Brahma Purana · Chapter 214*

na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca
mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ //

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim
vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim //

śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ
duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ //

kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam
pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara //

mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ
kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune //

kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca
mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram //

kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā
svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca //

kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ
kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api
jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ //

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ
saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate //

so 'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam
utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati //

svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ
yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca //

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram
taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam //

tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasaṃjñakaiḥ
puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto 'dhamāḥ //

dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ
yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak //

narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca
kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo 'tha vimohanaḥ //

kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā
nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca //

agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśaḥ śunabhojanaḥ
ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā //

na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca
na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā //

na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ
na kiṃcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani //

yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo 'tīvakarṣitaḥ
avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ //

prāpte kāle tu saṃtyajya suhṛdbandhudhanādikam
jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā //

jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham
devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ //

strīpuṃnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ
pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ //

saṃdhyākāle 'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite
vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca //

garbhavāse 'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ
pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale 'pi vā //

kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā
āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā //

jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ
ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā //

tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate
jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ //

nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate
vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam //

anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam
dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye //

tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam
sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye //

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ
bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ //

udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate
bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt //

tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā
dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate //

annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā
so 'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā //

yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca
āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati //

devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ
śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ //

yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet
yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati //

vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ
prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam //

śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ
prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ //

mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ
kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai //

te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ
vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ //

āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā
prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ //

krandaty avirataḥ so 'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā
sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate //

dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam
tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati //

vāyvagrasārī tadrūpa deham anyat prapadyate
tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsaṃbhavam //

tatpramāṇavayovasthā saṃsthānaiḥ prāpyate vyathā
tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ //

jantoḥ saṃprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam
bhūtaiḥ saṃtyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca //

śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam
nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare //

mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā
dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi //

dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam
svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati //

andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam
sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām //

duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam
durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam //

kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ
mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham //

kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye
ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṃkarāḥ //

ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca
uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca //

ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ
śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ //

varāhapaśuvetāla mahiṣāsyās tathā pare
nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ //

dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ
mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ //

nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ
māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ //

mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṃkaraiḥ
netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ //

mārjārolūkakhadyota śakragopavad uddhataiḥ
kekaraiḥ saṃkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ //

bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ
śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ //

kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ
vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṃkaraiḥ //

babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ
bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ //

kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ
dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā //

asaṃkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ
āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ //

śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ
pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ //

āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye
grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā //

yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam
tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati //

baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ
tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṃkaraiḥ //

praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ
hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam //

āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ
khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ //

bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ
ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ //

sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ
ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṃkaraiḥ //

kuśakaṇṭakavalmīka śaṅkupāṣāṇaśarkare
tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe //

pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ
kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsaṃnādabhīṣaṇaiḥ //

vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ
prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam //

kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit
duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ //

nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ
kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasaṃjñakaiḥ //

kaṇṭakākīrṇamārgeṇa saṃtaptasikatena ca
dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ //

medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ
dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram
vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ
bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ //

kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ
mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ //

ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ
sūcībhramarakākola makṣikābhiś ca saṃghaśaḥ //

bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ
viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet //

śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ
ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ //

rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ
ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca //

te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam
vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā //

ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ
pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ //

vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam
brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ //

tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ
śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ //

pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ
kiṃkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ //

vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam
evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham //

rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca
prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat //

kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ
śaktivajraiś ca saṃkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam //

aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam
jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam //

adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ
yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit //

tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṃkaraiḥ
evaṃ saṃtāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo 'nayaḥ //

avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṃkaraiḥ
sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam //

nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā
nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṃkaraiḥ //

praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ
sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā //

caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā
prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ //

indranīlamahānīla padmarāgopaśobhitā
sā purī vividhaiḥ saṃghair ghorā ghoraiḥ samākulā //

devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ
pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam //

vajrendranīlavaidūrya muktāphalavibhūṣitam
gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //

praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā
gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām //

uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam
chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṃkṛtam //

vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ
ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam //

viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ
grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ //

śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye
ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye //

dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye 'tithipūjakāḥ
paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam //

vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṃkṛtam
bherīmṛdaṅgasaṃnādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam //

siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam
praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām //

sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ
prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau //

agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam
ye svāmimitralokārthe gograhe saṃkule hatāḥ //

te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ
puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram //

hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam
andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam //

kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ
vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ //

śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ
praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām //

ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam
śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham //

ye 'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ
nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye //

parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṃkārahāriṇaḥ
pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ //

grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye
kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ //

abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām
mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam //

anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ
dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai //