Language

ENहिગુ
Scripture Library

brahmavidyopaniṣat · Chapter 1

1

brahmavidyā upaniṣad
ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai / tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai /
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
prasādādbrahmaṇastasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ / rahasyaṃ brahmavidyāyā dhruvāgniṃ saṃpracakṣate

2

omityekākṣaraṃ brahma yaduktaṃ brahmavādibhiḥ / śarīraṃ tasya vakṣyāmi sthānaṃ kālatrayaṃ tathā

3

tatra devāstrayaḥ proktā lokā vedāstrayo'gnayaḥ / tisro mātrārdhamātrā ca tryakṣarasya śivasya tu

4

ṛgvedo gārhapatyaṃ ca pṛthivī brahma eva ca / ākārasya śarīraṃ tu vyākhyātaṃ brahmavādibhiḥ

5

yajurvedo'ntarikṣaṃ ca dakṣiṇāgnistathaiva ca / viṣṇuśca bhagavāndeva ukāraḥ parikīrtitaḥ

6

sāmavedastathā dyauścāhavanīyastathaiva ca / īśvaraḥ paramo devo makāraḥ parikīrtitaḥ

7

sūryamaṇḍalamadhye'tha hyakāraḥ śaṅkhamadhyagaḥ / ukāraścandrasaṃkāśastasya madhye vyavasthitaḥ

8

makārastvagnisaṃkāśo vidhūmo vidyutopamaḥ / tisro mātrāstathā jñeyā somasūryāgnirūpiṇaḥ

9

śikhā tu dīpasaṃkāśā tasminnupari vartate / ardhamātra tathā jñeyā praṇavasyopari sthitā

10

padmasūtranibhā sūkṣmā śikhā sā dṛśyate parā / sā nāḍī sūryasaṃkāśā sūryaṃ bhittvā tathā parā

11

dvisaptatisahasrāṇi nāḍīṃ bhittvā ca mūrdhani / varadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaṃ vyāpyeva tiṣṭhati

12

kāṃsyaghaṇṭāninādastu yathā līyati śāntaye / oṅkārastu tathā yojyaḥ śāntaye sarvamicchatā

13

yasminvilīyate śabdastatparaṃ brahma gīyate / dhiyaṃ hi līyate brahma so'mṛtatvāya kalpate

14

vāyuḥprāṇastathākāśastrividho jīvasaṃjñakaḥ / sa jīvaḥ prāṇa ityukto vālāgraśatakalpitaḥ

15

nābhisthāne sthitaṃ viśvaṃ śuddhatattvaṃ sunirmalam / ādityamiva dīpyantaṃ raśmibhiścākhilaṃ śivam

16

sakāraṃ ca hakāraṃ ca jīvo japati sarvadā / nābhirandhrādviniṣkrāntaṃ viṣayavyāptivarjitam

17

tenedaṃ niṣkalaṃ vidyātkṣīrātsarpiryathā tathā / kāraṇenātmanā yuktaḥ prāṇāyāmaiśca pañcabhiḥ

18

catuṣkalā samāyukto bhrāmyate ca hṛdisthitaḥ / golakastu yadā dehe kṣīradaṇḍena vā hataḥ

19

etasminvasate śīghramaviśrāntaṃ mahākhagaḥ / yāvanniśvasito jīvastāvanniṣkalatāṃ gataḥ

20

nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt / anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam

21

svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate / recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ

22

nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ/ mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram

23

dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame / abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet

24

jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate / evaṃ dine dine kuryādaṇimādivibhūtaye

25

īśvaratvamavāpnoti sadābhyāsarataḥ pumān / bahavo naikamārgeṇa prāptā nityatvamāgatāḥ

26

haṃsavidyāmṛte loke nāsti nityatvasādhanam / yo dadāti mahāvidyāṃ haṃsākhyāṃ pārameśvarīm

27

tasya dāsyaṃ sadā kuryātprajñayā parayā saha / śubhaṃ vā'śubhamanyadvā yaduktaṃ guruṇā bhuvi

28

tatkuryādavicāreṇa śiṣyaḥ santoṣasaṃyutaḥ / haṃsavidyāmimāṃ labdhvā guruśuśrūṣayā naraḥ

29

.
ātmānamātmanā sākṣādbrahma buddhvā suniścalam / dehajātyādisambandhānvarṇāśramasamanvitān

30

vedaśāstrāṇi cānyāni padapāṃsumiva tyajet / gurubhaktiṃ sadā kuryācchreyase bhūyase naraḥ

31

gurureva hariḥ sākṣānnānya ityabravīcchṛtiḥ

32

śrutyā yaduktaṃ paramārthameva tatsaṃśayo nātra tataḥ samastam / śrutyā virodhe na bhavetpramāṇaṃ bhavedanarthāya vinā pramāṇam

33

dehasthaḥ sakalo jñeyo niṣkalo dehavarjitaḥ / āptopadeśagamyo'sau sarvataḥ samavasthitaḥ

34

haṃsahaṃseti yo brūyāddhaṃso brahmā hariḥ śivaḥ / guruvaktrāttu labhyeta pratyakṣaṃ sarvatomukham

35

tileṣu ca yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ / puruṣasya śarīre'sminsa bāhyābhyantare tathā

36

ulkāhasto yathāloke dravyamālokya tāṃ tyajet / jñānena jñeyamālokya paścājjñānaṃ parityajet

37

puṣpavatsakalaṃ vidyādgandhastasya tu niṣkalaḥ / vṛkṣastu sakalaṃ vidyācchāyā tasya tu niṣkalā

38

niṣkalaḥ sakalo bhāvaḥ sarvatraiva vyavasthitaḥ / upāyaḥ sakalastadvadupeyaścaiva niṣkalaḥ

39

sakale sakalo bhāvo niṣkale niṣkalastathā / ekamātro dvimātraśca trimātraścaiva bhedataḥ

40

ardhamātra parā jñeyā tata ūrdhvaṃ parātparam / pañcadhā pañcadaivatyaṃ sakalaṃ paripaṭhyate

41

brahmaṇo hṛdayasthānaṃ kaṇṭhe viṣṇuḥ samāśritaḥ / tālumadhye sthito rudro lalāṭastho maheśvaraḥ

42

nāsāgre acyutaṃ vidyāttasyānte tu paraṃ padam / paratvāttu paraṃ nāstītyevaṃ śāstrasya nirṇayaḥ

43

dehātītaṃ tu taṃ vidyānnāsāgre dvādaśāṅgulam / tadantaṃ taṃ vijānīyāttatrastho vyāpayetprabhuḥ

44

mano'pyanyatra nikṣiptaṃ cakṣuranyatra pātitam / tathāpi yogināṃ yogo hyavicchinnaḥ pravartate

45

etattu paramaṃ guhyametattu paramaṃ śubham / nātaḥ parataraṃ kiñcinnātaḥ parataraṃ śubham

46

śuddhajñānāmṛtaṃ prāpya paramākṣaranirṇayam / guhyādguhyatamaṃ gopyaṃ grahaṇīyaṃ prayatnataḥ

47

nāputrāya pradātavyaṃ nāśiṣyāya kadācana / gurudevāya bhaktāya nityaṃ bhaktiparāya ca

48

pradātavyamidaṃ śāstraṃ netarebhyaḥ pradāpayet / dātāsya narakaṃ yāti siddhyate na kadācana

49

gṛhastho brahmacārī ca vānaprasthaśca bhikṣukaḥ / yatra tatra sthito jñānī paramākṣaravitsadā

50

viṣayī viṣayāsakto yāti dehāntare śubham / jñānādevāsya śāstrasya sarvāvastho'pi mānavaḥ

51

brahmahatyāśvamedhādyaiḥ puṇyapāpairna lipyate / codako bodhakaścaiva mokṣadaśca paraḥ smṛtaḥ

52

ityeṣaṃ trividho jñeya ācāryastu mahītale / codako darśayenmārgaṃ bodhakaḥ sthānamācaret

53

mokṣadastu paraṃ tattvaṃ yajjñātvā paramaśnute / pratyakṣayajanaṃ dehe saṃkṣepācchṛṇu gautama

54

teneṣṭvā sa naro yāti śāśvataṃ padamavyayam / svayameva tu saṃpaśyeddehe binduṃ ca niṣkalam

55

ayane dve ca viṣuve sadā paśyati mārgavit / kṛtvāyāmaṃ purā vatsa recapūrakakumbhakān

56

pūrvaṃ cobhayamuccārya arcayettu yathākramam / namaskāreṇa yogena mudrayārabhya cārcayet

57

sūryasya grahaṇaṃ vatsa pratyakṣayajanaṃ smṛtam / jñānātsāyujyamevoktaṃ toye toyaṃ yathā tathā

58

ete guṇāḥ pravartante yogābhyāsakṛtaśramaiḥ / tasmādyogaṃ samādāya sarvaduḥkhabahiṣkṛtaḥ

59

yogadhyānaṃ sadā kṛtvā jñānaṃ tanmayatāṃ vrajet / jñānātsvarūpaṃ paramaṃ haṃsamantraṃ samuccaret

60

prāṇināṃ dehamadhye tu sthito haṃsaḥ sadācyutaḥ / haṃsa eva paraṃ satyaṃ haṃsa eva tu śaktikam

61

haṃsa eva paraṃ vākyaṃ haṃsa eva tu vādikam / haṃsa eva paro rudro haṃsa eva parātparam

62

sarvadevasya madhyastho haṃsa eva maheśvaraḥ / pṛthivyādiśivāntaṃ tu akārādyāśca varṇakāḥ

63

kūṭāntā haṃsa eva syānmātṛketi vyavasthitāḥ / mātṛkārahitaṃ mantramādiśante na kutracit

64

haṃsajyotiranūpamyaṃ madhye devaṃ vyavasthitam / dakṣiṇāmukhamāśritya jñānamudrāṃ prakalpayet

65

sadā samādhiṃ kurvīta haṃsamantramanusmaran / nirmalasphaṭikākāraṃ divyarūpamanuttamam

66

madhyadeśe paraṃ haṃsaṃ jñānamudrātmarūpakam / prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ

67

pañcakarmendriyairuktāḥ kriyāśaktibalodyatāḥ / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

68

pañcajñānendriyairyuktā jñānaśaktibalodyatāḥ / pāvakaḥ śaktimadhye tu nābhicakre raviḥ sthitaḥ

69

bandhamudrā kṛtā yena nāsāgre tu svalocane / akārevahnirityāhurukāre hṛdi saṃsthitaḥ

70

makāre ca bhruvormadhye prāṇaśaktyā prabodhayet / brahmagranthirakāre ca viṣṇugranthirhṛdi sthitaḥ

71

rudragranthirbhruvormadhye bhidyate'kṣaravāyunā / akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇurāsthitaḥ

72

makāre saṃsthito rudrastato'syāntaḥ parātparaḥ / kaṇṭhaṃ saṅkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ

73

rasanā pīḍyamāneyaṃ ṣoḍaśī vordhvagāmini / trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā

74

triśaṅkhavajramoṅkāramūrdhvanālaṃ bhruvormukham / kuṇḍalīṃ cālayanprāṇānbhedayanśaśimaṇḍalam

75

sādhayanvajrakumbhāni navadvārāṇi bandhayet / sumanaḥpavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇastathā

76

brahmasthāne tu nādaḥ syācchākinyāmṛtavarṣiṇī / ṣaṭcakramaṇḍaloddhāraṃ jñānadīpaṃ prakāśayet

77

sarvabhūtasthitaṃ devaṃ sarveśaṃ nityamarcayet / ātmarūpaṃ tamālokya jñānarūpaṃ nirāmayam

78

dṛśyantaṃ divyarūpeṇa sarvavyāpī nirañjanaḥ / haṃsa haṃsa vadedvākyaṃ prāṇināṃ dehamāśritaḥ . saprāṇāpānayorgranthirajapetyabhidhīyate

79

sahasramekaṃ dvayutaṃ ṣaṭśataṃ caiva sarvadā / uccaranpaṭhito haṃsaḥ so'hamityabhidhīyate

80

pūrvabhāge hyadholiṅgaṃ śikhinyāṃ caiva paścimam / jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyetsadā yatiḥ

81

acyuto'hamacintyo'hamatarkyo'hamajo'smyaham / aprāṇo'hamakāyo'hamanaṅgo'smyabhayo'smyaham

82

aśabdo'hamarūpo'hamasparśo'smyahamadvayaḥ / araso'hamagandho'hamanādiramṛto'smyaham

83

akṣayo'hamaliṅgo'hamajaro'smyakalo'smyaham / aprāṇo'hamamūko'hamacintyo'smyakṛto'smyaham

84

antaryāmyahamagrāhyo'nirdeśyo'hamalakṣaṇaḥ / agotro'hamagātro'hamacakṣuṣko'smyavāgaham

85

adṛśyo'hamavarṇo'hamakhaṇḍo'smyahamadbhutaḥ / aśruto'hamadṛṣṭo'hamanveṣṭavyo'maro'smyaham

86

avāyurapyanākāśo'tejasko'vyabhicāryaham / amato'hamajāto'hamatisūkṣmo'vikāryaham

87

arajasko'tamasko'hamasattvosmyaguṇo'smyaham / amāyo'nubhavātmāhamananyo'viṣayo'smyaham

88

advaito'hamapūrṇo'hamabāhyo'hamanantaraḥ / aśroto'hamadīrgho'hamavyakto'hamanāmayaḥ

89

advayānandavijñānaghano'smyahamavikriyaḥ / aniccho'hamalepo'hamakartāsmyahamadvayaḥ

90

avidyākāryahīno'hamavāgrasanagocaraḥ / analpo'hamaśoko'hamavikalpo'smyavijvalan

91

ādimadhyāntahīno'hamākāśasadṛśo'smyaham / ātmacaitanyarūpo'hamahamānandacidghanaḥ

92

ānandāmṛtarūpo'hamātmasaṃsthohamantaraḥ / ātmakāmohamākāśātparamātmeśvarosmyaham

93

īśānosmyahamīḍyo'hamahamuttamapūruṣaḥ / utkṛṣṭo'hamupadraṣṭā ahamuttarato'smyaham

94

kevalo'haṃ kaviḥ karmādhyakṣo'haṃ karaṇādhipaḥ / guhāśayo'haṃ goptāhaṃ cakṣuṣaścakṣurasmyaham

95

cidānando'smyahaṃ cetā cidghanaścinmayo'smyaham / jyotirmayo'smyahaṃ jyāyāñjyotiṣāṃ jyotirasmyaham

96

tamasaḥ sākṣyahaṃ turyaturyo'haṃ tamasaḥ paraḥ / divyo devo'smi durdarśo dṛṣṭādhyāyo dhruvo'smyaham

97

nityo'haṃ niravadyo'haṃ niṣkriyo'smi nirañjanaḥ / nirmalo nirvikalpo'haṃ nirākhyāto'smi niścalaḥ

98

nirvikāro nityapūto nirguṇo niḥspṛho'smyaham / nirindriyo niyantāhaṃ nirapekṣo'smi niṣkalaḥ

99

puruṣaḥ paramātmāhaṃ purāṇaḥ paramo'smyaham / parāvaro'smyahaṃ prājñaḥ prapañcopaśamo'smyaham

100

parāmṛto'smyahaṃ pūrṇaḥ prabhurasmi purātanaḥ / pūrṇānandaikabodho'haṃ pratyagekaraso'smyaham

101

prajñāto'haṃ praśānto'haṃ prakāśaḥ parameśvaraḥ / ekadā cintyamāno'haṃ dvaitādvaitavilakṣaṇaḥ

102

buddho'haṃ bhūtapālo'haṃ bhārūpo bhagavānaham / mahājñeyo mahānasmi mahājñeyo maheśvaraḥ

103

vimukto'haṃ vibhurahaṃ vareṇyo vyāpako'smyaham / vaiśvānaro vāsudevo viśvataścakṣurasmyaham

104

viśvādhiko'haṃ viśado viṣṇurviśvakṛdasmyaham / śuddho'smi śukraḥ śānto'smi śāśvato'smi śivo'smyaham

105

sarvabhūtāntarātmahamahamasmi sanātanaḥ / ahaṃ sakṛdvibhāto'smi sve mahimni sadā sthitaḥ

106

sarvāntaraḥ svayaṃjyotiḥ sarvādhipatirasmyaham / sarvabhūtādhivāso'haṃ sarvavyāpī svarāḍaham

107

samastasākṣī sarvātmā sarvabhūtaguhāśayaḥ / sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ

108

sthānatrayavyatīto'haṃ sarvānugrāhako'smyaham / saccidānanda pūrṇātmā sarvapremāspado'smyaham

109

saccidānandamātro'haṃ svaprakāśo'smi cidghanaḥ / sattvasvarūpasanmātrasiddhasarvātmako'smyaham

110

sarvādhiṣṭhānasanmātraḥ svātmabandhaharo'smyaham / sarvagrāso'smyahaṃ sarvadraṣṭā sarvānubhūraham

evaṃ yo veda tattvena sa vai puruṣa ucyata ityupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai / tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai /
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//iti brahmavidyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: brahmavidyopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc