્મ કૃત્વા અશ્વયં શિરો બ્રાહ્મણં પ્રતિ એરયતં ગમિતવન્તૌ યુવામ્ ।
સ ચાથર્વણો વાં યુવાભ્યાં તન્મધુ પ્રવોચદ્યત્પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં વક્ષ્યામીતિ ।
સ કિમર્થમેવં જીવિતસન્દેહમારુહ્ય પ્રવોચત્? ઇત્યુચ્યતે ।
શૃતાયન્ યત પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં સત્યં તત્પરિપાલયિતુમિચ્છન્ ।
જીવિતાદપિ હિ સત્યધર્મપરિપાલના ગુરુતરેત્યેસ્ય લિઙ્ગમેતત્ ।
કિ તન્મધુ પ્રવોચત્? ઇત્યુચ્યતેત્વાષ્ટ્રમ્, ત્વષ્ટા આદિત્યસ્તસ્ય સમ્બન્ધિ, યજ્ઞસ્ય શિરશ્છિન્નં ત્વષ્ટાભવત્,
તત્પ્રતિસન્ધાનાર્થ પ્રવર્ગ્ય કર્મ ।
તત્ર પ્રવર્ગ્યકર્માઙ્ગભૂતં યદ્વિજ્ઞાનં તત્ત્વાષ્ટ્રં મધુયજ્ઞસ્ય શિરશ્છેદનપ્રતિસન્ધાનાદિવિષયં દર્શનં તત્ત્વાષ્ટ્રં યન્મધુ હે દસ્ત્રો, દસ્ત્રાવિતિ પરબલાનામુપક્ષપયિતારૌ શત્રૂણાં વા
હિંસિતારૌ, અપિ ચ ન કેવલં ત્વાષ્ટ્રમેવ મધુ કર્મસમ્બન્ધિયુવાભ્યામવોચત્, અપિ ચ કક્ષ્યં ગોપ્યં રહસ્યં પરમાત્મસમ્બન્ધિ યદ્વિજ્ઞાનં મધુ મધુબ્રાહ્મણેનોત્ત્કમધ્યાયદ્વયપ્રકાશિતમ્, તચ્ચ વાં યુવાભ્યાં પ્રવોચદિત્યનુવર્તતે

ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃષિઃ પશ્યન્નવોચત્ પુરશ્ચક્રે દ્વિપદઃ પુરશ્ચક્રે ચતુષ્પદઃ ।
પુરઃ સ પક્ષી ભુત્વા પુરઃ પુરુષ આવિશદિતિ ।
સ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુ પૂર્ષુ પુરિશયઃ ।
નૈનેન કિં ચનાનાવૃતમ્ ।
નૈનેન કિં ચનાસંવૃતમ્ ॥ _

શા.ભા._

ઇદં વૈ તન્મધ્વિતિ પૂર્વવત્ ।
ઉત્ત્કૌ દ્વૌ મન્ત્રૌ પ્રવર્ગ્યસમ્બન્ધ્યાખ્યાયિકોપસંહર્તારૌ ।
દ્વયોઃ પ્રવર્ગ્યકર્માર્થયોરધ્યાયયોરર્થ આખ્યાયિકાભૂતાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં પ્રકાશિતઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યાર્થયોસ્ત્વધ્યાયયોરર્થૌત્તરાભ્યામૃગ્ભ્યાં પ્રકાશયિતવ્યઃ, ઇત્યતઃ પ્રવર્તતે ।
યત્કક્ષ્યં ચ મધુત્ત્કવાનાથર્વણો યુવાભ્યામિત્યુત્ત્કમ્ ।
કિં પુનસ્દન્મધુ? ઇત્યુચ્યતે
પુરશ્ચક્રે પુરઃ પુરાણિ શરીરાણિ યત ઇયમચ્યાકૃતવ્યાકરણપ્રક્રિયા સ પરમેશ્વરો નામરૂપે અવ્યાક્રતે વ્યાકુર્વાણઃ પ્રથમં ભૂરાદીં લ્લોકાન્ સૃષ્ટ્વા ચક્રે કૃતવાન દ્વિપદો દ્વિપાદપલક્ષિતાનિ મનુષ્યશરીરાણિ પક્ષિશરીરાણિ ।
તવા પુરઃ શરીરાણિ ચક્રે ચતુષ્પદશ્ચતુષ્પાદુપલક્ષિતાનિ પશુશરીરાણિ ।
પુરઃ પુરસ્તાન્ સ ઈશ્વરઃ પક્ષી લિઙ્ગશરીરં ભૂત્વા પુરઃ શરીરાણિપુરુષ આવિશદિત્યસ્યાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃસ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુયૂર્ષુ સર્વશરીરેષુ પુરિશયઃ, પુરિશેત ઇતિ પુરિશયઃ સન્ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે ।
નૈનેનાનેન કિઞચન કિઞ્ચિદપ્યનાવૃતમનાચ્છદિતમ્ ।
તથા નૈનેન કિઞ્ચનાસંવૃતમન્તરનનુપ્રવેશિતં બાહ્યભૂતેનાન્તર્ભૂતેન ચ ન અનાવૃતમ્ ।
એવં સ એવ નામખ્યાત્મના અન્તર્વહિર્ભાવેન કાર્યકરણરૂપેણ વ્યવસ્થિતઃ ।
પુરશ્ચક્રે ઇત્યાદિમન્ત્રઃ સઙ્ક્ષેપત આત્મૈકત્વમાચષ્ટૈત્યર્થઃ

ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃષિઃ પશ્યન્નવોચત્ રૂપંરૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદસ્ય રૂપં પ્રતિચક્ષણાય ।
ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે યુક્તા હ્યસ્ય હરયઃ શતા દશેતિ ।
અયં વૈ હરયોઽયં વૈ દશ ચ સહસ્રણિ બહૂનિ ચાનન્તાનિ ચ ।
તદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ ।
અયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃ ।
ઇત્યનુશાસનમ્ ॥ _

શા.ભા._

ઇદં વૈ તન્મધ્વિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો રૂપાન્તરં બભૂવેત્યર્થઃ ।
પ્રતિરૂપોઽનુરૂપો વા યાદૃક્સંમથાનૌ માતાપિતરૌ તત્સંસ્થાનસ્તદનુરૂપ એવ પુત્રો જાયતે ।
ન હિ ચતુષ્પદો દ્વિપાજ્જાયતે દ્વિપદો વા ચતુષ્પાત્ ।
સ એવ હિ પરમેશ્વરો નામરૂપે વ્યાકુર્વાણો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
કિમર્થ પુનઃ પ્રતિરૂપમાગમનં તસ્ય? ઇત્યુચ્યતેતદસ્યાત્મનો રૂપં પ્રતિચક્ષણાય પ્રતિખ્યાપનાય ।
યદિ હિ નામરૂપે ન વ્યાક્રિયેતે, તદા અસ્યાત્મનો નિરૂપાધિકં રૂપં પ્રજ્ઞાનઘનાખ્યં ન પ્રતિખ્યાયેત ।
યદા પુનઃ કાર્યકરણાત્મના નામરૂપે વ્યાકતે ભવતઃ, તદાસ્ય રૂપં પ્રતિખ્યાયેત ।
ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરો માયાભિઃ પ્રજ્ઞાભિઃ નામરૂપભૂતકૃતમિથ્યાભિમાનૈર્વા, ન તુ પરમાર્થતઃ૑ પુરુરૂપો બહુરૂપ ઈયતે ગભ્યતે, એકરૂપ એવ પ્રજ્ઞાનઘનઃ સન્નવિદ્યાપ્રજ્ઞાભિઃ ।
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્? યુત્ત્કા રથ ઇવ વાજિનઃ સ્વવિપયપ્રકાશનાય, હિ યસ્માન્દસ્ય હરયો હરણાદિન્દ્રિયાણિ, શતા શતાનિ, દશ ચ પ્રાણિભેદબાહુલ્યાચ્છતાન દશ ચ ભવન્તિ ।
તસ્માદિન્દ્રિયવિપયબાહુલ્યાત્તત્પ્રકાશનાયેવ ચ યુત્ત્કાન તાનિ ન આત્મપ્રકાશનાય ।
"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂઃ"ઇતિ હિ કાઠકે ।
તસ્માતૈરેવ વિપયસ્વરૂપૈરીયતે ન પ્રજ્ઞાનઘનૈકરસેન સ્વરૂપેણ ।
એવં તહિ અયમન્યઃ પરમેશ્વરોઽન્યે હરય ઇત્યેવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતેઅયં વૈ હરયોઽયં વૈ દશ ચ સહસ્રાણિ બહૂનિ ચાનન્તાનિ ચ પ્રાણિભેદસ્યાનન્ત્યાત્ ।
કિં બહુના, તદેતદ્બ્રહ્મ ય આત્મા ।
અપૂર્વં નાસ્ય કારણં પૂર્વ વિદ્યત ઇત્યપૂર્વમ્ ।
નાસ્યાપરં કાર્યં વિદ્યત ઇત્યનપરમ્ ।
નાસ્ય જાત્યન્તરમન્તરાલે વિદ્યત ઇત્યનલ્તરમ્ ।
તથા બહિરસ્ય ન વિદ્યત ઇત્યવાહ્યમ્ ।
કિં પુનસ્તન્નિરન્તરં બ્રહ્મ? અયમાત્મના ।
કોઽસૌ? યઃ પ્રત્યગાત્મા દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્વા વિજ્ઞાતા સર્વાનુભૂઃ, સર્વાત્મના સર્વમનુભવતીતિ સર્વમનુભૂઃ ।
ઇત્યેતદનુશાસનં સર્વવેદાન્તોપદેશઃ ।
એષ સર્વવેદાન્તાનામુપસંહ્રતોર્ઽથઃ ।
એતદમૃતમભયમ્ ।
પરિસમાપ્તશ્ચ શાસ્ત્રાર્થઃ

॥ ઇતિ પઞ્ચમં બ્રાહ્મણમ્

અથ વંશઃ
પૌતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ પશુતિમાષ્યાત્ ।
પશુતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ કૌશિકાત્ ।
કૌશિકઃ કૌણ્ડિન્યાત્ ।
કૌણ્ડિન્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૌશિકાચ્ચ ગૌતમાચ્ચ ।
ગૌતમઃ ॥ _

શા.ભા._

અયેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાર્થસ્ય મધુકાણ્ડસ્ય વંશઃ સ્તુત્યર્થો બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ ।
મન્ત્રશ્ચાયં સ્વાધ્યાયાર્થો જપાર્થશ્ચ ।
તત્ર વંશ ઇવ વંશઃ યથા વેણુર્વંશઃ પર્વણઃ પર્વણો હિ ભિદ્યતે તદ્વદગ્રત્પ્રભૃતિ આમૂલપ્રાપ્તેરયં વંશઃ ।
અધ્યાયચતુષ્ટયસ્ય આચાર્યપરમ્પરાક્રમો વંશ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર પ્રથમાન્તઃ શિષ્યઃ પઞ્ચમયન્તઃ આચાર્યઃ ।
પરમેષ્ઠી વિરાટ્, બ્રાહ્મણો હિરણ્યગર્ભાત્ ।
તતઃ પરમાચાર્યપરમ્પરાનાસ્તિ ।
યત્પુનર્બ્રહ્મ તન્નિત્યં સ્વયમ્ભૂ, તસ્મૈ બ્રહ્મણૈ સ્વયમ્ભુવે નમઃ

આગ્નિવેશ્યાત્ ।
આગ્નિવેશ્યઃ શાણ્ડિલ્યાચ્ચાનભિમ્લાતાચ્ચ ।
આનભિમ્લાત આનભિમ્લાતાત્ ।
આનભિમ્લાત આનભિમ્લાતાત્ ।
આનભિમ્લાતો ગૌતમાત્ ।
ગૌતમઃ સૈતવપ્રાચીનયોગ્યાભ્યામ્ ।
સૈતવપ્રાચીનયોગ્યૌ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજો ભારદ્વાજાચ્ચ ગૌતમાચ્ચ ।
ગૌતમો ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો વૈજવાપાયનાત્ ।
વૈજવાપાયનઃ કૌશિકાયનેઃ ।
કૌશિકાયનિઃ ॥ _

ઘૃતકૌશિકાત્ ।
ઘૃતકૌશિકઃ પ્રાશર્યાયણાત્ ।
પારશર્યાયણઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો જાતૂકર્ણ્યાત્ ।
જાતૂકર્ણ્ય આસુરાયણાચ્ચ યાસ્કાચ્ચ ।
આસુરાયણસ્ત્રૈવણેઃ ।
ત્રૈવણિરૌપજન્ધનેઃ ।
ઔપજન્ધનિરાસુરેઃ ।
આસુરિર્ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજ આત્રેયાત્ ।
આત્રેયો માણ્ટેઃ ।
માણ્ટિર્ગૌતમાત્ ।
ગૌતમો વાત્સ્યાત્ ।
વાત્સ્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૈશોર્યાત્કાપ્યાત્ ।
કૈશોર્યઃ કાપ્યઃ કુમારહારિતાત્ ।
કુમારહારિતો ગાલવાત્ ।
ગાલવો વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યાત્ ।
વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યો વત્સનપાતો બાભ્રવાત્ ।
વત્સનપાદ્બાભ્રવઃ પથઃ સૌભરાત્ ।
પન્થાઃ સૌભરોઽયાસ્યાદાઙ્ગિરસાત્ ।
અયાસ્ય આઙ્ગિરસ આભૂતેસ્ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
આભૂતિસ્ત્વાષ્ટ્રો વિશ્વરૂપાત્ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
વિશ્વરૂપસ્ત્વાષ્ટ્રોઽવ્શિભ્યામ્ ।
અશ્વિનૌ દધીચ આથર્વણાત્ ।
દધ્યઙ્ઙાથર્વણોઽથર્વણો દૈવાત્ ।
અથર્વા દૈવો મૃત્યોઃ પ્રાધ્વંસનાત્ ।
મૃત્યુઃ પ્રાધ્વંસનઃ પ્રધ્વંસનાત્ ।
પ્રધ્વંસન એકર્ષેઃ ।
એકર્ષિર્વિપ્રચિત્તેઃ ।
વિપ્રચિત્તિર્વ્યષ્ટેર્ ।
વ્યષ્ટિઃ સનારોઃ ।
સનારુઃ સનાતનાત્ ।
સનાતનઃ સનગાત્ ।
સનગઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
પરમેષ્ઠી બ્રહ્મણઃ ।
બ્રહ્મ સ્વયંભુ ।
બ્રહ્મણે નમઃ ॥ _

શા.ભા._

અયેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાર્થસ્ય મધુકાણ્ડસ્ય વંશઃ સ્તુત્યર્થો બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ ।
મન્ત્રશ્ચાયં સ્વાધ્યાયાર્થો જપાર્થશ્ચ ।
તત્ર વંશ ઇવ વંશઃ યથા વેણુર્વંશઃ પર્વણઃ પર્વણો હિ ભિદ્યતે તદ્વદગ્રત્પ્રભૃતિ આમૂલપ્રાપ્તેરયં વંશઃ ।
અધ્યાયચતુષ્ટયસ્ય આચાર્યપરમ્પરાક્રમો વંશ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર પ્રથમાન્તઃ શિષ્યઃ પઞ્ચમયન્તઃ આચાર્યઃ ।
પરમેષ્ઠી વિરાટ્, બ્રાહ્મણો હિરણ્યગર્ભાત્ ।
તતઃ પરમાચાર્યપરમ્પરાનાસ્તિ ।
યત્પુનર્બ્રહ્મ તન્નિત્યં સ્વયમ્ભૂ, તસ્મૈ બ્રહ્મણૈ સ્વયમ્ભુવે નમઃ

ઇતિ ષષ્ઠં બ્રાહ્મણમ્ ॥

જનકો હ વૈદેહ ઇત્યાદિ યાજ્ઞવલ્કોયં કાણ્ડમારભ્યતે ।
ઉપપત્તિપ્રધાનત્વાદતિક્રાન્તેન મધુકાણ્ડેન સમાનાર્થત્વેઽપિ સતિ ન પુનરુક્તતા ।
મધુકાણ્ડં હ્યાગેમપ્રધાનમ્ ।
આગમોપપત્તી હ્યાત્મૈકત્વપ્રકાશનાય પ્રવૃત્તે શક્નુતઃ કરતલગતબિલ્વમિવ દર્શયિતુમ્ ।
શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
તસ્માદાગમાર્થસ્યૈવ પરીક્ષાપૂર્વકં નિર્ધારણાય યાજ્ઞવલ્કીયં કાણ્ડમુપપત્તિપ્રધાનમારભ્યતે ।
આખ્યાયિકા તુ વિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થોપાયવિધિપરા વા ।
પ્રસિદ્ધો હ્યુપાયો વિદ્વદ્ભિઃ શાસ્ત્રેષુ ચ દૃષ્ટો દાનમ્ ।
દાનેન હૃયુપનમન્તે પ્રાણિનઃ ।
પ્રભૂતં હિરણ્યં ગોસહસ્રદાનં ચેહોપલભ્યતે ।
તસ્માદન્યપરેણાપિ શાસ્ત્રેણ વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયદાનપ્રદર્શનાર્થાઽખ્યાયિકાઽરબ્ધા ।
અપિ ચ તદ્વિદ્યસંયોગસ્તૈશ્વ સહ વાદકરણં વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયો ન્યાયવિદ્યાયાં દૃષ્ટઃ ।
તચ્ચાસ્મિન્નદ્યાયે પ્રાબલ્યેન પ્રદર્શ્યતે ।
પ્રત્યક્ષા ચ વિદ્વત્સંયોગે પ્રજ્ઞાવૃદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયપ્રદર્શનાર્થૈવાખ્યાયિકા

જનકો હ વૈદેહો બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેનેજે ।
તત્ર હ કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મણા અભિસમેતા બભૂવુઃ ।
તસ્ય હ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય વિજિજ્ઞાસા બભૂવ કઃ સ્વિદેષાં બ્રાહ્મણાનામનૂચાનતમ ઇતિ ।
સ હ ગવાં સહસ્રમવરુરોધ ।
દશદશ પાદા એકૈકસ્યાઃ શૃઙ્ગયોરાબદ્ધા બભૂવુઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૧ જનકો નામ હ કિલ સમ્રાડ્રાજા બભૂવ વિદેહાનાં તત્ર ભવો વૈદેહઃ ।
સ ચ બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેન શાખાન્તરપ્રસિદ્ધો વા બહુદક્ષિણો નામ યજ્ઞોઽશ્વમેધો વા દક્ષિણાબાહુલ્યાદ્બહુદક્ષિણ ઇહોચ્યતે તેનેજેઽયજત્ ।
તત્ર તસ્મિન્યજ્ઞે નિમન્ત્રિતા દર્શનકામા વા કુરૂણાં દેશાનાં પઞ્ચાલાનાં ચ બ્રાહ્મણાસ્તેષુ હિ વિદુષાં બાહુલ્યં પ્રસિદ્ધમભિસમેતા અભિસંગતા બભૂવુઃ ।
તત્ર મહાન્તં વિદ્વત્સમુદાયં દૃષ્ટ્વા તસ્ય હ કિલ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય યજમાનસ્ય કો નુ ખલ્વત્ર બ્રહ્મિષ્ઠ ઇતિ વિશેષેણ જ્ઞાતુમિચ્છા વિજિજ્ઞાસા બભૂવ ।
કથં, કઃસ્વિત્કો નુ ખલ્વેષાં બ્રાહ્મણાનામનૂચાનતમઃ સર્વ ઇમેઽનૂચાનાઃ કઃસ્વિદેષામતિશયેનાનૂચાન ઇતિ ।
સ હાનૂચાનતમવિષયોત્પન્નિજિજ્ઞાસઃ સંસ્તદ્વિજ્ઞાનોપાયાર્થં ગવાં સહસ્રં પ્રથમવયસામવરુરોધ ગોષ્ઠેઽવરોધં કારયામાસ ।
કિંવિશિષ્ટાસ્તા ગાવોઽવરુદ્ધા ઇત્યુચ્યતે ।
પલચતુર્થભાગઃ પાદઃ સુવર્ણસ્ય ।
દશ દશ પાદા એકૈકસ્યા ગોઃ શૃઙ્ગયોરાબદ્ધા બભૂવુઃ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ પાદા એકૈકસ્મિઞ્શૃઙ્ગે

તાન્ હોવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તો યો વો બ્રહ્મિષ્ઠઃ સ એતા ગા ઉદજતામિતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ ।
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વમેવ બ્રહ્મચારિણમુવાચ એતાઃ સૌમ્યોદજ સામશ્રવા૩ ઇતિ ।
તા હોદાચકાર ।
તે હ બ્રાહ્મણાશ્ચુક્રુધુઃ કથં નુ નો બ્રહ્મિષ્ઠો બ્રુવીતેતિ ।
અથ હ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય હોતાશ્વલો બભૂવ ।
સ હૈનં પપ્રચ્છ ત્વં નુ ખલુ નો યાજ્ઞવલ્ક્ય બ્રહ્મિષ્ઠોઽસી૩ ઇતિ ।
સ હોવાચ નમો વયં બ્રહ્મિષ્ઠાય કુર્મો ગોકામા એવ વયં સ્મ ઇતિ ।
તં હ તત એવ પ્રષ્ટું દધ્રે હોતાશ્વલઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૨ ગા એવમવરુધ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાન્હોવાચ ।
હે બ્રાહ્મણા ભગવન્ત ઇત્યામન્ત્રથ યો વો યુષ્માકં બ્રહ્મિષ્ઠઃ સર્વે યૂયં બ્રહ્માણોઽતિશયેન યુષ્માકં બ્રહ્મા યઃ સ એતા ગા ઉદજતામુત્કાલયતુ સ્વગૃહં પ્રતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ હ કિલૈવમુક્તા બ્રાહ્મણા બ્રહ્મિષ્ઠતામાત્મનઃ પ્રતિજ્ઞાતું ન દધૃપુર્ન પ્રગલ્ભાઃ સંવૃત્તાઃ ।
અપ્રગલ્ભભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષ્વથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વમાત્મીયમેવ બ્રહ્મચારિણમન્તેવાસિનમુવાચ એતા ગા હે સોમ્યોદજોદ્ગમયાસ્મદ્ગૃહાન્ પ્રતિ, હે સામશ્રવઃ સામવિધિં હિ શૃણોત્યતોર્ઽયાચ્ચતુર્વેદો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તા ગા હોદાચકારોત્કાલિતવાનાચાર્યગૃહં પ્રતિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેન બ્રહ્મિષ્ઠપણસ્વીકરણેન આત્મનો બ્રહ્મિષ્ઠતા પ્રતિજ્ઞાતા, ઇતિ તે હ ચુક્રુધુઃ ક્રુદ્ધવન્તો બ્રાહ્મણાઃ ।
તેષાં ક્રોધાભિપ્રાયમાચષ્ટે કથં નોઽસ્માકં એકૈકપ્રધાનાનાં બ્રહ્મિષ્ઠોઽસ્મીતિ બ્રુવીતેતિ ।
અથ હૈવં ક્રુદ્ધેષુ બ્રાહ્મણેષુ જનકસ્ય યજમાનસ્ય હોતા ઋત્વિગશ્વલો નામ બભૂવ આસીત્ ।
સ એનં યાજ્ઞવલ્ક્યમ્, બ્રહ્મિષ્ઠાભિમાની રાજાશ્રયત્વાચ્ચધૃષ્ટઃ, યાજ્ઞવલ્ક્યં પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
કથમ્? ત્વં નુ ખલુ નો યાજ્ઞવલ્ક્ય બ્રહ્મિષ્ઠોઽસી ૩ ઇતિ ।
પ્લુતિર્ભર્ત્સનાર્થા ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ નમસ્કર્મો વયં બ્રહ્મિષ્ઠાય, ઇદાનીં ગોકામાઃ સ્મો વયમિતિ ।
તં બ્રહ્મિષ્ઠપ્રતિજ્ઞં સન્તં તત એવ બ્રહ્મિષ્ઠપણસ્વીકરણાત્પ્રષ્ટું દધ્રે ધૃતવાન્મનો હોતા અશ્વલઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યદિદં સર્વં મૃત્યુનાપ્તં સર્વં મૃત્યુનાભિપન્નં કેન યજમાનો મૃત્યોરાપ્તિમતિમુચ્યત ઇતિ ।
હોત્રર્ત્વિજાગ્નિના વાચા ।
વાગ્વૈ યજ્ઞસ્ય હોતા ।
તદ્યેયં વાક્સોઽયમગ્નિઃ સ હોતા સા મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૩ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
તત્ર મધુકાણ્ડે પાડક્તેન કર્મણા દર્શનસપ્તુચ્ચિતેન યજમાનસ્ય મૃત્યોરત્યયો વ્યાખ્યાત ઉદ્ગીથપ્રકરણે સઙ્ક્ષેપતઃ ।
તસ્યૈવ પરીક્ષાવિષયોઽયમિતિતદ્ગતદર્શનવિશેષાર્થોઽયં વિસ્તર આરભ્યતે ।
યદિદં સાધનજાતમસ્ય કર્મણ ઋત્વિગગ્ન્યાદિ મૃત્યુના કર્મલક્ષણેન સ્વાભાવિકાસઙ્ગસહિતેન આપ્તં જ્યાપ્તમ્, ન કેવલં વ્યાપ્તમભિષન્નં ચ મૃત્યુના બશીકૃતં ચ ।
કેન દર્શનલક્ષણેન સાધનેન યજમાનો મૃત્યોરાપ્તિમતિ મૃત્યુગચરત્વમતિક્રમ્ય મુચ્યતે સ્વતન્ત્રો મૃત્યોરવશો ભવતીત્યર્થઃ ।
નનૂદ્ગીથ એવાભિહિતં યેનાતિમુચ્યતેમુખ્યપ્રાણાત્મદર્શનેનેતિ ।
બાઢમુક્તમ્, યોઽનુક્તો વિશેષસ્તત્ર, તદર્થોઽયમારમ્ભ ઇત્યદોષઃ ।
હોત્રર્ત્વિજાગ્નિના વાચેત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એતસ્યાર્થંવ્યાચષ્ટે ।
કઃ પુનર્હેતા યેન મૃત્યુમતિકામતિ? ઇત્યુચ્યતેવાગ્વૈ યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય"યજ્ઞો વૈ યજમાનઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય યાવાક્સૈવ હોતાધિયજ્ઞે ।
કથમ્? તતત્રયેયંવન્ગ યજ્ઞસ્યયજમાનસ્ય સોઽયં પ્રસિદ્ધોઽગ્નિરધિદૈવતમ્ ।
તદેતત્વ્યન્નપ્રકરણેવ્યાખ્યાતમ્ ।
સ ચાગ્નિર્હેતા"અગ્નિર્વૈ હોતા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદેતદ્યજ્ઞસ્ય સાધનદ્વયમ્હોતા ચત્વિઙ્ગધિયજ્ઞમ્, અધ્યાત્મં ચ વાકેતદુભયં સાધનદ્વયં પરિચ્છિન્નં મૃત્યુના આપ્તં સ્વાભાવિકાજ્ઞાનાસઙ્ગપ્રયુક્તેન કર્મણા મૃત્યુના પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વમાપદ્યમાનં વશીકૃતમ્ ।
તદનેનાધિદૈવતરૂપેણાગ્નિનાઽદૃશ્યમાનંઽયજમાનસ્ય યજ્ઞસ્ય સૃત્યોરતિમુક્તયે ભવતિ ।
તદેતદાહસ મુક્તિઃ સ હોતા અગ્નિર્મુક્તિઃ, અગ્નિસ્વરૂપદર્શનમેવ મુક્તિઃ ।
યદૈવ સાધનદ્વયમગ્નિરૂપેણ ગશ્યતિ, તદાનીમેવ હિ સ્વાભાવિકાદાસઙ્ગાન્મૃત્યોર્વિમુચ્યતે આધ્યાત્મિકાત્પરિચ્છિન્નરૂપાદાધિભૌતિકાચ્ચ ।
તસ્માત્સ હોતા અગ્નિરૂપેણ દૃષ્ટો મુક્તિર્મુક્તિસાધનં યજમાનસ્ય ।
સા અતિમુક્તિઃયૈવ ચ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ, અતિમુક્તિસાધનમિત્યર્થઃ ।
સાધનદ્વયસ્ય પરિચ્છિન્નસ્ય યા અધિદેવતારૂપેણાપરિચ્છિન્નેનાગ્નિરૂપેણ દૃષ્ટિઃ, સા મુક્તિઃ ।
યાસૌ મુક્તિરધિદેવતાદૃષ્ટિઃ સૈવ, અધ્યાત્માધિભૂતપરિચ્છેદવિષયાસઙ્ગાસ્પદં મૃત્યુમતિક્રમ્ય અધિદેવતાત્વસ્યાગ્નિભાવસ્ય પ્રાપ્તિર્યા ફલભૂતા, સા અતિમુક્તિરિત્યુચ્યતે ।
તસ્યા અતિમુક્તેર્મુક્તિરેવ સાધનમિતિ કૃત્વા સા અતિમુક્તિરિત્યાહ ।
યજમાનસ્ય હ્યતિમુક્તિર્વાગાદીનામગ્ન્યાદિભાવ ઇત્યુદ્ગીથપ્રકરણે વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર સામાન્યેન મુખ્યપ્રાણદર્શનમાત્રં મુક્તિસાધનમુક્તમ્, ન તદ્વિશેષઃ ।
વાગાદીનામગ્ન્યાદિદર્શનમિહ વિશેષો વર્ણ્યતે ।
મૃત્યુપ્રાપ્ત્યતિમુક્તિસ્તુ સૈવ ફલભૂતા, યોદ્ગીથબ્રાહ્મણેન વ્યાખ્યાતાઽમૃત્યુપ્રતિક્રાન્તો દીપ્યતેઽ(૧ । ૩ । ૧૨) ઇત્યાદ્યા

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યદિદં સર્વમહોરાત્રાભ્યામાપ્તં સર્વમહોરાત્રાભ્યામભિપન્નં કેન યજમાનોઽહોરાત્રયોરાપ્તિમતિમુચ્યત ઇતિ ।
અધ્વર્યુણર્ત્વિજા ચક્ષુષાદિત્યેન ।
ચક્ષુર્વૈ યજ્ઞસ્યાધ્વર્યુઃ ।
તદ્યદિદં ચક્ષુઃ સોઽસાવાદિત્યઃ ।
સોઽધ્વર્યુઃ સા મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૪ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
સ્વાભાવિકાદજ્ઞાનાસઙ્ગપ્રયુક્તાત્કર્મલક્ષણાન્મૃત્યોરતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા ।
તસ્ય કર્મણઃ સાસઙ્ગસ્ય મૃત્યોરાશ્રયભૂતાનાં દર્શપૂર્ણમાસાદિકર્મસાધનાનાં યો વિપરિણામહેતુઃ કાલઃ, તસ્માત્કાલાત્પૃથગતિનુષ્ઠાનવ્યતિરેકેણાપિ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ ક્રિયાયાઃ સાધનવિપરિણામહેતુત્વેન વ્યાપારદર્શનાત્કાલસ્ય ।
તસ્માત્પૃથક્કાલાદતિમુક્તિર્વક્તવ્યેત્યત આહ યદિદં સર્વમહોરાત્રાભ્યામાપ્તમ્, સ ચ કાલો દ્વિરૂપઃ અહોરાત્રાદિલક્ષણાઃ, તિથ્યાદિલક્ષણશ્ચ ।
તત્રાહોરાત્રાદિલક્ષણાત્તાવદતિમુક્તિમાહ અહોરાત્રાભ્યાં હિ સર્વં જાયતે વર્ધતે વિનશ્યતિ ચ, તથા યજ્ઞસાધનં ચ ।
યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય ચક્ષુરધ્વર્યુશ્ચ ।
શિષ્ટાન્યક્ષરાણિ પૂર્વવન્નેયાનિ ।
યજમાનસ્ય ચક્ષુરધ્વર્યુશ્ચ સાધનદ્વયમધ્યાત્માધિભૂતપરિચ્છેદં હિત્વા અધિદૈવતાત્મના દૃષ્ટં યત્સ મુક્તિઃ સોઽધ્વર્યુરાદિત્યભાવેન દૃષ્ટો મુક્તિઃ ।
સૈવ મુક્તિરેવાતિમુક્તિરિતિ ।
પૂર્વવતાદિત્યાત્મભાવમાપન્નસ્ય હિ નાહોરાત્રે સમ્ભવતઃ

ઇદાનીં તિથ્યાદિલક્ષણાદતિમુક્તિરુચ્યતે

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યદિદં સર્વં પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાભ્યામાપ્તં સર્વં પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાભ્યામભિપન્નં કેન યજમાનઃ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષયોરાપ્તિમતિમુચ્યત ઇતિ ।
ઉદ્ગાત્રર્ત્વિજા વયુના પ્રાણેન ।
પ્રાણો વૈ યજ્ઞસ્યોદ્ગાતા ।
તદ્યોઽયં પ્રાણઃ સ વાયુઃ સ ઉદ્ગાતા ।
સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૫ ઇદાનીં તિથ્યાદિલક્ષણાદતિમુક્તિરૂચ્યતેયદિદં સર્વમ્ અહોરાત્રયોરવિશિષ્ટયોરાદિત્યઃ કર્તા, ન પ્રતિ પદાદીનાં તિથીનામ્૑તાસાં તુ વૃદ્ધિક્ષયોપગમનેનપ્રતિપત્પ્રભૃતીનાં ચન્દ્રમાઃ કર્તા ।
અતસ્તદાપાચ્યા પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાત્યયઃ, આદિત્યાપચ્યા અહોરાત્રાત્યયવત્ ।
તત્ર યજમાનસ્ય પ્રાણો વાયુઃ, સ એવૌદ્ગાતા ઇત્યુદ્ગીથબ્રાહ્મણેઽવગતમ્ઽવાચા ચ હ્યેવ સ પ્રાણેન ચોદગાયત્ઽઇતિ ચ નિર્ધારિતમ્ ।
ઽઅથૈતસ્ય પ્રાણસ્યાપઃ શરીરં જ્યોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રઃઽઇતિ ચ ।
પ્રાણાવાયુચન્દ્રમસામેકત્વાચ્ચન્દ્રમસા વાયુના ચોપસંહારે ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
એવં મન્યમાના શ્રુતિર્વાયુના અધિદૈવતરૂપેણોપસંહરતિ ।
અપિ ચ વાયુનિમિત્તૌ હિ વૃદ્ધિક્ષયૌ ચન્દ્રમસઃ ।
તેન તિથ્યાદિલક્ષણસ્ય કાલસ્ય કર્તુરપિ કારયિતા વાયુઃ ।
અતો વાયુરૂપાપન્નસ્તિથ્યાદિકાલાદતીતો ભવતીત્યુપપન્નતરં ભવતિ ।
તેન શ્રુત્યન્તરે ચન્દ્રરૂપેણ દૃષ્ટિર્મુક્તિરતિમુક્તિશ્ચ ।
ઇહ તુ કાણ્વાનાં સાધનદ્વયસ્ય તત્કારણરૂપેણ વાય્વાત્મના દૃષ્ટિર્મુક્તિરતિમુક્તિશ્ચેતિ ન શ્રુત્યોર્વિરોધઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યદિદમન્તરિક્ષમનારમ્બણમિવ કેનાક્રમેણ યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમાક્રમત ઇતિ ।
બ્રહ્મણર્ત્વિજા મનસા ચન્દ્રેણ ।
મનો વૈ યજ્ઞસ્ય બ્રહ્મા ।
તદ્યદિદં મનઃ સોઽસૌ ચન્દ્રઃ સ બ્રહ્મા સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિરિત્યતિમોક્ષા ।
અથ સંપદઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૬ મૃત્યોઃ કાલાદતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા યજમાનસ્ય ।
સોઽતિમુચ્યમાનઃ કેનાવષ્ટમ્ભેન પરિચ્છેદવિષયં મૃત્યુમતોત્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
યદિદં પ્રસિદ્ધમન્તરિક્ષમાકાશોઽનારમ્બણમનાલમ્બનમિવશબ્દાદસ્ત્યેવ તત્રાઽલમ્બનં તત્તુ ન જ્ઞાયત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યત્તુ તદજ્ઞાયમાનમાલમ્બનં તત્સર્વનામ્ના કેનેતિ પૃચ્છ્યતે ।
અન્યથા ફલપ્રાપ્તેરસંભવાત્ ।
યેનાવષ્ટમ્ભેનાઽક્રમેણ યજમાનઃ કર્મફલં પ્રતિપદ્યમાનોઽતિમુચ્યતે કિં તદિતિ પ્રશ્નવિષય ।
કેનાઽક્રમેણ યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમાક્રમત ઇતિ સ્વર્ગં લોકં ફલં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણર્ત્વિજા મનસા ચન્દ્રેણેત્યક્ષરન્યાસઃ પૂર્વવત્ ।
તત્રાધ્યાત્મં યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય યદિદં પ્રસિદ્ધં મનઃ સોઽસૌ ચન્દ્રોઽધિદૈવતમ્ ।
મનોઽધ્યાત્મં ચન્દ્રમા અધિદૈવતમિતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
સ એવ ચન્દ્રમા બ્રહ્મર્ત્વિક્તેનાધિભૂતં બ્રાહ્મણઃ પરિચ્છિન્નં રૂપમધ્યાત્મં ચ મનસ એતદ્દ્વયમપરિચ્છિન્નેન ચન્દ્રમસો રૂપેણ પશ્યતિ ।
તેન ચન્દ્રમસા મનસાવલમ્બનેન કર્મફલં સ્વર્ગં લોકં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતીત્યુપસંહારાથં વચનમ્ ।
ઇત્યેવંપ્રકારા મૃત્યોરતિમોક્ષાઃ ।
સર્વાંણિ હિ દર્શનપ્રકારાણિ યજ્ઞાઙ્ગવિષયાણ્યસ્મિન્નવસર ઉક્તાનીતિ કૃત્વોપસંહાર ઇત્યતિમોક્ષાઃ ।
એવંપ્રકારા અતિમોક્ષા ઇત્યર્થઃ ।
અથ સંપદઃ ।
અથાધુના સંપદ ઉચ્યન્તે ।
સંપન્નામ કેનચિત્સામાન્યેનાગ્નિહોત્રાદીનાં કર્મણાં મહતાં ફલવતાં તત્ફલાય સંપાદનં સંપત્ ।
ફલસ્યૈવ વા સર્વોત્સાહેન ફલસાધનાનુષ્ઠાને પ્રયતતાં કેનચિદ્વૈગુણ્યેનાસંભવઃ ।
તદિદાનીમાહિતાગ્નિઃ સન્યત્કિઞ્ચિત્કર્માગ્નિહોત્રાદીનાં યથાસંભવમાદાયાઽલમ્બનીકૃત્ય કર્મફલવિદ્વત્તાયાં સત્યાં યત્કર્મફલકામો ભવતિ તદેવ સંપાદયતિ ।
અન્યથા રાજસૂયાશ્વમેધપુરુષમેધસર્વમેધલક્ષણાનામધિકૃતાનાં ત્રૈવર્ણિકાનામપ્યસંભવસ્તેષાં તત્પાઠઃ સ્વાધ્યાયાર્થ એવ કેવલઃ સ્યાત્ ।
યદિ તત્ફલપ્રાપ્ત્યુપાયઃ કશ્ચન ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્તેષાં સેપદૈવ તત્ફલપ્રાપ્તિસ્તસ્માત્સંપદામપિ ફલવત્ત્વમતઃ સંપદ આરભ્યન્તે

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ કતિભિરયમદ્યર્ગ્ભિર્હોતાસ્મિન્ યજ્ઞે કરિષ્યતીતિ ।
તિસૃભિરિતિ ।
કતમાસ્તાસ્તિસ્ર ઇતિ ।
પુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયા ।
કિં તાભિર્જયતીતિ ।
યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃદિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૭ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ અભિમુખીકરણાય ।
કતિભિરયમદ્યર્ગ્ભિર્હેતાસ્મિન્ યજ્ઞે કતિભિઃ કતિસઙ્ખ્યાભિરૃગ્ભિરૃગ્જાતિભિઃ અયંહોતર્ત્વિગસ્મિન્ યજ્ઞે કરિષ્યતિ શસ્ત્રં શંસતિ ।
આહેતરઃતિસૃભિરૃગ્જાતિભિઃ ।
ઇત્યુક્કવન્તં પ્રત્યા હેતરઃકતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઇતિ ।
સઙ્ખ્યેયવિષયોઽયં પ્રશ્નઃ, પૂર્વસ્તુ સઙ્ખ્યાવિષયઃ ।
પુરોનુવાક્યાચપ્રાગ્યાગફાલાદ્યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિઃ પુરોનુવાક્યેત્યુચ્યતે ।
યાગાર્થં યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિર્યાજ્યા ।
શસ્ત્રાર્થં યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિઃ શસ્યા ।
સર્વાસ્તુ યાઃ કાશ્ચન ઋચઃ૑તાઃ સ્તોત્રિયા વા અન્યા વા સર્વા એતાસ્વેવ તિસૃષુ ઋગ્જાતિષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃદિતિઅતશ્ચસઙ્ખ્યાસામાન્યાદ્યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણભૃજ્જાતમ, તત્સર્વં જયતિ તત્સર્વં ફલજાતં સમ્પાદયતિ સઙ્ખ્યાદિસામાન્યેન

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ કત્યયમદ્યાધ્વર્યુરસ્મિન્ યજ્ઞ આહુતીર્હોષ્યતીતિ ।
તિસ્ર ઇતિ ।
કતમાસ્તાસ્તિસ્ર ઇતિ ।
યા હુતા ઉજ્જ્વલન્તિ યા હુતા અતિનેદન્તિ યા હુતા અધિશેરતે ।
કિં તાભિર્જયતીતિ ।
યા હુતા ઉજ્જ્વલન્તિ દેવલોકમેવ તાભિર્જયતિ ।
દીપ્યત ઇવ હિ દેવલોકો ।
યા હુતા અતિનેદન્તે પિતૃલોકમેવ તાભિર્જયતિ ।
અતીવ હિ પિતૃલોકઃ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમેવ તાભિર્જયત્યિ ।
અધ ઇવ હિ મનુષ્યલોકઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૮ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાવેતિ પૂર્વવત્ ।
કત્યયમદ્યાધ્વર્યુરસ્મિન્ યજ્ઞ આહુતીર્હેષ્યતીતિ, કત્યાહુતિપ્રકારાઃ? તસ્ત્ર ઇતિ, કતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઇતિ પૂર્વવત્ ।
ઇતર આહયા હૂતા ઉજ્જ્વલન્તિ સમિદાજ્યાહુતયઃ યા હુતા અતિનેદન્તેઽતીવ શબ્દં કુવન્તિ માસાદ્યાહુતયઃ, યા હુતા અધિશેરતેઽધ્યાધો ગત્વા ભૂમેરધિશેરતે પયઃસોમાહુતયઃ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ, તાભિરેવં નિર્વર્તિતાભિરાહુતિભિઃ કિં જયતીતિ ।
યા આહુતયો હુતા ઉજ્જ્વલન્ત્યુજ્જ્વલનયુક્તા આહુતયો નિર્વર્તિતાઃ, ફલં ચ દેવલોકાખ્યમુજ્જ્વલમેવ, તેન સામાન્યેન યા મયતા ઉજ્જ્વલન્ત્ય આહુતયો નિર્વર્ત્યમાનાસ્તા એતાઃ સાક્ષાદ્દેવલોકસ્ય કર્મફલસ્યરૂપં દેવલોકાખ્યં ફલમેવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇત્યેવં સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અતિનેદન્તે આહુતયઃ પિતૃલોકમેવ તાભિર્જયતિ કુત્સિતશબ્દકર્તૃત્વસામાન્યેન ।
પિતૃલોકમેવ તાભિર્જયતિ કુત્સિતશબ્દકર્તૃત્વસામાન્યેન ।
પિતૃલોકસમ્બદ્ધાયાં હિ સંયમન્યાં પુર્યાં વૈવસ્વતેન યાત્યમાનાનાંઽહા હતાઃ સ્મ મુઞ્ચ મુઞ્ચઽઇતિ શબ્દોભવતિ ।
તથાવદાનાહુતયઃ તેન પિતૃલોકસામાન્યાત્પિતૃલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમેવ તામિજયતિ ભૂમ્યુપરિ સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
અધ ઇવ હ્યઘ એવ હિ મનુષ્યલોકઃ ઉપરિતનાન્ સાધ્યાંલ્લોકાનપેક્ષ્ય, અથવાધોગમનમપેક્ષ્ય ।
અતો મનુષ્યલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમેવ તાભિજયતિ ભૂમ્યુપરિ સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
અધ ઇવ હ્યધ એવ હિ મનુષ્યલોકઃ ઉપરિતનાન્ સાધ્યાંલ્લોકાનપેક્ષ્ય, અથવાધોગમનમપેક્ષ્ય ।
અતો મનુષ્યલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ પયઃસોમાહુતિનિર્વર્તનકાલે

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ કતિભિરયમદ્ય બ્રહ્મા યજ્ઞં દક્ષિણતો દેવતાભિર્ગોપાયતીતિ ।
એકયેતિ ।
કતમા સૈકેતિ ।
મન એવેતિ ।
અનન્તં વૈ મનોઽનન્તા વિશ્વે દેવાઃ ।
અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૯ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
અયમૃત્વિગ્બ્રહ્મા દક્ષિણતો બ્રહ્માસને સ્થિત્વા યજ્ઞં ગોપાયતિ ।
કતિભિર્દેવતાભિર્ગોપાયતીતિ પ્રાસઙ્ગિકમેતદ્વહુવચનમ્ ।
એકયા હિ દેવતયા ગોપાયત્યસૌ ।
એવં જ્ઞાતે બહુવચનેન પ્રશ્નો નોપપદ્યતે સ્વયં જાનતસ્તસ્માત્પૂર્વયોઃ કણ્ડિકયોઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનેષુ કતિભિઃ કતિ તિસૃભિસ્તિસ્ત્ર ઇતિ પ્રસઙ્ગં દૃષ્ટ્વેહાપિ બહુવચનેનૈવ પ્રશ્નોપક્રમઃ ક્રિયતે ।
અથવા પ્રતિવાદિવ્યામોહાર્થ બહુવચનમ્ ।
ઇતર આહૈકયેત્યેકા સા દેવતા યયા દક્ષિણતઃ સ્થિત્વા બ્રહ્માઽસને યજ્ઞં ગોપાયતિ ।
કતમા સૈકેતિ ।
મન એવેતિ મનઃ સા દેવતા ।
મનસા હિ બ્રહ્મા વ્યાપ્રિયતે ધ્યાનેનૈવ ।
"તસ્ય યજ્ઞસ્ય મનશ્ચ વાક્ચ વર્તની તયોરન્યતરાં મનસા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મા"(છ.ઉ.૪ । ૧૬ । ૧) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તેન મન એવ દેવતા તયા મનસા હિ ગોપાયતિ બ્રહ્મા યજ્ઞમ્ ।
તચ્ચ મનો વૃત્તિભેદેનાનન્તમ્ ।
વૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતનાર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધં મનસ આનન્ત્ય્મ ।
તદાનન્ત્યાભિમાનિનો દેવાઃ,"સર્વે દેવા યત્રૈકં ભવન્તિ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
તેનાનન્ત્યસામાન્યાદનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ કત્યયમદ્યોદ્ગાતાસ્મિન્ યજ્ઞે સ્તોત્રિયાઃ સ્તોષ્યતીતિ ।
તિસ્ર ઇતિ ।
કતમાસ્તાસ્તિસ્ર ઇતિ ।
પુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયા ।
કતમાસ્તાઃ ।
યા અધ્યાત્મમિતિ ।
પ્રાણ એવ પુરોનુવાક્યાપાનો યાજ્યા વ્યાનઃ શસ્યા ।
કિં તાભિર્જયતીતિ ।
પૃથિવીલોકમેવ પુરોનુવાક્યયા જયત્યન્તરિક્ષલોકં યાજ્યયા દ્યુલોકં શસ્યયા ।
તતો હ હોતાશ્વલ ઉપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૧.૧૦ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
કતિ સ્તોત્રિયાઃ સ્તોપ્યતીત્યયમુદ્ગાતા ।
સ્તોત્રિયા નામ ઋક્સામસમુદાયઃ કતિપયાનામૃચામ્ ।
સ્તોત્રિયાવાશમ્યાવાયાઃ કાશ્ચન ઋચઃ, તા સર્વાસ્તિસ્ત્ર એવેત્યાહ ।
તાશ્ચ વ્યાખ્યાતાઃ મુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયેતિ ।
તત્ર પૂર્વમુક્તમ્ યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃત સર્વે જયતીતિ તત્કેન સામાન્યેન? ઇત્યુચ્યતે કતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઋચો યા અધ્યાત્મં ભવન્તીતિ ।
પ્રાણ એવ પુરોનુવાક્યા, પશબ્દસામાન્યાત્ ।
અવાનો યાજ્યા, આનન્તર્યાત્ ।
અપાનેન હિ પ્રત્તં હવિર્દેવતા ગ્રસન્તિ, યાગશ્ચ પ્રદાનમ્ ।
વ્યાનઃશસ્યા "અપ્રાણન્નનપાનન્નૃચમભિવ્યાહરતિ"(છ. ઉ. ૧ । ૩ । ૪) । ઇતિ શ્રત્યન્તરાત્ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિશેષસમ્બન્ધસામાન્યમનુક્તમિહોચ્યતે, સર્વમન્યદ્વ્યાખ્યાતમ્ ।
લોકસમ્બન્ધસામાન્યેન પૃથિવીલોકમેવપુરોનુવાક્યયા જયતિ, અન્તરિક્ષલોકં યાજ્યયા, મધ્યમત્વસામાન્યાત્ ।
દ્યુલોકંશસ્યયોર્ધ્વત્વસામાન્યાત્ ।
તતો હ તસ્માદાત્મનઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદસૌ હોતા અશ્વલ ઉપરરામ નાયમસ્મદ્ગેચર ઇતિ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે પ્રથમમશ્વલબ્રાહ્મણમ્

આખ્યાયિકાસમ્બન્ધઃ પ્રસિદ્ધ એવ ।
મૃત્યોરતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા કાલલક્ષણાત્કર્મલક્ષણાચ્ચ ।
કઃ પુનરસૌ મૃત્યુર્યસ્માદતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા? સ ચ સ્વાભાવિકાજ્ઞાનાસઙ્ગાસ્પદોઽધ્યાત્માધિભૂતાવિષયપરિચ્છિન્નો ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણો મૃત્યુઃ ।
તસ્માત્પરિચ્છિન્નરૂપાન્મૃત્યોરતિમુક્તસ્ય રૂપાણ્યગન્યાદિત્યાદીન્યુદ્ગીથપ્રકરણે વ્યાખ્યાતાનિ ।
અશ્વલપ્રશ્નેચતદ્ગતો વિશેષઃ કશ્ચિત્ ।
તચ્ચૈતત્કર્મણાં જ્ઞાનસહિતાનાં ફલમ્ ।
એતસ્માત્સાધ્યસાધનરૂપાત્સંસારાન્મોક્ષઃ કર્તવ્ય ઇત્યતોબન્ધનરૂપસ્યમૃત્યોઃ સ્વરૂપમુચ્યતે ।
બદ્ધસ્ય હિ મોક્ષઃ કર્તવ્યઃ ।
યદપ્યતિમુક્તસ્ય સ્વરૂપમુક્તં તત્રાપિ ગ્રહાતિગ્રહાભ્યામવિનિર્મુક્ત એવ મૃત્યુરૂપાભ્યામ્ ।
તથા ચોક્તં"અશનાયાહિમૃત્યુઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૨ । ૧) "એષ એવ મૃત્યુઃ"ઇતિ ।
આદિત્યસ્થં પુરુષમઙ્ગીકૃત્યાહ"એકો મૃત્યુર્વહવા"ઇતિ ચ ।
તદાત્મભાવાપન્નો હિ મૃત્યોરાપ્તિમતિમુચ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચ તત્ર ગ્રહાતિગ્રહૌ મૃત્યુરૂપૌ નસ્તઃ ।
"અથૈતસ્ય મનસો દ્યૌઃ શરીરં જ્યોતીરૂપમસાવાદિત્યઃ"(બૃ. ઉ. ૧ । ૫ । ૧૨)ઽમનશ્વઽગ્રહઃ સ કામેનાતિગ્રાહેણ ગૃહીતઃ"(૩ । ૨ । ૭) ઇતિ, વક્ષ્યતિ"પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ સોઽપાનેનાતિગ્રાહેણ"(૩ । ૨ । ૨) ઇતિ,"વાગ્વૈ ગ્રહઃ સ નામ્નાતિગ્રાહેણ"(૩ । ૨ । ૩) ઇતિ ચ ।
તથા વ્યન્નવિભાગે વ્યાખ્યાતમસ્માભિઃ ।
સુવિચારિતં ચૈતદ્યદેવ પ્રવૃત્તિકારણં તદેવ નિવૃત્તિકારણં ન ભવતીતિ ।
કેચિત્તુ સર્વમેવ નિવૃત્તિકારણં મન્યન્તે ।
અતઃ કાગ્ણાત્પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માન્મૃત્યોર્મુચ્યતે ઉત્તરમુત્તરં પ્રતિપદ્યમાનો વ્યાવૃત્ત્યર્થમેવ પ્રતિ પદ્યતે ન તુ તાદર્થ્યમ્, ઇત્યત આ દ્વૈતક્ષયાત સર્વં મૃત્યુઃ, દ્વૈનક્ષયે તુ પરમાર્થતા મૃત્યોરાપ્તિમતિમુચ્યતે ।
અતશ્ચ આપેક્ષિકી ગૌણી મુક્તિરન્તરાલે ।
સર્વમેતદેવતબાર્હદારણ્યકમ્ ।
નનુ સર્વૈકત્વં મોક્ષઃ"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(બૃ. ઉ. ૧ । ૪ । ૧૦) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બાઢં ભવત્યેતદપિ, નતુ"ગ્રામકામો યજેત, પશુકામો યજેત"ઇત્યાદિશ્રુતીનાં તાદર્થ્યમ્ ।
યદિ હ્યદ્વૈતાર્થત્વમેવ આસાં ગ્રામપશુસ્વર્ગાદ્યર્થત્વં નાસ્તીતિ ગ્રામપશુસ્વર્ગાદયો ન ગૃહ્યેરન્, ગૃહ્યન્તે તુ કર્મફલવૈચિત્ર્યવિશેષાઃ ।
યદિ ચ વૈદિકાનાં કર્મણાં તાદર્થ્યમેવ, સંસાર એવ નાભવિષ્યત્ ।
અથ તાદર્થ્યેઽપિ અનુનિષ્પાદિતપદાર્થસ્વભાવઃ સંસાર ઇતિ ચેત્ ।
યથા ચ રૂપદર્શનાર્થ આલોકે સર્વોઽપિ તત્રસ્થઃ પ્રકાશ્યત એવ ।
ન૑પ્રમાણાનુપપત્તેઃ ।
અદ્વૈતાર્થત્વે વૈદિકાનાં કર્મણાં વિદ્યાસહિતાનામન્યસ્પાનુનિષ્પાદિતત્વે પ્રમાણાનુપપત્તિઃ ।
ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનમત એવ ચ નાગમઃ ।
ઉભયમેકેન વાક્યેન પ્રદર્શ્યત ઇતિ ચેત્કુલ્યાપ્રણયનાલોકાદિવત્ ।
તન્નેવમ્૑વાક્યધર્માનુપપત્તેઃ ।
ન ચ એકવાક્યગતસ્યાર્થસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસાધનત્વમવગન્તું શક્યતે ।
કુલ્યાપ્રણયનાલોકાદાવર્થસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદદોષઃ ।
યદપ્યુચ્યતે મન્ત્રા અસ્મિન્નર્થેઃ દૃષ્ટા ઇતિ ।
અયમેવ તુ તાવદર્થઃ પ્રમાણાગમ્યઃ ।
મન્ત્રાઃ પુનઃ કિમસ્મિન્નર્થ આહોસ્વિદન્યસ્મિન્નર્થ ઇતિ મૃગ્યમેતત્ ।
તસ્માદ્ગ્રહાતિપ્રહલક્ષણો મૃત્યુર્બન્ધઃ, તસ્માન્ભોક્ષો વક્તવ્ય ઇત્યત ઇદમારભ્યતે ન ચ જાનીમો વિષયસન્ધાવિવાન્તરાલેઽવસ્થાનમર્ધજરતીયં કૌશલમ્ ।
યત્તુ મૃત્યોરતિમુચ્યત ઇત્યુકત્વા ગ્રહાતિગ્રહાવુચ્યેતે, તચ્વર્થસમ્બન્ધાત્ ।
સર્વોઽયં સાધ્યસાધનલક્ષણો બન્ધઃ, ગ્રહાતિગ્રહાવિનિર્મોકાત્ ।
નિગડે હિ નિર્જ્ઞાતે નિગડિતસ્ય મોક્ષાય યત્નઃ કર્તવ્યો ભવતિ૑તસ્માતાદર્થ્યેનારમ્ભઃ

અથ હૈનં જારત્કારવ આર્તભાગઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ ।
અષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહા ઇતિ ।
યે તેઽષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહાઃ કતમે ત ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૧ અથ હૈનં હશબ્દ ઐતિહ્યાર્થઃ ।
અથાનન્તરમશ્વલ ઉપરતે પ્રકૃતં યાજ્ઞવલ્ક્યં જરત્કારુગોત્રો જારત્કારવ ઋતભાગસ્યાપત્યમાર્તભાગઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેત્યભિમુખોકરણાય ।
પૂર્વવત્પ્રશ્નઃ કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
તત્ર નિર્જ્ઞાતેષુ વા ગ્રહાતિગ્રહેષુ પ્રશ્નઃ સ્યાદનિર્જ્ઞાતેષુ વા ।
યદિ તાવદ્ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ નિર્જ્ઞાતાસ્તદા તદ્ગતસ્યાપિ ગુણસ્ય સંખ્યાયા નિજ્ઞાતત્વાત્કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ સંખ્યાવિષયઃ પ્રશ્નો નોપપદ્યતે ।
અથનિર્જ્ઞાતાસ્તદા સંખ્યેયવિષયપ્રશ્ન ઇતિ કે ગ્રહાઃ કેઽતિગ્રહા ઇતિ પ્રષ્ટવ્યં ન તુ કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
અપિ ચ નિર્જ્ઞાતસામાન્યકેશુ વિશેષવિજ્ઞાનાય પ્રશ્નો ભવતિ યથા કતમેઽત્ર કઠાઃ કતમેઽત્ર કાલાપા ઇતિ ।
ન ચાત્ર ગ્રહાતિગ્રહા નામ પદાર્થાઃ કેચન લોકે પ્રસિદ્ધાઃ ।
યેન વિશેષાર્થઃ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ ।
નનુ ચાતિમુચ્યત ઇત્યુક્તં ગ્રહગૃહોતસ્ય હિ મોક્ષઃ સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિરિતિ હિ દ્વિરુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્તા ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ ।
નનુ તત્રાપિ ચત્વારો ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ નિર્જ્ઞાતા વાક્ચક્ષુઃ પ્રાણમનાંસિ તત્ર કતીતિ પ્રશ્નો નોપપદ્યતે નિર્જ્ઞાતત્વાત્ ।
ન ।
અનવધારણાર્થત્વાત્ ।
ન હિ ચતુષ્ટ્વં તત્ર વિવક્ષિતમિહ તુ ગ્રહાતિગ્રહાદર્શનેઽષ્ઠત્વગુણવિવક્ષયા કતોતિ પ્રશ્ન ઉપપદ્યત એવ ।
તસ્માત્સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિરિતિ મુક્ત્યતિક્તી દ્વિરુક્તે ગ્રહાતિગ્રહા અપિ સિદ્ધાઃ ।
અતઃ કતિસંખ્યાકા ગ્રહાઃ કતિ વાતિગ્રહા ઇતિ પૃચ્છતિ ।
ઇતર આહઅષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહા ઇતિ ।
યે તેઽષ્ટૌ ગ્રહા અભિહિતાઃ કતમે તે નિયમેન ગ્રહીતવ્યા ઇતિ

પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ ।
સોઽપાનેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
પ્રાણેન હિ ગન્ધાઞ્જિઘ્રતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૨ તત્રાઽહ ।
પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ પ્રાણ ઇતિ ઘ્રાણમુચ્યતે ।
પ્રકરણાત્ ।
વાયુસહિતઃ સઃ ।
અપાનેનેતિ ગન્ધેનેત્યેતત્ ।
અપાનસચિવત્વાદપાનો ગન્ધ ઉચ્યતે ।
અપાનોપહૃતં હિ ગન્ધં ઘ્રાણેન સર્વો લોકો જિઘ્રતિ ।
તદેતદુચ્યતેઽપાનેન હિ ગન્ધાઞ્જિઘ્રતીતિ

વાગ્વૈ ગ્રહઃ ।
સ નામ્નાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
વાચા હિ નામાન્યભિવદતિ ॥ _

જિહ્વા વૈ ગ્રહઃ ।
સ રસેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
જિહ્વયા હિ રસાન્ વિજાનાતિ ॥ _

ચક્ષુર્વૈ ગ્રહઃ ।
સ રૂપેણાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
ચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિ ॥ _

શ્રોત્રં વૈ ગ્રહઃ ।
સ શબ્દેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
શ્રોત્રેણ હિ શબ્દાઞ્શૃણોતિ ॥ _

મનો વૈ ગ્રહઃ ।
સ કામેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
મનસા હિ કામાન્ કામયતે ॥ _

હસ્તૌ વૈ ગ્રહઃ ।
સ કર્મણાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
હસ્તાભ્યાં હિ કર્મ કરોતિ ॥ _

ત્વગ્વૈ ગ્રહઃ ।
સ સ્પર્શેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
ત્વચા હિ સ્પર્શાન્ વેદયત ।
ઇત્યષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહાઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૩૯ વાગ્વૈ ગ્રહઃ ।
વાચા હ્યધ્યાત્મપરિચ્છિન્નયાઽસઙ્ગવિષયાસ્પદયાસત્યાનૃતાસભ્યબીભત્સાદિવચનેષુ વ્યાપૃતયા ગૃહીતો લોકોઽપહૃતસ્તેન ।
વાગ્ગ્રહઃ સ નામ્નાતિગ્રારેણ ગૃહીતઃ સ વાગાખ્યો ગ્રહો નામ્ના વક્તવ્યેન વિષયેણાતિગ્રહેણ અતિગ્રાહેણેતિ દૈઘ્યં છાન્દસં નામ વક્તવ્યાર્થા હિ વાક્તેન વક્તવ્યેનાર્થેન તાદર્થ્યેન પ્રયુક્તા વાક્તેન વશીકૃતા તેન તત્કાર્યમકૃત્વા નૈવ તસ્યા મોક્ષઃ ।
અતો નામ્નાતિગ્રાહેણ ગૃહીતા વાગિત્યુચ્યતે ।
વક્તવ્યાસઙ્ગેન હિ પ્રવૃત્તા સર્વાનર્થૈર્યુજ્યતે ।
સમાનમન્યત્ ।
ઇત્યેતે ત્વક્પર્યન્તા અષ્ટૌ ગ્રહાઃ સ્પર્શપર્યન્તાશ્ચૈતેઽષ્ટાવતિગ્રહા ઇતિ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યદિદં સર્વં મૃત્યોરન્નં કા સ્વિત્સા દેવતા યસ્યા મૃત્યુરન્નમિતિ ।
અગ્નિર્વૈ મૃત્યુઃ સોઽપામન્નમ્ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૧૦ ઉપસંહૃતેષુ ગ્રહાતિગ્રહેષ્વાહ પુનઃ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદિદં સર્વં મૃત્યોરન્નં યદિદં વ્યાકૃતં સર્વં મૃત્યોરન્નં સર્વં જાયતે વિપદ્યતે ચ ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણેન મૃત્યુના ગ્રસ્તમ્ ।
કાસ્વિત્કા નુ સ્યાત્સા દેવતા યસ્યા દેવતાયા મૃત્યુરપ્યન્નં ભવેત્ ।
"મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અયમભિપ્રાયઃ પ્રષ્ટુઃ ।
યદિ મૃત્યોર્મૃત્યું વક્ષ્યત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
અથ ન વક્ષ્યત્યસ્માદ્ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણાન્મૃત્યોર્મોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ગ્રહાતિગ્રહમૃત્યુવિનાશે હિ મોક્ષઃ યાત્ ।
સ યદિ મૃત્યોરપિ મૃત્યુઃ સ્યાદ્ભવેદ્ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણસ્ય મૃત્યોર્વિનાશઃ અતો દુર્વચનં પ્રશ્નં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ કાસ્વિત્સા દેવતેતિ ।
અસ્તિ તાવન્મૃત્યોર્મૃત્યુઃ ।
નન્વનવસ્થા સ્યાત્તસ્યાપ્યન્યો મૃત્યુરિતિ ।
નાનવસ્થા ।
સર્વમૃત્યોર્મૃત્ય્વન્તરાનુપપત્તેઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતેઽસ્તિ મૃત્યોર્મૃત્યુરિતિ ।
દૃષ્ટત્વાત્ ।
અગ્નિસ્તાવત્સર્વસ્ય દૃષ્ટો મૃત્યુર્વિનાશકત્વાત્ ।
સોઽદ્ભિર્ભક્ષ્યતે સોઽગ્નિરપામન્નમ્ ।
ગૃહાણ તર્હ્યસ્તિ મૃત્યોર્મૃત્યુરિતિ ।
તેન સર્વં ગ્રહાતિગ્રહજાતં ભક્ષ્યતે મૃત્યોર્મૃત્યુના ।
તસ્મિન્બન્ધને નાશિતે મૃત્યુના ભક્ષિતે સંસારાન્મોક્ષ ઉપપન્નો ભવતિ ।
બન્ધનં હિ ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણમુક્તં તસ્માચ્ચ મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇત્યેતત્પ્રસાધિતમ્ ।
અતો બન્ધમોક્ષાય પુરુષપ્રયાસઃ સફલો ભવત્યતોઽપજયતિ પુનર્મૃત્યુમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્રાયં પુરુષો મ્રિયત ઉદસ્માત્પ્રાણાઃ ક્રામન્ત્યાહો નેતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
અત્રૈવ સમવનીયન્તે ।
સ ઉચ્છ્વયતિ ।
આધ્માયતિ ।
આધ્માતો મૃતઃ શેતે ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૧૧ પરેણ મૃત્યુના મૃત્યૌ ભક્ષિતે પરમાત્મદર્શનેન યોઽસૌ મુક્તો વિદ્વાન્સોઽયં પુરુષો યત્ર યસ્મિન્કાલે મ્રિયત ઉદૂર્ધ્વમસ્માદ્બ્રહ્મવિદો મ્રિયમાણાત્પ્રાણા વાગદયો ગ્રહા નામાદયશ્ચાતિગ્રહા વાસનારૂપા અન્તસ્થાઃ પ્રયોજકાઃ કામત્ન્યૂર્ધ્વમુત્ક્રામન્ત્યાહોસ્વિન્નેતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો નોત્ક્રામન્ત્યત્રૈવાસ્મિન્નેવ પરેણાઽત્મનાવિભાગં ગચ્છન્તિ વિદુષિ કાર્યાણિ કરણાનિ ચ સ્વયોનૌ પરબ્રહ્મસતત્તવે સમવનીયન્ત એકીભાવેન સમવસૃજ્યન્તે પ્રલીયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઊર્મય ઇદ સમુદ્રે ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરં કલાશબ્દવાચ્યાનાં પ્રાણાનાં પરસ્મિન્નાત્મનિ પ્રલયં દર્શયતિ "એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તી"તિ ।
ઇતિ પરેણાઽત્મનાવિભાગં ગચ્છન્તીતિ દર્શિતમ્ ।
ન તર્હિ મૃતો, નહિ, મૃતશ્ચાયં યસ્માત્સ ઉચ્છ્વયત્યુચ્છૂનતાં પ્રતિપદ્યત આધ્માયતિ બાહ્યેન વાયુના પૂર્યતે દૃતિવદાધ્માતો મૃતઃ શેતે નિશ્ચેષ્ટઃ બન્ધનનાશે મુક્તસ્ય ન ક્વચિદ્ગમનમિતિ વાક્યાર્થઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્રાયં પુરુષો મ્રિયતે ।
કિમેનં ન જહાતીતિ ।
નામેતિ ।
અનન્તં વૈ નામાનન્તા વિશ્વે દેવાઃ ।
અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૧૨ મુક્તસ્ય કિં પ્રાણા એવ સમવનોયન્ત આહોસ્વિત્તત્પ્રયોજકમપિ સર્વમ્ ।
અથ પ્રાણા એવ ન તત્પ્રયોજકં સર્વ, પ્રયોજકે વિદ્યમાને પુનઃ પ્રાણાનાં પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ સર્વમેવ કામકર્માદિ, તતો મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇત્યેવમર્થ ઉત્તરઃ પ્રશ્નઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્રાયં પુરુષો મ્રિયતે કિમેનં ન જહાતીતિ ।
આહેતરો નામેતિ સર્વં સમવનીયત ઇત્યર્થઃ ।
નામમાત્રં તુ ન લીયત આકૃતિસમ્બન્ધાત્ ।
નિત્યં હિ નામ ।
અનન્તં વૈ નામ ।
નિત્યત્વમેવાઽનન્ત્યં નામ્નઃ ।
તદાનન્ત્યાધિકૃતા અનન્તા બૈ વિશ્વે દેવા અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ ।
તન્નામાનન્ત્યાધિકૃતાન્વિશ્વાન્દેવાનાત્મત્વેનોપેત્ય તેનાઽનન્ત્યદર્શનેનાનન્તમેવ લોકં જયતિ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ વાતં પ્રાણશ્ચક્ષુરાદિત્યં મનશ્ચન્દ્રં દિશઃ શ્રોત્રં પૃથિવીં શરીરમાકાશમાત્મૌષધીર્લોમાનિ વનસ્પતીન્ કેશા અપ્સુ લોહિતં ચ રેતશ્ચ નિધીયતે ક્વાયં તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
આહર સૌમ્ય હસ્તમ્ આર્તભાગ ।
આવામેવૈતસ્ય વેદિષ્યાવો ન નાવેતત્સજન ઇતિ ।
તૌ હોત્ક્રમ્ય મન્ત્રયાં ચક્રાતે ।
તૌ હ યદૂચતુઃ કર્મ હૈવ તદૂચતુઃ ।
અથ હ યત્પ્રશંસતુઃ કર્મ હૈવ તત્પ્રશશંસતુઃ ।
પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેતિ ।
તતો હ જારત્કારવ આર્તભાગ ઉપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૨.૧૩ ગ્રહાતિગ્રહરૂપં બન્ધનમુક્તં મૃત્યુરૂપં તસ્ય ચ મૃત્યોર્મૃત્યુસદ્ભાવાન્મોક્ષશ્ચોપપદ્યતે ।
સ ચ મોક્ષો ગ્રહાતિગ્રહરૂપાણામિહૈવ પ્રલયઃ પ્રદીપનિર્વાણવત્ ।
યદ્વદ્ગ્રહાતિગ્રહાખ્યં બન્ધનં મૃત્યુરૂપં તસ્ય યત્પ્રયોજકં તત્સ્વરૂપનિર્ધારણાર્થમિદમારભ્યતે ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
અત્ર કેચિદ્વર્ણયન્તિ ગ્રહાતિગ્રહસ્ય સપ્રયોજકસ્ય વિનાશેઽપિ કિલ ન મુચ્યતે ।
નામાવશિષ્ટોઽવિદ્યયોષરસ્થાનીયયા સ્વાત્મપ્રભવયા પ માત્મનઃ પરિચ્છિન્નો ભોજ્યાચ્ચ જગતો વ્યાવૃત્ત ઉચ્છિન્ન કામકર્માન્તરાલે વ્યવતિષ્ઠતે ।
તસ્ય પરમાત્મૈકત્વદર્શને દ્વૈતદર્શનમપનેતવ્યમિત્યતઃ પરં પરમાત્મદર્શનમારબ્ધવ્યમિત્યેવમપવર્ગાખ્યામન્તરાલાવસ્થાં પરિકલ્યોત્તરગ્રન્થસંબન્ધં કુર્વન્તિ ।
તત્ર વક્તવ્યં વિશીર્ણેષુ કરણેષુ વિદેહસ્ય પરમાત્મદર્શનશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ કથમિતિ ।
સમવનીતપ્રાણસ્ય હિ નામમાત્રાવશિષ્ટસ્યેતિ તૈરુચ્યતે ।
મૃતઃ શેત ઇતિ હયુક્તમ્ ।
ન મનોરથેનાપ્યેતદુપપાદયિતું શક્યતે ।
અથ જીવન્નેવાવિદ્યામાત્રાવશિષ્ટો ભોજ્યાદપાવૃત્ત ઇતિ પરિકલ્પ્યતે તત્તુ કિંનિમિત્તમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
સમસ્તદ્વૈતૈકત્વાત્મપ્રાપ્તિનિમિત્તમિતિ યદ્યુચ્યતે તત્પૂર્વમેવ નિરાકૃતમ્ ।
કર્મસહિતેન દ્વૈતૈકત્વાત્મદર્શનેન સમ્પન્નો વિદ્વાન્મૃતઃ સમવનીતપ્રાણો જગદાત્મત્વં હિરણ્યગર્ભસ્વરૂપં વા પ્રાપ્નુયાદસમવનીતપ્રાણો ભોજ્યાજ્જીવન્નેવ વ્યાવૃત્તો વિરક્તઃ પરમાત્મદર્શનાભિમુખઃ સ્યાત્ ।
ન ચોભયમેકપ્રયત્નનિષ્પાદ્યેન સાધનેન લભ્યમ્ ।
હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તિસાધનં ચેન્ન તતો વ્યાવૃત્તિસાધનમ્ ।
પરમાત્માભિમુખીકરણસ્ય ભોજ્યાદ્વયાવૃત્તેઃ સાધનં ચેન્ન હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તિસાધનમ્ ।
ન હિ યદ્ગતિસાધનં તદ્ગતિનિવૃત્તેરપિ ।
અથ મૃત્વા હિરણ્યગર્ભં પ્રાપ્ય તતઃ સમવનીતપ્રાણો નામાવશિષ્ટઃ પરમાત્મજ્ઞાનેઽધિક્રિયતે ।
તતોઽસ્મદાદ્યર્થં પરમાત્મજ્ઞાનોપદેશોઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
સર્વેષાં હિ બ્રહ્મવિદ્યા પુરુષાર્થાયોપદિશ્યતે"તદ્યો યો દેવાનામ્"ઇત્યાદ્યયા શ્રુત્યા ।
તસ્માદત્યન્તનિકૃષ્ટા શાસ્ત્રબાહ્યૈવેયં કલ્પના ।
પ્રકૃતં તુ વર્તયિષ્યામ ।
તત્ર કેન પ્રયુક્તં ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનમિત્યેતન્નિર્દિધારયિષયાઽહયત્રાસ્ય પુરુષસ્યાસમ્યગ્દર્શિનઃ શિરઃપાણ્યાદિમતો મૃતસ્ય વાગગ્નિમપ્યેતિ વાતં પ્રાણોઽપ્યેતિ ચક્ષુરાદિત્યમપ્યેતીતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે ।
મનશ્ચન્દ્રં દિશઃ શ્રોત્રં પૃથિવીં શરીરમાકાશમાત્મેત્યત્રાઽત્માધિષ્ઠાનં હૃદયાકાશમુચ્યતે ।
સ આકાશમપ્યેતિ ।
ઓષધીરપિયતિ લોમાનિ ।
વનસ્પતીનપિયન્તિ કેશાઃ ।
અપ્સુ લોહિતં ચ રેતશ્ચ નિધીયત ઇતિ પુનરાદાનલિઙ્ગમ્ ।
સર્વત્ર હિ વાગાદિશબ્દેન દેવતાઃ પરિગૃહ્યન્તે ન તુ કરણાન્યેવાપક્રામન્તિ પ્રાઙ્મોક્ષાત્ ।
તત્ર દેવતાભિરનધિષ્ઠિતાનિ કરણાનિ ન્યસ્તદાત્રાદ્યુપમાનાનિ વિદેહશ્ચ કર્તા પુરુષોઽસ્વતન્ત્રઃ કિમાશ્રિતો ભવતીતિ પૃચ્છયતેક્વાયં તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
કિમાશ્રિતસ્તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
યમાશ્રયમાશ્રિત્ય પુનઃ કાર્યકરણસંઘાતમુપાદત્તે યેન ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનં પ્રયુજ્યતે તત્કિમિતિ પ્રશ્નઃ ।
અત્રોચ્યતેસ્વભાવયદૃચ્છાકાલકર્મદૈવવિજ્ઞાનમાત્રશૂન્યાનિ વાદિભિઃ પરિકલ્પિતાનિ ।
અતોઽનેકવિપ્રતિપત્તિસ્થાનત્વાન્નૈવ જલ્પન્યાયેન વસ્તુનિર્ણયઃ ।
અત્ર વસ્તુનિર્ણયં ચેદિચ્છસ્યાહર સોભ્ય હસ્તસાર્તભાગ હ આવામેવૈતસ્ય ત્વત્પૃષ્ટસ્ય વેદિતવ્યં યત્તદ્વેદિષ્યાવો નિરૂપયિષ્યાવઃ ।
કસ્માત્ ।
ન નાવાવયોરેતદ્વસ્તુ સજને જનસમુદાયે નિર્ણેતું શક્યતે ।
અત એકાન્ત ગમિષ્યાવો વિચારણાય ।
તૌ હેત્યાદિ શ્રુતિવચનમ્ ।
તૌ યાજ્ઞવલ્ક્યાર્તભાગાવેકાન્તં ગત્વા કિં ચક્રતુરિત્યુચ્યતેતૌ હોત્ક્રમ્ય સજનાદ્દેશાન્મન્ત્રયાઞ્ચક્રાતે ।
આદૌ લૌકિકવાદિપક્ષાણામેકૈકં પરુગૃહ્ય વિચારિતવન્તૌ ।
તૌ હ વિચાર્ય યદૂચતુરપોહ્ય પૂર્વપક્ષાન્સર્વાનેવ તચ્છૃણુ ।
કર્મ હૈવાઽશ્રયં પુનઃ પુનઃ કાર્યકરણોપાદાનહેતું તત્તત્રોચતુરુક્તવન્તૌ ।
ન કેવલં કાલકર્મદૈવેશ્વરેષ્વભ્યુપગતેષુ હેતુષુ યત્પ્રશશંસતુસ્તૌ કર્મ હૈવ તત્પ્રશશંસતુઃ ।
યસ્માન્નિર્ધારિતમેતત્કર્મપ્રયુક્તં ગ્રહાતિગ્રહાદિકાર્યકરણોપાદાનં પુનઃ પુનસ્તસ્માત્પુણ્યો વૈ શાસ્ત્રવિહિતેન પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ તદ્વિપરોતેન વિપરીતો ભવતિ પાપઃ પાપેનેત્યેવં યાજ્ઞવલ્ક્યેન પ્રશ્નેષુ નિર્ણીતેષુ તતોઽશક્યપ્રકમ્પ્યત્વાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય હ જરત્કારવ આર્તભાગ ઉપરરામ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે દ્વિતીયમાર્તભાગબ્રાહ્મણમ્

અથ હૈનં ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ મદ્રેષુ ચરકાઃ પર્યવ્રજામ ।
તે પતઞ્ચલસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહાનૈમ ।
તસ્યાસીદ્દુહિતા ગન્ધર્વગૃહીતા ।
તમપૃચ્છામ કોઽસીતિ ।
સોઽબ્રવીત્સુધન્વાઙ્ગિરસ ઇતિ ।
તં યદા લોકાનામન્તાનપૃચ્છામ ।
અથૈનમબ્રૂમ ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ।
ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્ ।
સ ત્વા પૃચ્છામિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૩.૧ અથ હૈનં ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ ।
ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનમુક્તમ્ ।
યસ્માત્સપ્રયોજકાન્મુક્તો મુચ્યતે યેન વા બદ્ધઃ સંસરતિ સ મૃત્યુઃ ।
તસ્માચ્ચ મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
યસ્માન્મૃયોર્મૃત્યુરસ્તિ ।
મુક્તસ્ય ચ ન ગતિઃ ક્વચિત્ ।
સર્વોત્સાદો નામમાત્રાવશેષઃ પ્રદીપનિર્વાણવદિતિ ચાવધૃતમ્ ।
તત્ર સંસરતાં મુચ્યમાનાનાં ચ કાર્યકરણાનાં સ્વકારણસંસર્ગે સમાને મુક્તાનામત્યન્તમેવ પુનરનુપાદાનમ્ ।
સંસરતાં તુ પુનઃ પુનરુપાદાનં યેન પ્રયુક્તાનાં ભવતિ તત્કર્મેત્યવધારિતં વિચારણાપૂર્વકમ્ ।
તત્ક્ષયે ચ નામાવશેષેણ સર્વોત્સાદો મોક્ષઃ ।
તચ્ચ પુણ્યપાપાખ્યં કર્મ ।
પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેત્યવધારિતત્વાત્ ।
એતત્કૃતઃ સંસારઃ ।
તત્રાપુણ્યેન સ્થાવરજઙ્ગમેષુ સ્વભાવદુઃખબહુલેષુ નરકતિર્યક્પ્રેતાદિષુ ચ દુઃખમનુભવતિ પુનઃ પુનર્જાયમાનો મ્રિયમાણશ્ચેત્યેતદ્રાજવર્ત્મવત્સર્વલોકપ્રસિદ્ધમ્ ।
યત્તુ શાસ્ત્રીયં પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ તત્રૈવાદરઃ ક્રિયત ઇહ શ્રુત્યા ।
પુણ્યમેવ ચ કર્મ સર્વપુરુષાર્થસાધનમિતિ સર્વે શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ ।
મોક્ષસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વાત્તત્સાધ્યતા પ્રાપ્તા ।
યાવદ્યાવત્પુણ્યોત્કર્ષસ્તાવત્તાવત્ફલોત્કર્ષપ્રાપ્તિઃ ।
તસ્માદુત્તમેવ પુણ્યોત્કર્ષેણ મોક્ષો ભવિષ્યતીત્યાશઙ્કા સ્યાત્ ।
સા નિવર્તયિતવ્યા જ્ઞાનસહિતસ્ય ચ પ્રકૃષ્ટસ્ય કર્મણ એતાવતી ગતિઃ ।
વ્યાકૃતનામરૂપાસ્પદત્વાત્કર્મણસ્તત્ફલસ્ય ચ ।
ન ત્વકાર્યે નિત્યેઽવ્યાકૃતધર્મિણ્યનામરૂપાત્મકે ક્રિયાકારકફલસ્વભાવવર્જિતે કર્મણો વ્યાપારોઽસ્તિ ।
યત્ર ચ વ્યાપારઃ સ સંસાર એવેત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાય બ્રહ્મણમારભ્યતે ।
યત્તુ કૈશ્ચિદુચ્યતે વિદ્યાસહિતં કર્મ નિરભિસંધિ મન્ત્રશર્કરાદિયુક્તવિષદધ્યાદિવત્કાર્યાન્તરમારભત ઇતિ ।
તન્ન ।
અનારભ્યત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
બન્ધનાશ એવ હિ મોક્ષો ન કાર્યભૂતઃ બન્ધનં ચાવિદ્યેત્યવોચામ ।
અવિદ્યાયાશ્ચ ન કર્મણા નાશ ઉપપદ્યતે ।
દૃષ્ટવિષયત્વાચ્વ કર્મસામર્થ્યસ્ય ।
ઉત્પત્ત્યાપ્તિવિકારસંસ્કારા હિ કર્મસામર્થ્યસ્ય વિષયાઃ ।
ઉત્પાદયિતું પ્રાપયિતું વિકર્તું ચ સામર્થ્યં કર્મણો નાતો વ્યતિરિક્તવિષયોઽસ્તિ કર્મસામર્થ્યસ્ય ।
લોકેઽપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ મોક્ષ એષાં પદાર્થાનામન્યતમઃ ।
અવિદ્યામાત્રવ્યવહિત ઇત્યવોચામ ।
બાઢમ્ ।
ભવતુ કેવલસ્યૈવ કર્મણ એવંસ્વભાવતા ।
વિદ્યાસંયુક્તસ્ય તુ નિરભિસંધેર્ભવત્યન્યથા સ્વભાવઃ ।
દૃષ્ટં હ્યન્યશક્તિત્વેન નિર્જ્ઞાતાનામપિ પદાર્થાનાં વિષદધ્યાદીનાં વિદ્યામન્ત્રશર્કરાદિસંયુક્તાનામન્યવિષયે સામથ્યમ્ ।
તથા કર્મણોઽપ્યસ્ત્વિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
તત્ર હિ કર્મણ ઉક્તવિષયવ્યતિરેકેણ વિષયાન્તરે સામર્થ્યાસ્તિત્વે પ્રમાણં ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનં નોપમાનં નાર્થાપત્તિર્ન શબ્દોઽસ્તિ ।
નનુ ફલાન્તરાભાવે ચોદનાન્યથાનુપપત્તિઃ પ્રમાણમિતિ ।
ન હિ નિત્યાનાં કર્મણાં વિશ્વજિન્ન્યાયેન ફલં કલ્પ્યતે ।
નાપિ શ્રુતં ફલમસ્તિ ।
ચોદ્યન્તે ચ તાનિ ।
પારિશેષ્યાન્મોક્ષસ્તેષાં ફલમિતિ ગમ્યતે ।
અન્યથા હિ પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્ ।
નનુ વિશ્વજિન્ન્યાય એવાઽયાતો મોક્ષસ્ય ફલસ્ય કલ્પિતત્વાત્ ।
મોક્ષે વાન્યસ્મિન્વા ફલેઽકલ્પિતે પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્નિતિ મોક્ષઃ ફલં કલ્પ્યતે શ્રુતાર્થાપત્ત્યા યથા વિશ્વજિતિ ।
નન્વેવં સતિ કથમુચ્યતે વિશ્વજિન્ન્યાયો ન ભવતીતિ ।
ફલં ચ કલ્પ્યતે વિશ્વજિન્ન્યાયશ્ચ ન ભવતીતિ વિપ્રતિષિદ્ધમભિધીયતે ।
મોક્ષઃ ફલમેવ ન ભવતીતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રતિજ્ઞાહાનાત્ ।
કર્મ કાર્યાન્તરં વિષદધ્યાદિવદારભત ઇતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
સ ચેન્મોક્ષઃ કર્મણઃ કાર્યં ફલમેવ ન ભવતીતિ સા પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
કર્મકાર્યત્વે ચ મોક્ષસ્ય સ્વર્ગાદિફલેભ્યો વિશેષો વક્તવ્યઃ ।
અથ કર્મકાર્યં ન ભવતિ નિત્યાનાં કર્મણાં ફલં મોક્ષ ઇત્યસ્યા વચનવ્યક્તેઃ કોર્ઽથ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચ કાર્યફલશબ્દભેદમાત્રેણ વિશેષઃ શક્યઃ કલ્પયિતુમ્ ।
અફલં ચ મોક્ષો નિત્યૈશ્ચ કર્મભિઃ ક્રિયતે નિત્યાનાં કર્મણાં ફલં ન કાર્યમિતિ ચૈષોર્ઽથો વિપ્રતિષિદ્ધોઽભિધીયતે યથાગ્નિઃ શીત ઇતિ ।
જ્ઞાનવદિતિ ચેત્ ।
યથા જ્ઞાનસ્ય કાર્યં મોક્ષો જ્ઞાનેનાક્રિયમાણોઽપ્યુચ્યતે તદ્વત્કર્મકાર્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અજ્ઞાનનિવર્તકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
અજ્ઞાનવ્યવધાનનિવર્તકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય મોક્ષો જ્ઞાનકાર્યમિત્યુપચર્યતે ।
ન તુ કર્મણા નિવર્તયિતવ્યમજ્ઞાનમ્ ।
ન ચાજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ મોક્ષસ્ય વ્યવધાનાન્તરં કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
નિત્યત્વાન્મોક્ષસ્ય સાધકસ્વરૂપાવ્યતિરેકાચ્ચ, યત્કર્મણા નિવર્ત્યેત ।
અજ્ઞાનમેવ નિવર્તયતીતિ ચેત્ ।
ન ।
વિલક્ષણત્વાત્ ।
અનભિવ્યક્તિરજ્ઞાનમભિવ્યક્તિલક્ષણેન જ્ઞાનેન વિરુધ્યતે ।
કર્મ તુ તાજ્ઞાનેન વિરુધ્યતે તેન જ્ઞાનવિલક્ષણં કર્મ ।
યદિ જ્ઞાનાભાવો યદિ સંશયજ્ઞાનં યદિ વિપરીતજ્ઞાનં વોચ્યતેઽજ્ઞાનમિતિ સર્વં હિ તજ્જ્ઞાનેનૈવ નિવર્ત્યતે ।
ન તુ કર્મણાન્યતમેનાપિ વિરોધાભાવાત્ ।
અથાદૃષ્ટં કર્મણામજ્ઞાનનિવર્તકત્વં કલ્પ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ગમ્યમાનાયામદૃષ્ટનિવૃત્તિકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
યથાવઘાતેન વ્રીહીણાં તુષનિવૃત્તૌ ગમ્યમાનાયામગ્નિહોત્રાદિનિત્યકર્મકાર્યાદૃષ્ટા ન કલ્પ્યતે તુષનિવૃત્તિઃ ।
તદ્વદજ્ઞાનનિવૃત્તિરપિ નિત્યકર્મકાર્યાદૃષ્ટા ન કલ્પ્યતે ।
જ્ઞાનેન વિરુદ્ધત્વં ચાસકૃત્કર્મણામવોચામ ।
યદવિરુદ્ધં જ્ઞાનં કર્મભિસ્તદ્દેવલોકપ્રાપ્તિનિમિત્તમિત્યુક્તં"વિદ્યયા દેવલોકઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિઞ્ચાન્યત્કલ્પ્યે ચ ફલે નિત્યાનાં કર્મણાં શ્રુતાનાં યત્કર્મભિર્વિરુધ્યતે દ્રવ્યગુણકર્મણાં કાર્યમેવ ન ભવતિ, કિં તત્કલ્પ્યતામિતિ? યસ્મિન્કર્મણઃ સામર્થ્યમેવ ન દૃષ્ટમ્, કિંવા યસ્મિન્દૃષ્ટં સામર્થ્યં યચ્ચ કર્મણાં ફલમવિરુદ્ધં તત્કલ્પ્યતામિતિ ।
પુરુષપ્રવૃત્તિજનનાયાવશ્યં ચેત્કર્મફલં કલ્પયિતવ્યં કર્માવિરુદ્ધવિષય એવ શ્રુતાર્થાપત્તેઃ ક્ષીણત્વાન્નિત્યો મોક્ષઃ ફલં કલ્પયિતું ન શક્યસ્તદ્વ્યવધાનાજ્ઞાનનિવૃત્તિર્વા ।
અવિરુદ્ધત્વાદ્દૃષ્ટસામર્થ્યવિષયત્વાચ્ચેતિ ।
પારિશેષ્યન્યાયાન્મોક્ષ એવ કલ્પયિતવ્ય ઇતિ ચેત્ ।
સર્વેષાં હિ કર્મણાં સર્વં ફલં ન ચાન્યદિતરકર્મફલવ્યતિરેકેણ ફલં કલ્પનાયોગ્યમસ્તિ ।
પરિશિષ્ટશ્ચ મોક્ષઃ ।
સ ચેષ્ટો વેદવિદાં ફલમ્ ।
તસ્માત્સ એવ કલ્પયિતવ્ય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મફલવ્યક્તોનામાનન્ત્યાત્પારિશેષ્યન્યાયાનુપપત્તેઃ ।
નહિ પુરુષેચ્છાવિષયાણાં કર્મફલાનામેતાવત્ત્વં નામ કેનચિદસર્વજ્ઞેનાવધૃતં તત્સાધનાનાં વા પુરુષેચ્છાનાં વાનિયતદેશકાલનિમિત્તત્વાત્પુરુષેચ્છાવિષયસાધનાનાં ચ પુરુષેષ્ટફલપ્રયુક્તત્વાત્ ।
પ્રતિપ્રાણિ ચેચ્છાવૈચિત્ર્યાત્ફલાનાં તત્સાધનાનાં ચાઽનન્ત્યસિદ્ધિઃ ।
તદાનન્ત્યાચ્ચાશક્યમેતાવત્ત્વં પુરુષૈર્જ્ઞાતુમ્ ।
અજ્ઞાતે ચ સાધનફલૈતાવત્ત્વે કથં મોક્ષસ્ય પરિશેષસિદ્ધિરિતિ ।
કર્મફલજાતિપારિશેષ્યમિતિ ચેત્ ।
સત્યપીચ્છાવિષયાણાં તત્સાધનાનાં ચાઽનન્ત્યે કર્મફલજાતિત્વં નામ સર્વેષાં તુલ્યમ્ ।
મોક્ષસત્વકર્મફલત્વાત્પરિશિષ્ટઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્પરિશેષાત્સ એવ યુક્તઃ કલ્પયિતુમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાપિ નિત્યકર્મફલત્વાભ્યુપગમે કર્મફલસમાનજાતીયત્વોપપત્તેઃ પરિશેષાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માદન્યથાપ્યુપપત્તેઃ ક્ષીણા શ્રુતાર્થાપત્તિઃ ।
ઉત્પત્તયાપ્તિવિકારસંસ્કારાણામન્યતમપિ નિત્યાનાં કર્મણાં ફલમુપપદ્યત ઇતિ ક્ષીણા શ્રુતાર્થાપત્તિઃ ।
ચતુર્ણામન્યતમ એવ મોક્ષ ઇતિ ચેત્ ।
ન તાવદુત્પાદ્યો નિત્યત્વાત્ ।
અત એવાવિકાર્યોઽસંસ્કાર્યશ્ચાત એવ, અસાધનદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ ।
સાધનાત્મકં હિ દ્રવ્યં સંસ્ક્રિયતે ।

યથા પાત્રાજ્યાદિ પ્રોક્ષણાદિના ।
ન ચ સંસ્ક્રિયમાણઃ સંસ્કારનિર્વર્ત્યો વા યૂપાદિવત્ ।
પારિશેષ્યાદાપ્યઃ સ્યાત્ ।
નાઽપ્યોઽપ્યાત્મસ્વભાવત્વાદેકત્વાચ્ચ ।
ઇતરૈઃ કર્મભિર્વૈલક્ષણ્યાન્નિત્યાનાં કર્મણાં તત્ફલેનાપિ વિલક્ષણેન ભવિતવ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મત્વસાલક્ષણ્યાત્સલક્ષણં કસ્માત્ફલં ન ભવતીતરકર્મફલૈઃ ।
નિમિત્તવૈલક્ષણ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ક્ષામવત્યાદિભિઃ સમાનત્વાત્ ।
યથા હિ ગૃહદાહાદૌ નિમિત્તે ક્ષામવત્યાદીષ્ટિર્યથા ભિન્ને જુહોતિ સ્કન્ને જુહોતીત્યેવમાદૌ નૈમિત્તિકેષુ કર્મસુ ન મોક્ષઃ ફલં કલ્પ્યતે ।
તૈશ્ચાવિશેષાન્નૈમિત્તિકત્વેન જીવનાદિનિમિત્તે ચ શ્રવણાત્ ।
તથા નિત્યાનામપિ ન મોક્ષઃ ફલમ્ ।
આલોકસ્ય સર્વેષાં રૂપદર્શનસાધનત્વ ઉલૂકાદય આલોકેન રૂપં ન પશ્યન્તીત્યુલુકાદિચક્ષુષો વૈલક્ષણ્યાદિતરલોકચક્ષુર્ભિર્ન રસાદિવિષયત્વં પરિકલ્પ્યતે રસાદિવિષયે સામર્થ્યસ્યાદૃષ્ટત્વાત્ ।
સુદૂરમપિ ગત્વા યદ્વિષયે દૃષ્ટં સામર્થ્યં તત્રૈવ કશ્ચિદ્વિશેષઃ કલ્પયિતવ્યઃ ।
યત્પુનરુક્તં વિદ્યામન્ત્રશર્કરાદિસંયુક્તવિષદદધ્યાદિવન્નિત્યાનિ કાર્યાન્તરમારભન્ત ઇતિ ।
આરભ્યતાં વિશિષ્ટં કાર્યં તદિષ્ટત્વાદવિરોધઃ ।
નિરભિસંધેઃ કર્મણો વિદ્યાસંયુક્તસ્ય વિશિષ્ટકાર્યાન્તરારમ્ભે ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
દેવયાજ્યાત્મયાજિનોરાત્મયાજિનો વિશેષશ્રવણાદ્દેવયાજિનઃઽશ્રેયાનાત્મયાજીઽત્યાદૌઽયદેવ વિદ્યયા કરોતીઽત્યાદૌ ચ ।
યસ્તુ પરમાત્મદર્શનવિષયે મનુનોક્ત આત્મયાજિશબ્દઃઽસમં પશ્યન્નાત્મયાજીઽત્યત્ર સમં પશ્યન્નાત્મયાજી ભવતીત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતપૂર્વગત્યા ।
આત્મયાજ્યાત્મસંસ્કારાર્થં નિત્યાનિ કર્માણિ કરોતિ"ઇદં મેઽનેનાઙ્ગ સંસ્ક્રિયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા ગાર્ભૈર્હેમૈરિત્યાદિપ્રકરણે કાર્યકરણસંસ્કારાર્થત્વં નિત્યાનાં કર્મણાં દર્શયતિ ।
સંસ્કૃતશ્ચ ય આત્મયાજી તૈઃ કર્મભિઃ સમં દ્રષ્ટું સમર્થો ભવતિ ।
તસ્યેહ વા જન્માન્તરે વા સમમાત્મદર્શનમુત્પદ્યતે સમં પશ્યન્સ્વારાજ્યમધિગચ્છતીત્યેષોર્ઽથઃ ।
આત્મયાજિશબ્દસ્તુ ભૂતપૂર્વગત્યા પ્રયુજ્યતે ।
જ્ઞાનયુક્તાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં જ્ઞાનોત્પત્તિસાધનત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
કિઞ્ચાન્યત્બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાનવ્યક્તમેવ ચ ।
ઉત્તમાં સાત્ત્વિકીમેતાં ગતિમાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઇતિ ચ દેવસાર્ષ્ટિવ્યતિરેકેણ ભૂતાપ્યયં દર્શયતિ ભૂતાન્યપ્યેતિ પઞ્ચ વૈ ।
ભૂતાન્યત્યેતીતિ પાઠં યે કુર્વન્તિ તેષાં વેદવિષયે પરિચ્છિન્નબુદ્ધિત્વાદદોષઃ ।
ન ચાર્થવાદત્વમધ્યાયસ્ય બ્રહ્માન્તકર્મવિપાકાર્થસ્ય તદ્વયતિરિક્તાત્મજ્ઞાનાર્થસ્ય ચ કર્મકાણ્ડોપનિષદ્ભયાં તુલ્યાર્થત્વદર્શનાત્ ।
વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધકર્મણાં ચ સ્થાવરશ્વસૂકરાદિફલદર્શનાત્ ।
વાન્તાશ્યાદિપ્રેતદર્શનાચ્ચ ।
ન ચ શ્રુતિસ્મૃતિવીરીતપ્રતિષિદ્ધવ્યતિરેકેણ વિહિતાનિ વા પ્રતિષિદ્ધાનિવા કર્માણિ કેનચિદવગન્તું શક્યન્તે ।
યેષામકરણાદનુષ્ઠાનાચ્ચ પ્રેતશ્વસૂકરસ્થાવરાદીનિ કર્મફલાનિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામુપલભ્યન્તે ।
ન ચૈષામકર્મફલત્વં કેનચિદભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદ્વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધસેવાનાં યથૈતે કર્મવિપાકાઃ પ્રેતતિર્યક્સ્થાવરાદયસ્તથોત્કૃષ્ટેષ્વપિ બ્રહ્માન્તેષુ કર્મવિપાકત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માત્"સ આત્મનો વપામુદખિદત્" "સોઽરોદીદિ"ત્યાદિવન્નાભૂતાર્થવાદત્વમ્ ।
તત્રાપ્યભૂતાર્થવદત્વં મા ભૂદિતિ ચેત્ ।
ભવત્વેવમ્ ।
ન ચૈતાવતાસ્ય ન્યાયસ્ય બાધો ભવતિ ।
ન ચાસ્મત્પક્ષો વા દુષ્યતિ ।
ન ચ"બ્રહ્મા વિશ્વસૃજ"ઇત્યાદીનાં કામ્યકર્મફલત્વં શક્યં વક્તુમ્ ।
તેષાં દેવસાર્ષ્ટિતાયાઃ ફલસ્યોક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્સાભિસંધીનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સર્વમેધાશ્વમેધાદીનાં ચ બ્રહ્મત્વાદીનિ ફલાનિ ।
યેષાં પુનર્નિત્યાનિ નિરભિસંધીન્યાત્મસંસ્કારાર્થાનિ તેષાં જ્ઞાનોત્પત્ત્યર્થાનિ તાનિ ।
"બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ"ઇતિ સ્મરણાત્ ।
તેષામારાદુપકારકત્વાન્મોક્ષસાધનાન્યપિ કર્માણિ ભવન્તીતિ ન વિરુધ્યતે ।
યથા ચાયમર્થઃ ષષ્ઠે જનકાખ્યાયિકાસમાપ્તૌ વક્ષ્યામઃ ।
યત્તુ વિષદધ્યાદિવદિત્યુક્તં તત્ર પ્રત્યક્ષાનુમાનવિષયત્વાદવિરોધઃ ।
યસ્ત્વત્યન્તશબ્દગમ્યોર્ઽથસ્તત્ર વાક્યસ્યાભાવે તદર્થપ્રતિપાદકસ્ય ન શક્યં કલ્પયિતું વિષદધ્યાદિસાધર્મ્યમ્ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધાર્થવિષયે શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યં કલ્પ્યતે યથા શીતોઽગ્નિઃ ક્લેદયતીતિ ।
શ્રુતે તુ તાદર્થ્યે વાક્યસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્યાઽભાસત્વમ ।
યથા ખદ્યોતોઽગ્નિરિતિ તલમલિનમન્તરિક્ષમિતિ બાલાનાં યત્પ્રત્યક્ષમપિ તદ્વિષયપ્રમાણાન્તરસ્ય યથાર્થત્વે નિશ્ચિતે નિશ્ચિતાર્થમપિ બાલપ્રત્યક્ષમાભાસીભવતિ ।
તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યસ્યાવ્યભિચારાત્તાદર્થ્યે સતિ વાક્યસ્ય તથાત્વં સ્યાત્ ।
ન તુ પુરુષમતિકૌશલમ્ ।
નહિ પુરુષમતિકૌશલાત્સવિતા રૂપં ન પ્રકાશયતિ ।
તથા વેદવાક્યાન્યપિ નાન્યાર્થાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માન્ન મોક્ષાર્થાનિ કર્માણીતિ સિદ્ધમ્ ।
અતઃ કર્મફલાનાં સંસારત્વપ્રદર્શનાયૈવ બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
અથાનન્તરમુપરતે જારત્કારવે, ભુજ્યુરિતિ નામતો લહ્યસ્યાપત્યં લાહ્યસ્તદપત્યં લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
આદાબુક્તમશ્વમેધદર્શનમ્૑સમષ્ટિવ્યષ્ટિફલશ્ચાશ્વમેધક્રતુઃ, જ્ઞાનસમુચ્ચિતો વા કેવલજ્ઞાનસમ્પાદિતો વા, સર્વકર્મણાં પરા કાષ્ઠા૑ભ્રણહત્યાશ્વમેધાભ્યાં ન પરં પુણ્યપાપયોરિતિ હિ સ્મરન્તિ૑તેન હિ સમષ્ટિં વ્યષ્ટીશ્ચ પ્રાપ્નોતિ૑તત્ર વ્યષ્ટયો નિર્જ્ઞાતા અન્તરણ્ડવિષયા અશ્વમેધયાગફલભૂતાઃ૑ઽમૃત્યુરસ્યાત્મા ભવત્યેતાસાં દેવતાનામેકા ભવતિઽ(૧ । ૨ । ૭) ઇત્યુક્તમ્ ।
મૃત્યુશ્ચાશનાયાલક્ષણો બુદ્ધયાત્મા સમષ્ટિઃ પ્રથમજો વાયુઃ સૂત્રં સત્યં હિરણ્યગર્ભઃ૑તસ્ય વ્યાકૃતો વિષયઃયદાત્મકં સર્વં દ્વૈતૈકત્વમ્ ।
યઃ સર્વભૂતાન્તરાત્મા લિઙ્ગમમૂર્તરસો યદાશ્રિતાનિ સર્વભૂતકર્માણિ, યઃ કર્મણાં કર્મસમ્બદ્ધાનાં ચ વિજ્ઞાનાનાં પરા ગતિઃ પરં ફલમ્, તસ્ય કિયાન્ ગોચરઃ કિયતિ વ્યાપ્તિઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલીભૂતા, સા વક્તવ્યા૑તસ્યામુક્તાયાં સર્વઃ સંસારો બન્ધગોચર ઉક્તો ભવતિ ।
તસ્ય ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યાત્મદર્શનસ્ય અલૌકિકત્વપ્રદર્શનાર્થમાખ્યાયિકામાત્મનો વૃત્તાં પ્રકુરુતે૑તેન ચ પ્રતિવાદિબુદ્ધિંવ્યામોહયિષ્યામીતિ મન્યતે ।
મદ્રેષુ મદ્રા નામ જનપદાસ્તેષુ, ચરકા અધ્યયનાર્થવ્રતચરણાચ્ચરકા અધ્વર્યવો વા, પર્યવ્રજામ પર્યટિતવન્તઃ૑તે પતઞ્ચલસ્ય નામતઃ, કાપ્યસ્ય કપિગોત્રસ્ય, ગૃહાનૈમ ગતવન્તઃ ।
તસ્યાસીદ્દુહિતા ગન્ધર્વગૃહીતાગન્ધર્વેણ અમાનુષેણ સચ્વેન કેનચિદાવિષ્ટા૑ગન્ધર્વો વા ધિષ્ણ્યોઽગ્નિરૃત્વિગદેવતા વિશિષ્ટવિજ્ઞાનત્વાદવસીયતે૑ન હિ સચ્વમાત્રસ્યેદૃશં વિજ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તં સર્વે વયં પરિવારિતાઃ સન્તોઽપૃચ્છામકોઽસીતિ, કસ્ત્વમસિ કિન્નામા કિંસતચ્વઃ ।
સોઽબ્રવીદ્ગન્ધર્વઃ સુધન્વા નામતઃ, આઙ્ગિરસો ગોત્રતઃ ।
તં યદા યસ્મિન્ કાલે લોકાનામન્તાન્ પર્યવસાનાનિ અપૃચ્છામ અથૈનં ગન્ધર્વમબ્રૂમભૂવનકોશપરિમાણજ્ઞાનાય પ્રવૃત્તેષુ સર્વેષ્વાત્માનં શ્લાઘયન્તઃ પૃષ્ટવન્તો વયમ્૑કથમ્? ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ।
સ ચ ગન્ધર્વઃ સર્વમસ્મભ્યબ્રવીત્ ।
તેન દિવ્યેભ્યો મયા લબ્ધં જ્ઞાનમ્, તત્તવ નાસ્તિ, અતો નિગૃહીતોઽસિ, ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સોઽહં વિદ્યાસમ્પન્નો લબ્ધાગમો ગન્ધર્વાત્ત્વા ત્વાં પૃચ્છામિ યાજ્ઞવલ્ક્યક્વ પારિક્ષિતા અભવન્તત્ત્વં કિં જાનાસિ? હે યાજ્ઞવલ્ક્યઽકથય પૃચ્છામિ ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ

સ હોવાચ ઉવાચ વૈ સઃ ।
અગચ્છન્ વૈ તે તદ્યત્રાશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
ક્વ ન્વશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
દ્વાત્રિંશતં વૈ દેવરથાહ્ન્યાન્યયં લોકઃ ।
તં સમન્તં પૃથિવી દ્વિસ્તાવત્પર્યેતિ ।
તાં સમન્તં પૃથિવીં દ્વિસ્તાવત્સમુદ્રઃ પર્યેતિ ।
તદ્યાવતી ક્ષુરસ્ય ધારા યાવદ્વા મક્ષિકાયાઃ પત્ત્રં તાવાનન્તરેણાકાશઃ તાનૈન્દ્રઃ સુપર્ણો ભૂત્વા વાયવે પ્રાયચ્છત્ ।
તાન્ વાયુરાત્મનિ ધિત્વા તત્રાગમયદ્યત્રાશ્વમેધયાજિનોઽભવન્નિતિ ।
એવમિવ વૈ સ વાયુમેવ પ્રશશંસ તસ્માદ્વાયુરેવ વ્યષ્ટિર્વાયુઃ સમષ્ટિઃ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ય એવં વેદ ।
તતો હ ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિરુપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૩.૨ સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ વૈ સઃ ।
વૈશ્બ્દઃ સ્મરણાર્થઃ ।
ઉવાચ વૈ સ ગન્ધર્વસ્તુભ્યમ્ ।
અગચ્છન્વૈ તે પારિક્ષિતાસ્તત્તત્ર ક્વ? યત્ર યસ્મિન્નશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
નિર્ણોતે પ્રશ્ન આહક્વ નુ કસ્મિન્નશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
તેષાં ગતિવિવક્ષયા ભુવનકોશપરિમાણમાહદ્વાત્રિંશતં વૈ દ્વે અધિકે ત્રિંશદ્દ્વાત્રિંશતં વૈ દેવરથાહ્રયાનિ દેવ આદિત્યસ્તસ્ય રથો દેવરથસ્તસ્ય રથસ્ય ગત્યાહ્રા યાવત્પરિચ્છિદ્યતે દેશપરિમાણ તદ્દેવરથાહ્રયં તદ્દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં દેવરથાહ્રયાનિ તાવત્પરિમાણોઽયં લોકો લોકાલોકગિરિણા પરિક્ષિપ્તઃ ।
યત્ર વૈરાજં શરીરં યત્ર ચ કર્મફલોપભોગઃ પ્રાણિનાં સ એષ લોક એતાવાંલ્લોકોઽતઃ પરમલોકસ્તં લોકં સમન્તં સમન્તતો લોકવિસ્તારાદ્દ્વિગુણપરિમાણવિસ્તારેણ પરિમાણેન તં લોકં પરિક્ષિપ્તા પર્યેતિ પૃથિવી ।
તાં પૃથિવીં તથૈવ સમન્તં દ્વિસ્તાવદ્દ્વિગુણેન પરિમાણેન સમુદ્રઃ પર્યેતિ યં ઘનોદમાચક્ષતે પૌરાણિકાઃ ।
તત્રણ્ડકપાલયોર્વિવરપરિમાણમુચ્યતે ।
યેન વિવરેણ માર્ગેણ વહિર્નિર્ગચ્છન્તો વ્યાપ્નુવન્ત્યશ્વમેધયાજિનઃ ।
તત્ર યાવતી યાવત્પરિમાણ ક્ષુરસ્ય ધારાગ્રં યાવદ્વા સૌક્ષ્મ્યેણ યુક્તં મક્ષિકાયાઃ પત્રં તાવાંસ્તાવત્પરિમાણોઽન્તરેણ મધ્યેઽણ્ડકપાલયોરાકાશ્છિદ્રં તેનાઽકાશેનેત્યેતત્ ।
તાન્પારિક્ષિતાનશ્વમેધયાજિનઃ પ્રાપ્તાનિદ્રઃ પરમેશ્વરો યોઽશ્વમેવેઽગ્નિશ્ચિતઃ સુપર્ણો યદ્વિષયં દર્શનમુક્તં તસ્ય પ્રાચિ દિવિશર ઇત્યાદિના સુપર્ણઃ પક્ષી ભૂત્વા પક્ષપુચ્છાદ્યાત્મકઃ સુપર્ણો ભૂત્વા વાયવે પ્રાયચ્છન્મૂર્તત્વાન્નાસ્ત્યાત્મનો ગતિસ્તત્રેતિ ।
તાન્પારિક્ષિતાન્વાયુરાત્મનિ ધિત્વા સ્થાપયિત્વા સ્વાત્મભૂતાન્કૃત્વા તત્ર તસ્મિન્નગમયત્ ।
ક્વ ।
યત્ર પૂર્વેઽતિક્રાન્તાઃ પારિક્ષિતા અશ્વમેધયાજિનોઽભવન્નિતિ ।
એવમિવ વા એવમેવ સ ગન્ધર્વો વાયુમેવ પ્રશશંસ પારિક્ષિતાનાં ગતિમ્ ।
સમાપ્તાઽખ્યાયિકા ।
આખ્યાયિકાનિર્વૃત્તં ત્વર્થમાખ્યાયિકાતોઽપસુત્ય શ્રુતિઃ સ્વમુખેનૈવાઽચષ્ટેઽસ્મભ્યમ્ ।
યસ્માદ્વાયુઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં ભૂતાનામન્તરાત્મા બહિશ્ચ સ એવ તસ્માદધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભાવેન વિવિધા યાષ્ટિર્વ્યાપ્તિઃ સ વાયુરેવ ।
તથા સમષ્ટિઃ કેવલેન સૂત્રાત્મના વાયુરેવ ।
એવં વાયુમાત્માનં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપાત્મકત્વેનોપગચ્છતિ ય એવં વેદ ।
તસ્ય કિં ફલમિત્યાહિઅપ પુનર્મૃત્યું જયતિ સકૃત્મૃત્વા પુનનં મ્રિયતે ।
તત આત્મનઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદ્ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિરુપરરામ

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્

અથ હૈનમુષસ્તશ્ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યોઽપાનેનાપાનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યો વ્યાનેન વ્યનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
ય ઉદાનેનોદનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૪.૧ અથ હૈનમુષસ્તશ્ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
પુણ્યપાપપ્રયુક્તૈર્ગ્રહાતિગ્રહૈર્ગૃહીતઃ પુનઃ પુનર્ગ્રહાતિગ્રહાંસ્ત્યજન્નુપાદદત્સંસરતીત્યુક્તમ્ ।
પુણ્યસ્ય ચ પર ઉત્કર્ષો વ્યાખ્યાતો વ્યાકૃતવિષયઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપો દ્વૈતૈકત્વાત્મપ્રાપ્તિઃ ।
યસ્તુ ગ્રહાતિગ્રહૈર્ગ્રસ્તઃ સંસરતિ સોઽસ્તિ વા નાસ્ત્યસ્તિત્વે ચ કિંલક્ષણ ઇત્યાત્મન એવ વિવેકાધિગમાયોષસ્તપ્રશ્ન આરભ્યતે ।
તસ્ય ચ નિરુપાધિસ્વરૂપસ્ય ક્રિયાકારકવિનિર્મુક્તસ્વભાવસ્યાધિગમાદ્યથોક્તાદ્વન્ધનાદ્વિમુચ્યતે સપ્રયોજકાત્ ।
આખ્યાયિકાસંબન્ધસ્તુ પ્રસિદ્ધઃ ।
અથ હૈનં પ્રકૃતં યાજ્ઞવલ્ક્યમુષસ્તો નામતશ્ચક્રસ્યાપત્યં ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
યદ્બ્રહ્મ સાક્ષાદવ્યવહિતં કેનચિદ્દ્રષ્ટુરપરોક્ષાદગૌણમ્ ।
ન શ્રોત્રબ્રહ્માદિવત્ ।
કિં તત્ ।
ય આત્મા ।
આત્મશબ્દેન પ્રત્યગાત્મોચ્યતે ।
તત્રાઽત્મશબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
સર્વસ્યાભ્યન્તરઃ સર્વાન્તરઃ યદ્યઃશબ્દાભ્યાં પ્રસિદ્ધ આત્મા બ્રહ્મેતિ ।
તમાત્માનં મે મહ્યં વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
વિષ્પષ્ટં શૃઙ્ગે ગૃહીત્વા યથા ગાં દર્શયતિ તથાઽચક્ષ્વ સોઽયમિત્યેવં કથયસ્વેત્યર્થઃ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃએષુ તે તવાઽત્મા સર્વાન્તરઃ સર્વસ્યાભ્યન્તરઃ ।
સર્વવિશેષણોપલભણાર્થ સર્વાન્તરગ્રહણમ્ ।
યત્સાક્ષાદવ્યવહિતમપરોક્ષાદગૌણં બ્રહ્મ બૃહત્તમમાત્મા સર્વસ્યાભ્યન્તર એતૈર્ગુણૈઃ સમસ્તૈરુક્ત એષઃ ।
કોઽસૌ તવાઽત્મા ।
યોઽયં કાર્યકરણસંઘાતસ્તવ યેનાઽત્મનાઽત્મવાન્સ એષ તવાત્મા ।
તવ કાર્યકરણસંઘાતસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્ર પિણ્ડસ્તમ્યાભ્યન્તરે લિઙ્ગાત્મા કરણસંઘાતસ્તૃતીયો યશ્ચ સંદિહ્યમાનસ્તેષુ કતમો મમાઽત્મા સર્વાન્તરસ્ત્વયા વિવક્ષિત ઇત્યુક્ત ઇતર આહયઃ પ્રાણેન મુખનાસિકાસંચારિણા પ્રાણિતિ પ્રાણચેષ્ટાં કરોતિ યેન પ્રાણઃ પ્રણીયત ઇત્યર્થઃ ।
સ તે તબ કાર્યકરણસંઘાતસ્યાઽત્મા વિજ્ઞાનમયઃ ।
સમાનમન્યત્ ।
યોઽપાનેનાપાનીતિ ।
યો વ્યાનેન વ્યાનીતીતિ ચ્છાન્દસં દૈર્ધ્યમ્ ।
સર્વાઃ કાર્યકરણસંઘાતગતાઃ પ્રાણનાદિચેષ્ટા દારુયન્ત્રસ્યેવ યેન ક્રિયન્તે ।
નહિ ચેતનાવદનધિષ્ઠતસ્ય દારુયન્ત્રસ્યેવ પ્રાણનાદિચેષ્ટા વિદ્યન્તે ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનમયેનાધિષ્ઠિતં વિલક્ષણેન દારુયન્ત્રવત્પ્રાણનાદિચેષ્ટાં પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માત્સોઽસ્તિ કાર્યકરણસંઘાતવિલક્ષણો યશ્ચિષ્ટયતિ

સ હોવાચોષસ્તશ્ચાક્રાયણઃ યથા વૈ બ્રૂયાદસૌ ગૌરસાવશ્વ ઇત્યેવમેવૈતદ્વ્યપદિષ્ટં ભવતિ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તરઃ ।
ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ ।
ન શ્રુતેઃ શ્રોતારં શૃણુયાઃ ।
ન મતેર્મન્તારં મન્વીથા ।
ન વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
અતોઽન્યદાર્તમ્ ।
તતો હોષસ્તશ્ચાક્રાયણ ઉપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૪.૨ સ હોવાચોષસ્તશ્ચાક્રાયણો યથા કશ્ચિદન્યથા પ્રતિજ્ઞાય પૂર્વં પુનર્વિપ્રતિપન્નો બ્રૂયાદન્યથાસૌ ગૌરસાવશ્વો યશ્ચલતિ ધાવતીતિ વા પૂર્વં પ્રત્યક્ષં દર્શયામિતિ પ્રતિજ્ઞાય પશ્ચાચ્ચલનાદિલિઙ્ગૈર્વ્યપદિશત્યેવમેવૈતદ્બ્રહ્મ પ્રાણનાદિલિઙ્ગૈર્વ્યપદિષ્ટં ભવતિ ત્વયા ।
કિં બહુના ત્યક્ત્વા ગોતૃષ્ણાનિમિત્તં વ્યાજં યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
ઇતર આહયથા મયા પ્રથમં પ્રતિજ્ઞાતસ્તવાઽત્મવ (ત્મા વિ) લક્ષણ ઇતિ તાં પ્રતિજ્ઞામનુવર્ત એવ ।
તત્તથૈવ યથોક્ત મયા ।
યત્પુનરુક્તં તમાત્માનં ઘટાદિવદ્વિષયીકુર્વિતિ તદશક્યત્વાન્ન ક્રિયતે ।
કસ્માત્પુનસ્તદશક્યમિતિ ।
આહ ।
વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્ ।
કિં પુનસ્તદ્વસ્તુસ્વાભાવ્યમ્ ।
દૃષ્ટયાદિદ્રષ્ટૃત્વમ્ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા હ્યાત્મા ।
દૃષ્ટિરિતિ દ્વિવિધા ભવતિ લૌકિકી પારમાર્થિકી ચેતિ ।
તત્ર લૌકિકી ચક્ષુઃસંયુક્તાન્તઃકરણવૃત્તિઃ ।
સા ક્રિયત ઇતિ જાયતે વિનશ્યતિ ચ ।
યા ત્વાત્મનો દૃષ્ટિરગ્ન્યુષ્ણપ્રકાશાદિવત્સા ચ દ્રષ્ટઃ સ્વરૂપત્વાન્ન જાયતે ન વિનશ્યતિ ચ ।
સા ક્રિયમાણયોપાધિભૂતયા સંસૃષ્ટેવેતિ વ્યપદિશ્યતે દ્રષ્ટેતિ ભેદવચ્ચ દ્રષ્ટા દૃષ્ટિરિતિ ચ ।
યાસૌ લૌકિકી દૃષ્ટિશ્ચક્ષુર્દ્વારા રૂપોપરક્તા જાયમાનૈવ નિત્યયાઽત્મદૃષ્ટ્યા સંસૃષ્ટેવ તત્પ્રતિચ્છાયા તયા વ્યાપ્તૈવ જાયતે તથા વિનશ્યતિ ચ તેનોપચર્યતે દ્રષ્ટા સદા પશ્યન્નપિ પશ્યતિ ન પશ્યતિ ચેતિ ।
ન તુ પુનર્દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેઃ કદાચિદપ્યન્યથાત્વમ્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ ષષ્ઠેધ્યાયતીવ લેલાયતીવ ।
નહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યત ઇતિ ચ ।
તમિમમર્થમાહલૌકિક્યા દૃષ્ટેઃ કર્મભૂતાયા દ્રષ્ટારં સ્વકીયયા નિત્યયા દૃષ્ટ્યા વ્યાપ્તારં ન પશ્યેઃ ।
યાસૌ લૌકિકી દૃષ્ટિઃ કર્મભૂતા સા રૂપોપરક્તા રૂપાભિવ્યઞ્જિકા નાઽત્માનં સ્વાત્મનો વ્યાપ્તારં પ્રત્યઞ્ચં વ્યાપ્નોતિ ।
તસ્માત્તં પ્રત્યગાત્માનં દૃષ્ટેદ્રષ્ટારં ન પશ્યેઃ ।
તથા શ્રુતેઃ શ્રોતારં ન શૃણુયાઃ ।
તથા મતેર્મનોવૃત્તેઃ કેવલાયા વ્યાપ્તારં ન મન્વીથાઃ ।
તથા વિજ્ઞાતેઃ કેવલાયા બુદ્ધિવૃત્તેર્વ્યાપ્તારં ન વિજાનીયાઃ ।
એષ વસ્તુનઃ સ્વભાવોઽતો નૈવ દર્શયિતું શક્યતે ગવાદિવત્ ।
ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યત્રાક્ષરાણ્યન્યથા વ્યાચક્ષતે કેચિત્ ।
ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં દૃષ્ટેઃ કર્તારં દૃષ્ટિભેદમકૃત્વા દૃષ્ટિમાત્રસ્ય કર્તારં ન પશ્યેરિતિ ।
દૃષ્ટેરિતિ કર્મણિ ષષ્ઠી ।
સા દૃષ્ટિઃ ક્રિયમાણા ઘટવત્કર્મ ભવતિ ।
દ્રષ્ટારમિતિ તૃજન્તેન દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિકર્તૃત્વમાચષ્ટે ।
તેનાસૌ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા દૃષ્ટેઃ કર્તેતિ વ્યાખ્યાતૃણામભિપ્રાયઃ ।
તત્ર દૃષ્ટેરિતિ ષષ્ઠ્યન્તેન દૃષ્ટિગ્રહણં નિરર્થકમિતિ દોષં ન પશ્યન્તિ પશ્યતાં વા પુનરુક્તમસારઃ પ્રમાદપાઠ ઇતિ વા નાઽદરઃ ।
કથં પુનરાધિક્યં તૃજન્તેનૈવ દૃષ્ટિકર્તૃત્વસ્ય સિદ્ધત્વાદ્દૃષ્ટેરિતિ નિરર્થકમ્ ।
તદા દ્રષ્ટારં ન પશ્યેરિત્યેતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
યસ્માદ્ધાતોઃ પરસ્તૃચ્છૂયતે તદ્ધાત્વર્થકર્તરિ હિ તૃચ્સ્મર્યતે ।
ગન્તારં ભત્તારં વા નયતીત્યેતાવાનેવ હિ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ।
ન તુ ગતેર્ગન્તારં ભિદેર્ભેત્તારમિત્યસત્યર્થવિશેષે પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ન ચાર્થવાદત્વેન હાતવ્યં સત્યાં ગતૌ ।
ન ચ પ્રમાદપાઠઃ ।
સર્વેષામવિગાનાત્ ।
તસ્માદ્વ્યાખ્યાતૃણામેવ બુદ્ધિદૌર્બલ્યં નાધ્યેતૃપ્રમાદઃ યથા ત્વસ્માભિર્વ્યાખ્યાતં લૌકિકદૃષ્ટેર્વિવિચ્ય નિત્યદૃષ્ટિવિશિષ્ટ આત્મા પ્રદર્શયિતવ્યસ્તથા કર્તૃકર્મવિશેષણત્વેન દૃષ્ટિશબ્દસ્ય દ્વિઃપ્રયોગ ઉપપદ્યત આત્મસ્વરૂપનિર્ધારણાય ।
ઽનહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેરિઽતિ ચ પ્રદેશાન્તરવાક્યેનૈવૈકવાક્યતોપપન્ના ભવતિ ।
તથા ચ"ચક્ષૂંષિ પશ્યતિ""શ્રોત્રમિદં શ્રુતમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરેણૈકવાક્યતોપપન્ના ।
ન્યાયાચ્ચ ।
એવમેવ હ્યાત્મનો નિત્યત્વમુપપદ્યતે વિક્રિયાભાવે વિક્રિયાવચ્ચ નિત્યમિતિ ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "નહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" "એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય"ઇતિ ચ શ્રુત્યક્ષરાણ્યન્યથા ન ગચ્છન્તિ ।
નનુ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતેત્યેવમાદીન્યપ્યક્ષરાણ્યાત્મનોઽવિક્રિયત્વે ન ગચ્છન્તીતિ ।
ન ।
યથાપ્રાપ્તલૌકિકવાક્યાનુવાદિત્વાત્તેષામ્ ।
નાઽત્મતત્ત્વનિર્ધારણાર્થાનિ તાનિ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યેવમાદીનામન્યાર્થાસમ્ભવાદ્યથોક્તાર્થપરત્વમવગમ્યતે ।
તસ્માદનવબોધાદેવ હિ વિશેષણં પરિત્યક્તં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યેવમાદીનામન્યાર્થાસમ્ભવાદ્યથોક્તાર્થપરત્વમવગમ્યતે ।
તસ્માદનવબોધાદેવ હિ વિશેષણં પરિત્યક્તં દૃષ્ટેરિતિ ।
એષ તે તવાઽત્મા સર્વૈરુક્તૈર્વિશેણણૈર્વિશિષ્ટઃ ।
અત એતસ્માદાત્મનોઽન્યદાર્ત કાર્ય વા શરીરં કરણાત્મકં વા લિઙ્ગમ્ ।
એતદેવૈકમનાર્તમવિનાશિ કૂટસ્થમ્ ।
તતો હોષસ્તશ્ચાક્રાયણ ઉપરરામ

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થ બ્રાહ્મણમ્

અથ હૈનં કહોલઃ કૌષીતકેયઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તરઃ ।
યોઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમત્યેતિ ।
એતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા બ્રાહ્મણાઃ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ ।
યા હ્યેવ પુત્રૈષણા સા વિત્તૈષણા યા વિત્તૈષણા સા લોકૈષણા ।
ઉભે હ્યેતે એષણે એવ ભવતઃ ।
તસ્માદ્બ્રામણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ ।
બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિઃ ।
અમૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃ ।
સ બ્રાહ્મણઃ કેન સ્યાદ્યેન સ્યાત્તેનેદૃશ એવ ।
અતોઽન્યદાર્તમ્ ।
તતો હ કહોલઃ કૌષીતકેય ઉપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૫.૧ વન્ધનં સપ્રયોજકમુક્તમ્ ।
યશ્ચ બદ્ધસ્તસ્યાપ્યસ્તિત્વમધિગતં વ્યતિરિક્તત્વં ચ ।
તસ્યેદાનીં બન્ધમોક્ષસાધનં સસંન્યાસમાત્મજ્ઞાનં વક્તવ્યમિતિ કહોલપ્રશ્ન આરભ્યતેઅથ હૈનં કહોલો નામતઃ કુષીતકસ્યાપત્યં કૌષીતકેયઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
યં વિદિત્વા બન્ધનાત્પ્રમુચ્યતે ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય આહએષ તે તવાઽત્મા ।
કિમુષસ્તકહોલાભ્યામેક આત્મા પૃષ્ટઃ કિંવા ભિન્નાવાત્માનૌ તુલ્યલક્ષણાવિતિ ।
ભિન્નાવિતિ યુક્તં પ્રશ્નયોરપુનરુક્તત્વોપપત્તેઃ ।
યદિ હ્યેક આત્મોષસ્તકહોલપ્રશ્નયોર્વિવક્ષિતસ્તત્રૈકેનૈવ પ્રશ્નેનાધિગતત્વાત્તદ્વિષયો દ્વિતોયઃ પ્રશ્નોઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
ન ચાર્થવાદરૂપત્વં વાક્યસ્ય ।
તસ્માદ્ભિન્નાવેતાવાત્માનૌ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્માખ્યાવિતિ કેચિદ્વ્યાચક્ષતે ।
તન્ન ।
ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
એષ ત આત્મેતિ હિ પ્રતિવચને પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
ન ચૈકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતસ્ય દ્વાવાત્માનાવુપપદ્યેતે ।
એકો હિ કાર્યકરણસંઘાત એકેનાઽત્મનાઽત્મવાન્ ।
ન ચોષસ્તસ્યાન્યઃ કહોલસ્યાન્યો જાતિતો ભિન્ન આત્મા ભવતિ ।
દ્વયોરગૌણત્વાત્મત્વસર્વાન્તરત્વાનુપપત્તેઃ ।
યદ્યેકમગૌણં બ્રહ્મ દ્વયોરિતરેણવશ્યં ગૌણેન ભવિતવ્યં તથાઽત્મત્વં સર્વાન્તરત્વં ચ ।
વિરુદ્ધત્વાત્પદાર્થાનામ્ ।
યદ્યેકં સર્વાન્તરં બ્રહ્માઽત્મા મુખ્ય ઇતરેણાસર્વાન્તરેણાનાત્મનામુખ્યેનાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ ।
તસ્માદેકસ્યૈવ દ્વિઃશ્રવણં વિશેષવિવક્ષયા ।
યત્તુ પૂર્વોક્તેન સમાનં દ્વિતીયે પ્રશ્નાન્તર ઉક્તં તાવન્માત્રં પૂર્વસ્યૈવાનુવાદસ્તસ્યૈવાનુક્તઃ કશ્ચિદ્વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ ।
કઃ પુનરસૌ વિશેષ ઇતિ ।
ઉચ્યતેપૂર્વસ્મિન્પ્રશ્નેઽસ્તિ વ્યતિરિક્ત આત્મા યસ્યાયં સપ્રયોજકો બન્ધ ઉક્ત ઇતિ ।
દ્વિતીયે તુ તસ્યૈવાઽત્મનોઽશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વં વિશેષ ઉચ્યતે ।
યદ્વિશેષપરિજ્ઞાનાત્સંન્યાસસહિતાત્પૂર્વોક્તાદ્વન્ધનાદ્વિમુચ્યતે ।
તસ્મત્પ્રશ્નપ્રતિવચનયોરેષ ત આત્મેત્યેવમન્તયોસ્તુલ્યાર્થતૈવ ।
નનુ કથમેકસ્યૈવાઽત્મનોઽશનાયાદ્યતીતત્વં તદ્વત્વં ચેતિ વિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વમિતિ ।
ન ।
પરિહૃતત્વાત્ ।
નામરૂપવિકરકાર્યકરણલક્ષણસંઘાતોપાધિભેદસંપર્કજનિતભ્રાન્તિમાત્રં હિ સંસારિત્વમિત્યસકૃદવોચામ ।
વિરુદ્ધશ્રતિવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગેન ચ ।
યથા રજ્જુશુક્તિકાગગનાદયઃ સર્પરજતમલિના ભવન્તિ પરાધ્યારોપિતધર્મવિશિષ્ટાઃ સ્વતઃ કેવલા એવ રજ્જુશુક્તિકાગગનાદયઃ ।
ન ચૈવં વિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વે પદાર્થાનાં કશ્ચન વિરોધઃ ।
નામરૂપોપાધ્યસ્તિત્વે"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"ઇતિ શ્રુતયો વિરુધ્યેરન્નિતિ ચેત્ ।
ન ।
સલિલફેનદૃષ્ટાન્તેન પરિહૃતત્વાન્મૃદાદિહષ્ટાન્તૈશ્ચ ।
યદા તુ પરમાર્થદૃષ્ટ્યા પરમાત
મતત્ત્વાચ્છ્રત્યનુસારિભિરન્યત્વેન નિરુપ્યમાણે નામરૂપે મૃદાદિવિકારવદ્વસ્ત્વન્તરે તત્ત્વતો ન સ્તઃ સલિલફેનઘટાદિવિકારવદેવ તદા તદપેક્ષ્યઽએકમેવાદ્વિતીયંઽનેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચને ત્યદિપરમાર્થદર્શનગોચરત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
યદા તુ સ્વાભાવિક્યાવિદ્યયા બ્રહ્મસ્વરૂપં રજ્જુશુક્તિકાગગનસ્વરૂપવદેવ સ્વેન રૂપેણ વર્તમાનં કેનચિદસ્પૃષ્ટસ્વભાવમપિ સન્નામરૂપકૃતકાર્યકરણોપાધિભ્યો વિવેકેન નાવધાયતે નામરૂપોપાધિદૃષ્ટિરેવ ચ ભવતિ સ્વાભાવિકી તદા સર્વોઽયં વસ્ત્વન્તરાસ્તિત્વવ્યવહારઃ ।
અસ્તિ ચાયં ભેદકૃતો મિથ્યાવ્યવહારો યેષાં બ્રહ્મતત્ત્વાદન્યત્વેન વસ્તુ વિદ્યતે યેષાં ચ નાસ્તિ ।
પરમાર્થવાદિભિસ્તુ શ્રુત્યનુસારેણ નિરૂપ્યમાણે વસ્તુનિ કિં તત્ત્વતોઽસ્તિ વસ્તુ કિંવા નાસ્તીતિ બ્રહ્મૈકમેવાદ્વિતીયં સર્વસંવ્યહારશૂન્યમિતિ નિર્ધાર્યતે તેન ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
નહિ પરમાર્થાવધારણનિષ્ઠાયાં વસ્ત્વન્તરાસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યામહે ।
"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "અનન્તરમબાહ્યમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચ નામરૂપવ્યવહારકાલે ત્વવિવેકિનાં ક્રિયાકારકફલાદિસંવ્યવહારો નાસ્તીતિ પ્રતિષિધ્યતે ।
તસ્માજ્જ્ઞાનાજ્ઞાને અપેક્ષ્ય સર્વઃ સંવ્યવહારઃ જ્ઞાસ્ત્રીયો લૌકિકશ્ચ ।
અતો ન કાચન વિરોધશઙ્કા ।
સર્વવાદિનામપ્યપરિહાર્યઃ પરમાર્થસવ્યવહારકૃતો વ્યવહારઃ ।
તત્ર પરમાર્થાત્મસ્વરૂપમપેક્ષ્ય પ્રશ્નઃ પુનઃ કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તર ઇતિ ।
પ્રત્યાહેતરો યોઽશનાયાપિપાસો ।
અશિતુમિચ્છાશનાયા પાતુમિચ્છા પિપાસા ।
તે અશનાયાપિપાસે યોઽત્યેતીતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ।
અવિવેકિભિસ્તલમલવદિવ ગગનં ગમ્યમાનમેવ તલમલે અત્યેતિ પરમાર્થતસ્તાભ્યામસંસૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ ।
તથા મૂઢૈરશનાયાપિપાસાદિમદ્બ્રહ્મ ગમ્યમાનમપિ ક્ષુધિતોઽહં પિપાસિતોઽહમિતિ તે અત્યેત્યેવ પરમાર્થતસ્તાભ્યામસંસૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ ।
"ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અવિદ્વલ્લોકાધ્યારોપિતદુઃખેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાણૈકધર્મત્વાત્સમાસકરણમશનાયાપિપાસયોઃ ।
શોકં મોહં શોક ઇતિ કામઃ ।
ઇષ્ટં વસ્તૂદ્દિશ્ય ચિન્તયતો યદરમણં તત્તૃષ્ણાભિભૂતસ્ય કામબીજં તેન હિ કામો દીપ્યતે ।
મોહસ્તુ વપરીતપ્રત્યયપ્રભવોઽવિવેકો ભ્રમઃ ।
સ ચાવિદ્યા સર્વસ્યાનર્થસ્ય પ્રસવબીજમ્ ।
ભિન્નકાર્યત્વાત્તયોઃ શોકમોહયોરસમાસકરણમ્ ।
તૌ મનોધિકરણૌ ।
તથા શરીરાધિકરણૌ જરાં મૃત્યું ચાત્યેતિ ।
જરેતિ કાર્યકરણસંઘાતવિપરિણામો વલીપલિતાદિલિઙ્ગઃ ।
મૃત્યુરિતિ તદ્વિચ્છેદો વિપરિણામાવસાનઃ ।
તૌ જરામૃત્યૂ શરીરાધિકરણાવત્યેતિ ।
યે તેઽશનાયાદયઃ પ્રાણમનઃશરીરાધિકરણાઃ પ્રાણિષ્વનવરતં વર્તમાના અહોરાત્રાદિવત્સમુદ્રોર્મિવચ્ચ પ્રાણિષુ સંસાર ઇત્યુચ્યતે ।
યોઽસૌ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેત્યાદિલક્ષણઃ સાક્ષાદવ્યવહિતોઽપરોક્ષાદગૌણઃ સર્વાન્તર આત્મા બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનાં ભૂતાનામશનાયાપિપાસાદિભિઃ સંસારધર્મૈઃ સદા ન સ્પૃશ્યત આકાશ ઇવ ઘનાદિમલૈઃ ।
તમેતં વા આત્માનં સ્વં તત્ત્વં વિદિત્વા જ્ઞાત્વાયમહમસ્મિ પરં બ્રહ્મ સદા સર્વસંસારવિનિર્મુક્તં નિત્યતૃપ્તમિતિ બ્રાહ્મણાઃ ।
બ્રાહ્મણાનામેવાધિકારો વ્યુત્થાનેઽતો બ્રાહ્મણગ્રહણમ્ ।
વ્યુત્થાય વૈપરીત્યેનોત્થાનં કૃત્વા ।
કુત ઇત્યાહપુત્રૈષણાયાઃ પુત્રાર્થૈષણા પુત્રૈષણા ।
પુત્રેણેમં લોકં જયેયમિતિ લોકજયસાધનં પુત્રં પ્રતીચ્છૈષણા દારસંગ્રહઃ ।
દારસંગ્રહમકૃત્વેત્યર્થઃ ।
વિત્તૈષણાયાશ્ચ કર્મસાધનસ્ય ગવાદેરુપાદાનમનેન કર્મ કૃત્વા પિતૃલોકં જેષ્યામીતિ વિદ્યાસંયુક્તેન વા દેવલોકં કેવલયા વા હિરણ્યગર્ભવિદ્યયા દૈવેન વિત્તેન દેવલોકમ્ ।
દૈવાદ્વિત્તાદ્વ્યુત્થાનમેવ નાસ્તીતિ કેચિત્ ।
યસ્માત્તદ્વલેન હિ કિલ વ્યુત્થાનમિતિ ।
તદસત્ ।
એતાવાન્વૈ કામ ઇતિ પઠિતત્વાદેષણામધ્યે દૈવસ્ય વિત્તસ્ય ।
હિરણ્યગર્ભાદિદેવાતાવિષયૈવ વિદ્યા ચિત્તમિત્યુચ્યતે ।
દેવલોકહેતુત્વાત્ ।
નહિ નિરુપાધિકપ્રજ્ઞાનઘનવિષયા બ્રહ્મવિદ્યા દેવલોકપ્રાપ્તિહેતુઃ ।
"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્" "આત્મા હ્યેષાં સ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદ્બલેન હિ વ્યુત્થાનમ્ ।
"એતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા"ઇતિ વિશેષવચનાત્ ।
તસ્માત્ત્રિભ્યોઽપ્યતેભ્યોઽનાત્મલોકપ્રાપ્તિસાધનેભ્ય એષણાવિષયેભ્યો વ્યુત્થાય ।
એષણા કામઃ"એતાવાન્વૈ કામઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એતસ્મિસ્ત્રિવિધેઽનાત્મલોકપ્રાપ્તિસાધને તૃષ્ણામકૃત્વેત્યર્થઃ ।
સર્વા હિ સાધનેચ્છા ફલેચ્છૈવ ।
અતો વ્યાચષ્ટેશ્રુતિરેકૈવૈષણેતિ ।
કથમ્? યા હ્યેવ પુત્રૈષણા સા વિત્તૈષણા ।
દૃષ્ટફલસાધનત્વતુલ્યત્વાત્ ।
યા વિત્તૈષણા સા લોકૈષણા ફલાર્થૈવ સા ।
સર્વઃ ફલાર્થપ્રયુક્ત એવ હિ સર્વં સાધનમુપાદત્તે ।
અત એકૈવૈષણા યા લોકૈષણા સા સાધનમન્તરેણ સમ્પાદયિતું ન શક્યત ઇતિ સાધ્યસાધનભેદેનોભે હિ યસ્માદેતે એષણે એવ ભવતઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવિદો નાસ્તિ કર્મ કર્મસાધનં વા ।

અતો યેઽતિક્રાન્તા બ્રાહ્મણાઃ સર્વ કર્મ કર્મસાધનં ચ સર્વ દેવપિતૃમાનુષનિમિત્તં યજ્ઞોપવીતાદિ તેન હિ દૈવં પિત્ર્યં માનુષં ચ કર્મ ક્રિયતે"નિવીતં મનુષ્યાણામ્"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્માત્પૂર્વ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિદો વ્યુત્થાય કર્મભ્યઃ કર્મસાધનેભ્યશ્ચ યજ્ઞોપવીતાદિભ્યઃ પરમહંસપારિવ્રાજ્યં પ્રતિપદ્ય ભિક્ષાચર્ય ચરન્તિ ભિક્ષાર્થ ચરણં ભિક્ષાચર્ય ચરન્તિ ત્યક્ત્વા સ્માર્ત લિઙ્ગં કેવલમાશ્રમમાત્રશરણાનાં જીવનસાધનં પરિવ્રાજ્યવ્યઞ્જકમ્ ।
વિદ્ધાંલ્લિઙ્ગવર્જિતઃ ।
"તસ્માદલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞોઽવ્યક્તલિઙ્ગોઽવ્યક્તાચારઃ"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યઃ ।
"અથ પરિવ્ર ડવિવર્ણવાસા મુણ્ડોઽપરિગ્રહઃ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
"સશિખાન્કેશાન્નિકૃત્ય વિસૃજ્ય યજ્ઞોપવીતમિ"તિ ચ ।
નનુ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્ય ચરન્તીતિ વર્તમાનાપદેશાદર્થવાદોઽયં ન વિધાયકઃ પ્રત્યયઃ કશ્ચિચ્છ્રૂયતે લિઙ્લોટ્તવ્યાનામન્યતમોઽપિ ।
તસ્માદર્થવાદમાત્રેણ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનાં યજ્ઞોપવીતાદોનાં સાધનાનાં ન શક્યતે પરિત્યાગઃ કારયિતુમ્ ।
યજ્ઞોપવીત્યેવાધયીત યાજયેદ્યજેત વા ।
પારિવ્રાજ્યે તાવદધ્યયનં વિહિતમ્ "વેદસંન્યસનાચ્છૂદ્રસ્તસ્માદ્વેદં ન સંન્યસેત્"ઇતિ ।
"સ્વાધ્યાય એવોત્સૃજમાનો વાચમ્"ઇતિ ચાઽપસ્તમ્બઃ ।
"બ્રહ્મોજ્ઝં વેદનિન્દા ચ કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્વધઃ ।
ગર્હિતાન્નાદ્યયોર્જગ્ધિઃ સુરાપાનસન્નિ ષટ્" ॥
ઇતિ વેદપરિત્યાગે દોષશ્રવણાત્ ।
"ઉપાસને ગુરૂણાં વૃદ્ધાનામતિથીનાં હોમે જપ્યકર્મણિ ભોજન આચમને સ્વાધ્યાયે ચ યજ્ઞોપવીતી સ્યાદિ"તિ પરિવ્રાજકધર્મેષુ ચ ગુરૂપાસનસ્વાધ્યાયભોજનાચમાનાદીનાં કર્મણાં શ્રુતિસ્મૃતિષુકર્તવ્યતયા ચોદિતત્વાદ્ગુર્વાદ્યુપાસનાઙ્ગત્વેન યજ્ઞોપવીતસ્ય વિહિતત્વાત્તત્પરિત્યાગો નૈવાવગન્તું શક્યતે ।
યદ્યપ્યેષણાભ્યો વ્યુત્થાનં વિધીયત એવ તથાપિ પુત્રાદ્યેષણાભ્યસ્તિસૃભ્ય એવ વ્યુત્થાનં ન તુ સર્વસ્માત્કર્મણઃ કર્મસાધનાચ્ચ વ્યુત્થાનમ્ ।
સર્વપરિત્યાગે ચાશ્રુતં કૃતં સ્યાચ્છુતં ચ યજ્ઞોપવીતાદિ હાપિતં સ્યાત્ ।
તથા ચ મહાનપરાધો વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધાચરણનિમિત્તઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞોપવીતાદિલિઙ્ગપરિત્યાગોઽન્ધપરમ્પરૈવ ।
ન ।
"યજ્ઞોપવીતં વેદાંશ્ચ સર્વ તદ્વર્જયેદ્યતિઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અપિ ચાઽત્મજ્ઞાનપરત્વાત્મર્વસ્યા ઉપનિષદઃ ।
આત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇતિ હિ પ્રસ્તુતં સ ચાઽત્મૈવ સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તરોઽશનાયાદિસંસારધર્મવર્જિત ઇત્યેવં વિજ્ઞેય ઇતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
સર્વા હીયમુપનિષદેવંપરેતિ વિધ્યન્તરશેષત્વ તાવન્નાસ્ત્યતો નાર્થવાદઃ ।
આત્મજ્ઞાનસ્ય કર્તવ્યત્વાત્ ।
આત્મા ચાશનાયાદિધર્મવાન્ન ભવતીતિ સાધનફલવિલક્ષણો જ્ઞાતવ્યઃ ।
અતેઽવ્યતિરેકેણાઽત્મનો જ્ઞાનમવિદ્યા ।
"અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ" "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ""એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્""એકમેવાદ્વિતીયમ્" "તત્ત્વમસિ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ક્રિયાફલં સાધનં ચાશનાયાદિસંસારધર્માતીતાદાત્મનોઽન્યદવિદ્યાવિષયમ્ ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" "અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ" "અથ યેઽન્યથાતો વિદુઃ"ઇત્યાદિવાક્યશતેભ્યઃ ।
ન ચ વિદ્યાવિદ્યે એકસ્ય પુરુષસ્ય યહ ભવતો વિરોધાત્તમઃ પ્રકાશાવિવ ।
તસ્માદાત્મવિદોઽવિદ્યાવિષયોઽધિકારો ન દ્રષ્ટવ્યઃ ક્રિયાકારકફલભેદરૂપઃ ।
"મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ"ઇત્યાદિ નિન્દિતત્વાત્ ।
સર્વક્રિયાસાધનફલાનાં ચાવિદ્યાવિષયાણાં તદ્વિપરીતાત્મવિદ્યયા હાતવ્યત્વેનેષ્ટત્વાત્ ।
યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાનાં ચ તદ્વિષયત્વાત્ ।
તસ્માદસાધનફલસ્વભાવાદાત્મનોઽન્યવિષયા વિલક્ષણૈષણા ।
ઉભે હ્યેતે સાધનફલે એષણે એવ ભવતઃ ।
યજ્ઞોપવીતાદેસ્તત્સાધ્યકર્મણાં ચ સાધનત્વાત્ ।
ઉભે હ્યેતે એષણે એવેતિ હેતુવચનેનાવધારણાત્ ।
યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાત્તત્સાધ્યેભ્યશ્ચ કર્મભ્યોઽવિદ્યાવિષયત્વાદેષણારૂપત્વાચ્ચ જિહાસિતવ્યરૂપત્વાચ્ચ વ્યુત્થાનં વિધિત્સિતમેવ ।
નનુ ઉપનિષદ આત્મજ્ઞાનપરત્વાદ્વ્યુત્થાનશ્રુતિઃ તત્સ્તુત્યર્થા, ન વિધિઃ ।
ન૑વિધિત્સિતવિજ્ઞાનેન સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણાત્ ।
ન હિ અકર્તવ્યેન કર્તવ્યસ્ય સમાનકર્તૃકત્વેન વેદે કદાચિદપિ શ્રવણં સમ્ભવતિ૑કર્તવ્યાનામેવ હિ અભિપવબહોમભક્ષાણાં યથા શ્રવણમ્, અભિપુત્ય હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ, તદ્વદાત્મજ્ઞાનૈષણાવ્યુત્થાનભિક્ષાચર્યાણાં કર્તવ્યાનામેવ સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણં ભવેત્ ।
અવિદ્યાવિષયત્વાદેષણાત્વાચ્ચ અર્થપ્રાપ્ત આત્મજ્ઞાનવિધેરેવ યજ્ઞોપવીતાદિપરિત્યાગઃ, ન તુ વિધાતવ્ય ઇતિ ચેત્!સુતરામાત્મજ્ઞાનવિધિનૈવ વિહિતસ્ય સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણેન દાર્ઢ્યેપપત્તિઃ, તથા ભિક્ષાચર્યસ્ય ચ ।
યત્પુનરુક્તં વર્તમાનાપદેશાદર્થવાદમાત્રમિતિ ન, ઔદુમ્બરયૂપાદિવિધિસમાનત્વાદદોષઃ ।
ઽવ્યુત્થાય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽઇત્યનેન પારિવ્રાજ્યં વિધીયતે, પારિવ્રાજ્યાશ્રમે ચ યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાનિ વિહિતાનિ, લિઙ્ગં ચ શ્રુતિભિઃ સ્મૃતિશ્ચ ।
અતસ્તદ્વર્જયિત્વા અન્યસ્માદ્વ્યુત્થાનમેષણાત્વેઽપીતિ ચેત્? ન, વિજ્ઞાનસમાનકર્તૃકાત્પારિવ્રાજ્યાદેષણાવ્યુત્થાનલક્ષણાત્પારિવ્રાજ્યાન્તરોપપત્તેઃ૑યદ્ધિ તદેષણાભ્યો વ્યુત્થાનલક્ષણં પારિવ્રાજ્યં તદાત્મજ્ઞાનાઙ્ગમ્, આત્મજ્ઞાનવિરોધ્યેષણાપરિત્યાગરૂપત્વાત્, અવિદ્યાવિષયત્વાચ્ચૈષણાયાઃ, તદ્વ્યતિરેકેણ ચાસ્ત્યાશ્રમરૂપં પારિવ્રાજ્યં બ્રહ્મલોકાદિફલપ્રાપ્તિસાધનમ્, યદ્વિષયં યજ્ઞોપવીતાદિસાધનવિધાનં સિઙ્ગવિધાનં ચ ।
ન ચ એષણારૂપસાધનાપાદાનસ્ય આશ્રમધર્મમાત્રેણ પારિવ્રાજ્યાન્તરે વિષયે સમ્ભવતિ સતિ, સર્વોપનિષદ્વિહિતસ્ય આત્મજ્ઞાનસ્ય બાધનં યુક્તમ્, યજ્ઞોપવીતાદ્યવિદ્યાવિષયૈષણારૂપસાધનોપાદિત્સાયાં ચાવશ્યમસાધનફલરૂપસ્ય અશનાયાદિસંસારધર્મવર્જિતસ્ય અહં બ્રહ્માસ્મિ, ઇથિ વિજ્ઞાનં બાધ્યતે, ન ચ તદ્રાધનં યુક્તમ્. સર્વોપનિષદાં તદર્થપરત્વાત્ ।
ઽભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽઇત્યેષણાં ગ્રાહયન્તી શ્રુતિઃ સ્વયમેવ બાધત ઇતિ ચેત્? અથાપિ સ્યાદેષણાભ્યો વ્યુત્થાનં વિધાય પુનરેષણકદેશં ભિક્ષાચર્યગ્રાહયન્તી તત્સમ્બદ્ધમન્યદપિ ગ્રાહયતીતિ ચેત્? ન, ભિક્ષાચર્યસ્યાપ્રયોજકત્વાધુત્વોત્તરકાલભક્ષણાત્ ।
શેષપ્રતિપત્તિકર્મત્વાદપ્રયોજકં હિ તત્, અસંસ્કારમપિ સ્યાત્, ન તુ ભિક્ષાચર્યમ્૑નિયમાદૃષ્ટસ્યાપિ બ્રહ્મવિદોઽનિષ્ટત્વાત્ ।
નિયમાદૃષ્ટસ્યાનિષ્ટત્વે કિં ભિક્ષાચર્યેણેતિ ચેત્! ન, અન્યસાધનાદ્વ્યુત્થાનસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
તથાપિ કિં તેનેતિ ચેત્? યદિ સ્યાત્, બાધમભ્યુપગમ્યતે હિ તત્ ।
યાનિ પારિવ્રાજ્યેઽભિહિતાનિ વચનાનિઽયજ્ઞોપવીત્યેવાધીયીતઽઇત્યાદીનિ, તાન્યવિદ્વત્પારિવ્રાજ્યમાત્રવિષયાણીતિ પરિહૃતાનિ૑ઇતરથા આત્મજ્ઞાનબાધઃ સ્યાદિતિ હ્યુક્તમ્,"નિરાશિષમનારમ્ભં નિર્નમસ્તારમસ્તુતિમ્ ।
અક્ષીણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણે વિદુઃ"ઇતિ સર્વકર્માભાવં દર્શયતિ સ્મૃતિર્વિદુષઃ,"વિદ્વાંલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞઃ"ઇતિ ચ ।
તસ્માત્પરમહંસપારિવ્રાજ્યમેવ વ્યુત્થાનલક્ષણં પ્રતિપદ્યેતાત્મવિત્સર્વકર્મસાધનપરિત્યાગરૂપમિતિ ।
યસ્માત્પૂર્વે બ્રાહ્મણા એતમાત્માનમસાધનફલસ્વભાવં વિદિત્વા સર્વસ્માત્સાધનફલસ્વરૂપાદેષણાલક્ષણાદ્વ્યુત્થાય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ સ્મ, દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થં કર્મ તત્સાધનં ચ હિત્વા, તસ્માદદ્યત્વેઽપિ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્પાણ્ડિત્યં પણ્ડિતભાવમ્, એતદાત્મવિજ્ઞાનં પાણ્ડિત્યમ્, નિર્વિદ્ય નિઃશેષં વિદિત્વા આત્મવિજ્ઞાનં નિરવશેષં કૃત્વેત્યર્થઃ આચાર્યત આગમતશ્ચ, એષણાભ્યો વ્યુત્થાયએષણાવ્યુત્થાનાવસાનમેવ હિ તત્પાણ્ડિત્યમેષણાતિરસ્કારોદ્ભવત્વાદેષણાવિરુદ્વત્વાત્૑એષણામતિરસ્કૃત્ય ન હ્યાત્મજ્ઞાનેનૈવ વિહિતમેષણાવ્યુત્થાનમ્
આત્મજ્ઞાનસમાનકર્તૃકત્વાપ્રત્યયોપાદાનલિઙ્ગશ્રુત્યાદ્દઢીકૃતમ્ ।

તસ્માદેપણાભ્યો વ્યુત્થાય જ્ઞાનબનભાવેન બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્સ્થાતુમિચ્છેત્ ।
સાધનફલાશ્રયણં હિ બલમિતરેષામનાત્મવિદામ્, તદ્બલં હિત્વા વિદ્વાનસાધનફલસ્વરૂપાત્મવિજ્ઞાનમેવ બલં તદ્ભાવમેવ કેવલમાશ્રયેત્, તદાશ્રયણે હિ કરણાન્યેષણાવિપયે એનં હ્રત્વા સ્થાપયિતું નીત્સહન્તે૑જ્ઞાનબલહીનં હિ મૂઢંદ્દષ્ટાદૃષ્ટવિષયાયામેષણાયામેવૈનં કરણાનિ નિયોજયન્તિ૑બલં નામ આત્મવિદ્યયાશેષવિષયદૃષ્ટિતિરસ્કરણમ્૑તસ્તદ્ભાવેન બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્૑તથા"આત્મના બિન્દતે વીર્યમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
"નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યઃ"ઇતિ ચ ।
બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્ય નિઃશેષં કૃત્વાથ મનનાન્મુનિર્યોગી ભવતિ૑એતાવદ્વિ બ્રાહ્મણેન કર્તવ્યમ્, યદુત સર્વાનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કરણમ્૑એતત્કૃત્વા કૃતકૃત્યો યોગી ભવતિ ।
અમૌનં ચ આત્મજ્ઞાનાનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કારૌ પાણ્ડિત્યબાલ્યસંજ્ઞકૌ નિઃશેષં કૃત્વા, મૌનં નામ અનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કરણસ્ય પર્થવસાનં ફલમ્, તચ્ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃ કુતકૃત્યો ભવતિબ્રહ્મૈવ સર્વમિતિ પ્રત્યય ઉપજાયતે ।
સ બ્રાહ્મણઃ કુતકૃત્યઃ, અતો બ્રાહ્મણઃ, નિરૂપચરિતં હિ તદા તસ્ય બ્રાહ્મણ્યં પ્રાપ્તમ્૑કેન સ્યાત્કેન ચરણેન ભવેત્? યેન સ્યાદ્યેન ચરણેન ભવેત્, તેનેદૃશ એવાયમ્યેન કેનચિચ્ચરણેન સ્યાત્તેનેદૃશ એવ ઉક્તલક્ષણ એવ બ્રાહ્મણો ભવતિ૑યેન કેનચિચ્ચરણેનેતિ સ્તુત્યર્થમ્યેયં બ્રાહ્મણ્યાવસ્થા સેયં સ્તૂયતે, ન તુ ચરણેઽનાદરઃ ।
અત એતસ્માદ્બ્રાહ્મણ્યાવસ્થાનાદ અશનાયાદ્યતીતાત્મસ્વરૂપાદ્નિત્યતૃપ્તાદન્યદવિદ્યાવિપયમેષણાલક્ષણં વસ્ત્વન્તરમ્, આર્ત વિનાશિ આર્તિપરિગૃહીતમ્, સ્વપ્નમાયામરીચ્યુદકસમમસારમ્, આત્મૈવાકઃ કેવલો નિત્યમુક્ત ઇતિ ।
તતો હ કહોલઃ કૌપાતકેયઃ ઉપરરામ

યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ સર્વન્તર આત્મેત્યુક્તમ્, તસ્ય સર્વાન્તરસ્ય સ્વરૂપાધિગમાય આ શાકલ્યબ્રાહ્મણાદ્ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
પૃથિવ્યાદીનિ હ્યાકાશાન્તાનિ ભૂતાનિ અન્તર્વહિર્ભાવેન વ્યવસ્થિતાનિ૑તેષાં યદ્બાહ્યં બાદ્યમવિગમ્યાધિગમ્ય નિરાકુર્વન્ દ્રષ્ટુઃ સાક્ષાત્સર્વાન્તરોઽગૌણ આત્મા સર્વસંસારધર્મવિનિર્મુક્તો દર્શયિતવ્ય ઇત્યારમ્ભઃ

અથ હૈનં ગાર્ગી વાચક્નવી પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદિદં સર્વમપ્સ્વોતં ચ પ્રોતં ચ કસ્મિન્નુ ખલ્વાપ ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
વાયૌ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ વાયુરોતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
અન્તરિક્ષલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વન્તરિક્ષલોકા ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
ગન્ધર્વલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ ગન્ધર્વલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
અદિત્યલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વાદિત્યલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
ચન્દ્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ ચન્દ્રલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
નક્ષત્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ નક્ષત્રલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
દેવલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ દેવલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
ઇન્દ્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વિન્દ્રલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
પ્રજાપતિલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ પ્રજાપતિલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
બ્રહ્મલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ બ્રહ્મલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ ।
સ હોવાચ ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીઃ ।
મા તે મૂર્ધા વ્યપપ્તત્ ।
અનતિપ્રશ્ન્યાં વૈ દેવતામતિપૃચ્છસિ ।
ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીરિતિ ।
તતો હ ગાર્ગી વાચક્નવ્યુપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૬.૧ અથ હૈનં ગાર્ગી નામતઃ, વાચક્નવીવચક્રોર્દુહિતા, પપ્રચ્છ૑યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ૑યદિદં સર્વં પાર્થિવં ધાતુજાતમપ્સૂદકે ઓતં ચ પ્રોતં ચ, ઓતં દીર્ઘપટતન્તુવત્પ્રોતં તિર્યક્તન્તુવદ્વિપરીતં વાઅદ્ભિઃ સર્વતોઽન્તર્બહિર્ભૂતાભિર્વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ, અન્યથા સક્તુમુષ્ટિવદ્વિશીર્યેત ।
ઇદં તાવદનુમાનમુપન્યસ્તમ્યત્કાર્યં પરિચ્છિન્નં સ્થૂલમ્, કારણેનાપરિચ્છિન્નેન સૂક્ષ્મેણ વ્યાપ્તમિતિદ્દષ્ટમ્યથા પૃથિવી અદ્ભિઃ, તથાપૂર્વં પૂર્વમુત્તરેણોત્તરેણ વ્યાપિના ભવિતવ્યમ્, ઇત્યેષ આ સર્વાન્તરાદાત્મનઃ પ્રશ્નાર્થઃ ।
તત્ર ભૂતાનિ પઞ્ચ સંહતાન્યેવોત્તરમુત્તરં સૂક્ષમભાવેન વ્યાપકેન કારણરૂપેણ ચ વ્યવતિષ્ઠન્તે, ન ચ પરમાત્મનોર્ઽવાક્તદ્વયતિરેકેણવસ્ત્વન્તરમસ્તિ"સત્યસ્ય સત્યમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સત્યં ચ ભૂતપઞ્ચકં સત્યસ્ય સત્યં ચ પર આત્મા ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વાપ ઓતાશ્ચપ્રોતાશ્ચેતિતાસામપિ કાર્યત્વાત્સ્થૂલત્વાત્પરિચ્છિન્નત્વાચ્ચ કચિદ્વિ ઓતપ્રોતભાવેન ભવિતવ્યમ્૑ક્વ તાસામેતયોતભાવ ઇતિ ।
એવમુતરોત્તરપ્રક્ષણસઙ્ગોયોજયિતવ્યઃ ।
વાયૌ ગાર્ગીતિ ।
નન્વગ્નાવિતિ વક્તવ્યમ્!નૈપ દોષઃ, અગ્નેઃ પાર્થિવં વા આપ્યં વા ધાતુમનાશ્રિત્ય ઇતરભૂતવત્સ્વાતન્ત્ર્યેણ આત્મલાભો નાસ્તીતિ તસ્મિન્નોતપ્રોતભાવો નોપદિશ્યતે ।
કસ્મિન્નુ ખલુ વાયુરોતશ્ચ પ્રોતશ્ચેત્યન્તરિક્ષલોકેષુ ગાર્ગીતિ તાન્યેવ ભૂતાનિ સંહતાન્યન્તરિક્ષલોકાઃ, તાન્યપિ ગન્ધર્વલોકેષુ, ગન્ધર્વલોકા આદિત્યલોકેષુ, આદિત્યલોકાશ્ચન્દ્રલોકેષુ, ચન્દ્રલોકા નક્ષત્રલોકેષુ, નક્ષત્રલોકા દેવલોકેષુ, દેવલોકા ઇન્દ્રલોકેષુ, ઇન્દ્રલોકા વિરાટ્શરીરારંમકેષુ ભૂતેષુ પ્રજાપતિલોકેષુ, પ્રજાપતિલોકા બ્રહ્મલોકેષુ ।
બ્રહ્મલોકા નામ અણ્ડારંમકાણિ ભૂતાનિ૑સર્વત્ર હિ સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પ્રાપ્યુભોગાશ્રયાકારપરિણતાનિ ભૂતાનિ સંહતાનિ તાન્યેવ પઞ્ચેતિ બહુવચનમાઞ્જિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ બ્રહ્મલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિસ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો હે ગાર્ગી માતિપ્રાક્ષીઃ સ્વં પ્રશ્નમ્, ન્યાયપ્રકારમતીત્ય આગમેન પ્રષ્ટબ્યાં દેવતામનુમાનેન મા પ્રાક્ષીરિત્યર્થઃ, પૃચ્છન્ત્યાશ્ચ મા તે તવ મૂર્ધા શિરો વ્યપતદ્વિસ્પષ્ટં પતેત્૑દેવતાયાઃ સ્વપ્રશ્ન આગમવિષયઃ૑તં પ્રશ્નવિષયમતિક્રાન્તો ગાર્ગ્યાઃ પ્રશ્નઃ૑આનુમાનિકત્વાત્સ યસ્યા દેવતાયાઃ પ્રશ્નઃ સાતિપ્રશ્ન્યા, નાતિપ્રશ્ન્યાનતિપ્રશ્ન્યા, સ્વપ્રશ્રવિષયૈવ, કેવલાગમગમ્યેત્યર્થઃ, તામનતિપ્રશ્ન્યાં વૈ દેવતામતિપૃચ્છસિ ।
અતો ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીઃ, મર્તું ચેન્નેચ્છસિ ।
તતો હ ગાર્ગી વાચક્નવી ઉપરરામ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે ષષ્ઠં ગાર્ગીબ્રાહ્મણમ્

ઇદાનીં બ્રહ્મલોકાનામન્તરતમં સૂત્રં વ ક્તવ્યમિતિ તદર્થ આરમ્ભઃ, તચ્ચ આગમેનૈવ પ્રષ્ટવ્યમિતીતિહાસેન આગમોપન્યાસઃ ક્રિયતે

અથૈનમુદ્દાલક આરુણિઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
મદ્રેષ્વવસામ પતઞ્ચલસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહેષુ યજ્ઞમધીયાનાઃ ।
તસ્યાસીદ્ભાર્યા ગન્ધર્વગૃહીતા ।
તમપૃચ્છામ કોઽસીતિ ।
સોઽબ્રવીત્કબન્ધ આથર્વણ ઇતિ ।
સોઽબ્રવીત્પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ચ વેત્થ નુ ત્વં કાપ્ય તત્સૂત્રં યસ્મિન્નયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ ।
સોઽબ્રવીત્પતઞ્ચલઃ કાપ્યો નાહં તદ્ભગવન્ વેદેતિ ।
સોઽબ્રવીત્પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ચ ।
વેત્થ નુ ત્વં કાપ્ય તમન્તર્યામિણં ય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યન્તરો યમયતિ ।
સોઽબ્રવીત્પતઞ્ચલઃ કાપ્યો નાહં તં ભગવન્ વેદેતિ ।
સોઽબ્રવીત્પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ચ ।
યો વૈ તત્કાપ્ય સૂત્રં વિદ્યાત્તં ચાન્તર્યામિણમિતિ સ બ્રહ્મવિત્સ લોકવિત્સ દેવવિત્સ વેદવિત્સ આત્મવિત્સ સર્વવિત્ ।
ઇતિ તેભ્યોઽબ્રવીત્ ।
તદહં વેદ ।
તચ્ચેત્ત્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય સૂત્રમવિદ્વાંસ્તં ચાન્તર્યામિણં બ્રહ્મગવીરુદજસે મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતિ ।
વેદ વા અહં ગૌતમ તત્સૂત્રં તં ચાન્તર્યામિણમિતિ ।
યો વા ઇદં કશ્ચ બ્રૂયાદ્વેદ વેદેતિ યથા વેત્થ તથા બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૭.૧ અથ હૈનમુદ્દાલકો નામતઃ, અરુણસ્યાપત્યમારુણિઃ પપ્રચ્છ૑યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ૑મદ્રેષુ દેશેષ્વવસામોષિતવન્તઃ, પતઞ્ચલસ્યપતઞ્ચલો નામતસ્તસ્યૈવ કપિગોત્રસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહેષુ યજ્ઞમધીયાના યશશાસ્ત્રાધ્યયનં કુર્વાણાઃ ।
તસ્યાસીદ્ભાર્યા ગન્ધર્વગૃહીતા૑તમપૃચ્છામકોઽસીતિ૑સોઽબ્રવીત્કબન્ધો નામતઃ, અથર્વણોઽપત્યમાથર્વણ ઇતિ ।
સોઽબ્રવીદ્ગાન્ધર્વઃ પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ચ તચ્છિપ્યાન્વેત્થ નુ ત્વં હે કાપ્ય જાનીષે તત્સૂત્રમ્? કિં તત્? યેન સૂત્રેણાયં ચ લેક ઇદં ચ જન્મ, પરશ્ચ લોકઃ પરં ચ પ્રતિપત્તવ્યં જન્મ, સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનિ, સન્દૃબ્ધાનિ સઙ્ગ્રથિતાનિ સ્રગિવ સૂત્રેણ વિષ્ટબ્ધાનિ ભવન્તિ યેનતત્કિં સૂત્રં વેત્થ? સોઽબ્રવીદેવં પૃષ્ટઃ કાપ્યઃનાહં તદ્ભગવન્ વેદેતિ, તત્સૂત્રં નાહં જાને હે ભગવન્નિતિ સમ્પૂજયન્નાહ ।
સોઽબ્રવીત્પુનર્ગન્ધર્વ ઉપાધ્યાયમસ્માંશ્ચવેત્થ ન ત્વં કાપ્ય તમન્તર્યામિણમ્? અન્તર્યામીતિ વિશેષ્યતેય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ યોઽન્તરાભ્યન્તરઃ સન્ યમયતિ નિયમયતિ, દારુયન્ત્રમિવ બ્રામયતિ, સ્વં સ્વમુચિતવ્યાપારં કારયતીતિ ।
સોઽબ્રવીદેવમુક્તઃ પતઞ્ચલઃ કાપ્યઃનાહં તં જાને ભગવન્નિતિ સમ્પૂજયન્નાહ ।
સોઽબ્રવીત્પુનર્ગન્ધર્વઃ૑સૂત્રતદન્તર્ગતાન્તર્યામિણોર્વિજ્ઞાનં સ્તૂયતેયઃ કશ્ચિદ્વૈ તત્સૂત્રં હે કાપ્ય બવિદ્યાદ્વિજાનીયાત્તં ચાન્તર્યામિણં સૂત્રાન્તર્ગતં તસ્યૈવ સૂત્રસ્ય નિયન્તારં વિદ્યાત્યઃઇત્યેવમુક્તેન પ્રકારેણ, સ હિ બ્રહ્મવિત પરમાત્મવિત્સ લોકાંશ્ચ ભૂરાદીનન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનાંલ્લોકાન્ વેત્તિ, સ દેવાંશ્ચાગ્ન્યાદીંલ્લોકિનો જાનાતિ, વેદાંશ્ચ સર્વપ્રમાણભૂતાન્ વેત્તિ, ભૂતાનિ ચ બ્રહ્માદીનિ સૂત્રેણ ધિયમાણાનિ તદન્તર્ગતેનાન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનાનિ વેત્તિ, સ આત્માનં ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વવિશિષ્ટં તેનૈવાન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનં વેત્તિ, સર્વં ચ જગત તથાભૂતં વેત્તીતિ ।
એવં સ્તુતે સૂત્રાન્તર્યામિવિજ્ઞાને પ્રલુબ્ધઃ કાપ્યોઽભિમુખીભૂતઃ, વયં ચ૑તેભ્યશ્ચાસ્મભ્યમભિમુખીભૂતેભ્યોબ્રવીદ્ગન્ધર્વઃ સૂત્રમન્તર્યામિણં ચ૑તદહં સૂત્રાનિતર્યામિવિજ્ઞાનં વેદ ગન્ધર્વાલ્લબ્ધાગમઃ સન્ ।
તચ્ચેદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય સૂત્રં તં ચાન્તર્યામિણમવિદ્વાંશ્ચેબ્રહ્મવિત્સન્ યદિ બ્રહ્મગવીરુદજતસે બ્રહ્મવિદાં સ્વભૂતા ગા ઉદજસે ઉન્નયસિ ત્વમન્યાયેન, તતો મચ્છાપદગ્ધસ્ય મૂર્ધા શિરસ્તે તવ વિસ્પષ્ટં ષતિષ્યતિ ।
એવમુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્ય આહવેદ જાનામ્યહં હે ગૌતમેતિ ગોત્રતઃ, તત્સૂત્રં યદ્ગન્ધર્વસ્તુભ્યમુક્તવાન્ યં ચાન્તર્યામિણં ગન્ધર્વાદ્વિદિતવન્તો યૂયમ્, તં ચાન્તર્યામિણં વેદાહમિતિ ।
એવમુક્તો પ્રત્યાહ ગૌતમઃયઃ કશ્ચિત્પ્રાકૃત ઇદં યત્તવયોક્તં બ્રૂયાત્કથમ્? વેદ વેદેતિઆત્માનં શ્લાઘયન્, કિં તેન ગર્જિતેન કાર્યેણ દર્શય૑યથા વેત્ય તથા બ્રૂહીતિ

સ હોવચ વાયુર્વૈ ગૌતમ તત્સૂત્રમ્ ।
વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માદ્વૈ ગૌતમ પુરુષં પ્રેતમાહુર્વ્યસ્રંસિષતાસ્યાઙ્ગાનીતિ ।
વાયુના હિ ગૌતમ સૂત્રેણ સમ્દૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
અન્તર્યામિણં બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૭.૨ સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
બ્રહ્મલોકા યસ્મિન્નોતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચ વર્તમાનેકાલે, યથા પૃથિવ્યપ્સુ, તત્સૂત્રમાગમગમ્યં વત્તવ્યમિતિ તદર્થં પ્રશ્નાન્તરમુત્થાપિતમ્૑તસ્તન્નિર્ણયાયાહવાયુર્વૈ ગૌતમ તત્સૂત્રમ્, નાન્યત્૑વાયુરિતિ સૂક્ષ્મમાકાશવદ્વિષ્ટમ્ભકં પૃથિવ્યાદીનામ્, યદાત્મકં સપ્તદશવિધં લિઙ્ગં કર્મવાસનાસમવાયિ પ્રાણિનામ્, યત્તત્સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યાત્મકમ્, યસ્ય બાહ્યા મેદાઃ સપ્તસપ્ત મરુદ્રણાઃ સમુદ્રસ્યેવોર્મયઃ, તદેતદ્વાયવ્યં તત્ત્વં સૂત્રામિત્યભિધીયતે ।
વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સન્દૃબ્ધાનિ ભવન્તિ સઙ્પ્રથિતાનિ ભવન્તીતિ પ્રસિદ્ધમેતત્ ।
અસ્તિ ચ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ, કથમ્? યસ્માદ્વાયુઃ સૂત્રમ્, વાયુના વિધૃતં સર્વમ્, તસ્માદ્વૈ ગૌતમ પુરુષં પ્રેતમાહુઃ કથયન્તિ વ્યસ્રંસિપત વિસ્રસ્તાન્યસ્યપુરુષસ્યાઙ્ગાનીતિ૑સૂત્રાપગમે હિ મણ્યાદીનાં પ્રોતાનિ યદ્યસ્યાઙ્ગાનિ સ્યુસ્તતો યુક્તમેતદ્વાય્વપગમેઽવસ્રંસનમઙ્ગાનામતો વાયુના હિ ગૌતમ સૂત્રેણ સન્દૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ નિગમયતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય સમ્યગુક્તં સૂત્રમ્૑તદન્તર્ગતં ત્વિદાનીં તસ્યૈવ સૂત્રસ્ય નિયન્તારમન્તર્યામિણં બ્રૂહીત્યુક્ત આહ

યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૭.૩ યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ ભવતિ, સોઽન્તર્યામી, સર્વઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠતીતિ સર્વત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ વિશિનષ્ટિ પૃથિવ્યા અન્તરોઽભ્યન્તરઃ ।
તત્રૈતત્સ્યાત્પૃથિવીદેવતૈવ અન્તર્યામીત્યત આહ યમન્તર્યામિણં પૃથિવી દેવતાપિ ન વેદ મય્યન્યઃ કશ્ચિદ્વર્તત ઇતિ ।
યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્યસ્ય ચ પૃથિવ્યેવ શરીરમ્, નાન્યત્પૃથિવીદેવતાયા યચ્છરીરમ્, તદેવ શરીરં યસ્ય, શરીરગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્, કરણં ચ પૃથિવ્યાઃ, તસ્ય સ્વકર્મપ્રયુક્તં હિ કાર્યં ચ પૃથિવીદેવતાયાઃ, તદસ્ય સ્વકર્માભાવાદન્તર્યામિણો નિત્યમુક્તત્વાત્ ।
પરાર્થકર્તવ્યતાસ્વભાવત્વાત્પરસ્ય યત્કાર્યં કરણં ચ તદેવાસ્ય, ન સ્વતઃ, તદાહયસ્ય પૃથિવી શરીરમિતિ ।
દેવતાકાર્યકરણસ્યેશ્વરસાક્ષિમાત્રસાન્નિધ્યેન હિ નિયમેનપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્યાતામ્૑ય ઈદૃગીશ્વરો નારાયણાખ્યઃ, પૃથિર્વી પૃથિવીદેવતામ્, યમયતિ નિયમયતિ સ્વવ્યાપારે, અન્તરોઽભ્યન્તરસ્તિષ્ઠન્, એષ ત આત્મા, તે તવ, મમ ચ સર્વભૂતાનાં ચેત્યુપલક્ષણાર્થમેતત્૑ન્તર્યામી યસ્ત્વયાપૃષ્ટઃ, અમૃતઃ સર્વસંસારધર્મવર્જિત ઇત્યેતત્

યોઽપ્સુ તિષ્ઠન્નદ્ભ્યોઽન્તરો યમાપો ન વિદુર્યસ્યાપઃ શરીરં યોઽપોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યોઽગ્નૌ તિષ્ઠન્નગ્નેરન્તરો યમગ્નિર્ન વેદ યસ્યાગ્નિઃ શરીરં યોઽગ્નિમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યોઽન્તરિક્ષે તિષ્ઠન્નન્તરિક્ષાદન્તરો યમન્તરિક્ષં ન વેદ યસ્યાન્તરિક્ષં શરીરં યોઽન્તરિક્ષમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો વાયૌ તિષ્ઠન્ વાયોરન્તરો યં વાયુર્ન વેદ યસ્ય વાયુઃ શરીરં યો વાયુમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો દિવિ તિષ્ઠન્ દિવોઽન્તરો યં દ્યૌર્ન વેદ યસ્ય દ્યૌઃ શરીરં યો દિવમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

ય આદિત્યે તિષ્ઠન્નાદિત્યાદન્તરો યમાદિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરં ય આદિત્યમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો દિક્ષુ તિષ્ઠન્ દિગ્ભ્યોઽન્તરો યં દિશો ન વિદુર્યસ્ય દિશઃ શરીરં યો દિશોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યશ્ચન્દ્રતારકે તિષ્ઠઞ્ચન્દ્રતારકાદન્તરો યં ચન્દ્રતારકં ન વેદ યસ્ય ચન્દ્રતારકં શરીરં યશ્ચન્દ્રતારકમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

ય આકાશે તિષ્ઠન્નાકાશાદન્તરો યમાકાશો ન વેદ યસ્યાકાશઃ શરીરં ય આકાશમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યસ્તમસિ તિષ્ઠંસ્તમસોઽન્તરો યં તમો ન વેદ યસ્ય તમઃ શરીરં યસ્તમોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યસ્તેજસિ તિષ્ઠંસ્તેજસોઽન્તરો યં તેજો ન વેદ યસ્ય તેજઃ શરીરં યસ્તેજોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૭.૪૧૪ સમાનમન્યત્ ।
યોઽપ્સુ તિષ્ઠનગ્નૌ, અન્તરિક્ષે, વાયૌ, દિવિ, આદિત્યે, યસ્તમસ્યાવરણાત્મકે બાહ્યે તમસિ, તેજસિ તદ્વિપરીતે પ્રકાશસામાન્યે ઇત્યેવમધિદૈવતમન્તર્યામિવિષયં દર્શનં દેવતાસુ ।
અથાધિભૂતં ભૂતેષુ બ્રહ્મદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ અન્તર્યામિદશનમધિભૂતમ્ ॥ ૪

અથાધિભૂતમ્ ।
યઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યોઽન્તરો યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદુર્યસ્ય સર્વાણિ ભુતાનિ શરીરં યઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ।
ઇત્યધિભૂતમ્ ॥ _

અથાધ્યાત્મમ્ । યઃ પ્રાણે તિષ્ઠન્ પ્રાણાદન્તરો યં પ્રાણો ન વેદ યસ્ય પ્રાણઃ શરીરં યઃ પ્રાણમન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો વાચિ તિષ્ઠન્ વાચોઽન્તરો યં વાઙ્ન વેદ યસ્ય વાક્શરીરં યો વાચમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠઞ્ચક્ષુષોઽન્તરો યં ચક્ષુર્ન વેદ યસ્ય ચક્ષુઃ શરીરં યશ્ચક્ષુરન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યઃ શ્રોત્રે તિષ્ઠઞ્છ્રોત્રાદન્તરો યં શ્રોત્રં ન વેદ યસ્ય શ્રોત્રં શરીરં યઃ શ્રોત્રમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો મનસિ તિષ્ઠન્મનસોઽન્તરો યં મનો ન વેદ યસ્ય મનઃ શરીરં યો મનોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યસ્ત્વચિ તિષ્ઠંસ્ત્વચોઽન્તરો યં ત્વઙ્ન વેદ યસ્ય ત્વક્શરીરં યસ્ત્વચમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ વિજ્ઞાનાદન્તરો યં વિજ્ઞાનં ન વેદ યસ્ય વિજ્ઞાનં શરીરં યો વિજ્ઞાનમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ॥ _

યો રેતસિ તિષ્ઠં રેતસોઽન્તરો યં રેતો ન વેદ યસ્ય રેતઃ શરીરં યો રેતોઽન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ।
અદૃષ્ટો દ્રષ્ટાશ્રુતઃ શ્રોતામતો મન્તાવિજ્ઞતો વિજ્ઞાતા ।
નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યોઽતોઽસ્તિ શ્રોતા નાન્યોઽતોઽસ્તિ મન્તા નાન્યોઽતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતા ।
એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ ।
અતોઽન્યદાર્તમ્ ।
તતો હોદ્દાલક આરુણિરુપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૭,૧૫૨૩ અથાધ્યાત્મમ્યઃ પ્રાણે પ્રાણવાયુસહિતે ઘ્રાણે, યો વાચિ, ચક્ષુષિ, શ્રોત્રે, મનસિ, ત્વચિ, વિજ્ઞાને, બુદ્વૌ, રેતસિ પ્રજનને ।
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્પૃથિવ્યાદિદેવતા મહાભાગાઃ સત્યો મનુષ્યાદિવદાતમનિ તિષ્ઠન્તમાત્મનો નિયન્તારમન્તર્યામિણં ન વિદુરિત્યત આહઅદૃષ્ટેનદ્દષ્ટો ન વિષયીભૂતઃ ચક્ષુર્દર્શનસ્ય કસ્યચિત્, સ્વયં તુ ચક્ષુષિ સન્નિહિતત્વાદ્દ્દશિસ્વરૂપ ઇતિ દ્રષ્ટા ।
તથાશ્રુતઃ શ્રોત્રગોચરત્વમનાપન્નઃ કસ્યચિત્, સ્વયં ત્વલુપ્તશ્રવણશક્તિઃ સર્વશ્રોત્રેષુ સન્નિહિતત્વાછ્રચોતા ।
તથામતો મનઃસઙ્કલ્પવિષયતામનાપન્નઃ૑દૃષ્ટશ્રુતે એવ હિ સર્વઃ સઙ્કલ્પયતિ૑ઉદ્દૃષ્ટત્વાદક્ષુતત્વાદેવામતઃ૑લ્લપ્તમનનશક્તિત્વાત્સર્વમનઃસુ સન્નિહિતત્વાચ્ચ મન્તા ।
તથાવિજ્ઞાતો નિશ્ચયગોચરતામનાપન્નોરૂપાદિવત્લસુખાદિવદ્વા, સ્વયં ત્વલુપ્તવિજ્ઞાનશક્તિત્વાત્તત્સન્નિધાનાચ્ચ વિજ્ઞાતા ।
તત્ર યં પૃથિવી ન વેદ યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદુરિતિ ચાન્યે નિયન્તવ્યા વિજ્ઞાતારોઽન્યો નિયન્તા અન્તર્યામીતિ પ્રાપ્તમ્, તદન્યત્વાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમુચ્યતે નાન્યોઽતઃ, નાન્યઃ અતોઽસ્માદન્તર્યામિણો નાન્યોઽસ્તિ દ્રષ્ટા, તથા નાન્યોઽતોઽસ્તિ મન્તા, નાન્યોઽતોઽસ્તિ શ્રોતા, નાન્યોઽતોઽસ્તિ મન્તા, નાન્યોઽતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતા ।
યસ્માત્પરો નાસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા, યોઽદૃષ્ટો દ્રષ્ટા, અશ્રુતઃ શ્રોતા, અમતો મન્તા, અવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતા, અમૃતઃ સર્વસંસારધર્મવર્જિતઃ સર્વસંસારિણાં કર્મફલવિભાગકર્તા એષ તે આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ અસ્માદીશ્વરાદાત્મનોઽન્યદાર્તમ્ ।
તતો હિ ઉદ્દાલક આરુણિરુપરરામ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે સપ્તમમન્તર્યામિબ્રાહ્મણમ્

અતઃ પરમશનાયાદિવિનિર્મુક્તં નિરુપાધિકં સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તરં બ્રહ્મ વક્તવ્યમિત્યત આરમ્ભઃ

અથ હ વાચક્નવ્યુવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તો હન્તાહમિમં દ્વૌ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામિ ।
તૌ ચેન્મે વિવક્ષ્યતિ ।
ન વૈ જાતુ યુષ્માકમિમં કશ્ચિદ્બ્રહ્મોદ્યં જેતેતિ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૧ અથ હ વાચક્નવ્યુવાચ ।
સર્વં યાજ્ઞવલ્ક્યેન નિષિદ્ધા મૂર્ધપાતભયાદુપરતા સતી પુનઃ પ્રષ્ટું બ્રાહ્મણાનુજ્ઞાં પ્રાર્થયતે હે બ્રાહ્મણા ભગવન્તઃ પૂજાવન્તઃ શૃણુત મમ વચઃ૑હન્તાહમિમં યાજ્ઞવલ્ક્યં પુનર્દ્વૈ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામિ, યદ્યનુમતિર્ભવતામસ્તિ૑તૌ પ્રશ્નૌ ચેદ્યદિ વક્ષ્યતિ કથયિષ્યતિ મે, કથઞ્ચિન્ન વૈ જાતુ કદાચિદ્યુષ્માકં મધ્યે ઇમં યાજ્ઞવલ્ક્યં કશ્ચિદ્બ્રહ્મોદ્યં બ્રહ્મવદનં પ્રતિ જેતા ન વૈ કશ્ચિદ્ભવેદિતિ ।
એવમુક્તા બ્રાહ્મણા અનુજ્ઞાં પ્રદદુઃ પૃચ્છ ગાર્ગીતિ

સા હોવાચ અહં વૈ ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્ય યથા કાશ્યો વા વૈદેહો વોગ્રપુત્ર ઉજ્જ્યં ધનુરધિજ્યં કૃત્વા દ્વૌ બાણવન્તૌ સપત્નાતિવ્યાધિનૌ હસ્તે કૃત્વોપોત્તિષ્ઠેદેવમેવાહં ત્વા દ્વાભ્યાં પ્રશ્નાભ્યામુપોદસ્થામ્ ।
તૌ મે બ્રૂહીતિ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૨ લબ્ધાનુજ્ઞા હ યાજ્ઞવલ્ક્યં સા હોવાચ અહં વૈ ત્વા ત્વાં દ્વૌ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામીત્યનુષજ્યતે૑કૌ તાવિતિ જિજ્ઞાસાયાં તયોર્દુરુત્તરત્વદ્યોતયિતું દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં તાવાહ હે યાજ્ઞવલ્ક્ય યથા લોકે કાશ્યઃ કાશિષુ ભવઃ કાશ્યઃ, પ્રસિદ્ધં શૌર્યં કાશ્યે, વૈદેહો વા વિદેહાનાં વા રાજા, ઉગ્રપુત્રઃ શૂરાન્વય ઇત્યર્થઃ, ઉજ્જ્યમવતારિતજ્યાકં ધનુઃ પુનરધિજ્યમારોપિતલ્યાકં કૃત્વા દ્વૌ બાણવન્તૌ બાણશબ્દેન શરાગ્રે યો વંશખણ્ડઃ સંધીયતે, તેન વિનાપિ શરો ભવતીત્યતો વિશિનષ્ટિ બાણવન્તાવિતિ દ્વૌ બાણવન્તૌ શરૌ, તયોરેવ
વિશેષણં સપત્નાતિવ્યાધિનૌ શત્રોઃ પીડાકરાવતિશયેન, હસ્તે કૃત્વોપોત્તિષ્ઠેત્સમીપત આત્માનં દર્શયેતેવમેવાહં ત્વા ત્વાં શરસ્થાનીયાભ્યાં પ્રશ્નાભ્યાં દ્વાભ્યામુપોદસ્થાં ઉત્થિતવત્યસ્મિ ત્વત્સમીપે ।
તૌ મે બ્રૂહીતિ બ્રહ્મવિચ્ચેત્ ।
આહેતરઃ પૃચ્છ ગાર્ગીતિ

સા હોવાચ યદૂર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય દિવો યદવાક્પૃથિવ્યા યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ભૂતં ચ ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચેત્યાચક્ષતે કસ્મિંસ્તદોતં ચ પ્રોતં ચેતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૩ સા હોવાચ યદૂર્ધ્વમુપરિ દિવઃણ્ડકપાલાદ્યચ્ચાવાગધઃ પૃથિવ્યા અધોઽણ્ડકપાલાત્, યચ્ચાન્તરા મધ્યે દ્યાવાપૃથિવી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ અણ્ડકપાલયોઃ, ઇમે ચ દ્યાવાપૃથિવી, યદ્ભૂતં યચ્ચાતીતમ્, ભવચ્ચ વર્તમાનં સ્વવ્યાપારસ્થમ્, ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાનાદૂર્ધ્વકાલભાવિલિઙ્ગગમ્યમ્ યત્સર્વમેતદાચક્ષતે કથયન્ત્યાગમતઃ તત્સર્વં દ્વૈતજાતં યસ્મિન્નેકીભવતીત્યર્થઃ તત્સૂત્રસંજ્ઞં પૂર્વોક્તં કસ્મિન્નોતં ચ પ્રોતં ચ પૃથિવીધાતુરિવાપ્સુ

સ હોવાચ યદૂર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદવાક્પૃથિવ્યા યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ભૂતં ચ ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચેત્યાચક્ષત આકાશે તદોતં ચ પ્રોતં ચેતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૪ સ હોવાચેતરઃ હે ગાર્ગિ યત્ત્વયોક્તમ્ઽઊર્ધ્વં દિવઃઽઇત્યાદિ, તત્સર્વં યત્સૂત્રમાચક્ષતે તત્સૂત્રમ્, આકાશે તદોતં પ્રોતં ચ, યદેતદ્વ્યાકૃતં સૂત્રાત્મકં જગદવ્યાકૃતાકાશે, અપ્સ્વિવ પૃથિવીધાતુઃ, ત્રિષ્વપિ કાલેષુ વર્તતે ઉત્પત્તૌ સ્થિતૌ લયે ચ

સા હોવચ નમસ્તેઽસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્ય યો મ એતં વ્યવોચોઽપરસ્મૈ ધારયસ્વેતિ પૃચ્છ ગાર્ગીતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૫ પુનઃ સા હોવાચ૑નમસ્તેઽસ્ત્વિત્યાદિ પ્રશ્નસ્ય દુર્વચત્વપ્રદર્શનાર્થમ્૑યો મે મમૈતં પ્રશ્નં વ્યવોચો વિશેષણાપાકૃતવાનસિ૑એતસ્ય દુર્વચત્વે કારણમ્ સૂત્રમેવ તાવદગમ્યમિતરૈર્દુર્વાચ્યમ્, કિમુત તત્, યસ્મિન્નોતં ચ પ્રોતં ચેતિ૑તો નમોઽસ્તુ તે તુભ્યમ્ ।
અપરસ્મૈ દ્વિતીયાય પ્રશ્નાય ધારયસ્વ દૃઢીકુર્વાત્માનમિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતીતર આહ

સા હોવાચ યદૂર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય દિવો યદવાક્પૃથિવ્યા યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ભૂતં ચ ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચેત્યાચક્ષતે કસ્મિંસ્તદોતં ચ પ્રોતં ચેતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૬ વ્યાખ્યાતમન્યત્૑સા હોવાચ યદુર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્યૈત્યાદિપ્રશ્નઃ પ્રતિવચનં ચ ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્યાવધારણાર્થં પુનરુચ્યતે૑ન કિઞ્ચિદપૂર્વમર્થાન્તરમુચ્યતે

સ હોવાચ યદૂર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદવાક્પૃથિવ્યા યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ભૂતં ચ ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચેત્યાચક્ષત આકાશ એવ તદોતં ચ પ્રોતં ચેતિ ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૭ સર્વં યથોક્તં ગાર્ગ્યા પ્રત્યુચ્ચાર્ય તમેવ પૂર્વોક્તમર્થમવધારિતવાનાકાશ એવેતિ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ગાર્ગ્યાહકસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
આકાશમેવ તાવત્કાલત્રયાતીતત્વાદ્દુર્વાચ્યમ્, તતોઽપિ કષ્ટતરમક્ષરં યસ્મિન્નાકાશમોતં ચ પ્રોતં ચ, અતોઽવાચ્યમિતિકૃત્વા, ન પ્રતિપદ્યતે સા અપ્રતિપત્તિર્નામ નિગ્રહસ્થાનં તાર્કિકસમયે૑થાવાચ્યમપિ વક્ષ્યતિ, તથાપિ વિપ્રતિપત્તિર્નામ નિગ્રહસ્થાનમ્૑વિરુદ્વા પ્રતિપત્તિર્હિ સા, યદવાચ્યસ્ય વદનમ્૑તો દુર્વચનં પ્રશ્નં મન્યતે ગાર્ગી ॥ ૭ ॥ તદ્દોષદ્વયમપિ પરિજિહીર્પન્નાહ

સ હોવાચ એતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્યસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમલોહિતમસ્નેહમચ્છાયમતમોઽવાય્વનાકાશમસઙ્ગમરસમગન્ધમચક્ષુષ્કમશ્રોત્રમવાગમનોઽતેજસ્કમપ્રાણમમુખમગાત્રમનન્તરમબાહ્યમ્ (વાઋ fઓરગાત્રમમાત્રમ્) ।
ન તદશ્નાતિ કિં ચન ।
ન તદશ્નાતિ કશ્ચન ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૮ સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃએતદ્વૈ તદ્યત્પૃષ્ટવત્યસિ કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ, કિં તત્? અક્ષરમ્યન્ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતીતિ વાક્ષરમ્તદક્ષરં હે ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિદોઽભિવદન્તિ ।
બ્રહ્મણાભિવદનકથનેનનાહમવાચ્યં વક્ષ્યામિ ન ચન પ્રતિપદ્યેયમિત્યેવં દોપદ્રયં પરિહરતિ ।
એવમપાકુતે પ્રશ્ને પુનર્ગાર્ગ્યાઃ પ્રતિવચનં દ્રષ્ટવ્યમ્બ્રૂહિ કિં તદક્ષરમ્? યદ્બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ, ઇત્યુક્ત આહપ્રસ્થૂલં તત્સ્થૂલાદન્યત્, એવં તર્હ્યણુ? અનણુ, અસ્તુ તર્હિ હસ્વમ્, અહસ્વમ્૑એવં તર્હિ દીર્ઘમ્, નાપિ દીર્ઘમદીર્ઘમ્૑એવમેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિમાણપ્રતિષેધૈર્દ્રવ્યધર્મઃ પ્રતિષિદ્વઃ, ન દ્રવ્યં તદક્ષરમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હિ લોહિતો ગુણઃ, તતોઽપ્યન્યદલોહિતમ્૑આગ્નેયો ગુણો લોહિતઃ૑ભવતુ તર્હ્યપ્યાં સ્નેહનમ્, ન, અસ્નેહનમ્૑સ્તુ તર્હિચ્છાયા, સર્વથાપ્યનિર્દેશ્યત્વાત્, છાયાયા અપ્યન્યદચ્છાયમ્૑સ્તુ તર્હિ તમઃ, અતમઃ૑ભવતુ વાયુસ્તર્હિ, અવાયુઃ૑ભવેત્તર્હ્યાકાશમ્, અનાકાશમ્૑ભવતુ તર્હિ સઙ્ગાત્મકં જતુવત્, અસઙ્ગમ્ઽરસોઽસ્તુ તર્હિ, અરસમ્ઽ૑તથા ગન્ધોઽસ્ત્વગન્ધમ્૑સ્તુ તર્હિ ચક્ષુઃ, અચક્ષુષ્કમ્ન હિ ચક્ષુરસ્ય કરણં વિદ્યતેઽતોઽચક્ષુષ્કમ્૑"પશ્યત્યચક્ષુઃ"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તથાશ્રોત્રમ્૑"સ શૃણોત્યકર્ણઃ"ઇતિ૑ભવતુ તર્હિ વાગવાક્૑તથામનઃ૑તથાતેજસ્કમવિદ્યમાનં તેજોઽસ્ય તદતેજસ્કમ્૑ન હિ તેજોઽગ્ન્યાદિપ્રકાશવદસ્ય વિદ્યતે૑પ્રાણમાધ્યાત્મિકો વાયુઃપ્રતિષિધ્યતેઽપ્રાણમિતિ૑મુખં તર્હિ દ્વારં તદમુખમ્૑માન્નમ્મીયતે યેન તન્માત્રમમાત્રં માત્રારૂપં તન્ન ભવતિ, ન તેન કિઞ્ચિન્મીયતે૑સ્તુ તર્હિચ્છિદ્રવત્, અનન્તરમ્નાસ્યાન્તરમસ્તિ૑સમ્ભવેત્તર્હિ બહિસ્તસ્ય, અબાહ્યમ્૑સ્તુ તર્હિ ભક્ષયિતૃ તત્ન તદશ્નાતિ ક્ઞ્ચિન૑ભવેત્તર્હિ ભક્ષ્યં કસ્યચિત્, ન તદશ્નાતિ કશ્ચન૑સર્વવિશેષણરહિતમિત્યર્થઃ૑એકમેવાદ્વિતીયં હિ તત્કેન કિં વિશિષ્યતે ॥ ૮ ॥ અનેકવિશેષણપ્રતિષેધપ્રયાસાદસ્તિત્વં
તાવદક્ષરસ્યોપગમિતં શ્રુત્યા૑તથાપિ લોકબુદ્વિમપેક્ષ્યા શઙ્ક્યતે યતઃ, અતોઽસ્તિત્વાયાનુમાનં પ્રમાણમુપન્યસ્યતિ

એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ નિમેષા મુહૂર્તા અહોરાત્રાણ્યર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સરા ઇતિ વિધૃતાસ્તિષ્ઠન્તિ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ પ્રાચ્યોઽન્યા નદ્યઃ સ્યન્દન્તે શ્વેતેભ્યઃ પર્વતેભ્યઃ પ્રતીચ્યોઽન્યા યાં યાં ચ દિશમનુ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ મનુષ્યાઃ પ્રશસન્તિ યજમાનં દેવા દર્વીં પિતરોઽન્વાયત્તાઃ ॥ _૩,૮.૯ ॥વા અક્ષરસ્ય્
અ પ્રશાસને ગાર્ગિ દદતો મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ, યજમાનં દેવાઃ, દર્વીં પિતરોઽન્વાયત્તાઃ

શા.ભા._૩,૮.૯ એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય૑યદેતદધિગતમક્ષરં સર્વાન્તરં સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ, ય આત્મા અશનાયાદિધર્માતીતઃ, એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસનેયથા રાજ્ઞઃ પ્રશાસને રાજ્યમસ્ફુટિતં નિયતં વર્તતે, એવમતસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસને હે ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસો અહોરાત્રયોર્લોકપ્રદીપૌ, તાદર્થ્યેન પ્રશાસિત્રા તાભ્યાં નિર્વત્યમાનલોકપ્રયોજનવિજ્ઞાનવતા નિર્મિતૌ ચ, સ્યાતાં સાધારણસર્વપ્રાણિપ્રકાશોપકારકત્વાલ્લૌકિકપ્રદીપવત્ ।
તસ્માદસ્તિ તદ્યેન વિધૃતાવીશ્વરૌ સ્વતન્ત્રૌ સસ્તૌ નિર્મિતૌ તિષ્ઠતો નિયતદેશકાલનિમિત્તોદયાસ્તમયવૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં વર્તેતે૑તદસ્ત્યેવમેતયોઃ પ્રશાસિત્રક્ષરમ્, પ્રદીપકર્તૃવિધારયિતૃવત્ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગી દ્યાવાપૃથિવી ચ સાવયવત્વાત્સ્ફુટનસ્વભાવે અપિ સત્યૌ ગુરુત્વાત્પતનસ્વભાવે સંયુક્તત્વાદ્વિયોગસ્વભાવે ચેતનાવદભિમાનિદેવતાધિષ્ઠિતત્વાત્સ્વતન્ત્રે અપિ એતસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસને વર્તેતે વિધૃતે તિષ્ઠતઃ૑એતદ્ધ્યક્ષરં સર્વવ્યવસ્થાસેતુઃ સર્વમર્યાદાવિધરણમ્, અતો નાસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસનં દ્યાવાપૃથિવ્યાવતિક્રામતઃ૑તસ્માત્સિદ્ધમસ્યાસ્તિત્વમક્ષરસ્ય અવ્યભિચારિ હિ તલ્લિઙ્ગમ્, યદ્દ્યાવાપૃથિવ્યૌ નિયતે વર્તેતે૑ચેતનાવન્તં પ્રશાસિતારમસંસારિણમન્તરેણ નૈતદ્યુક્તમ્ ।
"યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃષ્ટા"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ, નિમેષા મુહૂર્તા ઇત્યેતે કાલાવયવાઃ સર્વસ્ય અતીતાનાગતવર્તમાનસ્ય જનિમતઃ કલયિતારઃ યથા લોકે પ્રભુણા નિયતો ગણકઃ સર્વમાયં વ્યયં ચાપ્રમત્તો ગણયતિ, તથા પ્રભુસ્થાનીય એષાં કાલાવયવાનાં નિયન્તા ।
તથા પ્રાચયઃ પ્રાગઞ્ચનાઃ પૂર્વદિગ્ગમના નદ્યઃ સ્યન્દન્તે સ્રવન્તિ શ્વેતેભ્યો હિમવદાદિભ્યઃ પર્વતેભ્યો ગિરિભ્યો ગઙ્ગાદ્યા નદ્યસ્તાશ્ચ યથા પ્રવર્તિતા એવ નિયતાઃ પ્રવર્તન્તેઽન્યથાપિ પ્રવર્તિતુમુત્સહન્ત્યઃ, તદેતલ્લિઙ્ગં પ્રશાસ્તુઃ ।
પ્રતીચ્યોઽન્યાઃ પ્રતીચીં દિશમઞ્ચન્તિ સિન્ધ્વાદ્યા નદ્યઃ, અન્યાશ્ચ યાં યાં દિશમનુપ્રવૃત્તાસ્તાં તાં ન વ્યભિચરન્તિ૑તચ્ચ સિઙ્ગમ્ ।
કિઞ્ચ દદતો હિરણ્યાદીન્ પ્રયચ્છત આત્મપીડાં કુર્વતોઽપિ પ્રમાણજ્ઞા અપિ મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ૑તત્ર યચ્ચ દીયતે, યે ચ દદતિ, યે ચ પ્રતિગૃહ્મન્તિ, તેષામિહૈવ સમાગમો વિલયશ્ચાન્વક્ષો દૃશ્યતે૑દૃષ્ટસ્તુ પરઃ સમાગમઃ, તથાપિ મનુષ્યા દદતાં દાનફલેન સંયોગં પશ્યન્તઃ પ્રમાણજ્ઞતયા પ્રશંસન્તિ૑ તચ્ચ, કર્મફલેન સંયોજયિતરિ કર્તુઃ કર્મફલવિભાગજ્ઞે પ્રશાસ્તર્યસતિ ન સ્યાત્૑દાનક્રિયાયાઃ પ્રત્યક્ષવિનાશિત્વાત્૑તસ્માદસ્તિ દાનકર્તૃણાં ફલેન સંયોજયિતા ।
અપૂર્વમિતિ ચેત્? તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાનુપપત્તેઃ પ્રશસ્તુરપીતિ ચેત્ ।
ન, આગમતાત્પર્યસ્ય સિદ્ધત્વાત્૑વોચામ દ્યાગમસ્ય વસ્તુપરત્વાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્, અપૂર્વકલ્પનાયાં ચાર્થાપત્તેઃ, ક્ષયોઽન્યથૈવોપપત્તેઃ ।
સેવાફલસ્ય સેવ્યાત્પ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
સેવાયાશ્ચ ક્રિયાત્વાત્, તત્સામાન્યાચ્ચ વાગદાનહોમાદીનાં સેવ્યાદીશ્વરાદેઃ ફલપ્રાપ્તિરુપપદ્યતે દૃષ્ટક્રિયાધર્મસામર્થ્યમપરિત્યજ્યૈવ ફલપ્રાપ્તિકલ્પનોપપત્તૌ દૃષ્ટક્રિયાધર્મસામર્થ્યપરિત્યાગો ન ન્યાય્યઃ ।
કલ્પનાધિક્યાચ્ચ, ઈશ્વરઃ કલ્પ્વોઽપૂર્વા વા? તત્ર ક્રિયાયાશ્ચ સ્વભાવઃ સેવ્યાત્ફલપ્રાપ્તિર્દૃષ્ટા ન ત્વપૂર્વાત્૑ન ચાપૂર્વં દૃષ્ટમ્૑તત્રાપૂર્વમદૃષ્ટં કલ્પયિતવ્યં તસ્ય ચ ફલદાતૃત્વે સામર્થ્યમ્, સામર્થ્યે ચ સતિ દાનં ચાભ્યધિકમિતિ ।
ઇહ તુ ઈશ્વરસ્ય સેવ્યસ્ય સદ્ભાવમાત્રં કલ્પ્યમ્, ન તુ ફલદાનસામર્થ્યં દાતૃત્વં ચ, સેવ્યાત્ફલપ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
અનુમાનં ચ દર્શિતમ્ઽદ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃઽઇત્યાદિ ।
તથા ચ યજમાનં દેવા ઈશ્વરાઃ સન્તો જીવનાર્થેઽનુગતાઃ, ચરપુરોડાશાદ્યુપજીવનપ્રયોજનેન, અન્યથાપિ જીવિતુમુત્સહન્તઃ કૃપણાં દીનાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય સ્થિતાઃ, તચ્ચ પ્રશાસ્તુઃ પ્રશાસનાત્સ્યાત્ ।
તથા પિતરોઽપિ તદર્થં દર્વી દર્વીહોમમન્વાયત્તા અનુગતા ઇત્યર્થઃ, સમાનં સર્વમન્યત્

ઇતશ્ચાસ્તિ તદક્ષરં સ્માત્તદજ્ઞાને નિયતા સંસારોપપત્તિઃ ।
ભવિતવ્યં તુ તેન, યદ્વિજ્ઞાનાત્તદ્વિચ્છેદઃ, ન્યાયોપપત્તેઃ ।
નનુ ક્રિયાત એવ તદ્વિચ્છિત્તિઃ સ્યાદિતિ ચેત્? ન

યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્મિંલ્લોકે જુહોતિ યજતે તપસ્તપ્યતે બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણ્યન્તવદેવાસ્ય તદ્ભવતિ
યો વા એતદક્ષરમવિદિત્વા ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ ।
અથ ય એતદક્ષરં ગાર્ગિ વિદિત્વાસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ બ્રાહ્મણઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૧૦ યો વા એતદક્ષરં હે ગાર્ગિ અવિદિત્વાવિજ્ઞાય અસ્મિંલ્લોકે જુહોતિ યજત તપસ્તપ્યતે યદ્યપિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ, અન્તવદેવાસ્ય તત્ફલં ભવતિ, તત્ફલોપભોગાન્તે ક્ષીયન્ત એવાસ્ય કર્માણિ ।
અપિ ચ યદ્વિજ્ઞાનાત્કાર્પણ્યાત્યયઃ સંસારવિચ્છેદઃ, યદ્વિજ્ઞાનાભાવાચ્ચ કર્મકૃત્કૃપણઃ કૃતફલસ્યૈવોપભોક્તાજનનમરણપ્રબન્ધારૂઢઃ સંસરતિ, તદસ્ત્યક્ષરં પ્રશાસિતૃ૑તદેતદુચ્યતે યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વા અસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ, પણક્રીત ઇવ દાસાદિઃ ।
અથ ય એતદક્ષરં ગાર્ગિ વિદિત્વા અસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ બ્રાહ્મણઃ

અગ્નેર્દહનપ્રકાશકત્વાત્સ્વાભાવિકસ્ય પ્રશાસ્તૃત્વમચેતનસ્યૈવેત્યત આહ

તદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યદૃષ્ટં દ્રષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ ।
નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ ।
નાન્યદતોઽસ્તિ શ્રોતૃ ।
નાન્યદતોઽસ્તિ મન્તૃ ।
નાન્યદતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ ।
એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૧૧ તદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગિ અદૃષ્ટં ન કેનચિદ્દૃષ્ટમ્, અવિષયત્વાત્સ્વયં તુ દ્રષ્ટૃ દૃષ્ટિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથા શ્રુતં શ્રોત્રાવિષયત્વાત્, સ્વયં શ્રોતૃ શ્રુતિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથામતં મનસોઽવિષયત્વાત્, સ્વયં મન્તૃમતિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથાવિજ્ઞાતં બુદ્ધેરવિષયત્વાત્, સ્વયં વિજ્ઞાતૃ વિજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાત્ ।
કિઞ્ચ નાન્યદતોઽસ્માદક્ષરાદસ્તિ નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્રષ્ટૃ દર્શનક્રિયાકર્તૃ૑એતદેવાક્ષરં દર્શનક્રિયાકર્તૃ સર્વત્ર ।
તથા નાન્યદતોઽસ્તિ શ્રોતૃ૑તદેવાક્ષરં શ્રોતૃ સર્વત્ર ।
નાન્યદતોઽસ્તિ મન્તૃ૑તદેવાક્ષરં મન્તૃ સર્વત્ર સર્વમનોદ્વારેણ ।
નાન્યદતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ વિજ્ઞાનક્રિયાકર્તૃ, તદેવાક્ષરં સર્વબુદ્ધિદ્વારેણ વિજ્ઞાનક્રિયાકર્તૃ, નાચેતનં પ્રધાનમન્યદ્વા ।
એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રઙ્મ, ય આત્મા સર્વાન્તરોઽશનાયાદિ સંસારધર્માતીતઃ, યસ્મિન્નાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ, એષા પરા કાષ્ઠા, એષા પરા ગતિઃ, એતત્પરં બ્રહ્મ, એતત્પૃથિવ્યાદેરાકાશાન્તસ્ય સત્યસ્ય સત્યમ્

સા હોવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તસ્તદેવ બહુ મન્યધ્વં યદસ્માન્નમસ્કારેણ મુચ્યેધ્વમ્ ।
ન વૈ જાતુ યુષ્માકમિમં કશ્ચિદ્બ્રહ્મોદ્યં જેતેતિ ।
તતો હ વાચક્નવ્યુપરરામ ॥ _

શા.ભા._૩,૮.૧૨ સા હોવાચ હે બ્રાહ્મણા ભગવન્તઃ શૃણુત મદીયં વચઃ૑તદેવ બહુ મન્યેધ્વમ્૑કિં તત્? યદસ્માદ્યાજ્ઞવલ્ક્યાન્નમસ્કારેણ મુચ્યેધ્વમ્ અસ્મૈ નમસ્કારં કૃત્વા તદેવ બહુ મન્યધ્વમિત્યર્થઃ૑જયસ્ત્વસ્ય મનસાપિ ન આશંસનીયઃ, કિમુત કાર્યતઃ૑કસ્માત્? ન વૈ યુષ્માકં મધ્યે જાતુ કદાચિદપીમં યાજ્ઞવલ્ક્યં બ્રહ્મોદ્યં પ્રતિ જેતા ।
પ્રશ્નૌ ચેનમહ્યં વક્ષ્યતિ, ન જેતા ભવિતેતિ પૂર્વમેવ મયા પ્રતિજ્ઞાતમ્૑દ્યાપિ મમાયમેવ નિશ્ચયઃ બ્રહ્મોદ્યં પ્રત્યેતત્તુલ્યો ન કશ્ચિદ્વિદ્યત ઇતિ ।
તતો હ વાચક્નવ્યુપરરામ ।
અત્ર અન્તર્યામિબ્રાહ્મણે એતદુક્તમ્ યં પૃથિવી ન વેદ, યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદિરિતિ ચ ।
યમન્તર્યામિણં ન વિદુર્યે ચ ન વિદુર્યચ્ચ તદક્ષરં દર્શનાદક્રિયાકર્તૃત્વેન સર્વેષાં ચેતનાદિધાતુરિત્યુક્તમ્કસ્ત્વેષાં વિશેષઃ કિં વા સામાન્યમિતિ ।
તત્ર કેચિદાચક્ષતેપરસ્ય મહાસમુદ્રસ્થાનાયસ્ય બ્રહ્મણોઽક્ષરસ્ય અપ્રચલિતત્વરૂપસ્યેષત્પ્રચલિતાવસ્થાન્તર્યામી૑ત્યન્તપ્રચલિતાવસ્થા ક્ષેત્રજ્ઞઃ, યસ્તં ન વેદાન્તર્યામિણમ્૑તથાન્યાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ પરિકલ્પયન્તિ, તથા અષ્ટાવસ્થા બ્રહ્મણો ભવન્તીતિ વદન્તિ ।
અન્યેઽક્ષરસ્ય શક્તય એતા ઇતિ વદન્તિ, અનન્તશક્તિમદક્ષરમિતિ ચ ।
અન્યે ત્વક્ષરસ્ય વિકારા ઇતિ વદન્તિ ।
અવસ્થાશક્તી તાવન્નોપપદ્યેતો અક્ષરસ્ય, અશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વશ્રુતેઃ ।
ન હ્યશનાયાદ્યતીતત્વમશનાયાદિધર્મવદવસ્થાવત્ત્વં ચૈકસ્ય યુગપદુપપદ્યતે૑તથા શક્તિમત્ત્વં ચ ।
વિકારાવયવત્વે ચ દોષાઃ પ્રદર્શિતાશ્ચતુર્થે ।
તસ્માદેતા અસત્યાઃ સર્વાઃ કલ્પનાઃ ।
કસ્તર્હિ મેદ એષામ્? ઉપાધિકૃત ઇતિ બ્રૂમઃ૑ન સ્વત એષાં મેદોઽમેદો વા, સૈન્ધવઘનવત્પ્રજ્ઞાનધનૈકરસસ્વામાવ્યાત્,"અપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્""અયમાત્મા બ્રહ્મ"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
"સવાહ્યાભ્યાન્તરો હ્યજઃ"ઇતિ ચાથર્વણે ।
તસ્માન્નિરૂપાધિકસ્યાત્મનો નિરૂપાખ્યાત્વાન્નિર્વિશેષત્વાદેકત્વાચ્ચ"નેતિ નેતિ"ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ ।
અવિદ્યાકામકર્મવિશિષ્ટકાર્યકરણોપાધિરાત્મા સંસારી જિવ ઉચ્યતે ।
નિત્યનિરતિશયજ્ઞાન શક્ત્યુપાધિરાત્માન્તર્યામીશ્વર ઉચ્યતે, સ એવ નિરૂપાધિઃ કેવલઃ શુદ્વઃ સ્વેન સ્વભાવેનાક્ષરં પર ઉચ્યતે, તથા હિરણ્યગર્માવ્યાકૃતદેવતાજાતિપિણ્ડમનુષ્યતિર્યક્પ્રેતાદિકાર્યકરણોપાધિભિર્વિશિષ્ટસ્તદાખ્યસ્તદરૂપો ભવતિ ।
તથા"તદેજતિ તન્નૈજતિ"ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા"એષ ત આત્મા" "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા" "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢઃ" "તત્તવમસિ" "અહમેવેદં સર્વમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" "નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા"ઇત્યાદિશ્રુતયો ન વિરુધ્યન્તે ।
કલ્પનાન્તરેષ્વેતાઃ શ્રુતયો ન ગચ્છન્તિ ।
તસ્માદુપાધિમેદેનૈલ એષાં મેદો નાન્યથા ।
ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યવધારણાત્સર્વેષનિષત્સુ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયેષ્ટમમક્ષરબ્રાહ્મણમ્

અથ હૈનં વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ ।
પૃથિવ્યાદીનાં સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય ઉત્તરસ્મિન્નુત્તરસ્મિન્નોતપ્રોતભાવં કથયન્ સર્વાન્તરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતવાન્ તસ્ય ચ બ્રહ્મણો વ્યાકૃતવિષયે સૂત્રમેદેષુ નિયન્તૃત્વમુક્તમ્વ્યાકૃતવિષયે વ્યક્તરં લિઙ્ગમિતિ ।
તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદપરોક્ષત્વે નિયન્તવ્યદેવતામેદસંકોચવિકા સદ્વારેણાધિગન્તવ્યે ઇતિ તદર્ય શાકલ્યબ્રાહ્મણમારમ્યતે

અથ હૈનં વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ કતિ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ હૈતયૈવ નિવિદા પ્રતિપેદે યાવન્તો વૈશ્વદેવસ્ય નિવિદ્યુચ્યન્તે ।
ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ષડિતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ત્રય ઇતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
દ્વાવિતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
અધ્યર્ધ ઇતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
એક ઇતિ ।
ઓમિતિ હોવાચ ।
કતમે તે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧ અથ હૈનં વિદગ્ધ ઇતિ નામતઃ શકલસ્યાપત્યં શાકલ્યઃ પપ્રચ્છકતિસંખ્યાકા દેવા હે યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, હ કિલ, એતયૈવ વક્ષ્યમાણયા નિવિદા પ્રતિપેદે સંખ્યામ્, યાં સંખ્યાં પૃષ્ટવાઞ્શાકલ્યઃ ।
યાવન્તો યાવત્સંખ્યાકા દેવા વૈશ્વદેવસ્ય શસ્ત્રસ્ય નિવિદિનિવિન્નામ દેવતાસંખ્યાવાચકાનિ મન્ત્રપદાનિ, કાનિચિદ્વૈશ્વદેવે શસ્ત્રે શસ્યન્તે તાનિ નિવિત્સંજ્ઞકાનિ૑તસ્યાં નિવિદિ યાવન્તો દેવાઃ શ્રૂયન્તે તાવન્તો દેવા ઇતિ ।
કા પુનઃ સા નિવિદિતિ તાનિ નિવિત્પદાનિ પ્રદર્શ્યન્તેત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતાત્રયશ્ચ દેવાઃ, દેવાનાં ત્રી ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ૑પુનરપ્યેવં ત્રયશ્ચ, ત્રી ચ સહસ્રા સહસ્રાણેતાવન્તો દેવા ઇતિ શાકલ્યોઽપ્યોમિતિ હોવાચ ।
એવમેષાં મધ્યમા સંખ્યા સમ્યક્તયા જ્ઞાતા, પુનસ્તેપામેવ દેવાનાં સંકોચવિષયાં સંખ્યાં પૃચ્છતિકત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ૑ત્રયસ્ત્રિશત૑પદ, ત્રયઃ, દ્વૌ, અધ્યર્ધઃ, એક ઇતિ ।
દેવતાસંકોચવિકાસવિષયાં સંખ્યાં પૃષ્ટ્વા પુનઃ સંખ્યેયસ્વરૂપં પૃચ્છતિકતમે તે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ

સ હોવાચ મહિમાન એવૈષામેતે ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવા ઇતિ ।
કતમે તે ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ ।
અષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યાઃ ત એકત્રિંશદૈન્દ્રશ્ચૈવ પ્રજાપતિશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨ સ હોવાચેતરઃ મહિમાનો વિભૂતયઃ, એષાં ત્રયસ્ત્રિંશતઃ દેવાનામેતે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતેત્યાદયઃ૑પરમાર્થતસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવા ઇતિ ।
કતમે તે ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યુચ્યતે અષ્ટૌ વસવઃ એકાદશ રુદ્રાઃ, દ્વાદશ આદિત્યાસ્તે એકત્રિંશત્, ઇન્દ્રશ્ચૈવ પ્રજાપતિશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવિતિ ત્રયસ્ત્રિંશતઃ પૂરણૌ

કતમે વસવ ઇતિ ।
અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ દ્યૌઃ ચ ચન્દ્રમાશ્ચ નક્ષત્રાણિ ચૈતે વસવઃ ।
એતેષુ હીદં સર્વં વસુ હિતં ઇતિ તસ્માદ્વસવ ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૩ કતમે વસવ ઇતિ તેષાં સ્વરૂપં પ્રત્યેકં પૃછ્ચ્યતે૑ગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચેતિ અગ્ન્યાદ્યા નક્ષત્રાન્તરા એતે વસવઃ પ્રાણિનાં કર્મફલાશ્રયત્વેન કાર્યકરણસંઘાતરૂપેણ તન્નિવાસત્વેન ચ વિપરિણમન્તો જગદિદં સર્વં વાસયન્તિ વસન્તિ ચ૑તે યસ્માદ્વાસન્તિ તસ્માદે વસવ ઇતિ

કતમે રુદ્રા ઇતિ ।
દશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશઃ ।
તે યદાસ્માચ્છરીરાન્મર્ત્યાદુત્ક્રામન્ત્યથ રોદયન્તિ ।
તદ્યદ્રોદયન્તિ તસ્માદ્રુદ્રા ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૪ કતમે રુદ્રા ઇતિ ।
દશેમે પુરુષે કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રાણાઃ, આત્મા મન એકાદશઃ એકાદશાનાં પૂરણઃ તે એતે પ્રાણા યદા અસ્માચ્છરીરાન્મર્ત્યાત્પ્રાણિનાં કર્મફલપભોગક્ષયે ઉત્ક્રામન્તિ અથ તદા રોદયન્તિ તત્સમ્બન્ધિનઃ ।
તત્તત્ર યસ્માદ્રોદયન્તિ તે સમ્બન્ધિનઃ, તસ્માદ્રુદ્રા ઇતિ

કતમ આદિત્યા ઇતિ ।
દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્યૈત આદિત્યાઃ ।
એતે હીદં સર્વમાદદાના યન્તિ ।
તે યદિદં સર્વમાદદાના યન્તિ તસ્માદાદિત્યા ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૫ કતમ આદિત્યા ઇતિ ।
દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય કાલસ્યાવયવાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, એતે આદિત્યાઃ૑કથમ્? એતે હિ યસ્માત્પુનઃ પુનઃ પરિવર્તમાનાઃ પ્રાણિનામાયૂંષિ કર્મફલં ચ આદદાના ગૃહ્યન્ત ઉપાદદતો યન્તિ ગચ્છન્તિ તે યદ્યસ્માદેવમિદં સર્વમાદદાના યન્તિ તસ્માદાદિત્યા ઇતિ

કતમ ઇન્દ્રઃ કતમઃ પ્રજાપતિરિતિ ।
સ્તનયિત્નુરેવેન્દ્રો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિરિતિ ।
કતમઃ સ્તનયિત્નુરિતિ ।
અશનિરિતિ ।
કતમો યજ્ઞ ઇતિ ।
પશવ ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૬ કતમ ઇન્દ્રઃ કતમઃ પ્રજાપતિરિતિ, સ્તનયિત્યુરેવેન્દ્રો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિરિતિ, કતમઃ સ્તનયિત્નુરિત્યશનિરિતિ ।
અશનિર્વજ્રં વીર્યં બલમ્, યત્પ્રાણિનઃ પ્રમાપયતિ, સ ઇન્દ્રઃ૑ઇન્દ્રસ્ય હિ તત્કર્મ ।
કતમો યજ્ઞ ઇતિ પશવ ઇતિ યજ્ઞસ્ય હિ સાધનાનિ પશવઃ૑યજ્ઞસ્યારૂપત્વાત્પશુસાધનાશ્રયત્વાચ્ચ પશવો યજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે

કતમે ષડિતિ ।
અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચાદિત્યશ્ચ દ્યૌશ્ચૈતે ષટ્ ।
એતે હીદં સર્વં ષડિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૭ કતમે ષડિતિ૑ત એવાગ્ન્યાદયો વસુત્વેન પઠિતાશ્ચન્દ્રમસં નક્ષત્રાણિ ચ વર્જયિત્વા ષડ્ભવન્તિ ષટસંખ્યાવિશિષ્ટાઃ, ત્રયસ્ત્રિંશદાદિ યદુક્તમિદં સર્વમ્, એત એવ ષડ્ભવન્તિ સર્વો હિ વસ્વાદિવિસ્તર એતેષ્વેવ ષટસ્વન્તર્ભવતીત્યર્થઃ

કતમે તે ત્રયો દેવા ઇતિ ।
ઇમ એવ ત્રયો લોકાઃ ।
એષુ હીમે સર્વે દેવા ઇતિ ।
કતમૌ તૌ દ્વૌ દેવા ઇતિ ।
અન્નં ચૈવ પ્રાણશ્ચેતિ ।
કતમોઽધ્યર્ધ ઇતિ ।
યોઽયં પવત ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૮ કતમે તે ત્રયો દેવા ઇતિ૑ઇમ એવ ત્રયો લોકા ઇતિ પૃથિવીમગ્નિં ચૈકોકૃત્યૈકો દેવઃ, અન્તરિક્ષં વાયું ચૈકીકૃત્ય તૃતીયઃ તે એવ ત્રયો દેવા ઇતિ ।
એષુ. હિ યસ્માત્, ત્રિષુ દેવેષુ સર્વે દેવા અન્તર્ભવન્તિ તેન ત એવ દેવાસ્ત્રયઃ ઇત્યેષ નૈરુક્તાનાં કેષાઞ્ચિત્પક્ષઃ ।
કતમૌ તૌ દ્વૌ દેવાવિતિ અન્નં ચૈવ પ્રાણશ્ચૈતૌ દ્વૌ દેવૌ, અનયોઃ સર્વેષામુક્તાનામન્તર્ભાવઃ ।
કતમોઽધ્યર્ઘ ઇતિ યોઽયં પવતે વાયુઃ

તદાહુર્યદયમેક ઇવૈવ પવતે ।
અથ કથમધ્યર્ધ ઇતિ ।
યદસ્મિન્નિદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોત્તેનાધ્યર્ધ ઇતિ ।
કતમ એકો દેવ ઇતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતે ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૯ તત્તત્રાહુશ્ચોદયન્તિ યદયં વાયુરેક ઇવૈવ એક એવ પવતે ૑થ કથમધ્યર્ધ ઇતિ? યદસ્મિન્નિદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોતસ્મિન્ વાયૌ સતીદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોદધિ ઋદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ, તેનાધ્યર્ધ ઇતિ ।
કતમ એકો દેવ ઇતિ? પ્રાણ ઇતિ સ પ્રાણો બ્રહ્મસર્વદેવાત્મકત્વાન્મહદ્બ્રહ્મ, તેન સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતેત્યદિતિ તદ્બ્રહ્માચક્ષતે પરોક્ષામિધાયકેન શબ્દેન ।
દેવાનામેતદેકત્વં નાનાત્વં ચ ।
અનન્તાનાં દેવાનાં નિવિત્સંખ્યાવિશષ્ટેષ્વન્તર્ભાવઃ, તેષામપિ ત્રયાસ્ત્રિશદાદિપૂત્તરોત્તરેષુ યાવદેકસ્મિન્ પ્રાણે ।
પ્રાણસ્યૈવ ચૈકસ્ય સર્વોઽનન્તસઙ્ખ્યાતો વિસ્તરઃ ।
એવમેકશ્ચાનન્તશ્ચ અવાન્તરસંખ્યાવિશિષ્ટશ્ચ પ્રાણ એવ ।
તત્ર ચ દેવસ્યૈકસ્ય નામરૂપકર્નગુણશક્તિમેદઃ, અધિકારમેદાત્

ઇદાનીં તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણઃ પુનરષ્ટધા મેદ ઉપદિશ્યતે

પૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમગ્નિર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં શારીરઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
અમૃતમિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૦ પૃથિવ્યેવ યસ્ય દેવસ્યાયતનમાશ્રયઃ, અગ્નિર્લોકો યસ્ય લોકયત્યનેનેતિ લોકઃ, પશ્યતીતિ અગ્નિના પશ્યતીત્યર્થઃ ।
મનોજ્યોતિઃ મનસા જ્યોતિષા સંકલ્પવિકલ્પાદિકાર્યં કરોતિ યઃ, સોઽયં મનોજ્યોતિઃ ।
પૃથિવીશરીરોઽગ્નિદર્શનો મનસા સંકલ્પયિતા પૃથિવ્યભિમાની કાર્યકરણસંઘાતવાન્ દેવ ઇત્યર્થઃ ।
ય એવં વિશિષ્ટં વૈ તં પુરુષં વિદ્યાદ્વિજાનીયાત્સર્વસ્યાત્મન આધ્યાત્મિકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતસ્ય આત્મનઃ પરમયનં પર આશ્રયસ્તં પરાયણમ્ ।
માતૃજેન ત્વઙ્માંસરુધિરરૂપેણ ક્ષેત્રસ્થાનીયેન બીજસ્થાનીયસ્ય પિતૃજસ્ય અસ્થિમજ્જાશુક્રરૂપસ્ય પરમયનમ્, કરણાત્મનશ્ચ, સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
ય એતદેવં વેત્તિ સ વૈ વેદિતા પણ્ડિતઃ સ્યાદિત્યાભિપ્રાયઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય ત્વં તમજાનન્નેવ પણ્ડિતાભિમાનીત્યમિપ્રાયઃ ।
યદિ તદ્વિજ્ઞાને પાણ્ડિત્યં લભ્યતે, વેદ વૈ અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ યં કથયસિ તમહં વેદ ।
તત્ર શાકલ્યસ્ય વચનં દ્રષ્ટ્યમ્યદિ ત્વં વેત્થ તં પુરુષમ્, બ્રૂહિકિંવિશેષણોઽસૌ? સઃય એવાયં શારીરઃ પાર્ધિવાંશે શરીરે ભવઃ શારીરો માતૃજકોશત્રયરૂપ ઇત્યર્થઃ, સ એ, દેવઃ, યસ્ત્વયા પૃષ્ટઃ, હે શાકલ્ય ।
કિન્ત્વસ્તિ તત્ર વક્તવ્યં વિશેષણાન્તરમ્, તદ્વદૈવ પૃચ્છૈવેત્યર્થઃ, હે શાકલ્ય ।
સ એવં પ્રક્ષોભિતોઽમર્પવશગ આહતોત્ત્રાદિન્ત ઇવ ગજઃ તસ્ય દેવસ્ય શરીરસ્ય કા દેવતા? યસ્માન્નિષ્પદ્યતે યઃ સા તસ્ય દેવતેત્યસ્મિન્ પ્રકરણે વિવક્ષિતઃ૑મૃતમિતિ હોવાચ ।
અમૃતમિતિ યો ભુક્તસ્યાન્નસ્ય રસો માતૃજસ્ય લોહિતસ્ય નિષ્પત્તિહેતુઃ ।
તસ્માદ્વયન્નરસાલ્લોહિતં નિષ્પદ્યતે સ્ત્રિયાં શ્રિતમ્, તતશ્ચ લોહિતમયં શરીરં બીજાશ્રયમ્ ।
સમાનમન્યત્

કામ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં કામમયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સ્ત્રિય ઇતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૧ કામ એવ યસ્યાયતનમ્ ।
સ્ત્રીવ્યતિકારાભિલાષઃ કામઃ કામશરીર ઇત્યર્થઃ ।
હ્રદયં લોકોહ્રદયેન બુદ્વયા પશ્યતિ ।
ય એવાયં કામમયઃ પુરુષોઽધ્યાત્મમપિ કામમય એવ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ સ્ત્રિય ઇતિ હોવાચ૑સ્ત્રીતો હિ કામસ્ય દીપ્તિર્જીયતે

રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનં ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાસાવાદિત્યે પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સત્યમિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૨ રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનમ્ ।
રૂપાણિ શુક્લકૃષ્ણાદીનિ ।
ય એવાસાવાદિત્યે પુરુષઃ સર્વેષાં હિ રૂપાણાં વિશિષ્ટં કાર્યમાદિત્યે પુરુષઃ તસ્ય કા દેવતેતિ? સત્યામિતિ હોવાચ ।
સત્યામિતિ ચક્ષુરુચ્યતે, ચક્ષુષો હ્યવ્યાત્મતઃ આદિત્યસ્યાધિદૈવતસ્ય નિષ્પત્તિ

આકશ એવ યસ્યાયતનં શ્રોત્રં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં શ્રૌતઃ પ્રાતિશ્રુત્કઃ પુરુષઃ સ એષ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
દિશ ઇતિ હોવચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૩ આકાશ એવ યસ્યાયતનં ય એવાયં શ્રોત્રો ભવઃ શ્રોત્રઃ, તત્રાપિ પ્રતિશ્રવણવેલાયાં વિશેષતો ભવતીતિ પ્રાતિશ્રુત્કઃ, તસ્ય કાદેવતેતિ? દિશ ઇતિ હોવાચ ।
દિગ્ભ્યો હ્યસાવાધ્યાત્મિકો નિષ્પદ્યતે

તમ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં છાયામયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
મૃત્યુરિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૪ તમ એવ યસ્યાયતનમ્ ।
તમ ઇતિ શાર્વદ્યન્ધકારઃ પરિગૃહ્યતે ।
અધ્યાત્મં છાયામયોઽજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? મૃત્યુરિતિ હોવાચ ।
મૃત્યુરપિદૈવતં તસ્ય નિષ્પત્તિકારણમ્

રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયમાદર્શે પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સત્યમિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૫ રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનમ્ ।
પૂર્વ સાધારાનિ રૂપાણ્યુક્તાનિ, ઇહ તુ પ્રકાશકાનિ વિશિષ્ટાનિ રૂપાણિ ગૃહ્યન્તે ।
રૂપાયતનસ્ય દેવસ્ય વિશેષાયતનં પ્રતિબિમ્બાધારમાદર્શાદિ તસ્ય કા દેવતેતિ? અસુરિતિ હોવાચ ।
તસ્ય પ્રતિબિમ્બાખ્યસ્ય પુરુષસ્ય નિષ્પત્તિરસોઃ પ્રાણાત્

આપ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં અપ્સુ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
વરુણ ઇતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૬ આપ એવ યસ્ય આયતનમ્ ।
સાધારણાઃ સર્વા આપ આયતનં વાપીકૂપતડાગાદ્યાશ્રયાસ્વપ્સુ વિશેષાવસ્થાનમ્ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? વરુણ ઇતિ૑વરુણાત્સઙ્ઘાતકર્ઞ્યોધ્યાત્મમાપ એવ વાપ્યાદ્યપં નિષ્પત્તિકારણમ્

રેત એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ।
ય એવાયં પુત્રમયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૭ રેત એવ યસ્યાયતનમ્ ।
ય એવાયં પુત્રમયો વિશેણાયતનં રેત આયતનસ્ય, પુત્રસ્ય ઇતિ ચ અસ્થિમઞ્જાશુકાણિ પિતુર્જાતાનિ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ ।
પ્રજ્ઞાપતિઃ પિતોચ્યતે, પિતૃતો હિ પુત્રસ્યોત્પત્તિઃ

અષ્ટકા દેવલોકપુરુષભેદેન ત્રિધા ત્રિધા આત્માનં પ્રવિભજ્યાવસ્થિત એકૈકો દેવઃ પ્રાણભેદ એવોપાસનાર્થ વ્યપદિષ્ટઃ ।
અધુના દિગ્વિભાગેન પઞ્ચધા પ્રવિભક્તસ્ય આત્માનયુપસંહારાર્થમાહ ।
તૂષ્ણીમ્ભૂતં શાકલ્યં યાજ્ઞવલ્ક્યો ગ્રહેણેવાવેશયન્નાહ

શાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ત્વાં સ્વિદિમે બ્રાહ્મણા અઙ્ગારાવક્ષયણમક્રતા૩ ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૮ શાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ત્વાં સ્વિદિતિ વિતર્કે, ઇમે નૂનં બ્રાહ્મણાઃ, અઙ્ગારાવક્ષણમ્ અઙ્ગારા અવક્ષીયન્તે યસ્મિન્ સન્દંશાદૌ તદઙ્ગારાવક્ષણમ્ તદા નૂનં ત્વામક્રત કૃતવન્તો બ્રાહ્મણાઃ, ત્વં તુ તન્ન બુધ્યસે આત્માનં મયા દહ્યમાનમિત્યભિપ્રાયઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ શાકલ્યઃ ।
યદિદં કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મનાનત્યવાદીઃ કિં બ્રહ્મ વિદ્વાનિતિ ।
દિશો વેદ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ ।
યદ્દિશો વેત્થ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠાઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૧૯ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ શાકલ્યઃ યદિદં કુરુષઞ્ચલાનાં બ્રાહ્મણાનત્યવાદીઃ અત્યુક્તવાનસિ સ્વયં ભીતાસ્ત્વામઙ્ગારાવક્ષયણં કૃતવન્ત ઇતિ કિં બ્રહ્મ વિદ્વાન્ સન્નેવમધિક્ષિપસિ બ્રાહ્મણાન્? યાજ્ઞવલ્ક્ય આહ બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં તાવદિદં મમ, કિં તત્? દિશો વેદ દિગ્વિષયં વિજ્ઞાનં જાને ।
તચ્ચ ન ક્વલં દિશ, એવ, સદેવા દેવૈઃ સહ દિગધિષ્ઠાતૃભિઃ, કિઞ્ચ સપ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રતિષ્ઠાભિશ્ચ સહ ।
ઇતર આહ યદ્યદિ દિશો વેત્થ સદેવાઃ, સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ, સફલં યદિ વિજ્ઞાનં ત્વયા પ્રતિજ્ઞાતમ્

કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસીતિ ।
આદિત્યદેવત ઇતિ ।
સ આદિત્યઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
ચક્ષુષીતિ ।
કસ્મિન્નુ ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ।
રૂપેષ્વિતિ ।
ચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિ ।
કસ્મિન્નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ રૂપાણિ જાનાતિ ।
હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૦ કિન્દેવતઃ કા દેવતાસ્ય તવ દિગ્ભૃતસ્ય ।
અસૌ હિ યાજ્ઞવલ્ક્યો હૃદયમાત્માનં દિક્ષુ પઞ્ચધા વિભક્તં દિગાત્મભૂતમ્, તદ્દ્વારેણ સર્વં જગદાત્મત્વેનોપગમ્ય, અહમસ્મિ દિગાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઃ પૂર્વાભિમુખઃ સપ્રતિષ્ઠાવચનાદ્, યથા યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય પ્રતિજ્ઞા તથૈવ પૃચ્છતિ કિન્દેવતસ્ત્વમસ્યાં દિશ્યસીતિ ।
સર્વત્ર હિ વેદે યાં યાં દેવતાદ્વપાસ્તે, ઇહૈવ તદ્ભૂતસ્તાં તાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ૑તથા ચ વક્ષ્યતિઽદેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિઽ(બૃ.ઉ.૪ । ૧ । ૨) ઇતિ ।
અસ્યાં પ્રાચ્યાં કા દેવતા દિગાત્મનસ્તવાધિષ્ઠાત્રી, કયા દેવતયા ત્વં પ્રાપીદિગ્રૂપેણ સમ્પન્ન ઇત્યર્થઃ ।
ઇતર આહ આદિત્યદેવત ઇતિ ।
પ્રાચ્યાં દિશિ મમ આદિત્યો દેવતા, સોઽહમાદિત્યદેવતઃ ।
સદેવા ઇત્યેતદુક્તમ્, સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ તુ વક્તવ્યમિત્યાહ સ આદિત્યઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? ચક્ષુષીતિ ।
અધ્યાત્મતશ્ચક્ષુષ આદિત્યો નિષ્પન્ન ઇતિ હિ મન્ત્રબ્રાહ્મણવાદાઃ "ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત" (યજુ.૩૧ । ૧૨) "ચક્ષુષ આદિત્યઃ"(ઐ.ઉ.૧ । ૪) ઇત્યાદયઃ ।
કાર્યં હિ કારણે પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ ।
કસ્મિન્નુ ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? રૂપેષ્વિતિ૑રૂપગ્રહણાય હિ રૂપાત્મકં ચક્ષુ રૂપેણ પ્રયુક્તમ્૑યૈર્હિ રૂપૈઃ પ્રયુક્તં તૈરાત્મગ્રહણાયારબ્ધં ચક્ષુઃ સહ પ્રાચ્યા દિશા સહ તત્સ્થૈઃ સર્વૈ રૂપેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ચક્ષુષા સહ પ્રાચી દિક્સર્વે રૂપભૂતા, તાનિ ચ કસ્મિન્નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયારબ્ધાનિ રૂપાણિ ।
રૂપાકારેણ હિ હૃદયં પરિણતમ્ ।
યસ્માધૃદયેન હિ રૂપાણિ સર્વો લોકો જાનાતિ ।
હૃદયમિતિ બુદ્ધિમનસો એકીકૃત્ય નિર્દેશઃ, તસ્માધૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
હૃદયેન હિ સ્મરણં ભવતિ રૂપાણાં વાસનાત્મનામ્૑તસ્માધૃદયે રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ઇત્યર્થઃ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય

કિંદેવતોઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ ।
યમદેવત ઇતિ ।
સ યમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
યજ્ઞ ઇતિ ।
કસ્મિન્નુ યજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
દક્ષિણાયામિતિ ।
કસ્મિન્નુ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
શ્રદ્ધાયામિતિ ।
યદા હ્યેવ શ્રદ્ધત્તેઽથ દક્ષિણાં દદાતિ ।
શ્રદ્ધાયાં હ્યેવ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્નુ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ શ્રદ્ધામ્ ।
હૃદયે હ્યેવ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૧ કિન્દેવતોઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ પૂર્વવત્ ।
દક્ષિણાયાં દિશિ કા દેવતા તત્ર? યમદેવત ઇતિ, યમો દેવતા મમ દક્ષિણાદિગ્ભૂતસ્ય ।
સ યમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? યજ્ઞ ઇતિ યજ્ઞે કારણે પ્રતિષ્ઠિતો યમઃ સહ દિશા ।
કથં પુનર્યજ્ઞસ્ય કાર્યં યમઃ? ઇત્યુચ્યતે ઋત્વિગ્ભિર્નિષ્પાદિતો યજ્ઞો દક્ષિણયા યજમાનસ્તેભ્યો યજ્ઞં નિષ્ક્રીય તેન યજ્ઞેન દક્ષિણાં દિશં સહ યમેનાભિજયતિ ।
તેન યજ્ઞે યમઃ કાર્યત્વાત્પ્રતિષ્ઠિતઃ સહ દક્ષિણયા દિશા ।
કસ્મિન્નુ યજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? દક્ષિણાયામિતિ દક્ષિણયા સ ન ષ્ક્રીયતે, તેન દક્ષિણાકાર્યં યજ્ઞઃ ।
કસ્મિન્નુ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ? શ્રદ્ધાયામિતિ શ્રદ્ધા નામ દિત્સુત્વમાસ્તિક્યબુદ્ધિભક્તિસહિતા ।
કથં તસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતા દક્ષિણા? યસ્માદ્યદા હ્યેવ શ્રદ્ધત્તેઽથ દક્ષિણાં દદાતિ૑નાશ્રદ્દધદ્દક્ષિણાં દદાતિ૑તસ્માચ્છ્રદ્ધાયાં હ્યેવ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્નુ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતેતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ હૃદયસ્ય હિ વૃત્તિઃ શ્રદ્ધા યસ્માત્, હૃદયેન હિ શ્રદ્ધાં જાનાતિ, વૃત્તિશ્ચ વૃત્તિમતિ પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ ।
તસ્માધૃદયે હ્યેવ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥૨૧ ॥

કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ ।
વરુણદેવત ઇતિ ।
સ વરુણઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
અપ્સ્વિતિ ।
કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ ।
રેતસીતિ ।
કસ્મિન્નુ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ।
હૃદય ઇતિ ।
તસ્માદપિ પ્રતિરૂપં જાતમાહુર્હૃદયાદિવ સૃપ્તો હૃદયાદિવ નિર્મિત ઇતિ ।
હૃદયે હ્યેવ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૨ કિન્ગદેવતોઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ? તસ્યાં વરુણોઽધિદેવતા મમ ।
સ વરુણઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? અપ્સ્વિતિ અપાં હિ વરુણઃ કાર્યમ્,"શ્રદ્ધા વા આપઃ" "શ્રદ્ધાતો વરુણમસૃજત"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ? રેતસીતિ "રેતસો હ્યાપઃ સૃષ્ટાઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્મિન્નિ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? હૃદય ઇતિ યસ્માધૃદયસ્ય કાર્યં રેતઃ ।
કામો હૃદયસ્ય વૃત્તિઃ કામિનો હિ હૃદયાદ્રેતોઽધિસ્કન્દતિ ।
તસ્માદપિ પ્રતિરૂપમનુરૂપં પુત્રં જાતમાહુર્લોકિકાઃ અસ્ય પિતુર્હૃદયાદિવાયં પુત્રઃ સુપ્તો વિનિઃસૃતઃ, હૃદયાદિવ નિર્મિતો યથા સુવર્ણેન નિર્મિતઃ કુણ્ડલઃ ।
તસ્માથૃદયે હ્યેવ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતત્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥૨૨..

કિંદેવતોઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ ।
સોમદેવત ઇતિ ।
સ સોમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
દીક્ષાયામિતિ ।
કસ્મિન્નુ દિક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
સત્ય ઇતિ ।
તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ સત્યં વદેતિ ।
સત્યે હ્યેવ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્નુ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ સત્યં જાનાતિ ।
હૃદયે હ્યેવ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૩ કિન્દેવતોઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ? સોમદેવત ઇતિ સોમ ઇતિ લતાં સોમં દેવતાં ચૈકીકૃત્ય નિર્દેશઃ ।
સ સોમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? દીક્ષાયામિતિ દીક્ષિતો હિ યજમાનઃ સોમં ક્રીણાતિ, ક્રીતેન સોમેનેષ્ટ્વા જ્ઞાનવાનુત્તરાં દિશં પ્રતિપદ્યતે સોમદેવતાધિષ્ઠિતાં સૌમ્યામ્ ।
કસ્મિન્નુ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ!સત્ય ઇતિ૑કથમ્? યસ્માત્સત્યે દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતા, તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ સત્યં વદેતિ૑કારણભ્રેષો કાર્યભ્રેષો મા ભૂદિતિ૑સત્યે હ્યેવ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ૑હૃદયેન હિ સત્યં જાનાતિ૑તસ્માધૃદયે હ્યેવ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય

કિંદેવતોઽસ્યાં ધ્રુવાયાં દિશ્યસીતિ ।
અગ્નિદેવત ઇતિ ।
સોઽગ્નિઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વાચીતિ ।
કસ્મિન્નુ વાક્પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
હૃદય ઇતિ ।
કસ્મિન્નુ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૪ કિન્દેવતોઽસ્યાં દિશ્યસીતિ ।
મેરોઃ સમન્તતો વસતામવ્યભિચારાદૂર્ધ્વા દિગ્ધ્રુવેત્યુચ્યતે ।
અગ્નિદેવત ઇતિ ઊર્ધ્વાયાં હિ પ્રકાશભૂયસ્ત્વમ્, પ્રકાશશ્ચાગ્નિઃ ।
સોઽગ્નિઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? વાચીતિ ।
કસ્મિન્નિ વાક્પ્રતિષ્ઠિતેતિ? હૃદય ઇતિ ।
તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સર્વાસુ દિક્ષુ વિપસૃતેન હૃદયેન સર્વાં દિશ આત્મત્વેનાભિસમ્પન્નઃ૑સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠિતા દિશ આત્મભૂતાસ્તસ્ય નામરૂપકર્માત્મભૂતસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ।
યદ્રૂપં તત્પ્રાચ્યા દિશા સહ હૃદયભૂતં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ।
યત્કેવલં કર્મ પુત્રોત્પાદનલક્ષણં ચ યાનસહિતં ચ સહફેનાધિષ્ઠાત્રીભિશ્ચ દેવતાભિર્દક્ષિણાપ્રતીચ્યુદીચ્યઃ કર્મફલાત્મિકા હૃદયમેવ આપન્નાસ્તસ્ય, ધ્રુવયા દિશા સહ નામ સર્વં વાગ્દ્વારેણ હૃદયમેવ આપન્નમ્ ।
એતાવદ્ધીદં સર્વમ્, યદુત રૂપં વા કર્મ વા નામ વેતિ તત્સર્વં હૃદયમેવ, તત્સર્વાત્મકં હૃદયં પૃચ્છ્યતે કસ્મિન્નુ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમિતિ

અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યત્રૈતદન્યત્રાસ્મન્મન્યાસૈ ।
યદ્ધ્યેતદન્યત્રાસ્મત્સ્યાચ્છ્વાનો વૈનદદ્યુર્વયાંસિ વૈનદ્વિમથ્નીરન્નિતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૫ અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, નામાન્તરેણ સમ્બોધનં કૃતવાન્ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલે, એતધૃદયમાત્માસ્ય અસ્મદસ્મત્તો વર્તત ઇતિ મન્યાસૈ મન્યસે યદ્ધિ યદિ હ્યેતધૃદયમન્યત્રાસ્મત્સ્યાદ્ભવેત્, શ્વાનૌ વૈનચ્છરીરં તદા અદ્યુઃ, વયાંસિ વા પક્ષિણો વૈનદ્વિમથ્નીરન્ વિલોડયેયુઃ વિકર્પેરન્નિતિ ।
તસ્માન્મયિ શરીરે હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમિત્યર્થઃ ।
શરીરસ્યાપિ નામરૂપકર્માત્મકત્વાથૃદયે પ્રતિષ્ઠિતત્વમ્

હૃદયશરીરસ્યોરેવમન્યેન્યપ્રતિષ્ઠોક્તા કાર્યકરણયોઃ અતસ્ત્વાં પૃચ્છામિ

કસ્મિન્નુ ત્વં ચાત્મા ચ પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્થ ઇતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
કસ્મિન્નુ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
અપાન ઇતિ ।
કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વ્યાન ઇતિ ।
કસ્મિન્નુ વ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
ઉદાન ઇતિ ।
કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
સમાન ઇતિ ।
સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા ।
અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ।
અશીર્યો ન હિ શીર્યતે ।
અસઙ્ગો ન સજ્યતે ।
અસિતો ન વ્યથતે ।
ન રિષ્યતિ ।
એતાન્યષ્ટાવાયતનાન્યષ્ટૌ લોકા અદ્દ્. અષ્ટૌ દેવા અષ્ટૌ પુરુષાઃ ।
સ યસ્તાન્ પુરુષાન્નિરુહ્ય પ્રત્યુહ્યાત્યક્રામત્તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ ।
તં ચેન્મે ન વિવક્ષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
તં હ ન મેને શાકલ્યસ્।
તસ્ય હ મૂર્ધા વિપપાત ।
અપિ હાસ્ય પરિમોષિણોઽસ્થીન્યપજહ્રુરન્યન્મન્યમાનાઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૬ કસ્મિન્નુ ત્વં ચ શરીરમાત્મા ચ તવ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્થ ઇતિ? પ્રાણ ઇતિ૑દેહાત્માનૌ પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્યાતાં પ્રાણવૃત્તૌ ।
કસ્મિન્નુ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ અપાન ઇતિ સાપિ પ્રાણવૃત્તિઃ પ્રાગેવ પ્રેયાતપાનવૃત્ત્યા ચેન્ન નિગૃહ્યેત ।
કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? વ્યાન ઇતિ સાપ્યપાનવૃત્તિરધ એવ યાયાત્પ્રાણવૃત્તિશ્ચ પ્રાગેવ, મધ્યસ્થયા ચેદ્વ્યાનવૃત્ત્યા ન નિગૃહ્યેત ।
કસ્મિન્નુ વ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? ઉદાન ઇતિ સર્વાસ્તિસ્રોઽપિ વૃત્તય ઉદાને કીલસ્થાનીયે ચેન્ન નિરુદ્ધા, વિષ્વગેવેયુઃ ।
કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? સમાન ઇતિ સમાનપ્રતિષ્ઠા હ્યેતાઃ સર્વા વૃત્તયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ શરીરહૃદયવાયવોઽન્યોન્યપ્રતિષ્ઠાઃ, સઙ્ઘાતેન નિષતા વર્તન્તે વિજ્ઞાનમયાર્થપ્રયુક્તા ઇતિ ।
સર્વમેતદ્યેન નિયતં યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમાકાશાન્તમોતં ચ પ્રોતં ચ, તસ્ય નિરુપાધિકસ્ય સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ કતવ્ય ઇત્યયમારમ્ભઃ ।
સ એષઃ સયો નેતિનેતીતિ નિર્દિષ્ટો મધુકાણ્ડે, એષ સઃ ।
સોઽયમાત્માગૃહ્યો ન ગૃહ્યઃ ।
કથમ્? યસ્માત્સર્વકાર્યધર્માતીતઃ, તસ્માદગૃહ્યઃ ।
કુતઃ? યસ્માન્ન હિ ગૃહ્યતે ।
યદ્ધિ કરણગોચરં વ્યાકૃતં વસ્તુ, તદ્ગ્રહણગોચરમ્. ઇદં તુ તદ્વિપરીતમાત્મતત્ત્વમ્ ।
તથાશીર્યઃ૑યદ્ધિ મૂર્તં સંહતં શરીરાદિ તચ્છીર્યતે૑યં તુ તદ્વિપરીતોઽતો ન હિ શીર્યતે ।
તથાસઙ્ગો મૂર્તો મૂર્તાન્તરેણ સમ્બધ્યમાનઃ સજ્યતેઽયં ચ તદ્વિપરીતોઽતો ન હિ સજ્યતે ।
તથાસિતોઽબદ્ધઃ, યદ્ધિ મૂર્ત તદ્વધ્યતે૑યં તુ તદ્વિપરીતત્વાદબદ્ધત્વાન્ન વ્યથતે, અતો ન રિષ્યતિ ગ્રહણવિશરણસમ્બન્ધકાર્યધર્મરહિતત્વાન્ન રિષ્યતિ ન હિંસામાપદ્યતે ન વિનશ્યતીત્યર્થઃ ।
ક્રમમતિક્રમ્ય ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્ય આખ્યાયિકાતોઽપસૃત્ય શ્રુત્યા સ્વેન રૂપેણ ત્વરયા નિર્દેશઃ કૃતઃ, તતઃ પુનરાખ્યાયિકામેવાશ્રિત્યાહ એતાનિ યાન્યુક્તાન્યષ્ટાવાયતનાનિઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમ્ઽઇત્યેવમાદીનિ, અષ્ટૌ લોકા અગ્નિલોકાદયઃ, અષ્ટૌ દેવાઃ અમૃતમિતિ હોવાચ ઇત્યેવમાદયઃ, અષ્ટૌ પુરુષાઃ શરીરઃ પુરુષઃ, ઇત્યાદયઃ, સ યઃ કશ્ચિત્તાન્ પુરુષાઞ્શારીરપ્રભૃતીન્નિરુહ્ય નિશ્ચયેનોહ્ય ગર્મયિત્વાષ્ટચતુષ્કભેદેન લોકસ્થિતિમુપપાદ્યઃ, પુનઃ પ્રાચીદિગાદિદ્વારેણ પ્રત્યુહ્ય ઉપસંહૃત્ય સ્વાત્મનિ હૃદયેઽત્યક્રામદતિક્રાન્તવાનુપાધિધર્મ
હૃદયાદ્યાત્મત્વમ્૑સ્વેનૈવાત્મના વ્યવસ્થિતો ય ઔપનિષદઃ પુરુષોઽશનાયાદિવર્જિતઃ ઉપનિષત્સ્વેવ વિજ્ઞેયો નાન્યપ્રમાણગમ્યઃ, તં ત્વા ત્વાં વિદ્યાભિમાનિનં પુરુષં પૃચ્છામિ ।
તં ચેદ્યદિ મે ન વિવક્ષ્યસિ વિસ્પષ્ટં ન કથયિષ્યસિ, મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં શાકલ્યો ન મેને હ ન વિજ્ઞાતવાન્ કિલ તસ્ય હ મૂર્ધા વિપપાત વિપતિતઃ ।
સમાપ્તાખ્યાયકા ।
શ્રુતેવચનં તં હ ન મેન ઇત્યાદિ ।
કિં ચાપિ હાસ્ય પરિમોષિણસ્તસ્કરા અસ્થીન્યપિ સંસ્કારાર્થ શિષ્યેનીયમાનાનિ ગૃહાન્ પ્રત્યપજહઃપહ્રતવન્તઃ કિન્નિમિત્તમ્? અન્યદ્ધનં નીયમાનં મન્યમાનાઃ ।
પૂર્વવૃત્તા હ્યાખ્યાયિકેહ સૂચિતા ।
અષ્ટાધ્યાય કિલ શાકલ્યેન યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય સમાનાન્ત એવ કિલ સંવાદો નિવૃત્તઃ૑તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યેન શાપો દત્તઃપુરેઽતિથ્યે મરિષ્યસિ ન તેઽસ્થીનિ ચ ન ગૃહાન્ પ્રાપ્સ્યન્તીતિ ।
સ હ તથૈવ મમાર ।
તસ્ય હાપ્યન્વઃ મન્યમાનાઃ પરિમોષિણોઽથીન્યપજહઃ૑તસ્માન્નોપવાદી સ્યાદુત હ્યેવંવિત્પરો ભવતીતિ ।
સૈપા આખ્યાયિકા આચારાર્થ સૂચિતા વિદ્યાસ્તુતયે ચેહ

યસ્ય નેતિ, નેતીત્યન્યપ્રતિષેધદ્વારેણ બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ કૃતઃ, તસ્ય વિધિમુખેન કથં નિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ, ઇતિ પુનરાખ્યાયિકામેવ આશ્રિત્યાહ મૂલં ચ જગતો વક્તવ્યમિતિ ।
આખ્યાયિકાસમ્બન્ધસ્ત્વવ્રહ્યવિદો બ્રાહ્મણાઞ્જિત્વા ગોધનં ઇર્તવ્યમિતિ ।
ન્યાયં મત્વાહ

અથ હોવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તો યો વઃ કામયતે સ મા પૃચ્છતુ ।
સર્વે વા મા પૃચ્છત ।
યો વઃ કામયતે તં વઃ પૃચ્છામિ સર્વાન્ વા વઃ પૃચ્છામીતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૭ અથ હોવાચ ।
અથાનન્તરં તૂષ્ણીમ્ભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષુ હોવાચ, હે બ્રાહેમણા ભગવન્ત ઇત્યેવં સમ્બોધ્યયો વો યુષ્માકં મધ્યે કામયતે ઇચ્છતિયાજ્ઞવલ્ક્યં પૃચ્છામીતિ, સ મા મામાગત્ય પૃચ્છત્૑સર્વે વા મા પૃચ્છત સર્વે વા યૂયં મા માં પૃચ્છત ।
યો વઃ કામયતે યાજ્ઞવલ્ક્યો માં પૃચ્છત્વિતિ, તં વઃ પૃચ્છમિ૑સર્વાન્ વા વો યુષ્માનહં પૃચ્છામિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃતે બ્રાહ્મણા એવમુક્તા અપિ ન પ્રગલ્ભાઃ સંવૃત્તાઃ કિઞ્ચિદપિ પ્રત્યુત્તરં વક્તુમ્

તાન્ હૈતૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છ
યથા વૃક્ષો વનસ્પતિસ્તથૈવ પુરુષોઽમૃષા ।
તસ્ય લોમાનિ પર્ણાનિ ત્વગસ્યોત્પાટિકા બહિઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૧ તેષુ અપ્રગલ્ભભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષુ તાન્ હૈતૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
યથા લોકે વૃક્ષો વનસ્પતિઃ, વૃક્ષસ્ય વિશેષણં વનસ્પતિરિતિ, તથૈવ પુરુષોઽમૃપાઅમૃપા સત્યમેતત્તસ્ય લોમાનિ૑તસ્ય પુરુષસ્ય લોમાનીતરસ્ય વનસ્પતેઃ પર્ણાનિ૑ત્વગસ્યોત્પાટિકા વહિઃત્વગસ્ય પુરુષસ્ય ઇતરસ્યોત્પાટિકા વનસ્પતેઃ

ત્વચ એવાસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ ત્વચ ઉત્પટઃ ।
તસ્માત્તદાતૃણ્ણાત્પ્રૈતિ રસો વૃક્ષાદિવાહતાત્ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૨ ત્વચ એવ સકાશાદસ્ય પુરુષસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ, વનસ્પતેરત્વચ ઉત્પટઃત્વચ એવોત્સ્ફુટતિ યસ્માત્૑એવં સર્વં સમાનમેવ વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ૑તસ્માદાતૃણ્ણાથિસિતાત્પ્રતિ તદ્રુધિરં નિર્ગચ્છતિ વૃક્ષાદિવાહતાચ્છિન્નાદ્રસઃ

માંસાન્યસ્ય શકરાણિ કિનાટં સ્નાવ તત્સ્થિરમ્ ।
અસ્થીન્યન્તરતો દારુણિ મજ્જા મજ્જોપમા કૃતા ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૩ એવં માંસાન્યસ્ય પુરુષસ્ય, વનસ્પતેસ્યાનિ શકરાણિ શકલાનીત્યર્થઃ ।
કિનાટં વૃક્ષસ્ય, કિનાટં નામ શકલેભ્યોઽભ્યન્તરં વલ્કલરૂપં કાષ્ઠસંલગ્નમ્, તત્સ્નાવ પુરુષસ્ય૑તત્સ્થિરમ્તચ્ચ કિનાટં સ્નાવવદ્દૃઢં હિ તત્૑સ્થીનિ પુરુષસ્ય, સ્નાવ્નોઽન્તરતોઽસ્થીનિ ભવન્તિ૑તથા કિનાટસ્યાભ્યન્તરતો દારુણિ કાષ્ઠાનિ૑મજ્જા, મજ્જેવ વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ મજ્જોપમા કૃતા, મજ્જાયા ઉપમામજ્જોપમા, નાન્યો વિશેષોઽસ્તીત્યર્થઃ૑યથા વનસ્પતેર્મજ્જા તથા પુરુષસ્ય, યથા પુરુષસ્ય તથા વનસ્પતેઃ

યદ્વૃક્ષો વૃક્ણો રોહતિ મૂલાન્નવતરઃ પુનઃ ।
મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૪ યદ્યદિ વૃક્ષો વૃક્ણશ્છિન્નો રોહતિ પુનઃ પુનઃ પ્રરોહતિપ્રાદુર્ભવતિ મૂલાત્પુનર્નવતરઃ પૂર્વસ્માદભિનવતરઃ૑યદેતસ્માદ્વિશેણાત્પ્રાગ્વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ, સર્વં સામાન્યમવગતમ્૑યં તુ વનસ્પતૌ વિશેષો દૃશ્યતે યચ્છિન્નસ્યપ્રરોહણમ્૑ન તુ પુરુષે મૃત્યુના વૃક્ણે પુનઃ પ્રરોહણં દૃશ્યતે૑ભવિતવ્યં ચ કુતશ્ચિત્પ્રરોહણેન૑તસ્માદ વઃ પૃચ્છામિમર્ત્યો મનુષ્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ? મૃતસ્ય પુરુષસ્ય કુતઃ પ્રરોહણમિત્યર્થઃ

રેતસ ઇતિ મા વોચત જીવતસ્તત્પ્રજાયતે ।
ધાનારુહ ઇવ વૈ વૃક્ષોઽઞ્જસા પ્રેત્ય સમ્ભવઃ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૫ યદિ ચેદેવં વદથરેતમઃ પ્રરોહતીતિ, મા વોચત મૈવં વષતુમર્હથ૑કસ્માત્? યસ્માજ્જીવતઃ પુરુષાત્તદ્રેતઃ પ્રજાયતે, ન મૃતાત્ ।
અપિ ચ ધાનારુહઃ, ધાના બીજમ્, બીજરુહો ।
પિ વૃક્ષો ભવતિ, ન કેવલં કાણ્ડરહ એવ૑ઇવશબ્દોઽનર્થકઃ, વૈ વૃક્ષોઽજ્જસા સાક્ષાત્પ્રેત્ય મૃત્વાસમ્ભવો ધાનાતોઽપિ પ્રેત્ય સમ્ભવો ભવેદજ્જસા પુનર્વનસ્પતેઃ

યત્સમૂલમાવૃહેયુર્વૃક્ષં ન પુનરાભવેત્ ।
મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૬ યદ્યદિ સહ મૂલેન ધાન્યા વા આવૃહેયુરુદ્યચ્છેપરુયેયુર્વૃક્ષમ્, ન પુનરાભવેત્પુનરાગત્ય ન ભવેત્ ।
તસ્માદ્વઃ પૃચ્છામિ સર્વસ્યૈવ જગતો મૂલં સર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ

જાત એવ ન જાયતે કો ન્વેનં જનયેત્પુનઃ ।
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ રાતિર્દાતુઃ પરાયણમ્ ॥ _

જાત એવ ન જાયતે કો ન્વેનં જનયેત્પુનઃ ।
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ રાતિર્દાતુઃ પરાયણમ્ ॥
તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદ ઇતિ ॥ _

શા.ભા._૩,૯.૨૮૭૮. જાત એવેતિ મન્યધ્વં યદિ કિમન્ન પ્રષ્ટવ્યમિતિઅનિષ્યમાણસ્ય હિ સમ્ભવઃ પ્રષ્ટવ્યઃ, ન જાતસ્ય, અયં તુ જાત એવાતોપસ્મિન્ વિષયે પ્રશ્ન એવ નોપઽદ્યત ઇતિ ચેત્ન, કિં તર્હિ? મૃતઃ પુનરપિ જાયત એવાન્યથાકૃતાભ્યાગમકૃતનાશપ્રસઙ્ગાત્૑તો વઃ પૃચ્છામિકો ન્વેનં મૃતં પુનર્જનયેત્? તત્ર વિજજ્ઞુર્બ્રાહ્મણાઃયતો મૃતઃ પુનઃ પ્રરોહતિ જગતો મૂલં ન વિજ્ઞાતં બ્રાહ્મણૈઃ૑તો બ્રહ્મિષ્ઠત્વાધ્રતા ગાવઃ૑યાજ્ઞવલ્ક્યેન જિતાબ્રાહ્મણાઃ ।
સમાપ્તા આખ્યાયિકા ।
યજ્જગતો મૂલમ્, યેન ચ શબ્દેન સાક્ષાદ્વ્યપદિશ્યતે બ્રહ્મ, યદ્યાજ્ઞવલ્ક્યો બ્રાહ્મણાન્ પૃષ્ટવાંસ્તત્સ્વેન રૂપેણ શ્રુતિરસ્યભ્યમાહવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્, તચ્ચ આનન્દમ્, ન વિષયવિજ્ઞાનવદ્દુઃખાનુવિદ્વમ્, કિં તર્હિ? પ્રસન્નં શિવમતુલમનાયાસંનિત્યતૃપ્તમે કરસમિત્યર્થઃ. કિં તદ્બ્રહ્મ ઉમયવિશેણવદ્રાતિઃરાતેઃ પષ્ઠયથ પ્રથમા, ધનસ્યેત્યર્થઃ, ધનસ્ય દાતુઃ કર્મકૃતો યજમાનસ્ય પરાયણં પરા ગતિઃ કર્મફલસ્ય પ્રદાતૃ ।
કિઞ્ચ વ્યુત્થાયૈષણાભ્યસ્યસ્મિન્નેવ બ્રહ્માણિ તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્, તદ્બ્રહ્મ વેત્તીતિ તદ્વિચ્ચ૑તસ્યતિષ્ઠમાનસ્ય ચ તદ્વિદઃ, બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ, પરાયણમિતિ ।
અત્રેદં વિચાર્યતેઆનન્દશબ્દો લોકે સુખવાચી પ્રસિદ્વઃ, અત્ર ચ બ્રહ્મણો વિશેષણત્વેન આનન્દશબ્દઃ શ્રૂયતેઆનન્દં બ્રહ્મેતિ ।
શ્રુત્યન્તરે ચ"આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્""આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" "યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત" "યો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્"ઇતિ ચ૑"એષ પરમ આનન્દઃ"ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
સંવેદ્યે ચ સુખે આનન્દશબ્દઃ પ્રસિદ્વઃ બ્રહ્માનન્દશ્ચ યદિ સંવેદ્યઃ સ્યાદ્યુક્તા એતે બ્રહ્મણ્યાનન્દશબ્દાઃ ।
નનુ ચ શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્સંવેદ્યાનન્દસ્વરૂપમેવ બ્રહ્મ, કિં તત્ર વિચાર્યમ્? ઇતિ ન, વિરુદ્વશ્રુતિવાક્યદર્શનાત્સત્યમ્, આનન્દશબ્દો બ્રહ્મણિ શ્રૂયતે, વિજ્ઞાનપ્રતિષેધશ્ચૈકત્વે"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં વિજાનીયાત્" "યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમા" "પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ"ઇત્યાદિ૑વિરુદ્વશ્રુતિવાક્યદર્શનાત્તેન કર્તવ્યો વિચારઃ૑તસ્માદ્યુક્તં વેદવાક્યર્થનિર્ણયાય વિચારયિતુમ્ ।
મોક્ષવાદિવિપ્રતિપત્તેશ્ચસાંખ્યા વૈશેષિકાશ્ચ મોક્ષવાદિનો નાસ્તિ મોક્ષે સુખં સંવેદ્યમિત્યેવં વિપ્રતિપન્નાઃ૑ન્યે નિગ્તિશયં સુખં સ્વસંવદ્યમિતિ૑કિં તાવદ્યુક્તમ્? આનન્દાદિશ્રવણાત્"જક્ષતક્રીડન્ રમમાણઃ"ઽસયાદ પિતૃલોકકામો ભવતઽ "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્""સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો મોક્ષે સુખં સંવેદ્યમિતિ ।
નન્વેકત્વે કારકવિમાગમાવાદ્વિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ, ક્રિયાયાશ્ચાને કકારક્રસાધ્યાત્વાદ્વિજ્ઞાનસ્ય ચ ક્રિયાત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ૑શબ્દપ્રામાણ્યાદ્ભવેદ્વિજ્ઞાનમાનન્દવિષયે૑"વિજ્ઞાનમાનન્દમ્"ઇત્યાદીનિ આનન્દસ્વરૂપસ્યાસંવેદ્યત્વેઽનુપપન્નાનિ વચનાનીત્યવોચામ ।
નનુ વચનેનાપ્યગ્નેઃ શૈત્યમુદકસ્ય ચૌષ્ભ્યં ન ક્રિયતે એવ, જ્ઞાપકત્વાદ્વચનાનામ્ ।
ન ચ દેશાન્તરેઽગ્નિઃ શીત ઇતિ શક્યતે જ્ઞાપયિતુમ્૑ગમ્યે વા દેશાન્તરે ઉષ્ણમુદકમિતિ ।
ન, પ્રત્યગાત્મન્યાનન્દવિજ્ઞાનદર્શનાત્૑નઽવિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽઇત્વેવમાદીનાં વચનાનાં શીતોઽગ્નિરિત્યાદિવાક્યવત્પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્વાર્થપ્રતિપાદકત્વામ્ ।
અનુભૂયતે ત્વવિરુદ્વાર્થતા૑સુખ્યહમિતિ સુખાત્મકમાત્માનં સ્વયમેવ વેદયતે૑તસ્માત્સુતરાં પ્રત્યક્ષાવિરુદ્વાર્થતા૑તસ્માદાનન્દં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનાત્મકં સત્સ્વયમેવ વેદયતે ।
તથા આનન્દપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ સમઞ્જસાઃ સ્યુઃઽજક્ષત્ક્રીડન્ રમમાણઃઽ ઇત્યેવમાદ્યાઃ પૂર્વોક્તાઃ ।
ન, કાર્યકરણાભાવેઽનુપપત્તેર્વિજ્ઞાનસ્યશરીરવિયોગો હિ મોક્ષ આત્યન્તિકઃ૑શરીરભાવે ચ કરણાનુપપત્તિઃ, આશ્રયાભાવાત્૑તતશ્ચ વિજ્ઞાનાનુપત્તિઃ, આકાર્યકરણત્વાત્૑દેહદ્યભાવે ચ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સર્વેષાં કાર્યકરણોપાદાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એકત્વવિરોધાચ્ચપરં ચેદ્બ્રહ્મ આનન્દાત્મકમાત્માનં નિત્યવિજ્ઞાનત્વાન્નિત્યમેવ વિજાનીયાત્, તન્ન, સંસાર્યપિ સંસારવિનિર્મુક્તઃ સ્વાભાવ્યં પ્રતિપદ્યેત૑જલાશય ઇવોદકાઞ્જલિઃ ક્ષિપ્તો ન પૃથક્ત્વેન વ્યવતિષ્ઠતે આનન્દાત્મકબ્રહ્મવિજ્ઞાનાય, તદા મુક્ત આનન્દાત્મકમાત્માનં વેદયતે ઇત્યેતદનર્થકં વાક્યમ્ ।
અથ બ્રહ્માનન્દમન્યાઃ સન્મુક્તો વેદયતે, પ્રત્યગાત્માનં ચ, અહમસ્મ્યાનન્દસ્વરૂપ ઇતિ, તદૈકત્વવિરોધઃ, તથા ચ સતિ સર્વશ્રુતિવિરોધઃ, તૃતીયા ચ કલ્પના નોપપદ્યતે ।
કિઞ્ચાન્યત્, બ્રહ્મણશ્ચ નિરન્તરાત્માનન્દવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનકલ્પનાનર્થક્યમ્૑નિરન્તરં ચેદાત્માનન્દવિષયં બ્રહ્મણો વિજ્ઞાનમ્, તદેવ તસ્ય સ્વભાવ ઇત્યાત્માનન્દં વિજાનાતીતિ કલ્પનાનુપપન્ના૑તદ્વિજ્ઞાનપ્રસઙ્ગે હિ કલ્પનાયા અર્થવત્ત્વમ્, યથા આત્માનં પરં ચ વેત્તીતિ, ન હીષ્વાદ્યાસક્તમનસો નૈરન્તર્યેણોષુજ્ઞાનાજ્ઞાનકલ્પનાયા અર્થવત્ત્વમ્ ।
અથ વિચ્છિન્નમાત્માનન્દં વિજાનાતિવિજ્ઞાનસ્ય આત્મવિજ્ઞાનચ્છિદ્રે અન્યવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ૑આત્મનશ્ય વિક્રિયાવત્ત્વં તતશ્ચાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ૑તસ્માદ્વિજ્ઞાનમાનન્દમિતિ સ્વરૂપાન્વાખ્યાનપરૈવ શ્રુતિઃ, નાત્માનન્દસંવેદ્યત્વાર્થ ।
ઽજક્ષત્ક્રીડન્ઽઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધોઽસંવેદ્યત્વ ઇતિ ચેત્! ન૑સર્વાત્મૈકત્વે યથાપ્રાપ્તાનુવાદિત્વાત્મુક્તસ્ય સર્વાત્મભાવે સતિ યત્ર ક્વચિદ્યોગિષુ દેવેષુ વા જક્ષણાદિ પ્રાપ્તમ્, તદ્યથાપ્રાપ્તમેવાનૂદ્યતેતત્તસ્યૈવ સર્વાત્મભાવાદિતિ સર્વાત્મભાવમોક્ષસ્તુતયે ।
યથાપ્રાપ્તાનુવદિત્વે દુઃખિત્વમપીતિ ચેત્યોગ્યાદિષુ યથાપ્રાપ્તજક્ષણાદિવત્સ્થાવરાદિષુ યથાપ્રાપ્તદુઃખિત્વમપીતિ ચેત્! ન, નામરૂપકૃતકાર્યકરણોપાધિસમ્પર્કજનિતભ્રાન્ત્યધ્યારોપિતત્વાત્સુખિત્વદુઃખિત્વાદિવિશેષસ્યેતિ પરિહ્રતમેતત્સર્વમ્ ।
વિરુદ્વશ્રુતીનાં ચ વિષયમવોચામ ।
તસ્માત્"એષોઽસ્ય પરમ આનન્દઃ"ઇતિવત્સર્વાષ્યાનન્દવાક્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે નવમં શાકલ્યબ્રાહ્મણમ્

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયોઽધ્યાયઃ

જનકો હ વૈદેહ આસાઞ્ચક્રે ।
અસ્ય સમ્બન્ધઃ શરીરાદ્યાનષ્ટૌ પુરુષાન્નિરુહ્ય, પ્રત્યુહ્ય પુનર્હૃદયે, દિગ્ભેદનેન ચ પુનઃ પઞ્ચધા વ્યાહ્ય, હૃદયે પ્રત્યૂહ્ય, હૃદયં શરીરં ચ પુનરન્યોન્યપ્રતિષ્ઠં પ્રાણાદિપઢ્તવૃત્યાત્મકે સમાનાખ્યે જગદાત્મનુ સૂત્ર ઉપસંહૃત્ય, જગદાત્મનિ સૂત્ર ઉપસંહૃત્ય, જગદાત્માનંશરીરહૃદયસૂત્રાવસ્થમતિક્રાન્તવાન્ ય ઔપનિષદઃ પુરુષો નેતિ નેતીતિ વ્યપદિષ્ટઃ, સ સાક્ષાઞ્ચોપાદાનકારણસ્વરૂપેણ ચ નિર્દિષ્ટઃઽવિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્યૈવ વાગાદિદેવતાદ્વારેણ પુનરધિગમઃ કર્તવ્ય ઇત્યધિગમનોપાયાન્તરાર્થોઽયમારમ્ભો બ્રાહ્મણદ્વયસ્ય ।
આખ્યાયિકા ત્વાચારપ્રદર્શનાર્થા

જનકો હ વૈદેહ આસાં ચક્રે ।
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવવ્રાજ ।
તં હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય કિમર્થમચારીઃ પશૂનિચ્છનણ્વન્તાનીતિ ।
ઉભયમેવ સંરાડિતિ હોવાચ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૧ જનકો હ વૈદેહ આસાઞ્ચક્રે આસનં કૃતવાનાસ્થાયિકાં દત્તવાનિત્યર્થઃ, દર્શનકામેભ્યો રાજ્ઞઃ ।
અથ હ તસ્મિન્નવસરે યાજ્ઞવલ્ક્યઃ આવવ્રાજઆગતવાનાત્મનો યોગક્ષેમાર્થમ્, રાજ્ઞો વા વિવદિષાં દૃષ્ટ્વાનુગ્રહાર્થમ્ ।
તમાગતં યજ્ઞવલ્ક્યં યથાવત્પૂજાં કૃત્વોવાચ હોક્તવાઞ્જનકઃ હે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિમર્થમચારીઃઆગતોઽસિ? કિં પશૂનિચ્છન્ પુનરપિ, આહોસ્વિદણ્વન્તાન્ સૂક્ષ્માન્તાન્ સૂક્ષ્મવસ્તુનિર્ણયાન્તાન્ પ્રશ્નાન્મત્તઃ શ્રોતુમિચ્છન્નિતિ ।
ઉભયમેવ પશૂન્ પ્રશ્નાંશ્ચ હે સમ્રાટ્સમ્રાડિતિ વાજપેયયાજિનો લિઙ્ગમ્ ૑ યશ્ચ આજ્ઞયા રાજ્યં પ્રશાસ્તિ, સમ્રાટ્૑ તસ્યા મન્ત્રણં હે સમ્રાડિતિ ૑ સમસ્તસ્ય વા ભારતસ્ય વર્ષસ્ય રાજા

યત્તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મે જિત્વા શૈલિનિઃ વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તચ્છૈલિનિરબ્રવીદ્વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અવદતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
વાગેવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞેત્યેનદુપાસીત ।
કા પ્રજ્ઞતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
વાગેવ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
વાચા વૈ સમ્રાડ્બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતે ।
ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્યનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનાનીષ્ટં હુતમાશિતં પાયિતમયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ વાચૈવ સંરાટ્પ્રજ્ઞાયન્તે ।
વાગ્વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં વાગ્જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૨ કિન્તુ યત્તે તુભ્યં કશ્ચિદબ્રવીદાચાર્યોઽનેકાચાર્યોઽનેકાચાર્યસેવી હિ ભવાંસ્તચ્છૃણવામેતિ ।
ઇતર આહ અબ્રવદીદુક્તવાન્મે મમાઽચાર્યો જિત્વા નામતઃ શિલિનસ્યાપત્યં શૈલિનિર્વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ વાગ્દેવતા બ્રહ્મેતિ ।
આહેતપો યથા માતૃમાન્માતા યસ્ય વિદ્યતે પુત્રસ્ય સમ્યગનુશાસ્ત્ર્યનુશાસનકર્ત્રી સ માતૃમાન્ ।
અત ઊર્ધ્વં પિતા યસ્યાનુશાસ્તા સ પિતૃમાન્ ।
ઉપનયનાદૂર્ધ્વમા સમાવર્તનાદાચાર્યો યસ્યાનુશાસ્તા સ આચાર્યવાન્ ।
એવં શુદ્ધિત્રયહેતુસંયુક્તઃ સ સાધાદાચાર્યઃ સ્વયં ન કદાચિદપુ પ્રામાણાદ્વ્યભિચરતિ સ યથા બ્રૂયાચ્છિષ્યાય તથાસૌ જિત્વા શૈલિનિરુક્તવાન્વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અવદતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
ન હિ મૂકસ્યેહાર્થમમુત્રાર્થં વા કિઞ્ચન સ્યાત્ ।
કિન્ત્વબ્રવીદુક્તવાસ્તે તુભ્યં તસ્ય બ્રહ્મણ આયતનં પ્રતિષ્ઠાં ચ ।
આયતનં નામ શરીરમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ય આશ્રયઃ ।
આહેતરો ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
ઇતર આહયદ્યેવમેકપાદ્વા એતદેકઃ પાદો યસ્ય બ્રહ્મણસ્તદિદમેકપાદ્બ્રહ્મ ત્રિભિઃ પાદૈઃ શૂન્યમુપાસ્યમાનમપિ ન ફલાય ભવતીત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં સ ત્વં વિદ્વાન્સન્નોઽસ્મભ્યં બ્રૂહિ હે યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ ચાઽહવાગેવાઽયતનં વાગ્દેવસ્ય બ્રહ્મણો વાગેવ કરણમાયતનં શરીરમાકાશોઽવ્યાકૃતાખ્યઃ પ્રતિષ્ઠોત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ ।
પ્રજ્ઞેત્યેનદુપાસીત પ્રજ્ઞેતીયમુપનિષદ્બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ પ્રજ્ઞેતિ કૃત્વૈનદ્બ્રહ્મોપાસીત ।
કા પ્રજ્ઞતા યાજ્ઞવલ્ક્ય કિ સ્વયમેવ પ્રજ્ઞોત પ્રજ્ઞાનિમિત્તમ્ ।
યથાઽયતનપ્રતિષ્ઠે બ્રહ્મણો વ્યતિરિક્તે તદ્વત્કિમ્ ।
ન, કથ તર્હિ, વાગેવ સમ્રાડિતિ હોવાચ વાગેવ પ્રજ્ઞેતિ હોવાચોક્તવાન્ન વ્યતિરિક્તા પ્રજ્ઞાતિ ।
કથં પુનર્વાગેવ પ્રજ્ઞેતિ, ઉચ્યતેવાચા વૈ સમ્રાડ્બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતેઽસ્માકં બન્ધુરિત્યુક્તે પ્રજ્ઞાયકતે બન્ધુસ્તથર્ગ્વૈદાદિ ।
ઇષ્ટં યાગનિમિત્ત ધર્મજાતં હુતં હોમનિમિત્તં ચ ।
આશિતમન્નદાનિમિત્તં પાયિતં પાનદાનનિમિત્તમયં ચ લોક ઇદં ચ જન્મ પરશ્ચ લોકઃ પ્રતિપત્તવ્યં ચ જન્મ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ વાચૈવ સમ્રાટ્પ્રજ્ઞાયન્તેઽતો વાગ્વૈસમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ નાનં યથોક્તબ્રહ્મવિદં વાગ્જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ બલિદાનાદિભિરિહ ।
દેવો ભૂત્વા પુનઃ શરીરપાતોત્તરકાલં દેવાનપ્યેત્યપિગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં હસ્તિતુલ્ય ઋષભો હસ્ત્યૃષભો યસ્મિન્ગોસહસ્રેતદ્ધસ્તૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
અનનુશિષ્ય શિષ્યં કૃતાર્થમકૃત્વા શિષ્યાદ્ધનં ન હરેતેતિ મે મમ પિતામન્યત મમાપ્યયમેવાભિપ્રાયઃ

યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મ ઉદઙ્કઃ શૌલ્બાયનઃ ।
પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તચ્છૌલ્બાયનોઽબ્રવીત્પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અપ્રાણતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
પ્રાણ એવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
પ્રિયમિત્યેનદુપાસીત ।
કા પ્રિયતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
પ્રાણ એવ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
પ્રાણસ્ય વૈ સમ્રાટ્કામાયાયાજ્યં યાજયતિ ।
અપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
અપિ તત્ર વધાશઙ્કા ભવતિ યાં દિશમેતિ પ્રાણસ્યૈવ સમ્રાટ્કામાય ।
પ્રાણો વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં પ્રાણો જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહહ્ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૩ યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીદુદઙ્કો નામતઃ શુલ્બસ્યાપત્યં શૌલ્બસ્યાપત્યં શૌલ્બાયનોઽબ્રવીત્પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ પ્રાણો વાયુર્દેવતા પૂર્વવત્ ।
પ્રાણ એવાઽયનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠોપનિષત્પ્રિયમિત્યેનદુપાસીત ।
કથં પુનઃ પ્રિયત્વં, પ્રાણસ્ય વૈ હે સમ્રાટ્કામાય પ્રાણસ્યાર્થાયાયાજ્યં યાજયતિ પતિતાદિકમપ્યપ્રતિગૃહ્યસ્યાપ્યુગ્રાદેઃ પ્રતિગૃહ્ણાત્યપિ તત્ર તસ્યાં દિશિ વધનિમિત્તમાશઙ્કં વધાશઙ્કેત્યર્થો યાં દિશમેતિ તસ્કરાદ્યાકીર્ણાં ચ તસ્યાં દિશિ બ ધાશહ્કા તચ્ચૈતત્સર્વં પ્રાણસ્ય પ્રિયત્વે ભવતિ પ્રાણસ્યૈવ સમ્રાટ્કામાય ।
તસ્માત્પ્રાણો વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ નૈનં પ્રાણો જહાતિ ।
સમાનમન્યત્

યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મે બર્કુર્વાર્ષ્ણઃ ।
ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તદ્વાર્ષ્ણોઽબ્રવીચ્ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અપશ્યતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ચક્ષુરેવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
સત્યમિત્યેતદુપાસીત ।
કા સત્યતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ચક્ષુરેવ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
ચક્ષુષા વૈ સમ્રાટ્પશ્યન્તમાહુરદ્રાક્ષીરિતિ ।
સ આહાદ્રાક્ષમિતિ તત્સત્યં ભવતિ ।
ચક્ષુર્વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં ચક્ષુર્જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૪ યદેવ તે કશ્ચિદ્બર્કુરિતિ નામતો વૃષ્ણસ્યાપત્યં વાર્ષ્ણશ્ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેત્યાદિત્યો દેવતા ચક્ષુષ્યુપનિષત્સત્યમ્ ।
યસ્માચ્છ્રોત્રેણ શ્રુતમનૃતમપિ સ્યાન્ન તુ ચક્ષુષા દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદ્વૈ સમ્રાટ્પશ્યન્તમાહુરદ્રાક્ષીસ્ત્વં હસ્તિનમિતિ સ ચેદદ્રાક્ષમિત્યાહતત્સત્યમેવ ભવતિ ।
યસ્ત્વન્યૌ બ્રૂયદહમશ્રૌષમિતિ ।
તદ્વ્યભિચરતિ ।
યત્તુ ચક્ષુષા દૃષ્ટં તદવ્યભિચારિત્વાત્સત્યમેવ ભવતિ

યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મે ગર્દભીવિપીતો ભારદ્વાજઃ ।
શ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તદ્ભારદ્વાજોઽબ્રવીચ્છ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અશૃણ્વતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
શ્રોત્રમેવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્તમિત્યેનદુપાસીત ।
કાનન્તતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
દિશ એવ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
તસ્માદ્વૈ સમ્રાડપિ યાં કાઞ્ચ દિશં ગચ્છતિ નૈવાસ્યા અન્તં ગચ્છતિ ।
અનન્તા હિ દિશઃ ।
દિશો વૈ સમ્રાટ્શ્રોત્રમ્ ।
શ્રોત્રં વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં શ્રોત્રં જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૫ યદેવ તે ગર્દભીવિપીત ઇતિ નામતો ભારદ્વાજો ગોત્રતઃ શ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
શ્રોત્રે દિગ્દેવતાનન્ત ઇત્યેનદુપાસીત ।
કાનન્તતા શ્રોત્રસ્ય ।
દિશ એવ શ્રોત્રસ્યાઽનન્ત્યં યસ્માત્તસ્માદ્વૈ સમ્રાટ્પ્રાચીમુદીચાં વા યાં કાઞ્ચિદપિ દિશં ગચ્છતિ નૈવાસ્યા અન્તઙ્ગચ્છતિ કઞ્ચિદપુ ।
અતોઽનન્તા હિ દિશઃ ।
દિશો વૈ સમ્રાટ્શ્રોત્રમ્ ।
તસ્માદ્દિગાનન્ત્યમેવ શ્રોત્રસ્યા ।
ષઽનન્ત્યમ્

યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મે સત્યકામો જાબાલઃ મનો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તજ્જાબાલોઽબ્રવીન્મનો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અમનસો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞાવલ્ક્ય ।
મન એવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્દ ઇત્યેનદુપાસીત ।
કાનન્દતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
મન એવ સમ્રાડિતિ હોવાચ મનસા વૈ સમ્રાટ્સ્ત્રિયમભિ હાર્યતિ તસ્યાં પ્રતિરૂપઃ પુત્રો જાયતે ।
સ આનન્દઃ ।
મનો વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં મનો જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૬ સત્યકામ ઇતિ નામતો જબાલાયા અપત્યં જાબાલઃ ।
ચન્દ્રમા મનસિ દેવતા ।
આનન્દ ઇત્યુપનિષતિ ।
યસ્માન્મન એવાઽનન્દસ્તસ્માન્મનસા વૈ સમ્રાટસ્ત્રિયમભિકામયમાનોઽભિહાર્યતે પ્રાર્થયત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્યાં સ્ત્રિયમભિકામયમાનોઽભિહાર્યતે તસ્યાં પ્રતિરૂપોઽનુરૂપઃ પુત્રો જાયતે સ આનન્દહેતુઃ સ યેન મનસા નિર્વર્ત્યતે તન્મન આનન્દઃ

યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીત્તચ્છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્મે વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ ।
હૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાનાચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્તથા તચ્છાકલ્યોઽબ્રવીદ્ધૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અહૃદયસ્ય હિ કિં સ્યાદિતિ ।
અબ્રવીત્તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મેઽબ્રવીદિતિ ।
એકપાદ્વા એતત્સમ્રાડિતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
હૃદયમેવાયતનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
સ્થિતિરિત્યેનદુપાસીત ।
કા સ્થિતિતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
હૃદયમેવ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્સર્વેષાં ભૂતાનામાયતનમ્ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા ।
હૃદયે હ્યેવ સમ્રાટ્સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં હૃદયં જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતા મેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૧.૭ વિદગ્ધઃ શાકલ્યો હૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્સર્વેષાં ભૂતાનામાયતનમ્ ।
નામરૂપકર્માત્મકાનિ હિ ભૂતાનિ હૃદયાશ્રયાણીત્યવોચામ શાકલ્યબાહ્મણે હૃદયપ્રતિષ્ઠાનુ ચેતિ ।
તસ્માદ્વધૃતયે હ્યેવ સમ્રાટ્સ્રવાણિ ભૂતાનિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માદ્ધૃદયં સ્થિતિરિત્યુપાસીત હૃદયે ચ પ્રજાપતિર્દેવતા

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્

અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્

જનકો હ વૈદેહઃ કૂર્ચાદુપાવસર્પન્નુવાચ નમસ્તેઽસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
અનુ મા શાધીતિ ।
સ હોવાચ યથા વૈ સમ્રાણ્મહાન્તમધ્વાનમેષ્યન્ રથં વા નાવં વા સમાદદીતૈવમેવૈતાભિરુપનિષદ્ભિઃ સમાહિતાત્માસિ ।
એવં વૃન્દારક આઢ્યઃ સન્નધીતવેદ ઉક્તોપનિષત્ક ઇતો વિમુચ્યમાનઃ ક્વ ગમિષ્યસીતિ ।
નાહં તદ્ભગવન્ વેદ યત્ર ગમિષ્યામીતિ ।
અથ વૈ તેઽહં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
બ્રવીતુ ભગવાનિતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૨.૧ જનકો હ વૈદેહઃ ।
યસ્માત્સવિશેષણાનિ સર્વાણિ બ્રહ્માણિ જાનાતિ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્માદાચાર્યકત્વં હિત્વા જનકઃ કૂર્ચાદાસનવિશેષાદુત્થાયોપ સમીપમવસર્પન્યાદયોર્નિપતન્નિત્યર્થઃ ।
ઉવાચોક્તવાન્નમસ્તે તુભ્યમસ્તુ હે યાજ્ઞવલ્ક્યાનુ મા શાધ્યનુશાધિ મામિત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો યથા વૈ લોકે હે સમ્રાડ્મહાન્તં દીર્ઘમધ્વાનમેષ્યન્ગમિષ્યન્રથં વા સોથલેન ગમિષ્યન્નાવં વા જલેન ગમિષ્યન્સમાદદીત ।
એવમેવૈતાનિ બ્રહ્માણ્યેતાભિરુપનિષદ્ભિર્યુક્તાન્યુપાસીનઃ સમાહિતત્માસ્યત્યન્તમેતાભિરુપનિષદ્ભિઃ સંયુક્તાત્માસિ ન કેવલમુપનિષત્સમાહિત એવં વૃન્દારકઃ પૂજ્યશ્ચાઽઢ્યશ્ચેશ્વરો ન દરિદ્ર ઇત્યર્થઃ ।
અધીતવેદોઽધીતો વેદો યેન સ ત્વમધીતવેદ ઉક્તાશ્ચોપનિષદ આચાર્યૈસ્તુભ્યં સ ત્વમુક્તોપનિષત્ક એવં સર્વવિભૂતતિસંપન્નોઽપિ સન્ભયયમધ્યશ્છ એવ પરમાત્જ્ઞાનેન વિનાકૃતાર્થ એવતાવદિત્યર્થઃ ।
યાવત્પરં બ્રહ્મ ન વેત્સિ ।
ઇતોઽસ્માદ્દેહાદિમુચ્યમાન એતાભિર્તોરથસ્થાનીયાભિઃ સમાહિતઃ ક્વ કસ્મિન્ગમિષ્યસિ કિં વસ્તુ પ્રાપ્સ્યસીતિ ।
નાહં તદ્વસ્તુ ભગવન્પૂજાવન્વેદ જાને યત્ર ગમિષ્યામીતિ ।
અથ યદ્યેવં ન જાનીષે યત્ર ગતઃ કૃતાર્થઃ સ્યા અહં વૈ તુભ્યં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
બ્રવીતુ ભગવાનિતિ, યદિ પ્રસન્નો માં પ્રતિ ।
શૃણુ

ઇન્ધો હ વૈ નામૈષ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્ પુરુષઃ ।
તં વા એતમિન્ધં સન્તમિન્દ્ર ઇત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણૈવ ।
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પ્રત્યક્ષદ્વિષઃ ॥ _

શા.ભા._૪,૨.૨ ઇન્ધો હ વૈ નામ ।
ઇન્ધ ઇત્યેવંનામા ।
યશ્ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેતિ પુરોક્ત આદિત્યાન્તરગ્ત પુરુષઃ સ એષ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્નક્ષણિ વિશેષેણ વ્યવસ્થિતઃ ।
સ ચ સત્યનામા ।
તં વા એતં પુરુષં દીપ્તિગુણત્વાત્પ્રત્યક્ષં નામાસ્યેન્ધ ઇતિ તમિન્ધં સન્તમિન્દ્ર ઇત્યાચક્ષતેપરોક્ષેણ ।
યસ્માત્પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પ્રત્યક્ષદ્વિષઃ પ્રત્યક્ષનામગ્રહણં દ્વિષન્તિ ।
એષ ત્વં વૈશ્વાનરમાત્માનં સંપન્નોઽસિ

અથૈતદ્વામેઽક્ષણિ પુરુષરૂપમેષાસ્ય પત્ની વિરાટ્ ।
તયોરેષ સંસ્તાવો ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ ।
અથૈનયોરેતદન્નં ય એષોઽન્તર્હૃદયે લોહિતપિણ્ડઃ ।
અથૈનયોરેતત્પ્રાવરણં યદેતદન્તર્હૃદયે જાલકમિવ ।
અથૈનયોરેષા સૃતિઃ સંચરણી યૈષા હૃદયાદૂર્ધ્વા નાડ્યુચ્ચરતિ ।
યથા કેશઃ સહસ્રધા ભિન્ન એવમસ્યૈતા હિતા નામ નાડ્યોઽન્તર્હૃદયે પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ ।
એતાભિર્વા એતદાસ્રવદાસ્રવતિ ।
તસ્માદેષ પ્રવિવિક્તાહારતર ઇવ ભવત્યસ્માચ્છારીરાદાત્મનઃ ॥ _

શા.ભા._૪,૨.૩ અથૈતદ્વામેઽક્ષણિ પુરુષરૂપમેષાસ્ય પત્ની યં ત્વં વૈશ્વાનરમાત્માનં સંપન્નોઽસિ તસ્યાસ્યેન્દ્રસ્ય ભોક્તુર્ભોગ્યૈષા પત્ની વિરાડન્નં ભોગ્યત્વાદેવ તદેતદન્નં ચાત્તા ચૈકં મિથુનં સ્વપ્ને ।
કોઽસૌ ।
ય એષોઽન્તરહૃદય આકાશોઽન્તર્હૃદયે હૃદયસ્ય માંસપિણ્ડસ્ય મધ્યે ।
અથૈનયોરેતદ્વક્ષ્યમાણમન્નં ભોજ્યં સ્થિતિહેતુઃ ।
કિં તત્ ।
ય એષેઽન્તર્હૃદયે લોહિતપિણ્ડો લોહિત એવ પિણ્ડાકારાપન્ના લોહિતપિણ્ડઃ ।
અન્નં જગ્ધં દ્વેધા પરિણમતે યત્સ્થૂલં તદધો ગચ્છતિ ।
યદન્યત્તત્પુનરાગ્નિના પચ્યમાનં દ્વેધા પરિણમતે ।
યો મધ્યમો રસઃ સ લોહિતાદક્રમેણ પાઞ્ચભૌતિકં પિણ્ડં શરીરમુપચિનોતિ ।
યોઽણિષ્ઠો રસઃ સ એષ લોહિતપિણ્ડ ઇન્દ્રસ્ય લિઙ્ગાત્મનો હૃદયે મિથુનીભૂતસ્ય ।
યં તૈજસમાચક્ષતે સ તયોરિન્દ્રેન્દ્રાણ્યોર્હૃદયે મિથુનીભૂતયોઃ સૂક્ષ્માસુ નાડીષ્વનુપ્રવિષ્ટઃ સ્થિતિહેતુર્ભવતિ ।
તદેતદુચ્યતેઽથૈનયોરેતદન્નમિત્યાદિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અથૈનયોરેતત્પ્રવારણમ્ ।
ભુક્તવતોઃ સ્વપતોશ્ચ પ્રાવરણં ભવતિ લોકે તત્સામાન્યં હિ કલ્પયતિ શ્રુતિઃ ।
કિ તદિહ પ્રાવરણમ્ ।
યદેતદન્તર્હૃદયે જાલકમિવાનેકનાડીછિદ્રબહુલત્વાજ્જાલકમિવ ।
અથૈનયોરેષા સૃતિર્માર્ગઃ સંચનરતોઽનયેતિ સંચરણી સ્વપ્નજ્જાગરિતદેશાગમનમાર્ગઃ ।
કા સા સૃતિઃ ।
યૈષા હૃદયાદહૃદયદેશાદૂર્ધ્વાભિમુખી સત્યુચ્ચરતિ નાડી ।
તસ્યાઃ પરિમાણમિદમુચ્યતે ।
યથા લોકે કેશઃ સહસ્રધા ભિન્નોઽત્યન્તસૂક્ષ્મો ભવત્યેવં સૂક્ષ્મા અસ્ય દેહસ્ય સંબન્ધિન્યો હિતા નામ હિતા ઇત્યેવં ખ્યાતા નાડ્યાસ્તાશ્ચાન્તર્હૃદયે માસંપિણ્ડે પ્રિતિષ્ઠિતા ભવન્તિ હૃદયાદ્વિપ્રરૂઢાસ્તાઃ સર્વત્ર કદમ્બકેસપવદેતાભિર્નાડોભિરત્યન્તસૂક્ષ્માભિરેતદન્નમાસ્રવદ્ગચ્છદાસ્રવતિ ગચ્છતિ ।
તદેતદ્દેવતાશરીરમનેનાન્નેન દામભૂતેનોપચીયમાનં તિષ્ઠતિ ।
તસ્માદ્યસ્માત્સ્થૂલેનાન્નેનોપચિતઃ પિણ્ડ ઇદં તુ દેવતાશરીરં લિઙ્ગં સૂક્ષ્મેણાન્નેનોપચિતં તિષ્ઠતિ ।
પિણ્ડોપચયકરમપ્યન્નં પ્રવિવિક્તમેવ મૂત્રપુરીષાદિસ્થૂલમપેક્ષ્ય લિઙ્ગસ્થિતિકરં ત્વન્નં તતોઽપિસાક્ષ્મતરમ્ ।
અતઃ પ્રવિવિક્તાહારઃ પિણ્ડઃ ।
તસ્માત્પ્રવિવિક્તાહારાદપિ પ્રવિવિક્તાહારતર એષ લિઙ્ગાત્મેવૈવ ભવત્યસ્માચ્છરીરાચ્છારીરમેવ શારીરં તસ્માચ્છારીરાત્ ।
આત્મનો વૈશ્વાનરાત્તૈજસઃ સૂક્ષ્માન્નોપચિતો ભવતિ

તસ્ય પ્રાચી દિક્પ્રાઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
દક્ષિણા દિગ્દક્ષિણે પ્રાણાઃ ।
પ્રતીચી દિક્પ્રત્યઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
ઉદીચી દિગુદઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
ઊર્ધ્વા દિગૂર્ધ્વાઃ પ્રાણાઃ ।
અવાચી દિગવાઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વે પ્રાણાઃ ।
સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા ।
અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ।
અશીર્યો ન હિ શીર્યતે ।
અસઙ્ગો ન હિ સજ્યતે ।
અસિતો ન વ્યથતે ।
ન રિષ્યતિ ।
અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તોઽસીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
સ હોવાચ જનકો વૈદેહોઽભયં ત્વા ગચ્છતાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય યો નો ભગવન્નભયં વેદયસે ।
નમસ્તેઽસ્તુ ।
ઇમે વિદેહા અયમહમસ્મીતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૨.૪ સ એષ હૃદયભૂતસ્તૈજસઃ સૂક્ષ્મભૂતેન પ્રાણેન વિધ્રિયમાણઃ પ્રાણ એવ ભવતિ ।
તસ્યાસ્ય વિદુષઃ ક્રમેણ વૈશ્વાનરાત્તૈજસં પ્રાપ્તસ્ય હૃદયાત્માનમાપન્નસ્ય હૃદયાત્મનશ્ચ પ્રાણાત્માનમાપન્નસ્ય પ્રાચી દિક્પ્રાઞ્ચઃ પ્રાગ્ગતાઃ પ્રાણાઃ.તથા દક્ષિણા દિગ્દક્ષિણે પ્રાણાઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વે પ્રાણાઃ ।
એવં વિદ્વાન્ક્રેણ સર્વાત્મકં પ્રાણમાત્મત્વેનોપગતો ભવતિ ।
તં સર્વાત્માનં પ્રત્યગાત્મન્યુપસંહૃત્ય દ્રષ્ટુર્હિ દ્રષ્ટુભાવં નેતિ નેતીત્યાત્માનં તુરીયં પ્રતિપદ્યતે ।
યમેષ વિદ્વાનનેન ક્રમેણ પ્રતિપદ્યતે સ એષ નેતિ નેત્યાત્મેત્યાદિ ન રિષ્યતીત્યન્તં વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
અભયં વૈ જન્મમરણાદિનિમિત્તભયશૂન્યં હે જનક પ્રાપ્તોઽસીતિ હૈવં કિલોવાચોક્તવાન્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તદેતદુક્તમથ વૈ તેઽહં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
સ હોવાચ જનકો વૈદેહોઽભયમેવ ત્વા ત્વામપિ ગચ્છતાદ્ગચ્છતુ યસ્ત્વં નોઽસ્માન્હે યાજ્ઞવલ્ક્ય ભગવાન્પૂજાવન્નભયં બ્રહ્મ વેદયસે જ્ઞાપયસિ પ્રાપિતવાનુપાધિકૃતાજ્ઞાનવ્યવધાનાપનયનેનેત્યર્થઃ ।
કિમન્યદહં વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં પ્રયચ્છામિ સાક્ષાદાત્માનમેવ દત્તવતે ।
અતો નમસ્તેઽસ્ત્વિમે વિદેહાસ્તવ યથેષ્ટં ભુજ્યન્તામયં ચાહમસ્મિ દાસભાવે સ્થિતો યથેષ્ટં માં રાજ્યં ચ પ્રચતિપદ્યસ્વેત્યર્થઃ

ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્

અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્

જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામ ।
સમેનેન વદિષ્ય ઇતિ ।
અથ હ યજ્જનકશ્ચ વૈદેહો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચાગ્નિહોત્રે સમૂદાતે ।
તસ્મૈ હ યાજ્ઞવલ્ક્યો વરં દદૌ ।
સ હ કામપ્રશ્નમેવ વવ્રે ।
તં હાસ્મૈ દદૌ ।
તં હ સમ્રાડેવ પૂર્વઃ પપ્રચ્છ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧ જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામેત્યસ્યાભિસંબન્ધઃ ।
વિજ્ઞાનમય આત્મા સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ સર્વાન્તરઃ પર એવ ।
"નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટિ"ત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટો વદનાદિલિઙ્ગોઽસ્તિ વ્યતિરિક્ત ઇતિ મધુકાણ્ડેઽજાતશત્રુસંવાદે પ્રાણાદિકર્તૃત્વભોક્તૃત્વપ્રત્યાખ્યાનેનાધિગતોઽપિ સત્પુનઃ પ્રાણનાદિલિઙ્ગમુપન્યસ્યૌષસ્તપ્રશ્ને પ્રાણનાદિલિઙ્ગો યઃ સામાન્યેનાધિગતઃ પ્રાણેન પ્રાણિતીત્યાદિના દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેત્યાદિનાલુપ્તશક્તિસ્વભાવોઽધિગતઃ ।
તસ્ય ચ પરોપાધિનિમિત્તઃ સંસારો યથા રજ્જૂષરશુક્તિકાગગનાદિષુ સર્પેદકરજમલિનત્વાદિ પરાધ્યારોપણનિમિત્તમેવ ન સ્વતસ્તથા નિરુપાધિકો નિરુપાખ્યો નેતિ નેતીતિ વ્યપદેશ્યઃ સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તર આત્મા બ્રહ્માક્ષરમન્તર્યામી પ્રશસ્તૌપનિષદઃ પુરુષો વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યધિગતમ્ ।
તદેવ પુનરિન્ધસજ્ઞઃ પ્રવિવિક્તાહારસ્તતોઽન્તર્હૃદયે લિઙ્ગાત્મા પ્રવિવિક્તાહારતરસ્તતઃ પરેણ જગદાત્મા પ્રાણોપાધિસ્તતોઽપિ પ્રવિલાપ્ય જગદાત્માનમુપાધિભૂતં રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદિકં વિદ્યયા સ એષ નેતિ નેતીતિ સાક્ષાત્સર્વાન્તરં બ્રહ્માધિગતમ્ ।
એવમભયં પરિપ્રાપિતો જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યેનાઽગમતઃ સંક્ષેપતઃ ।
અત્ર ચ જાગ્રત્સ્વપ્ન સુષુપ્તતુરીયાણ્યુપન્યન્યપ્રસઙ્ગેનેન્ધઃ પ્રવિવિક્તાહારતરઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે પ્રાણાઃ સ એષ નેતિ નેતીતિ ।
ઇદાનીં જાગ્રત્સ્વપ્નાદ્વારેણાવ મહતા તર્કેણ વિસ્તરતોઽધિગમઃ કર્તવ્યઃ ।
અભયં પ્રાપયિતવ્યમ્ ।
સદ્ભાવાશ્ચાઽત્મનો વિપ્રતિપત્ત્યાશઙ્કાનિરાકરણદ્વારેણ ।
વ્યતિરિક્તત્વં શુદ્ધત્વં સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વમલુપ્તશક્તિસ્વરૂપત્વં નિરતિશયાનન્દસ્વાભાવ્યમદ્વૈતત્વં ચાધિગન્તવ્યમિતીદમારભ્યતે ।
આખ્યાયયિકા તુ વિદ્યાસંપ્રદાનગ્રહણવિધિપ્રકાશનાર્થા ।
વિદ્યાસ્તુતયે ચ વિશેષતઃ ।
વરદાનાદિસૂચનાત્ ।
જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામ ।
સ ચ ગચ્છન્નેવં મેને ચિન્તિતવાન્ન વદિષ્યે કિઞ્ચિદપુ રાજ્ઞે ।
ગમનપ્રયોજનં તુ યોગક્ષેમાર્થમ્ ।
ન વદિષ્ય ઇત્યેવંસંકલ્પોઽપિ યાજ્ઞવલ્ક્યો યદ્યજ્જનકઃ પૃષ્ટવાંસ્તત્તત્પ્રતિપેદે તત્ર કો હેતુઃ સંકલ્પિતસ્યાન્યથાકરણ ઇત્યત્રાઽખ્યાયિકામાચષ્ટે ।
પૂર્વત્ર કિલ જનકયાજ્ઞવલ્ક્યોઃ સંવાદ આસીદગ્નિહોત્રે નિમિત્તે ।
તત્ર જનકસ્યાગ્નિહોત્રવિષયં વિજ્ઞાનમુપલભ્ય પરિતુષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્મૈ જનકાય હ કિલ વરન્દદૌ ।
સ ચ જનકો હ કામપ્રશ્નમેવ વરં વવ્રે વૃતવાંસ્તં ચ વરં હાસ્મૈ દદૌ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તેન વરપ્રદાનસામર્થ્યેનાવ્યાચિખ્યાસુમપિદાવિતિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યં તૂષ્ણૈં સ્થિતમપિ સમ્રાડેવ જનકઃ પૂર્વં પપ્રચ્છ ।
તત્રૈવાનુક્તિર્બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્મણા વિરુદ્ધત્વાત્ ।
વિદ્યાયાશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
સ્વતન્ત્રા હિ બ્રહ્મવિદ્યા સહકારિસાધનાન્તરનિરપેક્ષા પુરુષાર્થસાધનેતિ ચ

યાજ્ઞવલ્ક્ય કિંજ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ ।
આદિત્યજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
આદિત્યેનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૨ હે યાજ્ઞવલ્ક્યેત્યેવં સંબોધ્યાભિમુખીકરણાય કિઞ્જ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ કિમસ્ય પુરુષસ્ય જ્યોતિર્યેન જ્યોતિષા વ્યવહરતિ સોઽયં કિઞ્જ્યોતિરયં પ્રાકૃતઃ કાર્યકરણસંઘાતરૂપઃ શિરઃપાણ્યાદિમાન્પુરુષઃ પૃચ્છ્યતે ।
કિમયં સ્વાવયવાસંઘાતબાહ્યેન જ્યોતિરન્તરેણ વ્યવહરત્યાહોસ્વિત્સ્વાવયવસંઘાતમધ્યપાતિના જ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યમયં પુરુષો નિર્વર્તયતીત્યેતદભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ ।
કિઞ્ચાતો યદિ વ્યતિરિક્તેન યદિ વાવ્યતિરિક્તેનજ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યં નિર્વર્તયતિ ।
શૃણુ તત્ર કારણં યદિ વ્યતિરિક્તેનૈવજ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યનિર્વર્તકત્વમસ્ય સ્વભાવો નિર્ધારિતો ભવતિ તતોઽદૃષ્ટજ્યોતિષ્કાર્યવિષયેઽપ્યનુમાસ્યામહે વ્યતિરિક્તજ્યોતિર્નિમિત્તમેવેદં કાર્યમિતિ ।
અથાવ્યતિરિક્તેનૈવ સ્વાત્મના જ્યોતિષા વ્યવહરતિ તતોઽપ્રત્યક્ષેઽપિ જ્યોતિષિ જ્યોતિષ્કાર્યદર્શનેઽબ્યતિરિક્તમેવ જ્યોતિરનુમેયમ્ ।
અથાનિયમ એવ વ્યતિરિક્તમવ્યતિરિક્તં વા જ્યોતિઃ પુરુષસ્ય વ્યવહારહેતુસ્તતોઽનધ્યવસાય એવ જ્યોતિર્વિષય ઇત્યેવં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યં કિઞ્જ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ ।
નન્વેવમનુમાનકૌશલે જનકસ્ય કિં પ્રશ્નેન સ્વયમેવ કસ્માન્ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધવિશેષાણામત્યન્તસૌક્ષ્મ્યાદ્દુરવબોધ્યતાં મન્યતે બહૂનામપુ પણ્ડિતાનાં કિમુતૈકસ્ય ।
અત એવ હિ ધર્મસૂક્ષ્મનિર્ણયે પરિષદ્વ્યાપાર ઇષ્યતે ।
પુરુષવિશેષશ્ચાપેક્ષ્યતે ।
દશાવરા પરિષત્ત્રયો વૈકો વેતિ ।
તસ્માદ્યદ્યપ્યનુમાનકૌશલં રાજ્ઞસ્તથાપિ તુ યુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રષ્ટુમ્ ।
વિજ્ઞાનકૌશલતારતમ્યોપપત્તેઃ પુરુષાણામ્ ।
અથવા શ્રુતિઃ સ્વયમેવાઽખ્યાયિકાવ્યાજેનાનુમાનમાર્ગમુપન્યસ્યાસ્માન્બોધયતિ પુરુષમતિમનુસર્તી ।
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ જનકાભિપ્રાયભિજ્ઞતયા વ્યતિરિક્તમાત્મજ્યોતિર્બોધયિષ્યઞ્જનકં વ્યતિરિક્તપ્રતિપાદકમેવ લિઙ્ગં પ્રતિપેદે યથા પ્રસિદ્ધમાદિત્યજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
કથમ્ ।
આદિત્યેનૈવ સ્વાવયવસઘાતવ્યતિરિક્તેન ચક્ષુષોઽનુગ્રાહકેણ જ્યોતિષાયં પ્રાકૃતઃ પુરુષ આસ્ત ઉપવિશતિ પલ્યયતે પ્રયેતિ ક્ષેત્રમરણ્યં વા તત્ર ગત્વા કર્મ બાહ્યનેકજ્યોતિઃપ્રદર્શનં ચ લિઙ્ગસ્યાવ્યભિચારિત્વદર્શનાર્થમ્ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય

અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ।
ચન્દ્રમા એવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
ચન્દ્રમસૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૩ તથાસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિઞ્જ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ચન્દ્રમા એવાસ્ય જ્યોતિઃ

અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ।
અગ્નિરેવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
અગ્નિનૈવ જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૪ અસ્તમિતિ આદિત્યે ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતેઽગ્નિર્જ્યોતિઃ

અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે શાન્તેઽગ્નૌ કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ।
વાગેવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
વાચૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતિ ।
તસ્માદ્વૈ સમ્રાડપિ યત્ર સ્વઃ પાણિર્ન વિનિર્જ્ઞાયતેઽથ યત્ર વાગુચ્ચરત્યુપૈવ તત્ર ન્યેતીતિ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૫ શાન્તેઽગ્નૌ વાગ્જ્યોતિઃ વાગિતિ શબ્દઃ પરિગૃહ્યતે ।
શબ્દેન વિષયેણ શ્રોત્રમિન્દ્રિયં દીપ્યતે ।
શ્રોત્રેન્દ્રિયે સંપ્રદીપ્તે મનસિ વિવેક ઉપજાયતે ।
તેન મનસા બાહ્યાં ચેષ્ટાં પ્રતિપદ્યતે ।
"મનસા હ્યોવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતી"તિ બ્રાહ્મણમ્ ।
કથં પુર્વાગ્જ્યોતિરિતિ વાચોજ્યોતિષ્ટ્વમપ્રસિદ્ધમિત્યત આહતસ્માદ્વૈ સમ્રાડ્યસ્માદ્વાચા જ્યોતિષાનુગૃહીતોઽયટં પુરુષો વ્યવહરતિ તસ્માત્પ્રસિદ્ધમેતદ્વાચો જ્યોતિષ્ટ્વમ્ ।
કથમપિ યત્ર યસ્મિન્કાલે પ્રાવૃષિ પ્રાયેણ મેધાન્ધકારે સર્વજ્યોતિઃપ્રત્યસ્તમયે સ્વોઽપિ પ્રાણિર્હસ્તો ન વિસ્પષ્ટં નિર્જ્ઞાયતે ।
અથ તસ્મિન્કાલે સર્વચેષ્ટાનિરોધે પ્રાપ્તે બાહ્યજ્યોતિષોઽભાવાદ્યત્ર વાગુચ્ચરતિ શ્વા વા ભષતિ ગર્દભો વા રૌત્યુપૈવ તત્ર ન્યેતિ તેન શબ્દેન જ્યોતિષા શ્રોત્રમનસોર્નૈરન્તયં ભવતિ તેન જ્યોતિષ્કાર્યત્વં વાક્પ્રતિપદ્યેત તેન વાચા જ્યોતિષોપન્યેત્યેવોપગચ્છત્યેવ તત્ર સન્નિહિતો ભવતીત્યર્થઃ ।
તત્ર ચ કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતિ ।
તત્ર વાગ્યોતિષો ગ્રહણં ગન્ધાદીનાનુપલક્ષણાર્થમ્ ।
ગન્ધાદિભિરપિ હિ ઘ્રાણાદિષ્વનુગૃહીતેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્યાદયો ભવન્તિ ।
તેન તૈરપ્યનુગ્રહો ભવતિ કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય

અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે શાન્તેઽગ્નૌ શાન્તાયાં વાચિ કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ।
આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
આત્મનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૬ શાન્તાયા પુનર્વાચિ ગન્ધાદિષ્વપિ ચ શાન્તેષુ ।
બાહ્યેષ્વનુગ્રાહકેષુ સર્વપ્રવૃત્તિનિરોધઃ પ્રાપ્તોઽસ્ય પુરુષસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જાગ્રદ્વિષયે બહિર્મુખાનુ કરણાનિ ચક્ષુરાદીન્યાદિત્યાદિજ્યોતિર્ભિરનુગૃહ્યામાણાનિ યદા તદા સ્ફુટતરઃ સંવ્યવહારોઽસ્ય પુરુષસ્યદૃષ્ટા ।
તસ્માત્તે વયં મન્યામહે સર્વબાહ્યજ્યોતિઃપ્રત્યસ્તમયેઽપિ સ્વપ્નસુષુપ્તકાલે જાગરિતે ચ તાદૃગવસ્થાયાં સ્વાવયવસંઘાતવ્યતિરિક્તેનૈવ જ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યસિદ્ધિરસ્યેતિ ।
દૃશ્યતે ચ સ્વપ્ને જ્યોતિષ્કાર્યસિદ્ધિર્બન્ધુસંગમનવિયોગદર્
શનં દેશાન્ત્રગમનાદિ ચ ।
સુષુપ્તચ્ચોત્થાનં સુખમહમસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદવેદિષમિતિ ।
તસ્માદસ્તિ વ્યતિરિક્તં કિમપિ જ્યોતિઃ ।
કિં પુનસ્તચ્છાન્તાયાં વાચિ જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
ઉચ્યતે આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
આત્મેતિ કાર્યકરણસ્વાવયવસંઘાતવ્યતિરિક્તં કાર્યકરણાવભાસકમાદિત્યાદિબાહ્યજ્યોતિર્વત્સ્વયમન્યેનાનવભાસ્યમાનમભિધીયતે જ્યોતિરન્તઃસ્થં ચ તત્પારિશેષ્યાત્ ।
કાર્યકરણવ્યતિરિક્તં તદિતિ તાવત્સિદ્ધમ્ ।
યચ્ચ કાર્યકરણવ્યતિરિક્તં કાર્યકરણસંઘાતાનુગ્રાહકં ચ જ્યોતિસ્તદ્બાહ્યૈશ્ચક્ષુરાદિકરણૈરુપલભ્યમાનં દૃષ્ટં ન તુ તથા તચ્ચક્ષુરાદિભિરુપલભ્યત આદિત્યાદિજ્યોતિઃષૂપરતેષુ ।
કાર્યં તુ જ્યોતિષો દૃશ્યોતે યસ્માત્તસ્માદાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
તસ્માન્નૂનમન્તરઃસ્થં જ્યોતિરિત્યવગમ્યતે ।
કિઞ્ચાઽદિત્યાદિજ્યોતિર્વિલક્ષણં તદભૌતિકં ચ સ એવ હેતુર્યચ્ચક્ષુરાદ્યગ્રાહ્યમાદિત્યાદિવત્ ।
ન ।
સમાનજાતીયેનૈવા ।
આદિત્યાદિજ્યોતિષા કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ભૌતિકસ્ય ભૌતિકેનૈવોપકારઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
યથાદુષ્ટં ચેદમનુમેયમ્ ।
યદિ નામ કાર્યકરણાદર્થાન્તરં તદુપકારકમાદિત્યાદિવજ્જ્યોતિસ્થાપિ કાર્યકરણસંઘાતસમાનજાતીયમેવાનુમેયં કાર્યકરણસઘાતોપકારકત્વાદાદિત્યાદિજ્યોતિર્વત્ ।
યત્પુનરન્તઃસ્થત્વાદપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ વૈલક્ષણ્યમુચ્યતે તચ્ચક્ષુરાદિજ્યોતિર્ભિરનૈકાન્તિકમ્ ।
યતોઽપ્રત્યક્ષાણ્યન્તઃસ્થાનિ ચ ચક્ષુરાદિજ્યોતીંષિ ભૌતિકાન્યેવ ।
તસ્માત્તવ મનોરથમાત્રં વિલક્ષણમાત્મજ્યોતિઃ સિદ્ધમિતિ ।
કાર્યકરણસંઘાતભાવભાવિત્વાચ્ચ સંઘાતધર્મત્વમનુમીયતે જ્યોતિષઃ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્ય ચાનુમાનસ્ય વ્યભિચારિત્વાદપ્રામાણ્યમ્ ।
સામાન્યતો દૃષ્ટબલેન હિ ભવાનાદિત્યાદિવદ્વ્યતિરિક્તં જ્યોતિઃ સાધયતિ કાર્યકરણેભ્યઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષમનુમાનેન બાધિતું શક્યતે ।
અયમેવ તુ કાર્યકરણસંઘાતઃ પ્રત્યક્ષં પશ્યતિ શૃણોતિ મનુતે વિજાનાતિ ચ ।
યદિ નામ જ્યોતિરન્તરમસ્યોપકારકં સ્યાદાદિત્યાદિવન્ન તદાઽત્મા સ્યજ્યોતિરન્તરમાદિત્યાદિવદેવ ।
ય એવ તુ પ્રત્યક્ષં દર્શનક્રિયાં કરોતિ સ એવાઽત્મા સ્યાત્કાર્યકરણસંઘાતો નાન્યઃ ।
પ્રત્યક્ષવિરોધેઽનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યાત્ ।
નન્વયમેવ ચેદ્દર્શનાદિક્રાયકર્તાઽત્મા સંઘાતઃ કથમવિકલસ્યૈવાસ્ય દર્શનાદિક્રિયાકર્તૃત્વં કદાચિદ્ભવતિ કદાચિન્નેતિ ।
નૈષ દોષો દૃષ્ટત્વાત્ ।
નહિ દૃષ્ટેઽનુપપન્નં નામ ।
નહિ ખદ્યોતે પ્રકાશાપ્રકાશત્વેન દૃશ્યમાને કારણાન્તરમનુમેયમ્ ।
અનુમેયત્વે ચ કેનચિત્સામાન્યાત્સર્વં સર્વત્રાનુમેયં સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
ન ચ પદાર્થસ્વભાવો નાસ્તિ ન હ્યગ્નેરુષ્ણસ્વાભાવ્યમન્યનિમિત્તમુદકસ્ય વા શૈત્યમ્ ।
પ્રાણિધર્માધર્માદ્યપેક્ષમિતિ ચેત્ ।
ધર્માધર્માદેર્નિમિત્તાન્તરાપેક્ષસ્વભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્ત્વિતિ ચેન્ન તદનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
ન ।
સ્વપ્નસ્મૃત્યોર્દૃષ્ટસ્યૈવ દર્શનાત્ ।
યદુક્તં સ્વભાવવાદિના દેહસ્યૈવ દર્શનાદિક્રિયા ન વ્યતિરિક્તસ્યેતિ ।
તન્ન ।
યદિ હિ દેહસ્યૈવ દર્શનાદિક્રિયા સ્વપ્ને દૃષ્ટસ્યૈવ દર્શનં ન સ્યાત્ ।
અન્ધઃ સ્વપ્નં પશ્યન્દૃષ્ટપૂર્વમેવ પશ્યતિ ન શાકદ્વીપાદિગતમદૃષ્ટરૂપમ્ ।
તતશ્ચેતત્સિદ્ધં ભવતિ યઃ સ્વપ્ને પશ્યતિ દૃષ્ટપૂર્વં વસ્તુ સ એવ પૂર્વં વિદ્યમાને ચક્ષુષ્યદ્રાક્ષીન્ન દેહ ઇતિ ।
દેહશ્ચેદ્દ્રષ્ટાસ યેનાદ્રાક્ષીત્તસ્મિન્નુદ્ધૃતે ચક્ષુષિ સ્વપ્ને તદેવ દૃષ્ટપૂર્વં ન પશ્યેત્ ।
અસ્તિ ચ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ પૂર્વં દૃષ્ટં મયા હિમવતઃ શૃઙ્ગમદ્યાહં સ્વપ્નેઽદ્રાક્ષમિત્યુદ્ધૃતચક્ષુષામન્ધાનામપુ ।
તસ્માદનુદ્ધૃતેઽપિ ચક્ષુષિઃ યઃ સ્વપ્નદૃક્સ એવ દ્રષ્ટા ન દેહ ઇત્યવગમ્યતે ।
તથા સ્મૃતૌ દૃષ્ટૃસ્મર્ત્રોરેકત્વે સતિ ય એવ દ્રષ્ટાસ એવ સ્મર્તા યદા ચૈવં તદા નિમીલિતાક્ષોઽપિ સ્મન્દૃષ્ટપૂર્વં યદ્રૂપં તદ્દૃષ્ટવદેવ પશ્યતીતિ ।
તસ્માદ્યન્નિમીલિતં તન્ન દ્રષ્ટૃયન્નિમીલિતે ચક્ષુષિ સ્મરદ્રૂપં પશ્યતિ તદેવાનિમીલિતેઽપિ ચક્ષુષિ દ્રષ્ટ્રાસીદિત્યવગમ્યતે ।
મૃતે ચ દેહેઽવિકલસ્યૈવ ચ રૂપાદિદર્શનાભાવાત્ ।
દેવસ્યૈવ દ્રષ્ટ્રુત્વે મૃતેઽપિ દર્શનાદિ ક્રિયા સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યપાયે દેહે દર્શનં ન ભવતિ .દ્ભાવે ચ ભવતિ તદ્દર્શનાદિક્રિયાકર્તૃ ન દેવ ઇત્યવગમ્યતે ।
ચક્ષુરાદીન્યેવ દર્શનાદિક્રિયાકર્તૄણીતિ ચેત્ ।
ન ।
યદહમદ્રાક્ષં તત્સ્પૃશામીતિ ભિન્નકર્તૃકત્વે પ્રતિસંઘાનાનુપપત્તેઃ ।
મનસ્તર્હીતિ ચેત્ ।
ન ।
મનસોઽપિ વિષયત્વાદ્રૂપાદિવદ્દૃષ્ટૃત્વાદ્યનુપપત્તિ ।
તસ્માદન્તઃસ્થં વ્યતિરિક્તમાદિત્યાદિવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
યદુક્તં કાર્યકરણસંઘાતસમાનજાતીયમેવ જ્યોતિરન્તરમનુમેયમ્ ।
આદિત્યાદિભિસ્તત્સમાનજાતીયૈરેવોપક્રિયમાણત્વાદિતિ ।
તદસત્ ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવસ્યાનિયમદર્શનાત્ ।
કથં પાર્થિવૈરિન્ધનૈઃ પાર્થવત્વસમાનજાતીયૈસ્તૃણોલપાદિભિરગ્નેઃ પ્રજ્વલનોપકારઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
ન ચ તાવતા તત્સમાનજાતીયૈરેવાગ્નેઃ પ્રજ્વનોપકારઃ સર્વત્રાનુમેયઃ સ્યાત્ ।
યેનોદકેનાપિ પ્રજ્વલનોપકારો ભિન્નજાતીયોન વૈદ્યુતસ્યાગ્નેર્જાઠરસ્ય ચ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
તસ્માદુપકાર્યોપકારકભાવે સમાનજાતીયાસમાનજાતીયનિયમો નાસ્તિ ।
કદાચિત્સમાનજાતીયા મનુષ્યા મનુષ્યૈરેવોપક્રિયન્તે કદાચિત્સ્થાવરપશ્વાદિભિશ્ચ ભિન્નજાતીયૈઃ ।
તસ્માદહેતુઃ કાર્યકરણસંઘાતમાનજાતીયૈરેવાઽદિત્યાદિજ્યોતિર્ભિરુપક્રિયમાણત્વાદિતિ ।
યત્પુનરાત્થ ચક્ષુરાદિભિરાદિત્યાદિજ્યોતિર્વદદૃશ્યત્વાદિત્યયં હેતુર્જ્યોતિરન્તરસ્યાન્તઃસ્થત્વં વૈલક્ષણ્યં ચ ન સાધયતિ ચક્ષુરાદિભિરનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
તદસત્ ।
ચક્ષુરાદિકરણેભ્યોઽન્યત્વે સતીતિ હેતોર્વિશેષણત્વોપપત્તેઃ ।
કાર્યકરણસંઘાતધર્મત્વં જ્યોતિષ ઇતિ યદુક્તં તન્ન ।
અનુમાનવિરોધાત્ ।
આદિત્યાદિજ્યોતિર્વત્કાર્યકરણસંઘાતાદર્થાન્તરં જ્યોતિરિતિ હ્યનુમાનમુક્તં તેન વિરુધ્યત ઇયં પ્રતિજ્ઞા કારયકરણસંઘાતધર્મત્વં જ્યોતિષ ઇતિ ।
તદ્ભાવભાવિત્વં ત્વસિદ્ધં મૃતે દેહે જ્યોતિષોઽદર્શનાત્ ।
સામાન્યતો દૃષ્ટસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યે સતિ પાનભોજનાદિસર્વવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
પાનભોજનાદિષુ હિ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિમુપલબ્ધવસસ્તત્સામાન્યાત્પાનભોજનાદ્યુપાદાનં દૃશ્યમાનં લોકે ન પ્રાપ્નોતિ ।
દૃશ્યન્તે હ્યુપલબ્ધપાનભોજનાઃ સામાન્યતઃ પુનઃ પાનભોજનાન્તરૈઃ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિમનુમિન્વન્તસ્તાદર્થેયન પ્રવર્તમાનાઃ ।
યદુક્તમયમેવ તુ દેહો દર્શનાદિક્રિયાકર્તેતિ તત્પ્રથમમેવ પરિહૃતં સ્વપ્નસ્મૃત્યોર્દેહાદર્થાન્તરભૂતો દ્રષ્ટેતિ ।
અનેનૈવ જ્યોતિરન્તરસ્યાત્મત્વમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યત્પુનઃ ખદ્યોતાદેઃ કાદાચિત્કં પ્રકાશાપ્રકાશત્વં સદસત્ ।
પક્ષાદ્યવયવસંકોચવિકાસનિમિતિત્તત્વાત્પ્રકાશાપ્રકાશત્વસ્ય ।
યત્પુનરુક્તં ધર્માધર્મયોરવશ્યં ફલદાતૃત્વં સ્વભાવોઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ ।
તદભ્યુબગમે ભવતઃ સિદ્ધાન્તહાનાત્ ।
એતેનાનવસ્થાદોષઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માદસ્તિ વ્યતિરિક્તં ચાન્તઃસ્થં જ્યોતિરાત્મેતિ

કતમ આત્મેતિ યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ ।
સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ ।
સ હિ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ અદ્દ્. મૃત્યો રૂપાણિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૭ યદ્યપિ વ્યતિરિક્તત્વાદિ સિદ્ધં તથાપિ સમાનજાતીયાનુગ્રાહકત્વદર્શનનિમિત્તભ્રાન્ત્યા કરણાનામેવાન્યતમો વ્યતિરિક્તો વેત્યવિવેકતઃ પૃચ્છતિકતમ ઇતિ ।
ન્યાયસૂક્ષ્મતાયા દુર્વિજ્ઞેયત્વાદુપપદ્યતે ભ્રાન્તિઃ ।
અથવા શરીરવ્યતિરિક્તે સિદ્ધેઽપિ કરણાનુ સર્વાણિ વિજ્ઞાનવન્તીવ વિવેકત આત્મનોઽનુપલબ્ધત્વાત્ ।
અતોઽહં પૃચ્છામિ કતમ આત્મેતિ ।
કતમોઽસૌ દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનઃસુ યસ્ત્વયોક્ત આત્મા ।
યેન જ્યોતિષાઽસ્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથવા યોઽયમાત્મા ત્વયાભિપ્રેતો વિજ્ઞાનમયઃ ।
સર્વ ઇમે પ્રાણા વિજ્ઞાનમયા ઇવૈષુ પ્રાણેષુ કતમઃ ।
યથા સમુદિતેષુ બ્રાહ્મણેષુ સર્વ ઇમે તેજસ્વિનઃ કતમ એષુ ષડઙ્ગવિદિતિ ।
પૂર્વસ્મિન્વ્યાખ્યાને કતમ આત્મેત્યેતાવદેવ પ્રશ્નવાક્યં વિજ્ઞાનમયો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃકતમ ઇત્યેદતન્તમ્ ।
યોઽયં વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતસ્યશબ્દસ્ય સર્વમેવ પ્રશ્નવાક્યં વિજ્ઞાનમયો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ કતમ ઇત્યેદતન્તમ્ ।
યોઽયં વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતસ્ય શબ્દસ્ય નિર્ધારિતાર્થવિશેષવિષયત્વં કતમ આત્મેતીતિશબ્દસ્ય પ્રશ્નવાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થત્વં વ્યવહિતસંબન્ધમન્તરેણ યુક્તમિતિ કૃત્વા કતમ આત્મેત્યેવમન્તમેવ પ્રશ્નવાક્યં યોઽયમિત્યાદિ પરં સર્વમેવ પ્રતિવચનમિતિ નિશ્ચીયતે ।
યોઽયમિત્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વાન્નિર્દેશઃ ।
વિજ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનપ્રાયો બુદ્ધિવિજ્ઞાનોપાધિસંપ્રકાવિવેકાદ્વિજ્ઞાનમય ઇત્યુચ્યતે ।
બુદ્ધિવિજ્ઞાન સંપૃક્ત એવ હિ યસ્માદુપલભ્યતે રાહુરિવ ચન્દ્રાદિત્યસંપૃક્તઃ ।
બુદ્ધિર્હિ સર્વાર્થકરણં તમસીવ પ્રદીપઃ પુરોવસ્થિતઃ ।
"મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતી"તિ હ્યુક્તમ્ ।
બુદ્ધિવિજ્ઞાનાલોકવિશિષ્ટમેવ હિ સર્વં વિષયજાતમુપલભ્યતે પુરોવસ્થિતપ્રદીપાલોકવિશિષ્ટમિવ તમસિ ।
દ્વારમાત્રાણિ ત્વન્યાનિ કરણાનુ બુદ્ધેઃ ।
તસ્માત્તેનૈવ વિશેષ્યતે વિજ્ઞાનમય ઇતિ ।
યેષાં પરમાત્મવિજ્ઞપ્તિવિકાર ઇતિ વ્યાખ્યાનં તેષાં વિજ્ઞાનમયો મનોમય ઇત્યાદૌ વિજ્ઞાનમયશબ્દસ્યાન્યાર્થદર્શનાદશ્રૌતાર્થતાવસીયતે ।
સંદિગ્ધશ્ચ પદારથોઽન્યત્ર નિશ્ચિતપ્રયોગદર્શનાન્નિર્ધારયિતું શક્યો વાશ્યશેષાત્ ।
નિશ્ચતન્યાયબલાદ્વા ।
સધીરિતિ ચોત્તરત્ર પાઠાત્ ।
હૃદ્યન્તરિતિ વચનાદ્યુક્તં વિજ્ઞાનપ્રાયત્વમેવ ।
પ્રાણેષ્વિતિ વ્યતિરેકપ્રદર્શાર્થા સપ્તમી યથા વૃક્ષેષુ પાષાણ ઇતિ સામીપ્યલક્ષણા ।
પ્રાણેષુ હિ વ્યાતિરેકાવ્યતિરેકતા સંદિહ્યત આત્મનઃ ।
પ્રાણેષુ પ્રાણેભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇત્યર્થઃ ।
યો હિ યેષુ ભવતિ સ તદ્વ્યતિરિક્તો ભવત્યેવ ।
યથા પાષાણેષુ વૃક્ષઃ ।
હૃદિ તત્રાતત્સ્યાત્પ્રાણેષુ પ્રાણજાતીયૈવ બુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહહૃદ્યન્તરિતિ ।
હૃદચ્છબ્દેન પુણ્ડરીકાકારો માંસપુણ્ડસ્તાત્થ્યાદ્બુદ્ધિર્હૃત્તસ્યા હૃદિ બુદ્ધૌ ।
અન્તરિતિ બુદ્ધિવૃત્તિવ્યતિરેકપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
જ્યોતિરવભાસાત્મકત્વાદાત્મોચ્યતે ।
તેન હ્યવભાસકેનાઽત્મના જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે ચેનાવાનિવ હ્યયં કાર્યકરણપિણ્ડો યથાઽદિત્યપ્રકાશસ્થો ઘટો યથા મરકતાદિર્મણિઃ ક્ષીરાદિદ્રવ્યે પ્રક્ષિપ્તઃ પરીક્ષણાયાત્મચ્છાયમેવ તત્ક્ષીરાદિર્દ્વ્યં કરોતિ તાદૃગેદાત્મજ્યેતિપબુદ્ધેરપિ હૃદયાત્સૂક્ષ્મત્વાદ્ધૃદ્યન્તઃસ્થમપિ હૃદયાદિકં કાર્યકરણસંઘાતં ચૈકીકૃત્યાઽત્મજ્યોતિશ્છાયં કરોતિ ।
પારમ્પર્યેણ સૂક્ષ્મસ્થીલતારતમ્યાત્સર્વાન્તરતમત્વા ।
બુદ્ધસ્તાવત્સ્વચ્છત્વાદાનન્તર્યાચ્ચાઽત્મચૈતન્યજ્યોતિઃ પ્રતિચ્છાયા ભવતિ ।
તેન હિ વિવેકિનામપુ તત્રાઽત્માભિમાનબુદ્ધિઃ પ્રથમા ।
તતોઽપ્યાનન્તર્યાન્મનસિ ચૈતન્યાવભાસતા બુદ્ધિસંપર્કાત્ ।
તત ઇન્દ્રિયેષુ ।
મનઃ સંયોગાત્ ।
તતોઽનન્તરં શરીરે ।
ઇન્દ્રિયસંપર્કાત્ ।
પારમ્પર્યેણ કૃત્સ્નં કાર્યકરણસંઘાતમાત્મા ચૈતન્યસ્વરૂપજ્યોતિષાવભાસયતિ ।
તેન હિ સર્વસ્ય લોકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતે તદ્વૃત્તિષુ ચાનિયતાઽત્માભિમાનબુદ્ધિર્યથાવિવેકં જાયતે ।
તથા ચ ભગવતોક્તં ગીતાસુ"યથા પ્રકાશયત્યેકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારતિ" ॥
"યદાદિત્યગતં તેજઃ"ઇત્યાદિ ચ ।
"નિત્યોઽનિત્યાનાં ચેનશ્ચેતનાનાં"ઇતિ ચ કાઠકે"તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ"ઇતિ ચ ।
"યેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસોદ્ધઃ"ઇતિ ચ મન્તર્વર્ણઃ ।
તેનાયં હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ ।
પુરુષ આકાશવત્સર્વગત્વાત્પૂર્ણ ઇતિ પુરુષઃ નિરતિશયં ચાસ્ય સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સર્વાવભાસકત્વાત્સ્વયમન્યાનવભાસ્યત્વાચ્ચ ।
સ એષ પુરુષઃ સ્વયમેવ જ્યોતિઃસ્વભાવો યં ત્વં પૃચ્છસિ કતમ આત્મેતિ ।
બાહ્યાનાં જ્યોતિષાં સર્વકરણાનુગ્રાહકાણાં પ્રત્યસ્તમયેઽન્તઃકરણદ્વારેણ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષ આત્માનુગ્રાહકઃ કરણાનામિત્યુક્તમ્ ।
યદાપિ બાહ્યકરણાનુગ્રાહકાણામાદિત્યાદિજ્યોતિષાં ભાવસ્તદાપ્યાદિત્યાદિજ્યોતિષાં પરાર્થત્વાત્કાર્યકરણસંઘાતસ્યાચૈતન્યે સ્વાર્થાનુપપત્તેઃ સ્વાર્થજ્યોતિષ આત્મનોઽનુગ્રહાભાવેઽયં કાર્યકરણસંઘાતો ન વ્યવહારાય કલ્પતે ।
આત્મજ્યોતિરનુગ્રહેણૈવ હિ સર્વદા સર્વઃ સંવ્યવહારઃ ।
"યદેતદ્ધૃદયં મનશ્ચૈત્તસંજ્ઞાનમ્"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
સાભિમાનો હિ સર્વપ્રાણિસંવ્યવહાપઃ ।
અભિમાનહેતું ચ મરકતમણિદૃષ્ટાન્તેનાવોચામ ।
યદ્યપ્યેવમેતત્તત્થાપિ જાગ્રદ્વિષયે સર્વકરણાગોચરત્વાદાત્મજ્યોતિષો બુદ્ધ્યાદિબાહ્યાભ્યન્તરકાર્યકરણવ્વહારસન્નિપાતવ્યાકુલત્વાન્ન શક્યતે તજ્જ્યોતિરાત્માખ્યં મુઞ્જેષીકાવન્નિષ્કૃષ્ય દર્શયિતુમિત્યતઃ સ્વપ્ને દિદર્શયિષુઃ પ્રક્રમતેસ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિ ।
યઃ પુરુષઃ સ્વયમેવ જ્યોતિરાત્મા સ સમાનઃ સદૃશઃ સન્ ।
કેન ।
પ્રકૃતત્વાત્સન્નિહિતત્વાચ્ચ હૃદયેન ।
હૃદીતિ ચ હૃચ્છબ્દવાચ્યા બુદ્ધઃ પ્રકૃતા સન્નિહિતા ચ ।
તસ્માત્તયૈવા સામાન્યમ્ ।
કિં પુનઃ સામાન્યમશ્વમહિષવદ્વિવેકતોઽનુપલબ્ધિઃ અવભાસ્યા બુદ્ધિરભાસકં તદાત્મજ્યોતિરાલોકવત્ ।
અવભાસ્યાવભાસકયોર્વિવેકતોઽનુપલબ્ધિઃ પ્રસિદ્ધા ।
વિશુદ્ધત્વાદ્ધ્યાલોકોઽવભાસ્યેન સદૃશો ભવતિ ।
યથા રક્તમવભાસયન્રક્તસદૃશો રક્તાકારો ભવતિ ।
યથા હરિતં નીલં લોહિતં ચાવભાસયન્ના૪ ઓકસ્તત્સમાનો ભવતિ ।
તથા બુદ્ધિમવભાસયન્બુદ્ધદ્વારેણ કૃત્સમં ક્ષેત્રમવભાસયતીત્યુક્તં મરકતમણિનિદર્શનેન ।
તેન સર્વેણ સમાનો બુદ્ધિસામાન્યદ્વારેણ ।
સર્વમય ઇતિ ચાત એવ વક્ષ્યતિ ।
તેનાસૌ કુતશ્ચિત્પ્રવભજ્ય મુઞ્જેષીકાવત્સ્વેન જ્યોતીરૂપેણ દર્શયિતું ન શક્યત ઇતિ સર્વવ્યાપારં તત્રાધ્યારોપ્ય નામરૂપગતં જ્યોતિર્ધર્મં ચ નામરૂપયોર્નામરૂપે ચાઽત્મજ્યોતિષિ સર્વો લોકો મોમુગ્યતેઽયમાત્મા નાયમામ્તૈવન્ધર્મા નૈવધર્મા કર્તાકર્તા શુદ્ધોઽશુદ્ધો બદ્ધો મુક્તઃ સ્થિતો ગત આગતોઽસ્તિ નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પૈઃ ।
અતઃ સમાનઃ મન્નુભૌ લોકૌ પ્રતિપન્નપ્રતિપત્તવ્યાવિહલોકપરલોકાવુપાત્તદેહેન્દ્રિયાદિ સઙ્ઘાતત્યાગાન્યોપાદાનાસ્તાનપ્રબન્ધશતસન્નિપાતૈરનુક્રમેણ સઞ્ચરતિ ।
ધીસાદૃશ્યમેવોભયલોકસંચરણહેતુર્ન સ્વત ઇતિ ।
તત્ર નામરૂપોપાધિસાદૃશ્યં ભ્રાન્તિનિમિત્તં યત્તદેવ હેતુર્ન સ્વત ઇત્યેતદુચ્યતે ।
યસ્માત્સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુક્રમેણ સઞ્ચરતિ તદેતત્પ્રત્યક્ષમિત્યેતદ્દર્શયતિયતો ધ્યાયતીવ ધ્યાનવ્યાપારં કરોતીવ ચિન્તયતીવ ધ્યાનવ્યાપવતીં બુદ્ધિં સ તત્સ્થેન ચિત્સ્વભાવજ્યોતરૂપેણાવભાસયંસ્તત્સદૃશસ્તત્સમાનઃ સન્ધ્યાતીવાલોકવદેવ ।
અતો ભવતિ ચિન્તયતીતિ ભ્રાન્તિર્લોકસ્ય ।
ન તુ પરમાર્થતો ધ્યાયતિ ।
તથા લેલાયતીવાત્યર્થં ચલતીવ ।
તેષ્વેવ કરમેષુ બુદ્ધ્યાદિષુ વાયુષુ ચ ચલત્સુ તદવભાસકત્વાત્તત્સદૃશં તદિતિ લેલાયતીવ ।
ન તુ પરમાર્થતશ્ચલનધર્મકં તદાત્મજ્યોતિઃ ।

કથં પુનરેતદવગમ્યતે તત્સમાનત્વભ્રાન્તિરેવોભયલોકસંચરણાદિર્હેતુત્વં સ્વત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાય હેતરુપદિશ્યતે સ આત્મા હિ યસ્માત્સ્વપ્નો ભૂત્વા ।
સ યયા ધિયા સમાનઃ સા ધીર્યદ્યદ્ભવતિ તત્તદસાવપુ ભવતીવ તસ્માદ્યદાસૌ સ્વપ્નો ભવતિ સ્વાપવૃત્તિં પ્રતિપદ્યતે ધીસ્તદા સોઽપિ સ્વપ્નવૃત્તિં પ્રતિપદ્યતે ।
દા ધીર્જજાગરિષતિ તદાસાવપ્યત આહસ્વપ્નો ભૂત્વા સ્વપ્નવૃત્તિમવભાસયન્ધિયઃ સ્વાપવૃત્યાકારો ભૂત્વેમ લોકં જાગરિતવ્યવહારલક્ષણં કાર્યકરણસઙ્ઘાતાત્મકં લૌકિકશાસ્ત્રીયવ્યવહારાસ્પદમતિક્રામત્યતીત્ય ક્રામતિ વિવિક્તેન સ્વેનાઽત્મજ્યોતિષા સ્વપ્નાત્મિકા ધીવૃત્તમવભાયન્નવતિષ્ઠતે યસ્માત્તસ્માત્સ્વયઞ્જ્યોતઃસ્વભાવ એવાસૌ વિશુદ્ધઃ સ કર્તૃક્રિયાકારકફલશૂન્યઃ ।
પરમાર્થતો ધીસાદૃશ્યમેવ તૂભયલોકસંચારાદિસંવ્યવહારભ્રાન્તિહેતુઃ ।
મૃત્યોરૂપા ણિ મૃત્યુઃ કર્માવિદ્યાદિર્ન તસ્યાન્યદ્રૂપં સ્વતઃ કાર્યકરણાન્યેવાસ્ય રૂપાણિ ।
અતસ્તાનુ મૃત્યો રૂપાણ્યતિક્રામતિ ક્રિયાફલાશ્રયાણિ ।
નનુ નાસ્ત્યેવ ધિયા સમાનમન્યદ્ધિયોઽવભાસકમાત્મજ્યોતિઃ પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન પલમ્ભાત્ ।
યથાન્યા તત્કાલ એવ દ્વિતીયા ધીઃ ।
યત્ત્વાવભાસ્યાવભાસકયોરન્યત્વેઽપિ વિવેકાનુપલમ્ભાત્સાદૃશ્યમિતિ (તિઃ) ઘટાદ્યાલોકયોઃ ।
તત્ર ભવત્વન્યત્વેનાઽલોકસ્યોપમ્ભાદ્ઘટાદેઃ સંશ્લિષ્ટયોઃ સાદૃશ્યં ભિન્નયોરેવ ન ચ તથેહ ઘટાદેરિવ ધિયોષઽવભાસકં જ્યોતિરિન્તરં પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન વોપલભામહે ।
ધીરેવ હિ ચિત્સ્વરૂપાવભાસકત્વેનસ્વાકારા વિષયાકારા ચ ।
તસ્માન્નાનુમાનતો નાપિ પ્રત્યક્ષતો ધિયોઽવભાસકં જ્યોતિઃ શક્યતે પ્રતિપાદયિતું વ્યતિરિક્તમ્ ।
યદપિ દૃષ્ટાન્તરૂપમભિહિતમવભાસ્યાવશાસકયોર્ભિન્નયોરેવ ઘટાદ્યાલોકયોઃ સંયુક્તાયોઃ સાદૃશ્યમિતિ ।
તત્રાભ્યુપગમમાત્રમસ્માભિરુક્તં ન તત્ર ઘટાદ્યવભાસ્યાવભાસકૌ ભિન્નૌ ।
પરમાર્થસ્તુ ઘટાદિરેવાવભાસાત્મકઃ સાલોકઃ ।
અન્યોઽન્યો હિ ઘટાદિરુત્પદ્યતે ।
વિજ્ઞાનમાત્રમેવ સાલોકઘટાદિવિષયાકારમવભાસતે ।
યદેવં તદા ન બાહ્યો દૃષ્ટાન્તોઽસ્તિ વિજ્ઞાનલક્ષણમાત્રત્વાત્સર્વસ્ય ।
એં તસ્યવ વિજ્ઞાનસ્ગ્રાહ્યાગ્રાહકાકારતામલં પકરિકલ્પ્ય તસ્યૈવ પુનર્વિશુદ્ધં પરિકલ્પયન્તિ ।
તદ્ગ્રાહકવિનિર્મુક્તં વિજ્ઞાનં સ્વચ્છીભૂતં ક્ષણિકં વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ કેચિત્ ।
તસ્યાપુ શાન્તિં કેચિદિચ્છન્તિ ।
તદપિ વિજ્ઞાનં સંવૃતં ગ્રાહ્યગ્રાહકાંશવિનિરુમુક્તં શૂન્યમેવ ઘટાદિબાહ્યવસ્તુવદિત્યપરે માધ્યમિકા આચક્ષતે ।
સર્વા એતાઃ કલ્પના બુદ્ધવિજ્ઞાનાવભાસકસ્ય વ્યતિરિક્તસ્યાઽત્મજ્યોતિષોઽપહ્નવાદસ્ય શ્રેયોમાર્ગસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતા વૈદિકસ્ય ।
તત્ર યેષાં બાહ્યોર્ઽથોઽસ્તિ તાન્પ્રત્યુચ્યતે તાવત્ ।
ન સ્વાત્માવભાસકત્વં ઘટાદેઃ ।
તમસ્યવસ્થિતો ઘટાદિસ્તાવન્ન કદાચિદપુ સ્વાત્મનાવભાસ્યતે ।
પ્રદીપાદ્યાલોકસંયોગેન તુ નિયમેનૈવાવભાસ્યમાનો દૃષ્ટઃ સાલોકો ઘટ ઇતિ ।
સંશ્લિષ્ટયોરપુ ઘટાલોકયોરન્યત્વમેવ પુનઃ પુનઃ સંશ્લેષે વિશ્લેષે ચ વિશેષદર્શનાદ્રજ્જુઘટયોરિવ ।
અન્યત્વે ચ વ્યતિરિક્તાવભાસકત્વં ન સ્વાત્મનૈવ સ્વમાત્માનમવભાસયતિ ।
નનુ પ્રદીપઃ સ્વાત્માનમેવાવભાસયન્તદૃષ્ટ ઇતિ ।
ન હિ ઘટાદિવત્પ્રદીપદર્શનાય પ્કાશાન્તરમુપાદદતે લૌકિકાઃ ।
તસ્માત્પ્રદીપઃ સ્વાત્માનં પ્રકાશયતિ ।
ન ।
અવભાસ્યત્વાવિશેષાત્ ।
યદ્યપિ પ્રદીપોઽન્યસ્યાવભાસકઃ સ્વયમવભાસાત્કત્વાત્તથાપુ વ્યતિરિક્તચૈતન્યાવભાસ્યત્વં ન વ્યભિચરતિ ઘટાદિવદેવ ।
યદા ચૈવં તદા વ્યતિરિક્તાવભાસ્યત્વં તાવદવશ્યંભાવિ ।
નનુ યથા ઘટશ્ચૈતન્યાવભાસ્યત્વેઽપિ સન્નાત્માનં ઘટં ચાવભાસયતિ ।
ન ।
સ્વતઃ પરતો વા વિશેષાભાવાત્ ।
યથા ચૈતન્યાવભાસ્યત્વં ઘટસ્ય તથા પ્રદીપસ્યાપિ ચૈતન્યાવભાસ્યત્વમવિશિષ્ટમ્ ।
યત્તૂચ્યતે પ્રદીપ આત્માનં ઘટં ચાવભાસયતીતિ તદસત્ ।
કસ્માત્ ।
યદાઽત્માનં નાવભાસયતિ તદા કીદૃશઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તદા પ્રદીપસ્ય સ્વતો વા પરતો વા વિશેષઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
સ હ્યવભાસ્યો ભવતિ યસ્યાવભાસકસંનિધાવસંનિધૌ ચ વિશેષ આત્માનં પ્રદીપઃ પ્રકાશયતીતિ મૃષૈવાચ્યોત્ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં તુ ઘટાદિભિરવિશિષ્ટં પ્રદીપસ્ય ।
તસ્માદ્વિજ્ઞનસ્યાઽત્મગ્રાહકત્વે ન પ્રદીપો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં ચ વિજ્ઞાનસ્ય બાહ્યવિષયૈરવિશિષ્ટમ્ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વે ચ વિજ્ઞાનસ્ય કિં ગ્રાહ્યવિજ્ઞાનગ્રાહ્યતૈવ કિંવા ગ્રાહકવિજ્ઞાનગ્રાહ્યતેતિ તત્રસંદિહ્યમાને વસ્તુનિ યોઽન્યત્ર દૃષ્ટો ન્યાયઃ સ કલ્પયિતું યુક્તો ન તુ દૃષ્ટવિપરીતઃ ।
તથા ચ સતિ યથા વ્યિતિરિક્તેનૈવ ગ્રાહકેણ બાહ્યાનાં પ્રદીપાનાં ગ્રાહ્યત્વં દૃષ્ટં તથા વિજ્ઞાનસ્યાપિ ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વાત્પ્કાશકત્વે સત્યાપિ પ્રદીપવદ્વ્યતિરિક્તચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં યુક્તં કલ્પયિતું ન ત્વનન્યગ્રાહ્યત્વમ્ ।
યશ્વાન્યો વિજ્ઞાનસ્ય ગ્રહીતા સ આત્મા જ્યોતિરન્તરં વિજ્ઞાનાત્ ।
તદાનવસ્થેતિ ચેત્ ।
નઃ ગ્રાહ્યત્વમાત્ર હિ તદ્ગ્રાહકસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વે લિઙ્ગમુક્તં ન્યાયતઃ ।
ન ત્વેકાન્તતો ગ્રાહકત્વે તદ્ગ્રાહકાન્તરાસ્તિત્વે વા કદાચિદપિ લિઙ્ગં સંભવતિ ।
તસ્માન્ન તદનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય વ્યક્તિરિક્તગ્રાહ્યત્વે કરણાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થેતિ ચેત્ ।
ન ।
નિયમાભાવાત્ ।
ન હિ સર્વત્રાયં નિયમો ભવતિ ।
યત્ર વસ્ત્વન્તરેણ ગૃહ્યતે વસ્ત્વન્તરં તત્રગ્રાહ્યગ્રાહકવ્યતિરિક્તં કરણાન્તરં સ્યાદિતિ નૈકાન્તેન નિયન્તું શક્યતે ।
વૈચિત્ર્યદર્શનાત્ ।
કથમ્ ।
ઘટસ્તાવત્સ્વાત્મવ્યતિરિક્તેનાઽત્મના ગૃહ્યતે તત્પ પ્રદીપાદિરાલોકો ગ્રાહ્યગ્રાહકવ્યતિરિક્તં કરણમ્ ।
ન હિ પ્રદીપાદ્યાલોકો ઘટાંશશ્ચક્ષુરંશો વા ।
ઘટવચ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વેઽપિ પ્રદીપસ્ય ચક્ષુઃ પ્રદીપવ્યતિરેકેણ ન બાહ્યમાલોકસ્થાનીયં કિઞ્ચિત્કરણાન્તરમપેક્ષતે ।
તસ્માન્નૈવ નિયન્તું શક્યતે યત્ર યત્ર વ્યતિરિક્તગ્રાહકગ્રાહ્યત્વં તત્ર તત્ર કરણાન્તરં સ્યાદેવેતિ ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનસ્ય વ્યક્તિરિક્તગ્રાહકગ્રાહ્યત્વે ન કરણદ્વારાનવસ્થા નાપિ ગ્રાહકત્વદ્વારા કદાચિદપ્યુપપાદયિતું શક્યતે ।
તસ્માત્સિદ્ધં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમાત્મજ્યોતિરન્તરમિતિ ।
નનુ નાસ્ત્યેવ બાહ્યોર્ઽથો ઘટાદિઃ પ્રદીપો વા વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તઃ ।
યદ્ધિ યદ્વ્યતિરેકેણ નોપલમ્યતે તત્તાવન્માત્રં વસ્તુ દૃષ્ટમ્ ।
યથાસ્વપ્નવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં ઘટપટાદિવસ્તુ સ્વપ્નવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાનુપલમ્ભાત્સ્વપ્નઘટપ્રદીપાદેઃ સ્વપ્નવિજ્ઞાનમાત્રતાવગમ્યતે, તથા જાગરિતેઽપિ ઘટપ્રદીપાદેર્જાગરિતેઽપિ ઘટપ્રદીપાદેર્જાગ્રદ્વિજ્ઞાનમાત્રમેવ તુ સર્વમ્ ।
તત્ર યદુક્તં વિજ્ઞાનસ્ય વ્યતિરિક્તાવભાસ્યત્વાદ્વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમસ્તિ જ્યોતિરન્તરં ગટાદેરિવેતિ તન્મિથ્યા ।
સર્વસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
ન ।
યાવત્તાવદભ્યુપગમાત્ ।
ન તુ બાહ્યોર્ઽથો ભવતૈકાન્તેનૈવ નાભ્યુપગમ્યતે ।
નનુ મયા નાભ્યુપગમ્યત એવ ।
ન ।
વિજ્ઞાનં ઘટઃ પ્રદીપ ઇતિ ચ શબ્દાર્થપૃથક્ત્વાદ્યાવત્તાવજદપિ બાહ્યમર્થાન્તરમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
વિજ્ઞાનાદર્થાન્તરં વસ્તુ ન ચેદભ્યુપગમ્યતે વિજ્ઞાનં ઘટઃ પટ ઇત્યેવમાદીનાં ભબ્દાનામેકાર્થત્વે પર્યાયશબ્દત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
તથા સાધનાનાં ફલસ્ય ચૈકત્વે સાધ્યસાધનભેદોપદ્શશાસ્ત્રાનર્થપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્કર્તુરજ્ઞાનપ્રસઙ્ગો વા ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ વાદિપ્રતિવાદવાદદોષભ્યુપગમાત્ ।
ન હ્યાત્મવિજ્ઞાનમાત્રમેવ વાદિપ્રતિવાદિવાદસ્તદ્દોષો વાભ્યુગમ્યતે નિરાકર્તવ્યત્વાત્પ્રતિવાદ્યાદીનામ્ ।
ન હ્યાત્મીયં વિજ્ઞાન નિરાકર્તવ્યમભ્યુપગમ્યતે સ્વયં વાઽત્મા કસ્યચિત્ ।
તથા ચ સતિ સર્વસંવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ પ્રવાદ્યાદયઃ સ્વાત્મનૈવ ગૃહ્યન્ત ઇત્યભ્યુપગમઃ ।

વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યા હિ તેઽભ્યુપગમ્યન્તે ।
તસ્માત્તદ્વત્સર્વમેવ વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યં વસ્તુ જાગ્રદ્વિષયત્વાજ્જાગ્રદ્વસ્તુપ્રતિપાદ્યાદિવદિતિ સલાભૌ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સંતત્યન્તરવદ્વિજ્ઞાનાન્તરવચ્ચેતિ ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનવાદિનાપિ ન શક્યં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તં જ્યોતિરન્તરં નિરાકર્તુમ્ ।
સ્વપ્ને વિજ્ઞાનવ્યતિરેકાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અભાવાદપિ ભાવસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વોપપત્તેઃ ।
ભવતૈવ વિષયો ઘટાદિર્યદ્યભાવો યદિ વા ભાવઃ સ્યાદુભયથાપિ ઘટાદિવિજ્ઞાનસ્ય ભાવભૂતત્વમભ્યુપગતમેવ ।
ન તુ તન્નિવર્તયિતું શક્યતે તન્નિવર્તકન્યાયાભાવાત ।
એતેન સર્વસ્ય શૂન્યતાપ્રત્યુક્તા ।
પ્રત્યગાત્માગ્રાહ્યતા ચાઽત્મનોઽહમિતિ મીમાંસકપક્ષઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
યત્તૂક્તં સાલોકોઽન્યશ્ચાન્યશ્ચ ઘટો જાયત ઇતિ તદસત્ ।
ક્ષણાન્તરેઽપિ સ એવાયં ઘટ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સાદૃશ્યાત્પ્રત્યયભિજ્ઞાનં કૃત્તોત્થિતકેશનખાદિષ્વેવેતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્રાપિ ક્ષણિકત્વસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
જાત્યેકત્વાચ્ચ ।
કૃત્તેષુ પુનરુત્થિતેષુ ।
ચ કેશનખાદિષુ કેશનખત્વાજાતેરેકેશનખત્વપ્રત્યયસ્તન્નિમિત્તોઽભ્રાન્ત એ ।
ન હિ દૃશ્યમાનલૂનોત્થિતકેશનખાદિષુ વ્યક્તિનિમિત્તઃ સ એવેતિ પ્રત્યયો ભવતિ ।
કસ્યચિદ્દીર્ખકાલવ્યવહિતદૃષ્ટેષુ સ એવેતિ પ્રત્યયઃ ।
તસ્માન્ન સમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
પ્રત્યક્ષેણ હિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને વસ્તુનિ તદેવેતિ ન ચાન્યત્વમનુમાતું યુક્તં પ્રત્યક્ષવિરોધે લિઙ્ગસ્યાઽભાસત્વોપપત્તેઃ ।
સાદૃશ્યપ્રત્યયાનુપપત્તેશ્ચ ।
જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ ।
એકસ્ય હિ વસ્તુદર્શિનો વસ્ત્વન્તરદર્શને સાદૃશ્યપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન તુ વસ્તુદર્શ્યેકો વસ્ત્વન્તરદર્શનાય ક્ષણાન્તરમવતિષ્ઠતે ।
વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્સકૃદ્વસ્તુદર્શનેનૈવ ક્ષયોપપત્તેઃ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ હિ સાદૃશ્યપ્રત્યયો ભવતિ ।
તેનેતિ દૃષ્ટસ્મરણમિમિતિ વર્તમાનપ્રત્યયઃ ।
તેનેતિ દૃષ્ટં સ્મૃત્વા યાવદિદિમિતિ વર્તમાનક્ષણકાલમવતિષ્ઠેત તતઃ ક્ષણિકવાદહાનિઃ ।
અથ તેનેત્યવોપક્ષીણઃ સ્માર્તઃ પ્રત્યય ઇદમિતિ ચાન્ય એવ વાર્તમાનિકઃ પ્રત્યયઃ ક્ષીયતે તતઃ સાદૃશ્યપ્રત્યતાનુપપત્તિસ્તેનેદં સદૃશમિતિ ।
અનેકદર્શિન એકસ્યાભાવાત્ ।
વ્યપદેશાનુપપત્તિશ્ચ દ્રષ્ટવ્યદર્શનેનૈવોપક્ષયાદ્વિજ્ઞાનસ્યેદં પશ્યામ્યદોઽદ્રાક્ષમિતિવ્યપદેશાનુપપચ્ચર્દૃષ્ટવતો વ્યપદેશક્ષણાનવસ્થાનાત્ ।
અથાવતિષ્ટેત ક્ષણિકવાદહાનિઃ ।
અથાદૃષ્ટવતો વ્યપદેષઃ સાદૃશ્યપ્રત્યયશ્ચ તદાનૂં જાત્યન્ધસ્યેવ રૂપવિશેષવ્યપદેશસ્તત્સાદૃશ્યપ્રત્યયશ્ચ સર્વમન્ધપરમ્પરેતિ પ્રસજ્યેત સર્વજ્ઞશાસ્ત્રપ્રણયનાદિ ।
ન ચૈતદિષ્યતે ।
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશદોષૌ તુ પ્રસિદ્ધતરૌ ક્ષણવાદે ।
દૃષ્ટવ્યપદેશહેતુઃ પૂર્વેત્તરસહિત એક એવ હિ શૃઙ્ગલાવત્પ્રત્યયો જાયત ઇતિ ચેત્ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ ચ ।
ન ।
વર્માનાતીતયોર્ભિન્નકાલત્વાત્ ।
તત્ર વર્તમાનપ્રત્યય એકઃ શૃઙ્ગલાવયવસ્થાનીયોઽતીતશ્ચાપરસ્તૌ પ્રત્યયૌ ભિન્નકાલૌ તદુભયપ્રત્યયવિષયસ્પૃક્ચેચ્છૃઙ્ખલાપ્રત્યયસ્તતઃ ક્ષણદ્વયાવ્યાપિત્વાદેકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પુનઃ ક્ષણવાદહાનિઃ ।
મમતવતાદિવિશેષાનુપપત્તેશ્ચ સર્વસંવ્યવહારલોપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વસ્ય ચ સ્વસંવેદ્યવિજ્ઞાનમાત્રત્વે વિજ્ઞાનસ્ય ચ સ્વચ્છાવબોધાભાસમાત્રસ્વાભાવ્યાભ્યુપગમાત્તદ્દર્શિનશ્ચાન્યસ્યાભાવેઽનિત્યદુઃખ શૂન્યાનાત્મત્વાદ્યનેકકલ્પનાનુપત્તિઃ ।
ન ચ દાડિમાદેરિવ વિરુદ્ધાનેકાંશવત્વં વિજ્ઞાનસ્ય ।
સ્વચ્છાવભાસસ્વાભાવ્યાદ્દ્વિજ્ઞાનસ્ય ।
અનિત્યદુઃખાદીનાં વિજ્ઞાનાંશત્વે ચ સત્યનુભીયમાનત્વાદ્વ્યતિરિક્તવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અથાનિત્યદુઃખાદ્યાત્મૈકત્વમેવ વિજ્ઞાનસ્ય તદા તદ્વિયોગાદ્વિશુદ્ધિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
સંયોગિમલવિગાદ્ધિ વિશુદ્ધર્ભવતિ ।
યથાઽદર્શપ્રભૃતીનામ્ ।
ન તુસ્વાભાવિકેન રક્તત્વાદીનાં દ્રવ્યાન્તરયોગેન વિયોજનં દૃશ્યતે તત્રાપિ સંયોગપૂર્વત્વમનુમીયતે ।
બીજભાવનયા પુષ્પફલાદીનાં ગુણાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધિકલ્નાનુપત્તિઃ ।
વિષયવિષય્યાભાસત્વં ચ યન્મલં પરિકલ્પ્યતે વિજ્ઞાનસ્ય તદપ્યન્યસંસર્ગાભાવાદાનુપપન્નમ્ ।
ન હ્યવિદ્યમાનેન વિદ્યમાનસ્ય સંસર્ગઃ સ્યાત્ ।
અસતિ ચાન્યસંસર્ગેયો ધર્મો યસ્ય દૃષ્ટઃ સ તત્સ્વભાત્વાન્ન તેન વિયોગમર્હતિ ।
યથાગ્નેરૌષ્ણ્યં સવિતુર્વા પ્રભા ।
તસ્માદનિત્યસંસર્ગેણ મલિનત્વં તદ્વિશુદ્ધિશ્ચ વિજ્ઞાનસ્યેતીયં કલ્પનાન્ધપરમ્પરૈવ પ્રમાણશૂન્યેત્યવગમ્યતે ।
યદપિ તસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય નિર્વાણં પુરુષાર્થં કલ્પયન્તિ તત્રાપિ ફલાશ્રયાનુપપત્તિઃ ।
કણ્ટકવિદ્ધસ્ય હિ કણ્ટકવેધજનિતદુઃખનિવૃત્તિઃ ફલં ન તુ કણ્ટકવિદ્ધમરણે તદ્દુઃખનિવૃત્તફલસ્યાઽશ્રય ઉપપદ્યતે ।
તદ્વત્સર્વનિર્વાણેઽસતિ ચ ફલાશ્રયે પુરુષાર્થકલ્પના વ્યર્થૈવ ।
યસ્ય હિ પુરુષશબ્દવાચ્યસ્ય સત્વસ્યાત્મનો વિજ્ઞાનસ્ય ચાર્થઃ પરિકલ્પ્યતે તસ્ય પુનઃ પુરુષસ્ય નિર્વાણે કસ્યાર્થઃ પુરુષાર્થ ઇતિ સ્યાત્ ।
યસ્ય પુનરસ્ત્યનેકાર્થદશીં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્ત આત્મા તસ્ય દૃષ્ટસ્મરણદુખસંયોગવિયોગાદિ સર્વમેવોપપન્નમન્યસંયોગનિમિત્તં કાલુષ્યં તદ્વિયોગનિમિત્તા ચ વિશુદ્ધિરિતિ ।
શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાઽદરઃ ક્રિયતે

સ વા અયં પુરુષો જાયમાનઃ શરીરમભિસમ્પદ્યમાનઃ પાપ્મભિઃ સંસૃજ્યતે ।
સ ઉત્ક્રામન્મ્રિયમાણઃ પાપ્મનો વિજહાતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૮ યથૈવેહૈકસ્મિન્દેહે સ્વપ્નો ભૂત્વા મૃત્યો રૂપાણિ કાર્યકરણાન્યતિક્રમ્ય સ્વપ્ને સ્વ આત્મજ્યેતિષ્યાસ્ત એવં સ વૈ પ્રકૃતઃ પુરુષોઽજાયમાનઃ ।
કથં જાયમાન ઇત્યુચ્યતેશરીરં દેહેન્દ્રિયસંઘાતમભિસંપદ્યમાનઃ શરીર આત્મભાવમાપદ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
પાપ્મભિઃ પાપ્મસમવાયિભિર્ધર્માધર્માશ્રયૈઃ કાર્યકરણૈરિત્યર્થઃ, સંસૃજ્યતે સંયુજ્યતે ।
સ એવોત્ક્રામઞ્છરીરાન્તરમૂર્ધંવ ક્રામન્ગચ્છન્મ્રિયમાણ ઇત્યેતસ્ય વ્યાખ્યાનમુત્ક્રામન્નિતિ ।
તાનેવ સંશ્લિષ્યાન્પાપ્મરૂપકાર્યકરણોપાદાનપરિત્યાગાભ્યામનવરચં સંચરતિ ધિયા સમાનઃ સન્, તથા સોઽયં પુરુષ ઉભાવિહલોકપરોકૌ જન્મમરણાભ્યાં કાર્યકરણોપાદાનપરિત્યાગાવનવરતં પ્રતિપદ્યમાન આ સંસારમોક્ષાત્સંચરતિ ।
તસ્માત્સિદ્ધમસ્યાઽત્મયજ્યોતિષોઽન્યત્વં કાર્યકરણરૂપેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ સંયોગવિયોગાભ્યામ્ ।
ન હિ તદ્ધર્મત્વે સતિ તૈરેવ સંયોગો વિયોગો વા યુક્તઃ

તસ્ય વા એતસ્ય પુરુષસ્ય દ્વે એવ સ્થાને ભવતઃ ।
ઇદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
સન્ધ્યં તૃતીયં સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તસ્મિન્સન્ધ્યે સ્થાને તિષ્ઠનુભે સ્થાને પશ્યતીદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
અથ યથાક્રમોઽયં પરલોકસ્થાને ભવતિ ।
તમાક્રમમાક્રમ્યોભયાન્ પાપ્મન આનન્દાંશ્ચ પશ્યતિ ।
સ યત્ર પ્રસ્વપિત્યસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય સ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માય સ્વેન ભાસા સ્વેન જ્યોતિષા પ્રસ્વપિતિ ।
અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ભવતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૯ નનુ ન સ્યોઽસ્યોભૌ લોકૌ યૌ જન્મમરણાભ્યામનુક્રમેણ સંચરતિ સ્વપ્નજાગરિતે ઇવ ।
સ્વપ્નજાગરિતે તુ પ્રત્યક્ષમવગમ્યેતે ન ત્વિહલોકપરલોકૌ કેનચિત્પ્રમણેન ।
તસ્માદેતે એવ સ્વપ્નજાગગરિતે ઇહલોકપરલોકાવિતિ ।
ઉચ્યતેતસ્યૈતસ્ય પુરુષસ્ય વૈ દ્વે એ સ્થાને ભવતો ન તૃતચીયં ચતુર્થં વા ।
કે તે ।
ઇદં ચ .ત્પ્રતિપન્નં વર્તમાનં જન્મ શરીરેન્જદ્રિયવિષયવેદનાવિશિષ્ટં સ્થાનં પ્રત્યક્ષતોઽનુભૂયમાનમ્ ।
પરલોક એવ સ્થાનં પરલોકસ્થાનમ્ ।
તચ્ચ શરીરાદિવિવિયોગોત્તરકાલાનુભાવ્યમ્ ।
નનુ સ્વપ્નોઽપિ પરલોકસ્થા ચ સતિ દ્વે એવેત્યવધારણમયુક્તમ્ ।
ન ।
કથં તર્હિ ।
સંધ્યં તત્ ।
ઇહલોકપરલોકયોર્યઃ સંધિસ્તસ્મિન્ભવં સંધ્યં યત્તૃતીયં તત્સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તેન સ્થાનદ્વિત્વાવધારણમ્ ।
ન હિ ગ્રામયોઃ સંધસ્તાવેવ ગ્રામાવપેક્ષ્ય તૃતીયત્વપરિગણનમર્હતિ ।
કથં પુનસ્તસ્ય પરલોકસ્થાસ્યાસ્તિત્વમવગમ્યતે યદપેક્ષ્ય સ્વપ્નસ્થાનં સંધ્યં ભવેત્ ।
યતસ્તસ્મિન્સંધ્યે સ્વપ્નસ્થાને તિષ્ટન્ભવન્વર્તમાન એતે ઉભે સ્થાને પશ્યતિ ।
કે તે ઉભે ।
ઇદઞ્ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
તસ્માત્સ્તઃ સ્વપ્નજાગરિતવ્યતિરેકેણોભૌ લોકૌ યો ધિયા સમાનઃ સન્નનુસંચરતિ જન્મમરણસંતાનપ્રબન્ધેન ।
કથં પુનઃ સ્વપ્ને સ્થિતઃ લોકૌ પશ્યતિ ।
કિમાશ્રયઃ કેન વિધિનેતિ ।
ઉચ્યેતેઅથ કથં પશ્યતીતિ શૃણુ ।
યથાક્રમ અક્રામત્યનેનેત્યાક્રમ આશ્રયોઽવષ્ટમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
યાદૃશ આક્મયોઽસ્ય સોઽયં યથાક્રમઃ ।
અયં પુરુષઃ પરલોકસ્થાને પ્રતિપત્તવ્યે નિમિત્તે યથાક્રમો ભવતિ યાદૃશેનપરલોકપ્રતિપત્તિસાધનેન વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાનલક્ષણેન યુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
તમાક્રમં પરલોકસ્થાનાયોન્મુખીભૂતં પ્રાપ્તાઙ્કુરીભાવમિવ બીજં તમાક્રમ્યાવષ્ટભ્યાઽશ્રિત્યોભયાન્પશ્યતિ બહુવચનં ધર્માધર્મફલોનેકત્વાદુભયપ્રકારાનિત્યર્થઃ ।
કાંસ્તાન્પાપ્મનઃ પાપફલાનિ ।
ન તુ પુનઃ સાક્ષાદેવ પાપ્મનાં દર્શનં સંભવતિ તસ્માત્પાપફલાનિ દુઃખાનીત્યર્થઃ ।
આનન્દાંશ્ચ ધર્મફલાનિ સુખાનીત્યેતત્ ।
તાનુભયાન્પાપ્મન આનન્દાંશ્ચ પશ્યતિ જન્માન્તરદૃષ્ટવાસનામયાત્ ।
યાનિ ચ પ્રતિપત્તવ્યજન્મવિષયાણિ ક્ષુદ્રધર્માધર્મફલાનિ ધર્માધર્મપ્રયુક્તો દેવતાનુગ્રહાદ્વાપશ્યતિ ।
તત્કથમવગમ્યતે પરલોકસ્થાનસંબન્ધિપાપ્માનાન્દદર્શનં સ્વપ્ન ઇતિ ।
ઉચ્યતેયસ્માદિહ જન્મન્યનનુભાવ્યમપિ પશ્યતિ બહુ ।
ન ચ સ્વપ્નો નામાપૂર્વં દર્શનમ્ ।
પૂર્વદૃષ્ટસ્મૃતિર્હિ સ્વપ્નઃ પ્રાયેણ ।
તેન સ્વપ્ન્જાગરિતસ્થાનવ્યતિરેકેણ સ્ત ઉભૌ લોકૌ ।
યદાદિત્યાદિબાહ્યજ્યોતિષામભાવેઽયં કાર્યકારણસંગાતઃ પુરુષો યેન વ્યતિરિક્તેનાઽત્મના જ્યોતિષા વ્યવહરતીત્યુક્તં તદેવ નાસ્તિ ।
યદાઽદિત્યાદિજ્યોતિષામભાવગમનં યત્રેદં વિવિક્તં સ્વયઞ્જ્યોતિરુપલભ્યોત ।
યેન સર્વદૈવાયઙ્કાર્યકરણસંઘાતઃ સંસૃષ્ટ એવોપલભ્યેત ।
તસ્માદસત્સમોઽસન્નેવ વા સ્વેન વિવિક્તસ્વભાવેન જ્યોતીરૂપેણાઽત્મેતિ ।
અથ ક્વચિદ્વિવિક્તઃ સ્વેન જ્યોતીરૂપેણોપલભ્યેત બાહ્યાધ્યાત્મિકભૂતભૌતિકસંસર્ગશૂન્યસ્તતો યથોક્તં સર્વં ભવિષ્યતીત્યેદર્થમાહસ યઃ પ્રકૃત આત્મા યત્ર યસ્મિન્કાલે પ્રસ્વપિતિ પ્રકર્ષેણ સ્વાપમનુભવતિ તદા કિમુપાદાનઃ કેન વિધિના સ્વપિતિ સંધ્યં સ્થાનં પ્રતિપદ્યત ઇત્યચ્યતે ।
અસ્ય દૃષ્ટસ્ય લોકસ્યજાગરિતલક્ષણસ્ય સર્વાવતઃ સર્વમવતીતિ સર્વાવાનયં લોકઃ કાર્યકરણસંઘાતો વિષયવેદનાસંયુક્તઃ ।
સર્વાવત્વમસ્ય વ્યાખ્યાતમન્નત્રયપ્રકરણેઽથો અયં વા આત્મેત્યાદિના ।
સર્વા વા ભૂતભૌતિકમાત્રા અસ્ય સંસર્ગકાણભૂતા વિદ્યન્ત ઇતિ સર્વવાન્સર્વાનેવ સર્વાવાંસ્તસ્ય સર્વાવતો માત્રામેકદેશમવયવમપાદાયાપચ્છિદ્યાઽદાય ગૃહીત્વા દૃષ્ટજન્મવાસનાવાસિતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ્વયમાત્મનૈવ વિહત્ય દેહં પાતયિત્વા નિઃસંબોધમાપાદ્ય ।
જાગરિતે હ્યોદિત્યાદીનાં ચક્ષુરાદિષ્વનુગ્રહો દેહવ્યવવહારાર્થઃ ।
દેહવ્યવહારશ્ચાઽત્મનો ધર્માધર્મફલોપભોગપ્રયુક્તસ્તદ્ધર્માધર્મફલોપભોગોપરમણમસ્મિન્દેહ આત્મકર્મોપરમકૃતમિત્યાત્માસ્ય વિહન્તેત્યુચ્યતે ।
સ્વયં નિર્માય નિર્માણં કૃત્વા વાસનામયં સ્વપ્નદેહં માયામયમિવ ।
નિર્માણમપિ તત્કર્માપેક્ષત્વાત્સ્વયઙ્કર્તૃકમુચ્યતે ।
સ્વેનાઽત્મીયેન ભાસા માત્રોપાદાનલક્ષણેન ભાસા દીપ્ત્યા પ્રકાશેન સર્વવાસનાત્મકેનાન્તઃકરણવૃક્કિપ્રકાશેનેત્યર્થઃ ।
સા હિ તત્ર વિષયભૂતા સર્વવાસનામયી પ્રકાશતે ।
સા તત્ર સ્વયં ભા ઉચ્યતે ।
તેન સ્વેન ભાસા વિષયભૂતેન સ્વેન ચ જ્યોતિષા તદ્વિષયિણા વિવિક્તરૂપેણાલુપ્તદૃક્સ્વભાવેન તદ્ભાવરૂપં વાસનાત્મકં વિષયીકુર્વન્પ્રસ્વપિતિ ।
યદેવં વર્તનં તત્પ્રસ્વપિતીત્યુચ્યતે ।
અત્રૈતસ્યામવસ્થાયામેતસ્મિન્કાલેઽયં પુરુષ આત્મા સ્વયમેવ વિવક્તજ્યોતિર્ભવતિ ।
બાહ્યાધ્યાત્મિકભૂતભૌતિકસંસર્ગરહિતં જ્યોતિર્ભવતિ ।
નન્વસ્ય લોકસ્યમાત્રોપાદાનં કૃતં કથં તસ્મિન્સત્યત્રાયં પુરષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીત્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
વિષયભૂતમેવ હિ તત્ ।
તેનૈવ ચાત્રાયં પુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિર્દર્શયિતું શક્યઃ ।
ન ત્વન્યથાસતિ વિષયે કસ્મિંશ્ચિત્સુષુપ્તકાલ ઇવ ।
યદા પુનઃ સા ભા વાસનાત્મિકા વિષયભૂતોપલભ્યમાના ભવતિ તદાસિઃ કોશાદિવ નિષ્કૃષ્ટઃ સર્વસંસર્ગરહિતં ચક્ષુરાદિકાર્યકરણવ્યાવૃત્તસ્વરૂપમલુપ્તદૃગાત્મજ્યોતિઃ સ્વેન રૂપેણાવભાસયદ્ગૃહ્યતે ।
તેનાત્રાયં પુરુશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીતિ સિદ્ધમ્

ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિ ।
અથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે ।
ન તત્રાનન્દા મુદઃ પ્રમુદો ભવન્તિ ।
અથાનન્દાન્મુદઃ પ્રમુદઃ સૃજતે ।
ન તત્ર વેશાન્તાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સ્રવન્ત્યો ભવન્તિ ।
અથ વેશાન્તાન્ પુષ્કરિણીઃ સ્રવન્તીઃ સૃજતે ।
સ હિ કર્તા ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૦ નન્વત્ર કથં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્યેન જાગરત ઇવ ગ્રાહ્યગ્રાહકાદિલક્ષણઃ સર્વે વ્યવહારો દૃશ્યતે ।
ચક્ષુરાદ્યનુગ્રાહકાશ્ચાઽદિત્યાદ્યા લોકાસ્તથૈવ દૃશ્યન્તે યથા જાગરિતે ।
તત્ર કથં વિશેષાવધારણં ક્રિયતેઽત્રાયં પુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
ઉચ્યતેવૈલક્ષણ્યાત્સ્વપ્નદર્શનસ્ય ।
જાગરિતં હીન્દ્રિયબુદ્ધમન આલોકાદિવ્યાપારસંકીર્ણમાત્મજ્યોતિઃ ।
ઇહ તુ સ્વપ્નિન્દ્રિયાભાવાત્તદનુગ્રાહકાદિત્યાદ્યાલોકાભાવાચ્ચ વિવિક્તં કેવલં ભવતિ ।
તસ્માદ્વિલક્ષણમ્ ।
નનુ તથૈવ વિષયા ઉપલભ્યન્તે સ્વપ્નેઽપિ યથા જાગરિતે તત્ર કથમિન્દ્રાયાભાવાદ્વૈલક્ષમ્યમુચ્યતે ઇતિ ।
શૃણુ ન તત્ર લિષયાઃ સ્વપ્ને રથાદિલક્ષણાઃ ।
તથા ન રથયોગા રથેષુ યુજ્યન્ત ઇતિ રથયોગા અશ્વાદયસ્તત્ર ન વિદ્યન્તે ।
ન ચ પન્થાનો રથમાર્ગા ભવન્તિ ।
અથ રથાન્રથયોગાન્પથશ્ચ સૃજતે સ્વયમ્ ।
કથં પુનઃ સૃજતે રથાદિસાધનાનાં વૃક્ષાદીનાંમભાવે ।
ઉચ્યેતેનનૂક્તમસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય સ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માયેત્યન્તઃકરણવૃત્તિરસ્ય લોકસ્ય વ્યવતિષ્ઠતે તદુચ્યતે સ્વયં નિર્માયેતિ ।
તદેવાઽહરથાદીન્સૃજત ઇતિ ।
નતુ તત્ર કરણં વા કરણાનુગ્રાગકાણિવાઽદિત્યાદિજ્યોતીંષિ તદવભાસ્યા વા રથાદયો વિષયા વિદ્યન્તે ।
તદ્વાસનામાત્રં તુ કેવલં તદુપલબ્ધિકર્મનિમિત્તચોદિતોદ્ભૂતાન્તઃકરણવૃત્યાશ્રયં દૃશ્યતે ।
તદ્યસ્ય જ્યોતિષો દૃશ્યતેઽલુપ્તદૃશસ્તદાત્મજ્યોતિરત્ર કેવલમસિરિવ કોશાદ્વિવિવક્તમ્ ।
તથા ન તત્રાઽનન્દાઃ સુખવિશેષા મુદો હર્ષા પુત્રાદિલાભનિમિત્તાઃ પ્રમુદસ્ત એવ પ્રકોર્ષોપેતાઃ ।
અથ ચાઽનન્દાદીન્સૃજતે ।
તથા ન તત્ર વેશાન્તાઃ પલ્વલાઃપુષ્કરિણ્યસ્તડાગાઃ સ્રવન્ત્યો નદ્યો ભવન્તિ ।
અથ વેશાન્તાદીન્સૃજતે વાસનામાત્રરૂપાન્ ।
યસ્માત્સ હિ કર્તા ।
ત્દવાસનાશ્રચિત્તવૃત્યુદ્ભવનિમિત્તકર્મહેતુત્વેનેત્યવોચામ ।
તસ્ય કર્તૃત્વં ન તુ સાક્ષાદેવ તત્ર ક્રિયા સંભવતિ સાધનાભાવાત્ ।
ન હિ કારકમન્તરેણ ક્રિયા સંભવતિ ।
ન ચ તત્ર હસ્તપાદાદીનિ ક્રિયાકારકાણિ સંભવન્તિ ।
યત્ક તુ તાનિ વિદ્યન્તે જાગરિતે તત્રાઽત્મજ્યોતિરવભાસિતૈઃકાર્યકરણૈ રથાદિવાસનાશ્રયાન્તઃકરણવૃત્યુદ્ભવનિમિત્તં કર્મ નિવર્ત્યતે તેનોચ્યતે સ હિ કર્તેતિ ।
તદુક્તમાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુત ઇતિ ।
તત્રાપિ ન પરમાર્થતઃ સ્વતઃ કર્તૃત્વં ચૈતન્યજ્યોતિષોઽવભાસકત્વવ્યતિરેકેણ ।
યચ્ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષાન્તઃકરણદ્વારેણાવભાસયતિ કાર્યકરણાનિ સદવભાસિતાનિ કર્મસુ વ્યાપ્રિયન્તે કાર્યકરણાનિ તત્ર કર્તૃત્વમુપચર્યત આત્મનઃ ।
યદુક્તં ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ તદેવાનૂદ્યતે ।
સ હિ કર્તેતીહ હેત્વર્થમ્

તદેતે શ્લોકા ભવન્તિ
સ્વપ્નેન શારીરમભિપ્રહત્યાસુપ્તઃ સુપ્તાનભિચાકશીતિ ।
શુક્રમાદાય પુનરૈતિ સ્થાનં હિરણ્મયઃપુરુષ એકહંસઃ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૧ તદેવ એતસ્મિન્નુક્તેર્ઽથ એતે શ્લોકા મન્ત્રા ભવન્તિ ।
સ્વપ્નેન સ્વપ્નભાવેન શારીરં શરીરમભિહત્ય નિશ્ચેષ્ટમાપાદ્યાસુપ્તઃ સ્વયમલુપ્તદૃગાદિશક્તિસ્વાભાવ્યાત્સુપ્તાન્વસનાકારોદ્ભૂતાનન્તઃકરણવૃત્યાશ્રયા ન્બાહ્યાધ્યાત્મિકાન્સર્વાનેલ ભાવાન્સ્વેન રૂપેણ પ્રત્યસ્તમિતાન્સુપ્તાનભિચાકશીત્યલુપ્યાઽત્મદૃષ્ટ્યા પશ્યત્યવભાસતીત્યર્થઃ ।
શુક્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મદિન્દ્રિયમાત્ર રૂપમાદાય ગૃહીત્વા પુનોઃ કર્મણે જાગરિતસ્થાનમૈતિ આગચ્છતિ હિરણ્મયો હિરણ્મય ઇવ ચૈતન્યજ્યોતિઃસ્વભાવઃ પુરુષ એકહંસ એક ઇવ હન્તીત્યેકહંસઃ ।
એકો જાગ્રત્સ્વપ્નેહલોકપરલોકાદીન્ ગચ્છતીત્યેકહંસઃ

પ્રાણેન રક્ષન્નવરં કુલાયં બહિષ્કુલાયાદમૃતશ્ચરિત્વા ।
સ ઈયતેઽમૃતો યત્રકામં હિરણ્મયઃ પુરુષ એકહંસઃ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૨ તથા પ્રાણેન પઞ્ચવૃત્તિના રક્ષન્પરિપાલયન્નન્યથા મૃતભ્રાન્તિઃ સ્યાદવરં નિકૃષ્ટમનેકાશુચિસંઘાતત્વાદત્યન્તબીભત્સં કુલાયં નીડં શરીરં સ્વયં તુ બહિસ્તસ્માત્કુલાયાચ્ચરિત્વા ।
યદ્યપિ શરીરસ્થ એવ સ્વપ્નં પશ્યતિ તથાપિ તત્સંબન્ધાભાવાત્તત્સ્થ ઇવાકાશો બહિશ્ચરિત્વેત્યુચ્ય ।
અમૃતઃ સ્વયમમરણધર્મેયતે ગચ્છતિ યત્ર કામં યત્ર યત્ર કામી વિષયેષૂદ્ભૂતવૃત્તિર્ભવતિ તં તં કામં વાસનારૂપેણોદ્ભૂતે ગચ્છતિ

સ્વપ્નાન્ત ઉચ્ચાવચમીયમાનો રૂપાણિ દેવઃ કુરુતે બહૂનિ ।
ઉતેવ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાનો જક્ષદુતેવાપિ ભયાનિ પશ્યન્ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૩ કિઞ્ચ સ્વપ્નાન્તે સ્વપ્નસ્થાન ઉચ્ચાવચમુચ્ચં દેવાદિભાવમવચં તિર્યગાદિભાવં નિકૃષ્ટં તદુચ્ચાવચમીયમાનો ગમ્યમાનઃ પ્રાપ્નુવન્રૂપાણિ દેવો દ્યોતનાવાન્કુરુતે નિર્વર્તયતિ વાસનારૂપાણિ બહૂન્યસંખ્યેયાનિ ઉતાપિ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાન ઇવ જક્ષદિવ હસન્નિવ વયસ્યૈઃ ।
ઉતેવાપિ ભયાનિ બિભેત્યેભ્ય ઇતિ ભયાનિ સંહવ્ય્ઘ્રાદીનિ પશ્યન્નિવ

આરામમસ્ય પશ્યન્તિ ન તં પશ્યતિ કશ્ચનેતિ ।
તં નાયતં બોધયેદિત્યાહુઃ ।
દુર્ભિષજ્યં હાસ્મૈ ભવતિ યમેષ ન પ્રતિપદ્યતે ।
અથો ખલ્વાહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈસ ઇતિ ।
યાનિ હ્યેવ જાગ્રત્પશ્યતિ તાનિ સુપ્ત ઇતિ ।
અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ભવતિ ।
સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૪ આરામમારમણમાક્રીડામનેન નિર્મિતાં વાસનારૂપામસ્યાઽત્મનઃ પશ્યન્તિ સર્વે જનાઃ ।
ગ્રામં નગરં સ્ત્રિયમન્નાદ્યમિત્યાદિવાસનાનિર્મિતમાક્રીડનરૂપમ્ ।
ન તે પશ્યતિ તં ન પશ્યતિ કશ્ચન ।
કષ્ટં ભો વર્તતેઽત્યન્તવિવિક્તં દૃષ્ટિગોચરાપન્નમપ્યહો ભાગ્યહીનતા લોકસ્ય યચ્છક્યદર્શનમપ્યાત્માનં ન પશ્યતીતિ લોકં પ્રત્યનુક્રોશં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
અત્યન્તવિવિક્તઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મા સ્વપ્ને ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
તં નાઽયતં બોધયેદિત્યાહુઃ ।
પ્રસિદ્ધિરપિ લોકે વિદ્યતે સ્વપ્ન આત્મજ્યોતિષો વ્યતિરિક્તત્વે ।
કાસૌ ।
તમાત્માનં સુપ્તમાયતં સહસા ભૃશં ન બોધયેદિત્યાહુરેવં કથયન્તિ ચિકત્સકાદયો જના લોકે ।
નૂનં તે પશ્યન્તિ જાગ્રદ્દેહાદિન્દ્રિયદ્વારતોઽપસૃત્ય કેવલો બહિર્વર્તત ઇતિ યત આહુસ્તં નાઽયતં બોધયેદિતિ ।
તત્ર ચ દોષં પશ્યન્તિભૃશં હ્યસૌ બોધ્યમાનસ્તાનીન્દ્રિયદ્વારાણિ સહસા પ્રતિબોધ્યમાનો ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તદેતદાહદુર્ભિષજ્યં હાસ્મૈ ભવતિ યમેષ ન પ્રતિપદ્યતે યમિન્દ્રિયદ્વારદેશં યસ્માદ્દેશાચ્છુક્રમાદાયપસૃતસ્તમિન્દ્રિયદેશમેષ આત્મા પુનર્ન પ્રતિપદ્યતે ।
કદાચિદ્વ્યત્યાસેનેન્દ્રિયમાત્રાઃ પ્રવેશયતિ ।
તત આન્ધ્યબાધિર્યાદિદોષપ્રાપ્તૌ દુર્ભષજ્યો દુઃખભિષક્વર્મતા હાસ્મૈ દેહાય ભતિ દુઃખેન ચિકિત્સનીયોઽસૌ દેહો ભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધ્ધ્યાપિ સ્વપ્ને સ્વયં જ્યોતિષ્ટ્વામસ્ય ગમ્યતે ।
સ્વપ્નો ભૂત્વાતિક્રાન્તો મૃત્યો રૂપાણીતિ તસ્માત્સ્વપ્ને સ્વયોજ્યોતિરાત્મા ।
અથો અપિ ખલ્વન્ય આહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ યઃ સ્વરઃ ।
ન સંધ્યં સ્થાનાન્તરમિહલોકપરલોકાભ્યાં વ્યતિરિક્તં કિં તર્હીહલોક એવ જાગરિતદેશઃ ।
યદ્યેવં, કિઞ્ચાતઃ ।
શૃણ્વતો યદ્ભવતિ, યદા જાગરિતદેશ એવાયં સ્વપ્નસ્તદાયમાત્મા કાર્યકરણેભ્યો ન વ્યાવૃત્તસ્તૈર્મિશ્રીભૂતઃ ।
અતો ન સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મેત્યતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વબાધનાયાન્ય આહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ ઇતિ ।
તત્ર ચ હેતુમાચક્ષતે જાગરિતદેશત્વે યાનિ હિ યસ્માદ્ધસ્ત્યાદીનિ પદાર્થજાતાનિ જાગ્રજ્જાગરિતદેશે પશ્યતિ લૌકિકસ્તાન્યેવ સુપ્તોઽપિ પશ્યતીતિ ।
તદસત્ ।
ઇન્દ્રિયોપરમાત્ ।
ઉપરતેષુ હીન્દ્રિયેષુ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ ।
તસ્માન્નાન્યસ્ય જ્યોતિષસ્તત્ર સંભવોઽસ્તિ ।
તદુક્તં ન તત્ર રથા ન રથયોગા ઇત્યાદિ ।
તસ્માદત્રાયં પુરષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવત્યેવ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્માસ્તીતિ સ્વપ્નનિદર્શેનપ્રદર્શિતમ્ ।
અતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ ચ ।
ક્રમેણસંચરન્નિગલોકપરલોકાદીનિહલોકપરલોકાદિવ્યતિરિક્તઃ ।
તથા જાગ્રત્સ્વપ્નકુલાયાભ્યાં વ્યતિરિક્તઃ ।
તત્ર ચ કામસંચારાન્નિત્યશ્ચેત્યેતત્પ્રતિપદાદિતં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ।
અતો વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં સહસ્રં દદામીત્યાહ જનકઃ સોઽહમેવં બોધિતસ્ત્વયાભગવતે તુભ્યં સહસ્રં દદામિ ।
વિમોક્ષશ્ચ કામપ્રશ્નો મયાભિપ્રેતઃ ।
તદુપયોગ્યયં તદાર્થ્યાત્તદેકદેશ એવ ।
ઇતસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યામિ સમસ્તકામપ્રશ્નનિર્ણયશ્રવણેન વિમોક્ષાયાત ઊર્ધ્વં બ્રૂહીતિ ।
યેન સંસારાદ્વિપ્રમુચ્યેયમ્, ત્વત્પ્રસાદાત્ ।
વિમોક્ષપદાર્થૈકદેશનિર્ણયહેતોઃ સહસ્રદાનમ્

સ વા એષ એતસ્મિન્ સંપ્રસાદે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાયૈવ ।
સ યત્તત્ર કિઞ્ચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્તેન ભવતિ ।
અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
એવમેવૈતત્યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૫ યત્પ્રસ્તુતમાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્ત ઇતિ ।
તત્પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતિપાદિતમત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીતિ સ્વપ્ને ।
યત્તૂક્તં સ્વ્પનો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ ।
તત્રૈતદાશઙ્કય્તે મૃત્યો રૂપાણ્યેવાતિક્રામતિ ન મૃત્યુમ્ ।
પ્રત્યક્ષં હ્યેતત્સ્વપ્ને કાર્યરકરણવ્યાવૃત્તસ્યાપુ મોદત્રાસાદિદર્શનમ્ ।
તસ્માન્નૂનં નૈવાયં મૃત્યુમતિક્રામતિ ।
કર્મણો હિ મૃત્યોઃ કાર્યં મોદત્રાસાદિ દૃશ્યતે ।
યદિ ચ મૃત્યુના બદ્ધ એવાયં સ્વભાવતસ્તતો વિમોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ન હિ સ્વભાવસ્તતો વિમોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ન હિ સ્વભાવાત્કશ્ચિદ્વિમુચ્યતે ।
અથ સ્વભાવો ન ભવતિ મૃત્યુસ્તતસ્તસ્માન્મોક્ષ ઉપપત્સ્યતે ।
યથાસૌ મૃત્યુરાત્માયો ધર્મો ન ભવતિ તથા પ્રદર્શનાયાત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહીત્યેવં જનકેન પર્યનુયુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તદ્દિદર્શયિષયા પ્રવવૃતે સ વૈ પ્રકૃતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ પુરુષઃ ।
એષ યઃ સ્વપ્ને પ્રદર્શિત એતસ્મિન્સંપ્રસાદે સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિન્નિતિ સંપ્રસાદઃ ।
જાગરિતે દેહેન્દ્રિયવ્યાપારશતસંનિપાતજં હિત્વા કાલુષ્યં તેભ્યો વિપ્રમુક્ત ઈષત્પ્રસીદતિ સ્વપ્ને ।
ઇહ તુ સુષુપ્તે સમ્યક્પ્રસીદતીત્યતઃ સુષુપ્તં સંપ્રસાદ ઉચ્યતે ।
"તીર્ણો હિ તદા સર્વાન્ શોકાન્""સલિલ એકો દ્રષ્ટે"તિ વક્ષ્યતિ સુષુપ્તસ્થમાત્માનમ્ ।
સ વા એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદે ક્રમેણ સંપ્રન્નઃ સન્સુષુપ્તે સ્થિત્વા ।
કથં સંપ્રસન્નઃ ।
સ્વપ્નાત્સુષુપ્તં પ્રવિવિક્ષુઃ સ્વપ્નાવસ્થ એવ રત્વા રતિમનુભૂય મિત્રબન્ધુજનદર્શનાદિતા તરિત્વા વિહૃત્યાનેકધા ચરણફલં શ્રમમુપલભ્યેત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ ન કૃત્વેત્યર્થઃ પુણ્યં ચ પુણ્યફલં પાપં ચ પાપફલમ્ ।
ન તુ પુણ્યપાપયોઃ સાક્ષાદ્દદર્શનમસ્તીત્યવોચામ ।
તસ્માન્ન પુણ્યપાપાભ્યામનુ બદ્ધઃ ।
યો હિ કરોતિ પુણ્યપાપે સ તાભ્યામનુબધ્યતે ।
ન હિ દર્શનમાત્રેણ તદનુબદ્ધઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્સ્વપ્નો ભૂત્વા મૃત્યુમતિક્રામત્યેવ ન મૃત્યુમતિક્રામત્યેવ ન મૃત્યુરૂપાણ્યેવ કેવલમ્ ।
અતો ન મૃત્યોરાત્મસ્વભાવત્વાશઙ્કા ।
મૃત્યુશ્ચેત્સ્વભાવોઽસ્થ સ્વપ્નેઽપિ કુર્યાત્ ।
ન તુ કરોતિ ।
સ્વભાવશ્ચેત્ક્રિયા સ્યાદનિર્મોક્ષતૈવ સ્યાવ ।
ન તુ સ્વભાવઃ સ્વપ્નેઽભાવાત્ ।
અતો વિમોક્ષોઽસ્યોપપદ્યતે મૃત્યોઃ પુણ્યપાપાભ્યામ્ ।
નનુ જાગરિતેઽસ્ય સ્વભાવ એવ ।
ન ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતં હિ તત્ ।
તચ્ચ પ્રતિપાદિતં સાદૃશ્યાદ્ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ।
તસ્માદેકાન્તેનૈવ સ્વપ્ને મૃત્યુરૂપાતિક્રમણાન્ન સ્વાભાવિકત્વશઙ્કાનિર્મોક્ષતા વા ।
તત્ર ચરિત્વેતિ ચરણફલં શ્રમમુપલભ્યેત્યર્થઃ ।
તતઃ સંપ્રસાદાનુવભોત્તરકાલં પુનઃ પ્રતિન્યાયં યથાન્યાયં યથાગતં નિશ્ચિત આયો ન્યાયઃ ।
અયનમાયો નિર્ગમનં પુનઃ પૂર્વગમનપરીત્યેન યદાગમનં સ પ્રતિન્યાયઃ ।
યથાગતં પુનરાગચ્છતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિયોનિ યથાસ્થાનમ્ ।
સ્વપ્નસ્થાનાદ્ધિ સુષુપ્તં પ્રતિપન્નઃ સન્યથાસ્થાનમેવ પુનરાગચ્છતિ ।
પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાયૈવ સ્વપ્નસ્થાનાયૈવ ।
નનુ સ્વપ્ને ન કરોતિ પુણ્યપાપે તયોઃ ફલમેવ કથમવગમ્યતે તથા જાગરિતે યથા કરોત્યેવ સ્વપ્નેઽપિ તુલ્યત્વાદ્દર્શનસ્યેતિ, અત આહ સ આત્મા યત્કિઞ્ચિત્તત્ર સ્વપ્ને પશ્યતિ પુણ્યપાપફલમન્વાગતોઽનનુબદ્ધસ્તેન ઇષ્ટેન ભવતિ નૈવાનુબદ્ધો ભવતિ ।
યદિ હિ સ્વપ્ને કૃતમેવ તેન સ્યાત્તેનાનુબધ્યેત ।
સ્વપ્નાદુત્થિતોઽપિ સમન્વાગતઃ સ્યાત્ ।
ન ચ તલ્લોકે સ્વપ્નકૃતકર્મણાન્વાગતપ્રસિદ્ધિઃ ।
ન હિ સ્વપ્નકૃતેનાઽગસાઽગસ્કારિણમાત્માનં મન્યતે કશ્ચિત્ ।
ન ચ સ્વપ્નદૃશઃ આગઃ શ્રુત્વા લોકસ્તં ગર્હતિ પરિહરતિ વા ।
અતોઽનન્વાગત એવ તેન ભવતિ ।
આખ્યાતારશ્ચસ્વપ્નલ્સહેવશબ્દેનાઽચક્ષતે હસ્તિનોઽદ્ય ઘટીકૃતા ધાવન્તીવ મયા દૃષ્ટા ઇતિ ।
અતો ન તસ્ય કર્તૃત્વમિતિ ।
કથં પુનરસ્યાર્તૃત્વમિતિ ।
કાર્યકરણૈર્મૂર્તૈઃ સંશ્લેષો મૂર્તસ્ય સ તુ ક્રિયાહેતુર્દૃષ્ટઃ ।
નહ્યમૂર્તઃ કશ્ચિત્ક્રિયાવાન્દૃશ્યતેઽમૂર્તશ્ચાઽત્માતોઽસઙ્ગઃ ।
યસ્માચ્ચાસઙ્ગોઽયં પુરુશસ્તસ્માદનન્વાગતસ્તેન સ્વપ્નદૃષ્ટેન ।
અત એવ ન ક્રિયાકર્તૃત્વમસ્ય કથઞ્ચિદુપપદ્યતે ।
કાર્યકરણસંશ્લેષેણ હિ કર્તૃત્વં સ્યાત્સ ચ સશ્લેષઃ સઙ્ગોઽસ્ય નાસ્તિ યતોઽસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ ।
તસ્માદમૃતઃ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિ ।
મોક્ષપદાર્થકદેશસ્ય કર્મપ્રવિવેકસ્ય સમ્યગ્દર્શુતત્વાત્ ।
અત ઊર્ધ્વંવિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ

સ વા એષ એતસ્મિન્ સ્વપ્ને રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ ।
સ યત્તત્ર કિઞ્ચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્તેન ભવતિ ।
અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
એવમેવૈતત્યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૬ તત્રાસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇત્યસઙ્ગતાકર્તૃત્વે હેતુરુક્તઃ ।
ઉક્તં ચ પૂર્વં કર્મવશાત્સ ઈયતે યત્ર કામમિતિ ।
કામશ્ચ સઙ્ગઽતોઽસિદ્ધો હેતુરુક્તોઽસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
કથં તર્હિ ।
અસઙ્ગ એવેત્યેતદુચ્યતે સ વા એષ એતસ્મિન્સ્વપ્ને વ વા એષ પુરુષઃ ।
સંપ્રદાત્પ્રત્યાગતઃ સ્વપ્ને રત્વા ચરિત્વા યથાકામં દૃષ્ટૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચેતિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
બુદ્ધાન્તાયૈવ જાગરિતસ્થાનાય ।
તસ્માદસઙ્ગ એવાયં પુરુષઃ ।
યદિ સ્વપ્ને સઙ્ગવાન્સ્યાત્કામી તતસ્તત્સઙ્ગજૈર્દેષૈર્બુદ્ધાન્તાય પ્રત્યાગતો લિપ્યેત

સ વા એષ એતસ્મિન્ બુદ્ધાન્તે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાન્તાયૈવ ॥ _

શા.ભા._૪,૩.૧૭ યથાસૌ સ્વપ્નેઽસઙ્ગત્વાત્સ્વપ્નસઙ્ગજૈર્દેષૈર્જાગરિતે પ્રત્યાગતો ન લિપ્યત એવં જાગરિતસઙ્ગજૈરપુ દોષાન્ર લિપ્યત એવ બુદ્ધાન્તેન તદેતદુચ્યતે સ વા એષ એતસ્મિન્બુદ્ધાન્તે જાગરિતે રત્વા ચરિત્વેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
સ યત્તત્ર બુદ્ધાન્તે કિઞ્ચિત્પશ્યત્યનત્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
નનુ દૃષ્ટ્વૈવેતિ કથમવધાર્યતે કરોતિ ચ તત્ર પુણ્યપાપે તત્ફલં ચ પશ્યતિ ।
કારકાવભાસકત્વે કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
આત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્ત ઇત્યાદિનાઽત્મજ્યોતિષાવભાસિતઃ કાર્યકરણસઙ્ઘાતો વ્યવહરતિ તેનાસ્ય કર્તૃત્વમુપચર્યતે ન સ્વતઃકર્તૃત્વમ્ ।
તથા ચોક્તં ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતમેવ ન સ્વતઃ ।
ઇહ તુ પરમાર્થાપેક્ષયોપાધિનિરપેક્ષ ઉચ્યતે દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપઞ્ચ ન કૃત્વેતિ તેન ન પૂર્વાપરવ્યાઘાતાશઙ્કા ।
યસ્માન્નિરુપાધિકઃ પરમાર્થતો ન કરોતિ ન લિપ્યતે ક્રિયાફલેન ।
તથા ચ ભગવતોક્તમ્"અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્પરમાત્માયમવ્યયઃ ।
શરીરસ્થોઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે" ॥
ઇતિ ॥
તથા સહસ્રદાનં તુ કામપ્રવિવેકસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
તથા સ વા એષ એતસ્મિન્સ્વપ્ને સ વા એષ એતસ્મિન્બુદ્ધાન્ત ઇત્યેતાભ્યાં કણ્ડિકાભ્યામસઙ્ગતૈવ પ્રતિપાદિતા ।
યસ્માદ્બુદ્ધાન્તે કૃતેન સ્વપ્નાન્તે ગતઃ સંપ્રસન્નોઽસંબદ્ધો ભવતિ સ્તૈન્યાદિકાર્યાદર્શનાત્તસ્માત્ત્રિષ્વપિ સ્થાનેષુ સ્વતોઽસઙ્ગ એવાયમ્ ।
અતોઽમૃતઃ ।
સ્થાનત્રયધર્મવિલક્ષણઃ પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાન્તાયૈવ સંપ્રસાદાયેત્યર્થઃ ।
દર્શનવૃત્તેઃ સ્વપ્નસ્યસ્વપ્નશબ્દેનાભિધાનદર્શનાદન્તશબ્દેન ચ વિશેષણોપપત્તેઃ ।
એતસ્મા અન્તાય ધાવતીતિ ચ સુષુપ્તં દર્શયિષ્યતિ ।
યદિ પુનરેવમુચ્યતે"સ્વપ્નાન્તે રત્વા ચરિત્વૈતાવુભાવન્તાવનુસંચરતિ સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચે"તિ દર્શનાત્સ્વપ્નાન્તાયૈવેત્યત્રાપુ દર્શવૃત્તિરેવ સ્વપ્ન ઉચ્યત ઇતિ તથાપિ ન કિઞ્ચિદ્દુષ્યત્યસઙ્ગતા હિ સિષાધયિષિતા સિધ્યત્યેવ ।
યસ્માજ્જાગરિતે દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ રત્વા ચરિત્વા ચ સ્વપ્નાન્તમાગતો ન જાગરિતદોષાણાનુગતો ભવતિ