બ્રહ્મવિદ્યોપનિષત્ · અધ્યાય 1

બ્રહ્મવિદ્યા ઉપનિષદ્
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
પ્રસાદાદ્બ્રહ્મણસ્તસ્ય વિષ્ણોરદ્ભુતકર્મણઃ । રહસ્યં બ્રહ્મવિદ્યાયા ધ્રુવાગ્નિં સંપ્રચક્ષતે

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ યદુક્તં બ્રહ્મવાદિભિઃ । શરીરં તસ્ય વક્ષ્યામિ સ્થાનં કાલત્રયં તથા

તત્ર દેવાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તા લોકા વેદાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ । તિસ્રો માત્રાર્ધમાત્રા ચ ત્ર્યક્ષરસ્ય શિવસ્ય તુ

ઋગ્વેદો ગાર્હપત્યં ચ પૃથિવી બ્રહ્મ એવ ચ । આકારસ્ય શરીરં તુ વ્યાખ્યાતં બ્રહ્મવાદિભિઃ

યજુર્વેદોઽન્તરિક્ષં ચ દક્ષિણાગ્નિસ્તથૈવ ચ । વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્દેવ ઉકારઃ પરિકીર્તિતઃ

સામવેદસ્તથા દ્યૌશ્ચાહવનીયસ્તથૈવ ચ । ઈશ્વરઃ પરમો દેવો મકારઃ પરિકીર્તિતઃ

સૂર્યમણ્ડલમધ્યેઽથ હ્યકારઃ શઙ્ખમધ્યગઃ । ઉકારશ્ચન્દ્રસંકાશસ્તસ્ય મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

મકારસ્ત્વગ્નિસંકાશો વિધૂમો વિદ્યુતોપમઃ । તિસ્રો માત્રાસ્તથા જ્ઞેયા સોમસૂર્યાગ્નિરૂપિણઃ

શિખા તુ દીપસંકાશા તસ્મિન્નુપરિ વર્તતે । અર્ધમાત્ર તથા જ્ઞેયા પ્રણવસ્યોપરિ સ્થિતા

પદ્મસૂત્રનિભા સૂક્ષ્મા શિખા સા દૃશ્યતે પરા । સા નાડી સૂર્યસંકાશા સૂર્યં ભિત્ત્વા તથા પરા

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડીં ભિત્ત્વા ચ મૂર્ધનિ । વરદઃ સર્વભૂતાનાં સર્વં વ્યાપ્યેવ તિષ્ઠતિ

કાંસ્યઘણ્ટાનિનાદસ્તુ યથા લીયતિ શાન્તયે । ઓઙ્કારસ્તુ તથા યોજ્યઃ શાન્તયે સર્વમિચ્છતા

યસ્મિન્વિલીયતે શબ્દસ્તત્પરં બ્રહ્મ ગીયતે । ધિયં હિ લીયતે બ્રહ્મ સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

વાયુઃપ્રાણસ્તથાકાશસ્ત્રિવિધો જીવસંજ્ઞકઃ । સ જીવઃ પ્રાણ ઇત્યુક્તો વાલાગ્રશતકલ્પિતઃ

નાભિસ્થાને સ્થિતં વિશ્વં શુદ્ધતત્ત્વં સુનિર્મલમ્ । આદિત્યમિવ દીપ્યન્તં રશ્મિભિશ્ચાખિલં શિવમ્

સકારં ચ હકારં ચ જીવો જપતિ સર્વદા । નાભિરન્ધ્રાદ્વિનિષ્ક્રાન્તં વિષયવ્યાપ્તિવર્જિતમ્

તેનેદં નિષ્કલં વિદ્યાત્ક્ષીરાત્સર્પિર્યથા તથા । કારણેનાત્મના યુક્તઃ પ્રાણાયામૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ

ચતુષ્કલા સમાયુક્તો ભ્રામ્યતે ચ હૃદિસ્થિતઃ । ગોલકસ્તુ યદા દેહે ક્ષીરદણ્ડેન વા હતઃ

એતસ્મિન્વસતે શીઘ્રમવિશ્રાન્તં મહાખગઃ । યાવન્નિશ્વસિતો જીવસ્તાવન્નિષ્કલતાં ગતઃ

નભસ્થં નિષ્કલં ધ્યાત્વા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્ । અનાહતધ્વનિયુતં હંસં યો વેદ હૃદ્ગતમ્

સ્વપ્રકાશચિદાનન્દં સ હંસ ઇતિ ગીયતે । રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા કુમ્ભકેન સ્થિતઃ સુધીઃ

નાભિકન્દે સમૌ કૃત્વા પ્રાણાપાનૌ સમાહિતઃ। મસ્તકસ્થામૃતાસ્વાદં પીત્વા ધ્યાનેન સાદરમ્

દીપાકારં મહાદેવં જ્વલન્તં નાભિમધ્યમે । અભિષિચ્યામૃતેનૈવ હંસ હંસેતિ યો જપેત્

જરામરણરોગાદિ ન તસ્ય ભુવિ વિદ્યતે । એવં દિને દિને કુર્યાદણિમાદિવિભૂતયે

ઈશ્વરત્વમવાપ્નોતિ સદાભ્યાસરતઃ પુમાન્ । બહવો નૈકમાર્ગેણ પ્રાપ્તા નિત્યત્વમાગતાઃ

હંસવિદ્યામૃતે લોકે નાસ્તિ નિત્યત્વસાધનમ્ । યો દદાતિ મહાવિદ્યાં હંસાખ્યાં પારમેશ્વરીમ્

તસ્ય દાસ્યં સદા કુર્યાત્પ્રજ્ઞયા પરયા સહ । શુભં વાઽશુભમન્યદ્વા યદુક્તં ગુરુણા ભુવિ

તત્કુર્યાદવિચારેણ શિષ્યઃ સન્તોષસંયુતઃ । હંસવિદ્યામિમાં લબ્ધ્વા ગુરુશુશ્રૂષયા નરઃ

.
આત્માનમાત્મના સાક્ષાદ્બ્રહ્મ બુદ્ધ્વા સુનિશ્ચલમ્ । દેહજાત્યાદિસમ્બન્ધાન્વર્ણાશ્રમસમન્વિતાન્

વેદશાસ્ત્રાણિ ચાન્યાનિ પદપાંસુમિવ ત્યજેત્ । ગુરુભક્તિં સદા કુર્યાચ્છ્રેયસે ભૂયસે નરઃ

ગુરુરેવ હરિઃ સાક્ષાન્નાન્ય ઇત્યબ્રવીચ્છૃતિઃ

શ્રુત્યા યદુક્તં પરમાર્થમેવ તત્સંશયો નાત્ર તતઃ સમસ્તમ્ । શ્રુત્યા વિરોધે ન ભવેત્પ્રમાણં ભવેદનર્થાય વિના પ્રમાણમ્

દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ । આપ્તોપદેશગમ્યોઽસૌ સર્વતઃ સમવસ્થિતઃ

હંસહંસેતિ યો બ્રૂયાદ્ધંસો બ્રહ્મા હરિઃ શિવઃ । ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેત પ્રત્યક્ષં સર્વતોમુખમ્

તિલેષુ ચ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધ ઇવાશ્રિતઃ । પુરુષસ્ય શરીરેઽસ્મિન્સ બાહ્યાભ્યન્તરે તથા

ઉલ્કાહસ્તો યથાલોકે દ્રવ્યમાલોક્ય તાં ત્યજેત્ । જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્ય પશ્ચાજ્જ્ઞાનં પરિત્યજેત્

પુષ્પવત્સકલં વિદ્યાદ્ગન્ધસ્તસ્ય તુ નિષ્કલઃ । વૃક્ષસ્તુ સકલં વિદ્યાચ્છાયા તસ્ય તુ નિષ્કલા

નિષ્કલઃ સકલો ભાવઃ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ । ઉપાયઃ સકલસ્તદ્વદુપેયશ્ચૈવ નિષ્કલઃ

સકલે સકલો ભાવો નિષ્કલે નિષ્કલસ્તથા । એકમાત્રો દ્વિમાત્રશ્ચ ત્રિમાત્રશ્ચૈવ ભેદતઃ

અર્ધમાત્ર પરા જ્ઞેયા તત ઊર્ધ્વં પરાત્પરમ્ । પઞ્ચધા પઞ્ચદૈવત્યં સકલં પરિપઠ્યતે

બ્રહ્મણો હૃદયસ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સમાશ્રિતઃ । તાલુમધ્યે સ્થિતો રુદ્રો લલાટસ્થો મહેશ્વરઃ

નાસાગ્રે અચ્યુતં વિદ્યાત્તસ્યાન્તે તુ પરં પદમ્ । પરત્વાત્તુ પરં નાસ્તીત્યેવં શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ

દેહાતીતં તુ તં વિદ્યાન્નાસાગ્રે દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । તદન્તં તં વિજાનીયાત્તત્રસ્થો વ્યાપયેત્પ્રભુઃ

મનોઽપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્તં ચક્ષુરન્યત્ર પાતિતમ્ । તથાપિ યોગિનાં યોગો હ્યવિચ્છિન્નઃ પ્રવર્તતે

એતત્તુ પરમં ગુહ્યમેતત્તુ પરમં શુભમ્ । નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નાતઃ પરતરં શુભમ્

શુદ્ધજ્ઞાનામૃતં પ્રાપ્ય પરમાક્ષરનિર્ણયમ્ । ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં ગોપ્યં ગ્રહણીયં પ્રયત્નતઃ

નાપુત્રાય પ્રદાતવ્યં નાશિષ્યાય કદાચન । ગુરુદેવાય ભક્તાય નિત્યં ભક્તિપરાય ચ

પ્રદાતવ્યમિદં શાસ્ત્રં નેતરેભ્યઃ પ્રદાપયેત્ । દાતાસ્ય નરકં યાતિ સિદ્ધ્યતે ન કદાચન

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થશ્ચ ભિક્ષુકઃ । યત્ર તત્ર સ્થિતો જ્ઞાની પરમાક્ષરવિત્સદા

વિષયી વિષયાસક્તો યાતિ દેહાન્તરે શુભમ્ । જ્ઞાનાદેવાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય સર્વાવસ્થોઽપિ માનવઃ

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાદ્યૈઃ પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે । ચોદકો બોધકશ્ચૈવ મોક્ષદશ્ચ પરઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેષં ત્રિવિધો જ્ઞેય આચાર્યસ્તુ મહીતલે । ચોદકો દર્શયેન્માર્ગં બોધકઃ સ્થાનમાચરેત્

મોક્ષદસ્તુ પરં તત્ત્વં યજ્જ્ઞાત્વા પરમશ્નુતે । પ્રત્યક્ષયજનં દેહે સંક્ષેપાચ્છૃણુ ગૌતમ

તેનેષ્ટ્વા સ નરો યાતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ । સ્વયમેવ તુ સંપશ્યેદ્દેહે બિન્દું ચ નિષ્કલમ્

અયને દ્વે ચ વિષુવે સદા પશ્યતિ માર્ગવિત્ । કૃત્વાયામં પુરા વત્સ રેચપૂરકકુમ્ભકાન્

પૂર્વં ચોભયમુચ્ચાર્ય અર્ચયેત્તુ યથાક્રમમ્ । નમસ્કારેણ યોગેન મુદ્રયારભ્ય ચાર્ચયેત્

સૂર્યસ્ય ગ્રહણં વત્સ પ્રત્યક્ષયજનં સ્મૃતમ્ । જ્ઞાનાત્સાયુજ્યમેવોક્તં તોયે તોયં યથા તથા

એતે ગુણાઃ પ્રવર્તન્તે યોગાભ્યાસકૃતશ્રમૈઃ । તસ્માદ્યોગં સમાદાય સર્વદુઃખબહિષ્કૃતઃ

યોગધ્યાનં સદા કૃત્વા જ્ઞાનં તન્મયતાં વ્રજેત્ । જ્ઞાનાત્સ્વરૂપં પરમં હંસમન્ત્રં સમુચ્ચરેત્

પ્રાણિનાં દેહમધ્યે તુ સ્થિતો હંસઃ સદાચ્યુતઃ । હંસ એવ પરં સત્યં હંસ એવ તુ શક્તિકમ્

હંસ એવ પરં વાક્યં હંસ એવ તુ વાદિકમ્ । હંસ એવ પરો રુદ્રો હંસ એવ પરાત્પરમ્

સર્વદેવસ્ય મધ્યસ્થો હંસ એવ મહેશ્વરઃ । પૃથિવ્યાદિશિવાન્તં તુ અકારાદ્યાશ્ચ વર્ણકાઃ

કૂટાન્તા હંસ એવ સ્યાન્માતૃકેતિ વ્યવસ્થિતાઃ । માતૃકારહિતં મન્ત્રમાદિશન્તે ન કુત્રચિત્

હંસજ્યોતિરનૂપમ્યં મધ્યે દેવં વ્યવસ્થિતમ્ । દક્ષિણામુખમાશ્રિત્ય જ્ઞાનમુદ્રાં પ્રકલ્પયેત્

સદા સમાધિં કુર્વીત હંસમન્ત્રમનુસ્મરન્ । નિર્મલસ્ફટિકાકારં દિવ્યરૂપમનુત્તમમ્

મધ્યદેશે પરં હંસં જ્ઞાનમુદ્રાત્મરૂપકમ્ । પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચોદાનવ્યાનૌ ચ વાયવઃ

પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયૈરુક્તાઃ ક્રિયાશક્તિબલોદ્યતાઃ । નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ

પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયૈર્યુક્તા જ્ઞાનશક્તિબલોદ્યતાઃ । પાવકઃ શક્તિમધ્યે તુ નાભિચક્રે રવિઃ સ્થિતઃ

બન્ધમુદ્રા કૃતા યેન નાસાગ્રે તુ સ્વલોચને । અકારેવહ્નિરિત્યાહુરુકારે હૃદિ સંસ્થિતઃ

મકારે ચ ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રાણશક્ત્યા પ્રબોધયેત્ । બ્રહ્મગ્રન્થિરકારે ચ વિષ્ણુગ્રન્થિર્હૃદિ સ્થિતઃ

રુદ્રગ્રન્થિર્ભ્રુવોર્મધ્યે ભિદ્યતેઽક્ષરવાયુના । અકારે સંસ્થિતો બ્રહ્મા ઉકારે વિષ્ણુરાસ્થિતઃ

મકારે સંસ્થિતો રુદ્રસ્તતોઽસ્યાન્તઃ પરાત્પરઃ । કણ્ઠં સઙ્કુચ્ય નાડ્યાદૌ સ્તમ્ભિતે યેન શક્તિતઃ

રસના પીડ્યમાનેયં ષોડશી વોર્ધ્વગામિનિ । ત્રિકૂટં ત્રિવિધા ચૈવ ગોલાખં નિખરં તથા

ત્રિશઙ્ખવજ્રમોઙ્કારમૂર્ધ્વનાલં ભ્રુવોર્મુખમ્ । કુણ્ડલીં ચાલયન્પ્રાણાન્ભેદયન્શશિમણ્ડલમ્

સાધયન્વજ્રકુમ્ભાનિ નવદ્વારાણિ બન્ધયેત્ । સુમનઃપવનારૂઢઃ સરાગો નિર્ગુણસ્તથા

બ્રહ્મસ્થાને તુ નાદઃ સ્યાચ્છાકિન્યામૃતવર્ષિણી । ષટ્ચક્રમણ્ડલોદ્ધારં જ્ઞાનદીપં પ્રકાશયેત્

સર્વભૂતસ્થિતં દેવં સર્વેશં નિત્યમર્ચયેત્ । આત્મરૂપં તમાલોક્ય જ્ઞાનરૂપં નિરામયમ્

દૃશ્યન્તં દિવ્યરૂપેણ સર્વવ્યાપી નિરઞ્જનઃ । હંસ હંસ વદેદ્વાક્યં પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ . સપ્રાણાપાનયોર્ગ્રન્થિરજપેત્યભિધીયતે

સહસ્રમેકં દ્વયુતં ષટ્શતં ચૈવ સર્વદા । ઉચ્ચરન્પઠિતો હંસઃ સોઽહમિત્યભિધીયતે

પૂર્વભાગે હ્યધોલિઙ્ગં શિખિન્યાં ચૈવ પશ્ચિમમ્ । જ્યોતિર્લિઙ્ગં ભ્રુવોર્મધ્યે નિત્યં ધ્યાયેત્સદા યતિઃ

અચ્યુતોઽહમચિન્ત્યોઽહમતર્ક્યોઽહમજોઽસ્મ્યહમ્ । અપ્રાણોઽહમકાયોઽહમનઙ્ગોઽસ્મ્યભયોઽસ્મ્યહમ્

અશબ્દોઽહમરૂપોઽહમસ્પર્શોઽસ્મ્યહમદ્વયઃ । અરસોઽહમગન્ધોઽહમનાદિરમૃતોઽસ્મ્યહમ્

અક્ષયોઽહમલિઙ્ગોઽહમજરોઽસ્મ્યકલોઽસ્મ્યહમ્ । અપ્રાણોઽહમમૂકોઽહમચિન્ત્યોઽસ્મ્યકૃતોઽસ્મ્યહમ્

અન્તર્યામ્યહમગ્રાહ્યોઽનિર્દેશ્યોઽહમલક્ષણઃ । અગોત્રોઽહમગાત્રોઽહમચક્ષુષ્કોઽસ્મ્યવાગહમ્

અદૃશ્યોઽહમવર્ણોઽહમખણ્ડોઽસ્મ્યહમદ્ભુતઃ । અશ્રુતોઽહમદૃષ્ટોઽહમન્વેષ્ટવ્યોઽમરોઽસ્મ્યહમ્

અવાયુરપ્યનાકાશોઽતેજસ્કોઽવ્યભિચાર્યહમ્ । અમતોઽહમજાતોઽહમતિસૂક્ષ્મોઽવિકાર્યહમ્

અરજસ્કોઽતમસ્કોઽહમસત્ત્વોસ્મ્યગુણોઽસ્મ્યહમ્ । અમાયોઽનુભવાત્માહમનન્યોઽવિષયોઽસ્મ્યહમ્

અદ્વૈતોઽહમપૂર્ણોઽહમબાહ્યોઽહમનન્તરઃ । અશ્રોતોઽહમદીર્ઘોઽહમવ્યક્તોઽહમનામયઃ

અદ્વયાનન્દવિજ્ઞાનઘનોઽસ્મ્યહમવિક્રિયઃ । અનિચ્છોઽહમલેપોઽહમકર્તાસ્મ્યહમદ્વયઃ

અવિદ્યાકાર્યહીનોઽહમવાગ્રસનગોચરઃ । અનલ્પોઽહમશોકોઽહમવિકલ્પોઽસ્મ્યવિજ્વલન્

આદિમધ્યાન્તહીનોઽહમાકાશસદૃશોઽસ્મ્યહમ્ । આત્મચૈતન્યરૂપોઽહમહમાનન્દચિદ્ઘનઃ

આનન્દામૃતરૂપોઽહમાત્મસંસ્થોહમન્તરઃ । આત્મકામોહમાકાશાત્પરમાત્મેશ્વરોસ્મ્યહમ્

ઈશાનોસ્મ્યહમીડ્યોઽહમહમુત્તમપૂરુષઃ । ઉત્કૃષ્ટોઽહમુપદ્રષ્ટા અહમુત્તરતોઽસ્મ્યહમ્

કેવલોઽહં કવિઃ કર્માધ્યક્ષોઽહં કરણાધિપઃ । ગુહાશયોઽહં ગોપ્તાહં ચક્ષુષશ્ચક્ષુરસ્મ્યહમ્

ચિદાનન્દોઽસ્મ્યહં ચેતા ચિદ્ઘનશ્ચિન્મયોઽસ્મ્યહમ્ । જ્યોતિર્મયોઽસ્મ્યહં જ્યાયાઞ્જ્યોતિષાં જ્યોતિરસ્મ્યહમ્

તમસઃ સાક્ષ્યહં તુર્યતુર્યોઽહં તમસઃ પરઃ । દિવ્યો દેવોઽસ્મિ દુર્દર્શો દૃષ્ટાધ્યાયો ધ્રુવોઽસ્મ્યહમ્

નિત્યોઽહં નિરવદ્યોઽહં નિષ્ક્રિયોઽસ્મિ નિરઞ્જનઃ । નિર્મલો નિર્વિકલ્પોઽહં નિરાખ્યાતોઽસ્મિ નિશ્ચલઃ

નિર્વિકારો નિત્યપૂતો નિર્ગુણો નિઃસ્પૃહોઽસ્મ્યહમ્ । નિરિન્દ્રિયો નિયન્તાહં નિરપેક્ષોઽસ્મિ નિષ્કલઃ

પુરુષઃ પરમાત્માહં પુરાણઃ પરમોઽસ્મ્યહમ્ । પરાવરોઽસ્મ્યહં પ્રાજ્ઞઃ પ્રપઞ્ચોપશમોઽસ્મ્યહમ્

પરામૃતોઽસ્મ્યહં પૂર્ણઃ પ્રભુરસ્મિ પુરાતનઃ । પૂર્ણાનન્દૈકબોધોઽહં પ્રત્યગેકરસોઽસ્મ્યહમ્

પ્રજ્ઞાતોઽહં પ્રશાન્તોઽહં પ્રકાશઃ પરમેશ્વરઃ । એકદા ચિન્ત્યમાનોઽહં દ્વૈતાદ્વૈતવિલક્ષણઃ

બુદ્ધોઽહં ભૂતપાલોઽહં ભારૂપો ભગવાનહમ્ । મહાજ્ઞેયો મહાનસ્મિ મહાજ્ઞેયો મહેશ્વરઃ

વિમુક્તોઽહં વિભુરહં વરેણ્યો વ્યાપકોઽસ્મ્યહમ્ । વૈશ્વાનરો વાસુદેવો વિશ્વતશ્ચક્ષુરસ્મ્યહમ્

વિશ્વાધિકોઽહં વિશદો વિષ્ણુર્વિશ્વકૃદસ્મ્યહમ્ । શુદ્ધોઽસ્મિ શુક્રઃ શાન્તોઽસ્મિ શાશ્વતોઽસ્મિ શિવોઽસ્મ્યહમ્

સર્વભૂતાન્તરાત્મહમહમસ્મિ સનાતનઃ । અહં સકૃદ્વિભાતોઽસ્મિ સ્વે મહિમ્નિ સદા સ્થિતઃ

સર્વાન્તરઃ સ્વયંજ્યોતિઃ સર્વાધિપતિરસ્મ્યહમ્ । સર્વભૂતાધિવાસોઽહં સર્વવ્યાપી સ્વરાડહમ્

સમસ્તસાક્ષી સર્વાત્મા સર્વભૂતગુહાશયઃ । સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસઃ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ

સ્થાનત્રયવ્યતીતોઽહં સર્વાનુગ્રાહકોઽસ્મ્યહમ્ । સચ્ચિદાનન્દ પૂર્ણાત્મા સર્વપ્રેમાસ્પદોઽસ્મ્યહમ્

સચ્ચિદાનન્દમાત્રોઽહં સ્વપ્રકાશોઽસ્મિ ચિદ્ઘનઃ । સત્ત્વસ્વરૂપસન્માત્રસિદ્ધસર્વાત્મકોઽસ્મ્યહમ્

સર્વાધિષ્ઠાનસન્માત્રઃ સ્વાત્મબન્ધહરોઽસ્મ્યહમ્ । સર્વગ્રાસોઽસ્મ્યહં સર્વદ્રષ્ટા સર્વાનુભૂરહમ્

એવં યો વેદ તત્ત્વેન સ વૈ પુરુષ ઉચ્યત ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય