brahmavidyopaniṣat · Chapter 1
brahmavidyā upaniṣad
ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai / tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai /
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
prasādādbrahmaṇastasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ / rahasyaṃ brahmavidyāyā dhruvāgniṃ saṃpracakṣate
omityekākṣaraṃ brahma yaduktaṃ brahmavādibhiḥ / śarīraṃ tasya vakṣyāmi sthānaṃ kālatrayaṃ tathā
tatra devāstrayaḥ proktā lokā vedāstrayo'gnayaḥ / tisro mātrārdhamātrā ca tryakṣarasya śivasya tu
ṛgvedo gārhapatyaṃ ca pṛthivī brahma eva ca / ākārasya śarīraṃ tu vyākhyātaṃ brahmavādibhiḥ
yajurvedo'ntarikṣaṃ ca dakṣiṇāgnistathaiva ca / viṣṇuśca bhagavāndeva ukāraḥ parikīrtitaḥ
sāmavedastathā dyauścāhavanīyastathaiva ca / īśvaraḥ paramo devo makāraḥ parikīrtitaḥ
sūryamaṇḍalamadhye'tha hyakāraḥ śaṅkhamadhyagaḥ / ukāraścandrasaṃkāśastasya madhye vyavasthitaḥ
makārastvagnisaṃkāśo vidhūmo vidyutopamaḥ / tisro mātrāstathā jñeyā somasūryāgnirūpiṇaḥ
śikhā tu dīpasaṃkāśā tasminnupari vartate / ardhamātra tathā jñeyā praṇavasyopari sthitā
padmasūtranibhā sūkṣmā śikhā sā dṛśyate parā / sā nāḍī sūryasaṃkāśā sūryaṃ bhittvā tathā parā
dvisaptatisahasrāṇi nāḍīṃ bhittvā ca mūrdhani / varadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaṃ vyāpyeva tiṣṭhati
kāṃsyaghaṇṭāninādastu yathā līyati śāntaye / oṅkārastu tathā yojyaḥ śāntaye sarvamicchatā
yasminvilīyate śabdastatparaṃ brahma gīyate / dhiyaṃ hi līyate brahma so'mṛtatvāya kalpate
vāyuḥprāṇastathākāśastrividho jīvasaṃjñakaḥ / sa jīvaḥ prāṇa ityukto vālāgraśatakalpitaḥ
nābhisthāne sthitaṃ viśvaṃ śuddhatattvaṃ sunirmalam / ādityamiva dīpyantaṃ raśmibhiścākhilaṃ śivam
sakāraṃ ca hakāraṃ ca jīvo japati sarvadā / nābhirandhrādviniṣkrāntaṃ viṣayavyāptivarjitam
tenedaṃ niṣkalaṃ vidyātkṣīrātsarpiryathā tathā / kāraṇenātmanā yuktaḥ prāṇāyāmaiśca pañcabhiḥ
catuṣkalā samāyukto bhrāmyate ca hṛdisthitaḥ / golakastu yadā dehe kṣīradaṇḍena vā hataḥ
etasminvasate śīghramaviśrāntaṃ mahākhagaḥ / yāvanniśvasito jīvastāvanniṣkalatāṃ gataḥ
nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt / anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam
svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate / recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ
nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ/ mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram
dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame / abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet
jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate / evaṃ dine dine kuryādaṇimādivibhūtaye
īśvaratvamavāpnoti sadābhyāsarataḥ pumān / bahavo naikamārgeṇa prāptā nityatvamāgatāḥ
haṃsavidyāmṛte loke nāsti nityatvasādhanam / yo dadāti mahāvidyāṃ haṃsākhyāṃ pārameśvarīm
tasya dāsyaṃ sadā kuryātprajñayā parayā saha / śubhaṃ vā'śubhamanyadvā yaduktaṃ guruṇā bhuvi
tatkuryādavicāreṇa śiṣyaḥ santoṣasaṃyutaḥ / haṃsavidyāmimāṃ labdhvā guruśuśrūṣayā naraḥ
.
ātmānamātmanā sākṣādbrahma buddhvā suniścalam / dehajātyādisambandhānvarṇāśramasamanvitān
vedaśāstrāṇi cānyāni padapāṃsumiva tyajet / gurubhaktiṃ sadā kuryācchreyase bhūyase naraḥ
gurureva hariḥ sākṣānnānya ityabravīcchṛtiḥ
śrutyā yaduktaṃ paramārthameva tatsaṃśayo nātra tataḥ samastam / śrutyā virodhe na bhavetpramāṇaṃ bhavedanarthāya vinā pramāṇam
dehasthaḥ sakalo jñeyo niṣkalo dehavarjitaḥ / āptopadeśagamyo'sau sarvataḥ samavasthitaḥ
haṃsahaṃseti yo brūyāddhaṃso brahmā hariḥ śivaḥ / guruvaktrāttu labhyeta pratyakṣaṃ sarvatomukham
tileṣu ca yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ / puruṣasya śarīre'sminsa bāhyābhyantare tathā
ulkāhasto yathāloke dravyamālokya tāṃ tyajet / jñānena jñeyamālokya paścājjñānaṃ parityajet
puṣpavatsakalaṃ vidyādgandhastasya tu niṣkalaḥ / vṛkṣastu sakalaṃ vidyācchāyā tasya tu niṣkalā
niṣkalaḥ sakalo bhāvaḥ sarvatraiva vyavasthitaḥ / upāyaḥ sakalastadvadupeyaścaiva niṣkalaḥ
sakale sakalo bhāvo niṣkale niṣkalastathā / ekamātro dvimātraśca trimātraścaiva bhedataḥ
ardhamātra parā jñeyā tata ūrdhvaṃ parātparam / pañcadhā pañcadaivatyaṃ sakalaṃ paripaṭhyate
brahmaṇo hṛdayasthānaṃ kaṇṭhe viṣṇuḥ samāśritaḥ / tālumadhye sthito rudro lalāṭastho maheśvaraḥ
nāsāgre acyutaṃ vidyāttasyānte tu paraṃ padam / paratvāttu paraṃ nāstītyevaṃ śāstrasya nirṇayaḥ
dehātītaṃ tu taṃ vidyānnāsāgre dvādaśāṅgulam / tadantaṃ taṃ vijānīyāttatrastho vyāpayetprabhuḥ
mano'pyanyatra nikṣiptaṃ cakṣuranyatra pātitam / tathāpi yogināṃ yogo hyavicchinnaḥ pravartate
etattu paramaṃ guhyametattu paramaṃ śubham / nātaḥ parataraṃ kiñcinnātaḥ parataraṃ śubham
śuddhajñānāmṛtaṃ prāpya paramākṣaranirṇayam / guhyādguhyatamaṃ gopyaṃ grahaṇīyaṃ prayatnataḥ
nāputrāya pradātavyaṃ nāśiṣyāya kadācana / gurudevāya bhaktāya nityaṃ bhaktiparāya ca
pradātavyamidaṃ śāstraṃ netarebhyaḥ pradāpayet / dātāsya narakaṃ yāti siddhyate na kadācana
gṛhastho brahmacārī ca vānaprasthaśca bhikṣukaḥ / yatra tatra sthito jñānī paramākṣaravitsadā
viṣayī viṣayāsakto yāti dehāntare śubham / jñānādevāsya śāstrasya sarvāvastho'pi mānavaḥ
brahmahatyāśvamedhādyaiḥ puṇyapāpairna lipyate / codako bodhakaścaiva mokṣadaśca paraḥ smṛtaḥ
ityeṣaṃ trividho jñeya ācāryastu mahītale / codako darśayenmārgaṃ bodhakaḥ sthānamācaret
mokṣadastu paraṃ tattvaṃ yajjñātvā paramaśnute / pratyakṣayajanaṃ dehe saṃkṣepācchṛṇu gautama
teneṣṭvā sa naro yāti śāśvataṃ padamavyayam / svayameva tu saṃpaśyeddehe binduṃ ca niṣkalam
ayane dve ca viṣuve sadā paśyati mārgavit / kṛtvāyāmaṃ purā vatsa recapūrakakumbhakān
pūrvaṃ cobhayamuccārya arcayettu yathākramam / namaskāreṇa yogena mudrayārabhya cārcayet
sūryasya grahaṇaṃ vatsa pratyakṣayajanaṃ smṛtam / jñānātsāyujyamevoktaṃ toye toyaṃ yathā tathā
ete guṇāḥ pravartante yogābhyāsakṛtaśramaiḥ / tasmādyogaṃ samādāya sarvaduḥkhabahiṣkṛtaḥ
yogadhyānaṃ sadā kṛtvā jñānaṃ tanmayatāṃ vrajet / jñānātsvarūpaṃ paramaṃ haṃsamantraṃ samuccaret
prāṇināṃ dehamadhye tu sthito haṃsaḥ sadācyutaḥ / haṃsa eva paraṃ satyaṃ haṃsa eva tu śaktikam
haṃsa eva paraṃ vākyaṃ haṃsa eva tu vādikam / haṃsa eva paro rudro haṃsa eva parātparam
sarvadevasya madhyastho haṃsa eva maheśvaraḥ / pṛthivyādiśivāntaṃ tu akārādyāśca varṇakāḥ
kūṭāntā haṃsa eva syānmātṛketi vyavasthitāḥ / mātṛkārahitaṃ mantramādiśante na kutracit
haṃsajyotiranūpamyaṃ madhye devaṃ vyavasthitam / dakṣiṇāmukhamāśritya jñānamudrāṃ prakalpayet
sadā samādhiṃ kurvīta haṃsamantramanusmaran / nirmalasphaṭikākāraṃ divyarūpamanuttamam
madhyadeśe paraṃ haṃsaṃ jñānamudrātmarūpakam / prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ
pañcakarmendriyairuktāḥ kriyāśaktibalodyatāḥ / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ
pañcajñānendriyairyuktā jñānaśaktibalodyatāḥ / pāvakaḥ śaktimadhye tu nābhicakre raviḥ sthitaḥ
bandhamudrā kṛtā yena nāsāgre tu svalocane / akārevahnirityāhurukāre hṛdi saṃsthitaḥ
makāre ca bhruvormadhye prāṇaśaktyā prabodhayet / brahmagranthirakāre ca viṣṇugranthirhṛdi sthitaḥ
rudragranthirbhruvormadhye bhidyate'kṣaravāyunā / akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇurāsthitaḥ
makāre saṃsthito rudrastato'syāntaḥ parātparaḥ / kaṇṭhaṃ saṅkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ
rasanā pīḍyamāneyaṃ ṣoḍaśī vordhvagāmini / trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā
triśaṅkhavajramoṅkāramūrdhvanālaṃ bhruvormukham / kuṇḍalīṃ cālayanprāṇānbhedayanśaśimaṇḍalam
sādhayanvajrakumbhāni navadvārāṇi bandhayet / sumanaḥpavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇastathā
brahmasthāne tu nādaḥ syācchākinyāmṛtavarṣiṇī / ṣaṭcakramaṇḍaloddhāraṃ jñānadīpaṃ prakāśayet
sarvabhūtasthitaṃ devaṃ sarveśaṃ nityamarcayet / ātmarūpaṃ tamālokya jñānarūpaṃ nirāmayam
dṛśyantaṃ divyarūpeṇa sarvavyāpī nirañjanaḥ / haṃsa haṃsa vadedvākyaṃ prāṇināṃ dehamāśritaḥ . saprāṇāpānayorgranthirajapetyabhidhīyate
sahasramekaṃ dvayutaṃ ṣaṭśataṃ caiva sarvadā / uccaranpaṭhito haṃsaḥ so'hamityabhidhīyate
pūrvabhāge hyadholiṅgaṃ śikhinyāṃ caiva paścimam / jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyetsadā yatiḥ
acyuto'hamacintyo'hamatarkyo'hamajo'smyaham / aprāṇo'hamakāyo'hamanaṅgo'smyabhayo'smyaham
aśabdo'hamarūpo'hamasparśo'smyahamadvayaḥ / araso'hamagandho'hamanādiramṛto'smyaham
akṣayo'hamaliṅgo'hamajaro'smyakalo'smyaham / aprāṇo'hamamūko'hamacintyo'smyakṛto'smyaham
antaryāmyahamagrāhyo'nirdeśyo'hamalakṣaṇaḥ / agotro'hamagātro'hamacakṣuṣko'smyavāgaham
adṛśyo'hamavarṇo'hamakhaṇḍo'smyahamadbhutaḥ / aśruto'hamadṛṣṭo'hamanveṣṭavyo'maro'smyaham
avāyurapyanākāśo'tejasko'vyabhicāryaham / amato'hamajāto'hamatisūkṣmo'vikāryaham
arajasko'tamasko'hamasattvosmyaguṇo'smyaham / amāyo'nubhavātmāhamananyo'viṣayo'smyaham
advaito'hamapūrṇo'hamabāhyo'hamanantaraḥ / aśroto'hamadīrgho'hamavyakto'hamanāmayaḥ
advayānandavijñānaghano'smyahamavikriyaḥ / aniccho'hamalepo'hamakartāsmyahamadvayaḥ
avidyākāryahīno'hamavāgrasanagocaraḥ / analpo'hamaśoko'hamavikalpo'smyavijvalan
ādimadhyāntahīno'hamākāśasadṛśo'smyaham / ātmacaitanyarūpo'hamahamānandacidghanaḥ
ānandāmṛtarūpo'hamātmasaṃsthohamantaraḥ / ātmakāmohamākāśātparamātmeśvarosmyaham
īśānosmyahamīḍyo'hamahamuttamapūruṣaḥ / utkṛṣṭo'hamupadraṣṭā ahamuttarato'smyaham
kevalo'haṃ kaviḥ karmādhyakṣo'haṃ karaṇādhipaḥ / guhāśayo'haṃ goptāhaṃ cakṣuṣaścakṣurasmyaham
cidānando'smyahaṃ cetā cidghanaścinmayo'smyaham / jyotirmayo'smyahaṃ jyāyāñjyotiṣāṃ jyotirasmyaham
tamasaḥ sākṣyahaṃ turyaturyo'haṃ tamasaḥ paraḥ / divyo devo'smi durdarśo dṛṣṭādhyāyo dhruvo'smyaham
nityo'haṃ niravadyo'haṃ niṣkriyo'smi nirañjanaḥ / nirmalo nirvikalpo'haṃ nirākhyāto'smi niścalaḥ
nirvikāro nityapūto nirguṇo niḥspṛho'smyaham / nirindriyo niyantāhaṃ nirapekṣo'smi niṣkalaḥ
puruṣaḥ paramātmāhaṃ purāṇaḥ paramo'smyaham / parāvaro'smyahaṃ prājñaḥ prapañcopaśamo'smyaham
parāmṛto'smyahaṃ pūrṇaḥ prabhurasmi purātanaḥ / pūrṇānandaikabodho'haṃ pratyagekaraso'smyaham
prajñāto'haṃ praśānto'haṃ prakāśaḥ parameśvaraḥ / ekadā cintyamāno'haṃ dvaitādvaitavilakṣaṇaḥ
buddho'haṃ bhūtapālo'haṃ bhārūpo bhagavānaham / mahājñeyo mahānasmi mahājñeyo maheśvaraḥ
vimukto'haṃ vibhurahaṃ vareṇyo vyāpako'smyaham / vaiśvānaro vāsudevo viśvataścakṣurasmyaham
viśvādhiko'haṃ viśado viṣṇurviśvakṛdasmyaham / śuddho'smi śukraḥ śānto'smi śāśvato'smi śivo'smyaham
sarvabhūtāntarātmahamahamasmi sanātanaḥ / ahaṃ sakṛdvibhāto'smi sve mahimni sadā sthitaḥ
sarvāntaraḥ svayaṃjyotiḥ sarvādhipatirasmyaham / sarvabhūtādhivāso'haṃ sarvavyāpī svarāḍaham
samastasākṣī sarvātmā sarvabhūtaguhāśayaḥ / sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
sthānatrayavyatīto'haṃ sarvānugrāhako'smyaham / saccidānanda pūrṇātmā sarvapremāspado'smyaham
saccidānandamātro'haṃ svaprakāśo'smi cidghanaḥ / sattvasvarūpasanmātrasiddhasarvātmako'smyaham
sarvādhiṣṭhānasanmātraḥ svātmabandhaharo'smyaham / sarvagrāso'smyahaṃ sarvadraṣṭā sarvānubhūraham
evaṃ yo veda tattvena sa vai puruṣa ucyata ityupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai / tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai /
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//iti brahmavidyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: brahmavidyopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0