brahmopaniṣad · Chapter 1
// brahma //
ॐ śaunako ha cai mahāśālo'ṅgirasaṃ bhagavantaṃ pippalādamapṛcchat /
divye brahmapure saṃpratiṣṭhitā bhavanti kathaṃ sṛjanti kasyaiṣa mahimā babhūva yo hmeṣa mahimā babhūva ka eṣaḥ /
tasmai sa hovāca brahmavidyaṃ variṣṭhām /
prāṇo hyeṣa ātmā /
ātmano mahimā babhuva devānāmāyuḥ sa devānāṃ nidhanamanidhanaṃ divye brahmapure virajaṃ niṣkalaṃ śubhramakṣaraṃ yadbrahma vibhāti sa niyacchati maghukararājānaṃ mākṣikavaditi /
yathā mākṣīkaikena tantunā jālaṃ vakṣipati tenāpakarṣati tathaivaiṣa prāṇo yadā yāti saṃsṛṣṭamākṛṣya /
prāṇadevatāstāḥ sarvā nāḍyaḥ /
suṣvape śyenākāśavadyathā khaṃ śyenamāśritya yāti svamālayamevaṃ suṣupto brūte yathaivaiṣa devadatto yaṣṭyā'pi tāḍyamāno na yatyevamiṣṭāpūrtaiḥ śubhāśubhairna lipyate /
yathā kumāro niṣkāma ānandamupayāti tathaivaiṣa devadattaḥ svapna ānandamabhiyāti veda eva paraṃ jyotiḥ jyotiṣkāmo jyotirānandayate /
bhūyastenaiva svapnāya gacchati jalaukāvat /
yathā jalaukā'gramagraṃ nayatyātmānaṃ nayati paraṃ saṃdhaya /
yatparaṃ nāparaṃ tyajati sa jāgradabhidhiyate /
yathaivaiṣa kapālāṣṭakaṃ saṃnayati /
tameva stana iva lambate vedadevayonaḥ /
yatra jāgrati śubhāśubhaṃ niruktamasya devasya sa saṃprasāro'ntharyāmī khagaḥ karkaṭakaḥ puṣkaraḥ puruṣaḥ grāṇo hiṃsā parāparaṃ brahma ātmā devatā vedayati. ya evaṃ veda sa paraṃ brahma dhaṃ kṣetrajñamupaiti
athāsya puruṣasya catvāri sthānāni bhavanti nābhirhṛdayaṃ kaṇṭhaṃ mūrdheti /
tatra catuṣpādaṃ brahma vibhāti /
jāgaritaṃ svapnaṃ suṣuptaṃ turīyamiti /
jāgarite brahmā svapne viṣṇuḥ suṣuptau rudrasturīyaṃ paramākṣaraṃ ādityaśca viṣṇuśceśvaraśca sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa jīvaḥ so'gniḥ seśvaraśca jāgratteṣāṃ madhye yatparaṃ brahma vibhāti /
svayamamanaskamaśrotramapāṇipādaṃ jyotirvarjitaṃ na tatra lokā na lokā vedā na vedā devā na devā yajñā na yajña mātā na mātā pitā na pitā snuṣa na snuṣa cāṇḍālo na cāṇḍālaḥ pailkaso na pailkasaḥ śramaṇo na śramaṇaḥ paśavo na paśavastāpaso na tāpasa ityekameva paraṃ brahma vibhāti /
hṛdyākāśe tadvijñānamākāśaṃ tatsuṣiramākāśaṃ tadvedyaṃ hṛdyākāśaṃ yasminnidaṃ saṃcarati vacarati yasminnidaṃ sarvamotaṃ protaṃ /
saṃ vibhoḥ prajā jñāyeran /
na tatra devā ṛṣayaḥ pitara riśate pratibuddhaḥ sarvaviditi
hṛdisthā devathāḥ sarvā hṛdi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ /
hṛdi prāṇaśca jyotiśca trivṛtsūtraṃ ca yanmahat //
hṛdi caitanye tiṣṭhati yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ
prajāpateryatsahajaṃ purastāt /
āyuṣyamagrapaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ //
saśikhaṃ vapanaṃ kṛtvā bahiḥsūtraṃ tyajedbudhaḥ /
yadakṣaraṃ paraṃ brahma tatsūtramiti dhārayet //
sūcanātsūtramityāhuḥ sūtraṃ nāma paraṃ padam /
tatsūtraṃ viditaṃ yena sa vipro vedapāragaḥ //
tena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva /
tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavittattvadarśivān //
bahiḥsūtraṃ tyajedvidvānyogamuttamamāsthitaḥ /
brahmabhāvamayaṃ sūtraṃ dhārayedyaḥ sa cetanaḥ //
dhāraṇāttasya sūtrasya nocchiṣṭho nāśucirbhavet /
sūtramantargataṃ yeṣāṃ jñānayajñopavītinām //
te cai sūtravido loke te ca yajñopavītinaḥ /
jñānaśikhino jñānaniṣṭhā jñānayajñopavītihaḥ //
jñānameva paraṃ teṣāṃ pavitraṃ jñānamuttamam /
agneriva śikhā nānyā yasya jñānamayī śikhā //
sa śikhītyucyate vidvānitare keśadhāriṇaḥ
karmaṇyadhikṛtā ye tu vaidike brāhmaṇādayaḥ /
taiḥ saṃdhāryamida sūtraṃ kriyāṅgaṃ taddhi vai smṛtam //
śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam /
brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya iti brahmavido viduḥ //
idaṃ yajñopavītaṃ tu pavitraṃ yatparāyaṇam /
sa vidvānyajñopavītī syātsa yajñaḥ sa ca yajñavit //
eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā /
karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca //
eko manīṣī niṣkiyāṇāṃ bahūnāmekaṃ santaṃ bahudhā yaḥ karoti /
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām //
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim /
dhyānanirmathanābhyāsāddevaṃ paśyennigūḍhavat //
tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpirāpaḥ srotaḥsvaraṇīṣu cāgniḥ /
evamātmā''tmani gṛhmate'sau satyenainaṃ tapasā yo'nupaśyati //
ūrṇanābhiryathā tantūnsṛjate saṃharatyapi /
jāgratsvapne tathā jīvo gacchatyāgacchate punaḥ //
padmakośapratīkāśaṃ suṣiraṃ cāpyadhomukham /
hṛdayaṃ tadvijānīyādviśvasyā''yatanaṃ mahat //
netrasthaṃ jāgrataṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ vinirdiṣet /
suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam //
yadātmā prajñayā''tmānaṃ saṃdhatte paramātmani /
tena saṃdhyā dhyānameva tasmātsandhyābhivandanam //
nirodakādhyānasaṃdhyā vākkāyakleśavarjitā /
saṃdhinī sarvabhūtānāṃ sā saṃdhyā hyekadaṇḍinām //
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha /
ānnandametajjīvasya yaṃ jñātvā mucyate budhaḥ //
sarvavyāpinamātmānaṃ kṣīre sarpirivārpitam /
ātmavidyātapomūlaṃ tadbrahmopaniṣatparam /
sarvātmaikatvarūpeṇa tadbrahmopaniṣatparamiti
ityatharvavede brahmopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: brahmopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0