Brahmanda Purana · Chapter 2.13
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye
upoddhātapāde śrāddhakalpe dvādaśo 'dhyāyaḥ // 12//
bṛhaspatiruvāca
sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro 'vyayāḥ /
yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ
pretya ca svargalokāya kāmaiśca bahulaṃ bhuvi /
yeṣu vāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptiḥ krameṇa tu
tāni vakṣyāmyahaṃ saumya sarāṃsi saritastathā /
tīrthāni caiva puṇyāni deśāṃśchailāṃstathāśramān
puṇyo hi triṣu lokeṣu sadaivāmarakaṇṭakaḥ /
parvatapravaraḥ puṇyaḥ siddhayāraṇasevitaḥ
yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca /
tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā
yatra mṛtyorgatirnnāsti tathaivāsurarakṣasām /
na bhayaṃ naiva cālakṣmīryāvadbhūmirddhariṣyati
tapasā tejasā tasya bhrajate sa nagottamaḥ /
śṛṅge mālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvarttako yathā
mṛdavastu sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ /
śāntāḥkuśā iti khyātāḥ paridakṣiṇanarmadām
dṛṣṭavānsvargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā /
agnihotre mahātejāḥ prastārārthaṃ kuśottamān
teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānmarakaṇṭaṭakaparvate /
dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam
tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam /
antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā
tatra jvālāsaraḥ puṇyaṃ dṛśyate cāpi parvasu /
saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī
prāgdakṣiṇāyatāvarttā vāpī sā sunagottame /
kaliṅgadeśapaścārddhe śṛṅge mālyavato vibhoḥ
siddhikṣetramṛṣiśreṣṭhā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi /
saṃmataṃ devadaityānāṃ ślokaṃ cāpyuśanā jagau
dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam /
pitṝnsaṃtarpayiṣyantiśrāddhe pitṛparāyaṇāḥ
alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ /
sakṛdevārcitāstatra svargamāmarakaṇṭake
mahendraḥparvataḥ puṇyo ramyaḥ śakraniṣevitaḥ /
tatrāruhya bhavetpūtaḥ śrāddhaṃ caiva mahāphalam
vailāṭaśikhare yuktvā divyaṃ cakṣuḥ pravartate /
adhṛṣyaścaiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm
saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane /
aśvamedhaphalaṃ snātvā tatra dattvā bhavettataḥ
dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ /
rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ
gokarṇe nihitaṃ devair nāstikānāṃ nidarśanam /
abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati
devarṣibhavane śṛṅge siddhacāraṇasevite /
āruhyataṃ niya mavāṃstato yāti triviṣṭapam
divyaiścandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam /
āpaścandanasaṃyuktāḥ spandeti satataṃ tataḥ
nadī pravartate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ /
yā candanamahākhaṇḍāddakṣiṇaṃ yāti sāgaram
nadyāstasyāśca tāmrāyāstūhyamānā mahodadhau /
śaṅkhā bhavanti śuktyaśca jāyate yāsu mauktikam
udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam /
ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm
candanebhyaḥ prasūtānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya vā /
pāpakarttṝnapi pitṝṃstārayanti yathāśruti
candratīrthe kumāryāṃ ca kāverīprabhave kṣaye /
śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau
ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣāhyauśīraparvate /
palāśāḥ khadirā bilvāḥ plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ
evaṃ dvimaṇḍalāviddhaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ /
asmiṃstyaktvā janoṃ'gāti kṣipraṃ yātyamarāvatīm
śrīparvatasya tīrthe tu vaikṛte ca tathā girau /
karmāṇi tu prayuktā ni siddhyanti prabhavāpyaye
duṣprayuktā hi pitṛṣu suprayogā bhavantyuta /
pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā
yatra śrāddhāni dattāṃni hyakṣayāṇi bhavantyuta /
māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite
antarddhānena gacchanti yuktvā tasminmahā girau /
vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanīm
dhārāṃ pāpā na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ /
tatra taddṛśyate pāpaṃ keṣāṃ citpāpakarmaṇām
kailāse yā mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī /
snātvā tasyā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ
śaurpārake tathā tīrthe parvate pālamañjare /
pāṇḍukūpe samudrānte piṇḍārakataṭe tathā
vimale ca vipāpe ca saṃkalpaṃ prāpya cākṣayam /
śrīvṛkṣe citrakūṭe ca jaṃbūmārge ca nityaśaḥ
asitasya girau puṇye yogācāryasya dhīmataḥ /
tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāṃ ca nityaśaḥ
puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalamā /
mahodadhau prabhāse ca tadvadeva vinirdiśet
devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ /
samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ
yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ /
dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam
akṣayaṃ sarvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn /
jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanāt
śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryātsadā kṣayam /
yastvagniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate
agniśāntaḥ punarjātastatra dattaṃ tato 'kṣayam /
daśāśvamedhike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike
yathoddiṣṭaphalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ /
khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam
śrāddhaṃ tatra sadākṣayyaṃ dātā svarge ca modate /
śrāddhaṃ suṃdanisuṃde ca deyaṃ pāpaniṣū danam
śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japahomatapāṃsi ca /
jatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn
dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām /
pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ virajā yatra pādapaḥ
yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ /
dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam
arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā /
asmiṃlloke vaśī ca syātpretya svarge mahī yate
prāyaśo madravā puṇyā śivo nāma hradastathā /
tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyo brahmahradastathā
ūrjjantaḥ parvataḥ puṇyo yatra yogeśvarālayaḥ /
atraiva cāśramaḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
ṛgyajuḥ sāmaśirasaḥ kapotāḥ puṣpasāhvayāḥ /
ākhyāna pañcamā vedāḥ sṛṣṭā hyete svayaṃbhuvā
gatvaitānmucyate pāpaddvijo vahniṃ samāśrayan /
śrāddhaṃ cānantyameteṣu japahomatapāṃsi ca
puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam /
brahmatīrthe mahāprājña sarvayajñasamaṃ phalam
siṃdhusāgarasaṃbhede tathā pañcanade kṣayam /
virajāyāṃ tathā puṇyaṃ madravāyāṃ ca parvate
deyaṃ saptanade śrāddhaṃ mānase vā viśeṣataḥ /
mahākūṭe hyanante ca girau trikakude tathā
saṃdhyāyāṃ ca mahānadyāṃ dṛśyate mahādadbhutam /
aśraddadhānaṃ nābhyeti sā cābhyeti dhṛtavratam
saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ /
tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinām
kṛtātmā vākṛtātmā ca yatra vijñāyate naraḥ /
svargamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam
cīrāṇyutsṛjya yasmiṃstu divaṃ saptarṣayo gātāḥ /
adyāpi tāni dṛśyante cīrāṇyaṃbhogatāni tu
snātvā svargamavāpnoti tasmiṃstīrthettame naraḥ /
khyātamāyatanaṃ tatra nandinaḥ siddhasevitam
nandīśvarasya sā mūrttirnirācārairnadṛśyate /
dṛśyante kāñcanā yupāstvarciṣo bhāskarodaye
kṛtvā pradakṣiṇaṃ tāṃstu gacchantyānanditā divam /
sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthaṃ tu viśeṣataḥ
puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ /
kīrtyate ca tilāndattvā pitṛbhyovai sadākṣayam
uktamevākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniṣevitam /
śrāddhaṃ dattamamāvāsyāṃ vidhinā ca yathākramam
puṃsaḥ sannihitāyāṃ tu kurūkṣetre viśeṣataḥ /
arcayitvā pitṝṃstatra sa putrastvanṛṇo bhavet
sarasvatyāṃ vinaśane plakṣapraśravaṇe tathā /
vyāsatīrthe dṛṣadvatyāṃ triplakṣe ca viśeṣataḥ
deyamoṅkārapavane śrāddhamakṣayamicchatā /
śakrāvatāre gaṅgāyāṃ maināke ca nagottame
yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate /
atyuṣṇāścātiśītāśca āpastasminnidarśanam
yamasya bhaginī puṣyā mārttaṇḍaduhitā śubhā /
tatrākṣayaṃ sadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam
brahmatuṇḍahrade snātvā saddayo bhavati brāhmaṇaḥ /
tasmiṃstu śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca
sthāṇubhūto 'carattatra vasiṣṭo vai mahātapāḥ /
adyāpi tatra dṛśyante pādapā maṇibarhaṇāḥ
tulā tu dṛśyate tatra dharmāndharmanidharśinī /
yathā vai tolitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam
pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā /
caturtho brahmaṇastvaṃśaḥ parāśarakulodbhavaḥ
vyasiṣyati caturddhā vai vedaṃ dhīmānmahāmuniḥ /
mahāyogaṃ mahātmānaṃ yā vyāsaṃ janayiṣyati
acchodakaṃ nāmasarastatrācchodāsamudbhavaḥ /
matsyayonau punarjātā niyogātkāraṇena tu
tasyāstvādyāśrame puṇye puṇyakṛdbhirniṣevite /
dattaṃ sakṛdapi śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam
nadyāṃ yogasamādhānaṃ dattaṃ yugapadudbhavet /
kuberatuṅge pāpaghnaṃ vyāsatīrthetathaiva ca
puṇyāyāṃ brahmaṇo vedyāṃ śrāddhamānantyamiṣyate /
siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate tu kṛtātmabhiḥ
anivartanaṃ tu nandāyāṃ vedyāḥ prāguttaradiśi /
siddhikṣetraṃ surairjuṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate
mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā /
bhūtānāmanukaṃpārthaṃ nāstikānāṃ nidarśanam
viraje tvakṣayaṃ śrāddhaṃ pūrvameva mahālaye /
nandāyāṃ viraje caiva tathaiva ca mahālaye
ātmānaṃ tārayantīha daśapūrvāndaśāparān /
kākahrade jātismaryaṃ suvarṇamamitaujasam
kaumāraṃ ca saraḥ puṇyaṃ nāgabhogābhirakṣitam /
kumāratīrthe snātvā tu tridivaṃ yāti mānavaḥ
devālaye tapastasvā ekapādena duścaram /
nirāhāro yugaṃ divyamumātuṅgo sthito jvalan
umātuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye /
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
akṣayaṃ tu sadā śrāddhaṃ śālagrāme samantataḥ /
duṣkṛtaṃ dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanām
pratyadeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca viśeṣataḥ /
tatra devahradaḥ puṇyo brahmaṇo nāgarāṭ śuciḥ
piṇḍaṃ gṛhṇati hi satāṃ na gṛhṇātyasatāṃ sadā /
atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate
pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayornatayordvayoḥ /
kāravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca
gatvā caitāni pūtaḥsyācchradaddhamakṣayameva ca /
japo homastapo dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet
brahmacaryaṃ ca yau dhatte gurubhaktiṃ śataṃ samāḥ /
evamādyāssaricchreṣṭhā yatsnānādaghamokṣaṇam /
kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpaṃ praṇaśyati
dhyānāsanaṃ tu tatraiva vyāsasyādyāpi dṛśyate /
śailaḥ kāntipurābhyāśe prāgudīcyāṃ diśi sthitaḥ
puṇya puṣkariṇī tatra kirātagaṇarakṣitā /
yasyāṃ snātvā sakṛdvipraḥ kāmānāpnoti śāśvatān
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm
kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam /
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
devadāruvane vāpi dhārāyāstu nidarśanam /
nirdhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanām
bhāgīrathyāṃ prayāge tu nityamakṣayamucyate /
kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale
vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ca deyaṃ śrāddhaṃ prayatnataḥ /
tatra yogeśvaro nityaṃ tasyāṃ dattamathākṣayam
gatvā caitāni pūrtaḥ syācchrāddhamakṣayyameva ca /
jabo homastathā dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet
lauhitye vaitaraṇyāṃ casvargavedyāṃ tathaiva ca /
sā tu devī samudrānte dṛśyate caiva nāmabhiḥ
gayāyāṃ dharmavṛṣṭhe tu sarasi brahmaṇastathā /
gayāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam
himaṃ ca patate tatra samantātpañcayo janam /
bharatasyāśrame puṇye 'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam
mataṅgasya vanaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ /
sthāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam
yaddaṇḍakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam /
yasminprāhurviśalyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam
tulāmānaistathā cāpi śāstraiśca vividhaistathā /
unmaccanti tathā lagna ye vai pāpakṛto janāḥ
tṛtīyāyāṃ tathā pāde nirādhāyāṃ tu maṇḍale /
mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam
muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā /
bahudevayugāṃstaptvā tapastīvraṃ sudaścaram
alpenāpyatra kālena naro dharmaparāyaṇaḥ /
pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ
siddhānāṃ prītijananaṃ papānāṃ ca bhayaṅkaram /
lelihānairmahāghorai rakṣyate sumahoragaiḥ
nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ jagati viśrutam /
udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭasya brahmarṣigaṇasevitam
tatra snātvā divaṃyānti svaśarīreṇa mānavāḥ /
dattaṃ vāpi sadā śrāddhamakṣayyaṃ samudāhṛtam
ṛṇaistribhistataḥ snātvā niṣkrīṇāti narastanum /
mānase sarasi snātvā śrāddhaṃnirvarttayettataḥ
tīre tu sarasastasya devasyā yatanaṃ mahat /
āruhya tu japaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ
uttaraṃ mānasaṃ gatvāsiddhiṃ prāpnotyanuttamām /
snātvā tasminsaraśreṣṭhe dṛśyate mahādadbhutam
divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate /
gaṅgā tripathagā devī viṣṇupādāccyutā satī
ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryasannibham /
jāṃbūnadamayaṃ puṇyaṃ svagadvāramivāyatam
tataḥ pravarttate bhūyaḥ sarvasāgaramaṇḍikā /
pāvanī sarvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ
candrabhāgā ca siddhuśca śubhe mānasasaṃbhave /
sāgaraṃ paścimaṃ yāto divyaḥ siṃdhunado varaḥ
parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ /
āyato vai sahasrāṇi yojanānāṃ bahuni tu
siddhacāraṇasaṃkīrṇā devarṣigaṇasevitā /
tatra puṣkariṇī ramyā suṣumṇā nāma nāmataḥ
daśavarṣasahasrāṇi tasyāṃ snātastu jīvati /
śrāddhaṃ bhavati cānantaṃ tatra dattaṃ mahodayam
tārayecca sadā śrāddhe daśapūrvāndaśāparān /
sarvatra himavānpuṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ
samudragāḥ samudrāśca sarve puṇyāḥ samantataḥ /
evamādiṣu cānyeṣu śrāddhaṃ nirvartayedbudhaḥ
puto bhavati vai snātvā hutvā dattvā tathaiva ca /
śelasānuṣu śṛṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca
upahvaranitaṃbeṣu tathā prasravaṇeṣu ca /
pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhaveṣu ca
mahodadhau gavāṃ goṣṭe saṃgameṣu vaneṣu ca /
susaṃmṛṣṭopalipteṣu tdṛdyeṣu surabhiṣvatha
gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca /
kuryācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi
prāgdakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā sarvakāmacikīrṣayā /
evameteṣu sarveṣu śrāddhaṃ kuryādatandritaḥ
eteṣveva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt /
traivarṇavihitaiḥ sthāne dharme varṇāśrame rataiḥ
kaupasthānaṃ ca saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam /
tīrthānyanusaranvīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ
kṛtapāpo 'pi śudhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmakṛt /
tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe ca na jāyate
svargī bhavati vipro vai mokṣopāyaṃ ca vindati /
aśraddadhānaḥ pāpāyurnāstiko 'cchinnasaṃśayaḥ
hetuniṣṭhaśca pañcaite na tīrthe phalabhāginaḥ /
gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam
dhyānaṃ tīrthaṃ paraṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam /
upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam
upavāsanibaddhairhi prāṇaireva punaḥ punaḥ /
prāṇāpānau vaśe kṛtvā vaśagānīndiyāṇi ca
buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam /
pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam
indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam /
anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ
nigrahe buddhimansoranyabuddhirna jāyate /
kṣīṇeṣu sarvadoṣeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca
parinirvāti śuddhātmā yathā vahniranidhanaḥ /
kāraṇebhyo guṇebhyaśca vyaktāvyaktācca kutsnaśaḥ
niyojayati kṣetrajñaṃ tebhyoyogena yogavit /
tasya nāsti gatiḥ sthānaṃ vyaktāvyakte ca sarvaśaḥ /
na sannāsanna sadasannaiva kiñcidavasthitaḥ
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0