બ્રહ્મોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ બ્રહ્મ ॥
ૐ શૌનકો હ ચૈ મહાશાલોઽઙ્ગિરસં ભગવન્તં પિપ્પલાદમપૃચ્છત્ ।
દિવ્યે બ્રહ્મપુરે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ કથં સૃજન્તિ કસ્યૈષ મહિમા બભૂવ યો હ્મેષ મહિમા બભૂવ ક એષઃ ।
તસ્મૈ સ હોવાચ બ્રહ્મવિદ્યં વરિષ્ઠામ્ ।
પ્રાણો હ્યેષ આત્મા ।
આત્મનો મહિમા બભુવ દેવાનામાયુઃ સ દેવાનાં નિધનમનિધનં દિવ્યે બ્રહ્મપુરે વિરજં નિષ્કલં શુભ્રમક્ષરં યદ્બ્રહ્મ વિભાતિ સ નિયચ્છતિ મઘુકરરાજાનં માક્ષિકવદિતિ ।
યથા માક્ષીકૈકેન તન્તુના જાલં વક્ષિપતિ તેનાપકર્ષતિ તથૈવૈષ પ્રાણો યદા યાતિ સંસૃષ્ટમાકૃષ્ય ।
પ્રાણદેવતાસ્તાઃ સર્વા નાડ્યઃ ।
સુષ્વપે શ્યેનાકાશવદ્યથા ખં શ્યેનમાશ્રિત્ય યાતિ સ્વમાલયમેવં સુષુપ્તો બ્રૂતે યથૈવૈષ દેવદત્તો યષ્ટ્યાઽપિ તાડ્યમાનો ન યત્યેવમિષ્ટાપૂર્તૈઃ શુભાશુભૈર્ન લિપ્યતે ।
યથા કુમારો નિષ્કામ આનન્દમુપયાતિ તથૈવૈષ દેવદત્તઃ સ્વપ્ન આનન્દમભિયાતિ વેદ એવ પરં જ્યોતિઃ જ્યોતિષ્કામો જ્યોતિરાનન્દયતે ।
ભૂયસ્તેનૈવ સ્વપ્નાય ગચ્છતિ જલૌકાવત્ ।
યથા જલૌકાઽગ્રમગ્રં નયત્યાત્માનં નયતિ પરં સંધય ।
યત્પરં નાપરં ત્યજતિ સ જાગ્રદભિધિયતે ।
યથૈવૈષ કપાલાષ્ટકં સંનયતિ ।
તમેવ સ્તન ઇવ લમ્બતે વેદદેવયોનઃ ।
યત્ર જાગ્રતિ શુભાશુભં નિરુક્તમસ્ય દેવસ્ય સ સંપ્રસારોઽન્થર્યામી ખગઃ કર્કટકઃ પુષ્કરઃ પુરુષઃ ગ્રાણો હિંસા પરાપરં બ્રહ્મ આત્મા દેવતા વેદયતિ. ય એવં વેદ સ પરં બ્રહ્મ ધં ક્ષેત્રજ્ઞમુપૈતિ

અથાસ્ય પુરુષસ્ય ચત્વારિ સ્થાનાનિ ભવન્તિ નાભિર્હૃદયં કણ્ઠં મૂર્ધેતિ ।
તત્ર ચતુષ્પાદં બ્રહ્મ વિભાતિ ।
જાગરિતં સ્વપ્નં સુષુપ્તં તુરીયમિતિ ।
જાગરિતે બ્રહ્મા સ્વપ્ને વિષ્ણુઃ સુષુપ્તૌ રુદ્રસ્તુરીયં પરમાક્ષરં આદિત્યશ્ચ વિષ્ણુશ્ચેશ્વરશ્ચ સ પુરુષઃ સ પ્રાણઃ સ જીવઃ સોઽગ્નિઃ સેશ્વરશ્ચ જાગ્રત્તેષાં મધ્યે યત્પરં બ્રહ્મ વિભાતિ ।
સ્વયમમનસ્કમશ્રોત્રમપાણિપાદં જ્યોતિર્વર્જિતં ન તત્ર લોકા ન લોકા વેદા ન વેદા દેવા ન દેવા યજ્ઞા ન યજ્ઞ માતા ન માતા પિતા ન પિતા સ્નુષ ન સ્નુષ ચાણ્ડાલો ન ચાણ્ડાલઃ પૈલ્કસો ન પૈલ્કસઃ શ્રમણો ન શ્રમણઃ પશવો ન પશવસ્તાપસો ન તાપસ ઇત્યેકમેવ પરં બ્રહ્મ વિભાતિ ।
હૃદ્યાકાશે તદ્વિજ્ઞાનમાકાશં તત્સુષિરમાકાશં તદ્વેદ્યં હૃદ્યાકાશં યસ્મિન્નિદં સંચરતિ વચરતિ યસ્મિન્નિદં સર્વમોતં પ્રોતં ।
સં વિભોઃ પ્રજા જ્ઞાયેરન્ ।
ન તત્ર દેવા ઋષયઃ પિતર રિશતે પ્રતિબુદ્ધઃ સર્વવિદિતિ

હૃદિસ્થા દેવથાઃ સર્વા હૃદિ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
હૃદિ પ્રાણશ્ચ જ્યોતિશ્ચ ત્રિવૃત્સૂત્રં ચ યન્મહત્ ॥
હૃદિ ચૈતન્યે તિષ્ઠતિ યજ્ઞોપવીતં પરમં પવિત્રં
પ્રજાપતેર્યત્સહજં પુરસ્તાત્ ।
આયુષ્યમગ્રપં પ્રતિમુઞ્ચ શુભ્રં યજ્ઞોપવીતં બલમસ્તુ તેજઃ ॥
સશિખં વપનં કૃત્વા બહિઃસૂત્રં ત્યજેદ્બુધઃ ।
યદક્ષરં પરં બ્રહ્મ તત્સૂત્રમિતિ ધારયેત્ ॥
સૂચનાત્સૂત્રમિત્યાહુઃ સૂત્રં નામ પરં પદમ્ ।
તત્સૂત્રં વિદિતં યેન સ વિપ્રો વેદપારગઃ ॥
તેન સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
તત્સૂત્રં ધારયેદ્યોગી યોગવિત્તત્ત્વદર્શિવાન્ ॥
બહિઃસૂત્રં ત્યજેદ્વિદ્વાન્યોગમુત્તમમાસ્થિતઃ ।
બ્રહ્મભાવમયં સૂત્રં ધારયેદ્યઃ સ ચેતનઃ ॥
ધારણાત્તસ્ય સૂત્રસ્ય નોચ્છિષ્ઠો નાશુચિર્ભવેત્ ।
સૂત્રમન્તર્ગતં યેષાં જ્ઞાનયજ્ઞોપવીતિનામ્ ॥
તે ચૈ સૂત્રવિદો લોકે તે ચ યજ્ઞોપવીતિનઃ ।
જ્ઞાનશિખિનો જ્ઞાનનિષ્ઠા જ્ઞાનયજ્ઞોપવીતિહઃ ॥
જ્ઞાનમેવ પરં તેષાં પવિત્રં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
અગ્નેરિવ શિખા નાન્યા યસ્ય જ્ઞાનમયી શિખા ॥
સ શિખીત્યુચ્યતે વિદ્વાનિતરે કેશધારિણઃ

કર્મણ્યધિકૃતા યે તુ વૈદિકે બ્રાહ્મણાદયઃ ।
તૈઃ સંધાર્યમિદ સૂત્રં ક્રિયાઙ્ગં તદ્ધિ વૈ સ્મૃતમ્ ॥
શિખા જ્ઞાનમયી યસ્ય ઉપવીતં ચ તન્મયમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં સકલં તસ્ય ઇતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ ॥
ઇદં યજ્ઞોપવીતં તુ પવિત્રં યત્પરાયણમ્ ।
સ વિદ્વાન્યજ્ઞોપવીતી સ્યાત્સ યજ્ઞઃ સ ચ યજ્ઞવિત્ ॥
એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચ ॥
એકો મનીષી નિષ્કિયાણાં બહૂનામેકં સન્તં બહુધા યઃ કરોતિ ।
તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્તેષાં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્ ॥
આત્માનમરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્ ।
ધ્યાનનિર્મથનાભ્યાસાદ્દેવં પશ્યેન્નિગૂઢવત્ ॥
તિલેષુ તૈલં દધિનીવ સર્પિરાપઃ સ્રોતઃસ્વરણીષુ ચાગ્નિઃ ।
એવમાત્માઽઽત્મનિ ગૃહ્મતેઽસૌ સત્યેનૈનં તપસા યોઽનુપશ્યતિ ॥
ઊર્ણનાભિર્યથા તન્તૂન્સૃજતે સંહરત્યપિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્ને તથા જીવો ગચ્છત્યાગચ્છતે પુનઃ ॥
પદ્મકોશપ્રતીકાશં સુષિરં ચાપ્યધોમુખમ્ ।
હૃદયં તદ્વિજાનીયાદ્વિશ્વસ્યાઽઽયતનં મહત્ ॥
નેત્રસ્થં જાગ્રતં વિદ્યાત્કણ્ઠે સ્વપ્નં વિનિર્દિષેત્ ।
સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતમ્ ॥
યદાત્મા પ્રજ્ઞયાઽઽત્માનં સંધત્તે પરમાત્મનિ ।
તેન સંધ્યા ધ્યાનમેવ તસ્માત્સન્ધ્યાભિવન્દનમ્ ॥
નિરોદકાધ્યાનસંધ્યા વાક્કાયક્લેશવર્જિતા ।
સંધિની સર્વભૂતાનાં સા સંધ્યા હ્યેકદણ્ડિનામ્ ॥
યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
આન્નન્દમેતજ્જીવસ્ય યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે બુધઃ ॥
સર્વવ્યાપિનમાત્માનં ક્ષીરે સર્પિરિવાર્પિતમ્ ।
આત્મવિદ્યાતપોમૂલં તદ્બ્રહ્મોપનિષત્પરમ્ ।
સર્વાત્મૈકત્વરૂપેણ તદ્બ્રહ્મોપનિષત્પરમિતિ

ઇત્યથર્વવેદે બ્રહ્મોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય