Language

ENहिગુ
Scripture Library

bhāvacūḍāmaṇiḥ · Chapter 1

p. १a) oṃ namaḥ śivāya //
samastasiddhāṃtasudhāsamudrasaṃplāvanāyeṃdukarābhirāmāḥ
jayaṃti vāco bhuvi rāmakaṃṭhabhaṭṭasya vidyeśvaratulyamūrtteḥ /
tato vāptaḥ śrutaścaiva jñānaratnavidhānataḥ /
bhāvacūḍābhidaṃ vakṣye vidyākaṃṭhaśca saṃgraham //
iha hi pūrvabhagavataḥ svayaṃbhuvaḥ sākṣācchipyena mayena yathā yaśca
śivārādhanādāvupāyo munibhyaḥ kathitastathā tacchiṣyaḥ svaśiṣyebhyaḥ
kathayati /
pṛṣṭhe himavat /
ityādyena himālayasyāgradeśe pādasamīpe sthitā munayaḥ mayamupaviṣṭaṃ
dṛṣṭaṃvaṃtaḥ / iti prakriyā darśanāya sṛṣṭopi śloko vyākhyātaḥ /
vetāraṃ sarvavidyānām iti //
caturdaśavidyāsthānajñam caturdaśavidyasthānāniḥ
purāṇasmṛtimīmāṃsadharmaśāstrāṃgamiśritāḥ vedāḥ sthānāni
vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśetiḥ sarvāṇi śilpāni kalākauśala
viṣeśāsteṣāṃ pravarttakam / anenāsya viśvakarmatvam / śivaikāhita cetaskaṃ
paramamāheśvaram / bhaktānugraha tatparamitiḥ / anyeṣāmapi guruṃ
prabodharocirbhiriti śrutapāṭhābhyāṃ tejoyuktairharṣavyāpyākulekṣaṇā iti /
anenānumita śaktipātāḥ śraddhādamādibhirātyasaṃskāraiḥ
śobhāyuktānsatānāhetyādi / śāstrāvatārakaṃ bhagavaṃtaṃ
śrīkaṃṭhanāthaṃ namaskṛtya sa viśvakarmā tān marīcyādīnityāha / deva
devasya yajanaṃ sādhyādyaṃgāpekṣayāt tadādhārānekattvena ca tatra
yajanāṃgāni samādhirdhāraṇeti / samādhānaṃ samādhiryogāṃga
vailakṣaṇyena dhāraṇā cetasobhimatapradeśo nirodhaḥ /
tathā ca pataṃjaliḥ //
deśabaṃdhaścittasya dhāraṇeti / dhyānamaṃtaryāgādanaṃtaraṃ tadarthaṃ vā
hṛdādyekadeśe parameśvarādekāra ciṃtanam / tathā ca śārdhaśatatraye
śrīmatkālottare / lalāṭe ceśvaraṃ dhyāyeditiḥ / japa upāṃśurmānasa ucyate /
anabhipretasaṃkhyayā maṃtroccāraṇam / bhāvaḥ śuddhātmako bhaktyādiḥ /
p. १b) tayāṃsi prāṇāyāmādīni yaducyate / prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ
athādhārāḥ svamūrtāvityādi / tatra kṛta sannidhāviti padaṃ
svamūrtāvityādyānāṃ cala ityaṃtānāṃ pratyekamabhisaṃbadhyate / tatra
sannidhikarṇapūrvasya yajanasyokta tvāt / yajanaṃ śreṣṭhametebhyo liṃga evetiḥ
etebhyaḥ proktebhya ādhārebhyaḥ liṃgātmake viśiṣṭatare ādhāre yajanaṃ
śobhanamityarthaḥ / tathā ca
mahābhāratādau bhagavān vyāsamuniḥ /
sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṃge yorcayate prabhum /
tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvaja iti //
kimātmakamiti / kiṃ prakṛti kiṃ kāraṇakam / vidhibhedāśca tadgatā iti
liṃgaviṣayāni vidhānāṃtarāṇi brūhiti vakṣamāṇena saṃbaṃdhaḥ / āsthā
pratiṣṭhā śubhāśāmāsthitamiti / iha śaivaśāstre
pūrvapaścimottaraiśānīnāṃ catasṛṇāmeva diśāṃ śubhattvaṃ kāmye
svānugamitiḥ / yathā kāmanārthānuguṇāyāṃ diśi sthitam /
yathā parasaṃtāpa cikīrṣurāgneyadigātaṃ yāyāt / maraṇacikīrṣuryāmya
diksthaṃ rogādi vidhitsurnainṛta diksthamuccāṭana kṛdvāyavya diksthamiti yāvat /
athācāryayalakṣaṇaṃ / daiśikottamaḥ / āryadeśasamudbhūtaḥ iti āryadeśaḥ
yatra śāstrārtha vicāraḥ tasya ca samyaganuṣṭhānaṃ tatanudbhavo yasya tathā
śuciriti parasvādāna nispṛhaḥ /
tathā ca smṛti / yorthe śuciḥ saṃhi śuciḥ na mṛddāriśuciḥ śuciriti /
dakṣa iti / svakarmaṇi dīkṣā vyākhyānādau sarvatra caturaḥ /
samāhita iti / śrotriyonuṣṭhānā ca cīrṇācāryaya vrata iti /
ācāryayābhiṣekādanaṃtaraṃ śāstrāṃtaroktamācaritamācāryavrataṃ yena
yathoktaṃ śrīmatsvāyaṃbhuve //
athācāryayavrataṃ śreṣṭhaṃ caredācāryaya eva hi /
pakṣadvayamadhaḥ śāyī nakrāśī carubhuk sadā //
maunītriṣavaṇa snāyī ityādi / vidvāniti paṃḍito na mūrkhaḥ / yaduktamanyatra
rājñobhrāptuḥ sa saṃdeho gururbhakti varjita /
p. २a) iti / nakṣatre caṃdratārādītyādi /
prathamatṛtīyaṣaṣṭasaptamadaśamaikādaśasthānasthitattvānnakṣatrasya
pariśuddhiḥ / yadāhu jyotiḥ śāstravidaḥ /
janmāśritastriṣaṣṭaśca saptamo daśamastathā /
ekādaśagato nṛṇāṃ caṃdraḥ sarvārtha sādhaka //
iti tārājanma saṃpadyānavatābhyastṛtīyāpaṃcamīsaptamīnāṃ
parityāgānnārāpariśuddhiḥ ādigrahaṇadyogapariśuddhepi
kāladaṃḍādibhirekādaśabhirnā snāpyaśubhairvajite / yadutkaṃ
śrīmatsvāyaṃbhuve //
nāmnai vā coditānyogānekādaśaparityajediti /
anaya pluta iti / viṣṭi vṛhadvyatīpātādibhiravādite dāruṇogra cara ityādinā /
dāruṇāni ādrāśleṣā jyeṣṭhāmūlānimāraṇādi karmasu /
ugrāṇimaghābharaṇīti sraśca pūrvā śmaśānavetālādi siddhau /
carāṇisvātipunarvasuśravaṇadhaniṣṭhāśatabhiṣaḥ uccānānādiṣu /
kṣiprāṇi hastaḥ puṣyo'bhijidaśvinīkṣiprakāryayasādhane /
dhruvāṇi rohiṇīti sraścottarā mokṣādi karmasu / mṛdūni
citrānūrādhārevatīmṛgaśirāṃsi mṛdusvarūpakāryayāyaiva / lagne
pūrvodayetyādi / meṣādi rāśināmeva lagna vyapadeśaḥ tasmin śīrṣodaye
śīrṣodayāḥ ṣaṭ mithunasiṃhakanyātulakuṃbhavṛścikāḥ
meṣavṛṣakarkaṭadhanimakarāḥ paṃca pṛṣṭhodayāḥ mīnastūbhayodayaḥ
bhāvāstabudha na sahajā ityādyāḥ kālākhya puruṣasyāvayava sthānīyāḥ
teṣāṃ samūhaścakraṃ / tasmin śuddhe tasya ca śuddhiritthaṃ yathā
svamanukūlasthāneṣu grahāṇāmavasthitiḥ / yadāhuḥ
jīvaḥ saptanavadvipākramagato vakrārkajau ṣaṭtrigau iti / sadaiśike iti
navāṃśakādi kalpanayā yasya rāśeryasya navāṃśakasya śobhanatā tadyukto
yathā meṣasya prathamanavāṃśako meṣāṃśaka eva karkaṭasyaivameva /
prathamanavāṃśakarkaṭa saṃbaṃdhī sa ca tasya śobhanā iti / svasvāmītiḥ
meṣādīnāṃ dvādaśānāṃ rāśīnāṃ krameṇādhipāḥ aṃgāra śukra-
p. २b) budhacaṃdrārka budhaśukrabhaumagurusaurasauraguravaḥ
kujaśukrajñeṃdurkajña kujajīva saurayamaguravobheśāḥ / tena dṛṣṭe grahasya
ca darśanamevaṃ / yasmin sthāne graho vartate / tasmāddaśama tṛtīye dve sthāne
dṛṣṭeścaturbhāgena paśyati / navama paṃcame ardha dṛṣṭyā / caturthāṣṭame
pādatrayeṇa / saptamaṃ samagra dṛṣṭyai ca / yaduktaṃ tatraiva
daśama tṛtīye navapaṃcame ca caturthāṣṭame kalatraṃ ca paśyaṃti phalāni
caivaṃ prayacchaṃti iti /
tatsuhṛditi / tatsuhṛdārāśīśvaramitreṇa vā dṛṣṭa ityarthaḥ / tatsuhṛdogne
varāhamiharoktyaivoktāḥ iha tu sāmānyenocyaṃte /
sūryabhaumagurucaṃdrāścaṃdrasya sūryabudhaubhaumasya gurucaṃdrārkā
budhasya raviśukrau guroḥ sūryayeṃdu bhaumāḥ /
śukrasya budhaśanaiścarau saurasya śukrabudhāvitiḥ / saumyavīkṣita iti /
saumyagrahā budhaśukraguravaścaṃdrastu śuklapakṣe budhastu pāpayogāt
pāpaḥ na punaḥ svataḥ yadapyāhuḥ / kṣīṇeṃdvarkayamārāḥ pāpāstaiḥ
saṃyutaḥ saumya iti punarapi lagnaviśeṣaṇaṃ /
vīryayavannara iti / vīryayavannaratvaṃ lagnasyetthaṃ / yadā svasvāmi yogaḥ
somyagrahadarśanaṃ ca saumyagraheṇa vā yogaḥ svasvāmi vīkṣaṇaṃ ca /
yaduktaṃ tatraiva
adhipadyuto dṛṣṭo vā budhajīva nirīkṣitaśca yo rāśiḥ sa bhavati balavāniti /
prasannamānase tryaṃśe iti / tryaṃśodrekkāṇābhidhānātmako jyotiḥ śāstre
dṛṣṭo devatā viśeṣaḥ sa yasya rāśeḥ praharṣitaḥ / yaduktaṃ vṛhajjātake /
bhūṣito varuṇavadvahuratnovaddhatūṇakavacaḥ sa dhanuṣkaḥ
nṛttavādita kalāsu ca vidvān kāvyakṛtpiyunarāśāvasāne iti / anyacca
gaurī sudhautāgradugūlahastāsamucchritā kuṃbhakaṭacchristāḥ devālayaṃ strī
prayatāḥ pravṛttā vadaṃti kanyāṃtyagatastribhāga iti / tasmiṃstathā
bhūterāśāviti / samānādhikaraṇyeṇaiva sapramo vyākhyeyā aprasannamāna
sā drekkāṇāśca tatraiva nirdiṣṭāḥ teḥ graṃthagaurava bhayānna praharśitāḥ

p. ३a) ratnabhāṃḍa samanvitaśca kasya cidrāśeḥ saṃbhavatyeva / yaduktaṃ
tatraiva
kinnaropamatanuḥ sa kaṃbalastūṇa cāpakavacaiḥ samanvitaḥ kuṃbhamudvahati
ratnapūritaṃ sakṃdagaṃ makararāśi paścima iti / anyacca /
surṇabhāṃḍa muktāmaṇi śaṃkhamiśrairvyākṣiptahastaḥ savibhūṣaṇaśca
bhāryayāvibhūṣāya mahānidhānāṃnāvaṃ plava vyādhi gato jhaṣasyeti /
tasmiṃstathā bhūte drekkāṇepi lagna iti sthitameva urjita iti drekkāṇayukte
urjitaścokta eva tatra manuṣyavaktro śvasamānakāyo
dhanurvigṛhyāyatamāśramasthaḥ kratūpayojyāni tapaśvinaścararakṣa
pūurvodhanuṣastribhāga iti / kiṃ ca
hayākṛtiḥ /
pāṃḍuramālyaśekharobibhartti kṛṣṇājinamaṃbaraṃ naraḥ durāsadaḥ
siṃhaduvānnakārmukonatāgnanāso mṛgarājamadhyama //
iti evaṃ vidhorjita drekkāṇān mama karalagnā saṃbhave nirviṣā devā vā
śabdāḥ pakṣāṃtare / viṣādarahita drekkāṇātmake vā gacchedityarthaḥ /
saviṣādānāmapi tatraiva tatra saṃbhavāt / tathā ca /
madmāśritā mūrdhani bhogi yuktāstrīkarkaśāraṇyagatāvirauti / śākhāṃ
palāśasya samāśritā ca madhya sthitaḥ karkaṭakasya rāśeriti / anyacca /
udyāna saṃsthaḥ kavacīdhanuṣmān śarāstradhārīgaruḍānanaśca
krīḍātmajālaṃ karaṇārtha ciṃtāṃ karoti madhye mithunasya cāyamiti /
kṛtyanuge piveti / kartavya prayojanānurūpe vā siddhirayamarthaḥ / abhicārādi
krūrakarma nimittaṃ tadarthātmaka drekkāṇayukte vā lagne tathā
vidhārthasiddhirbhavatyeva tathā vidhāśca tatraivoddiṣṭāḥ śrutāṃtike sarpa
viveṣṭitāṃgo vastrairvihīnaḥ puruṣastvaṭavyāṃ caurānalavyākulitāṃtarātmā
vyākrośateṃ'tyopagato jhaṣasyeti /
anyacca /
romacitomakaromapadaṃṣṭraḥ sūkarakāyasamānaśarīraḥ yoktṛkajā-
p. ३b) lakabaṃdhanadhārī raudramukhomakaraḥ prathamastviti /
kiṃ ca /
vibhīṣayaṃstiṣṭhati ratnacitrite vane mṛgān kāṃcanatūṇavarmabhṛt
phalāmiṣairvānara rūpabhṛnnarastulāvasāne yavanairudāhṛta iti /
anyacca /
śalmaleruparigṛddhrajaṃbukauśvānaraśca malināṃbarānvitaḥ /
rautimātṛpitṛviprayojitaḥ siṃharūpamidamayamucyate //
ityevamātmakairevaṃ rūpāyāmevārthasiddhau yādyāditi prakṛtena saṃbaṃdha
iti tryaṃśāyāvāṃ mukhīti rāśyardhasya horeti saṃjñā vyapadeśaḥ
tasyāccordhvamukhatiryayaṅmudhomukhatvena triprakāratvaṃ / yadāhuḥ
ūrddhvaṃ tiryayañvānatāsyā ca horeti / tatrorddhvamukhīyāraviṇopabhuktāyā
tu tadadhiṣṭitā sā tiryayaṅmukhī yātu tenaiva kramaṇīyā sādho mukhī
yadapyāhuḥ muktā krāṃtānāgatā ca krameṇeti tāsāṃ madhyānmukti
nimittamūrddhvamukhīhittā praśastāyā saṃhitāṃtareṣvaṃgāriṇītyuktvā
abhicārāryamadhomukhī yā dhūmeti tatra prasiddhā śākunoktyeti
kapiṃvralakokila mayūrādi praśasta pakṣi virata śrutyāhitamabhimata
phalapradaṃ śakunaṃ jñātvā śrutirapyāha /
bhadraṃ purastānnovada bhadraṃ paścāt kapiṃjaleti / mahākavirapi kālidāsaḥ
vāmaścāyaṃ vadati madhuraṃ cātaka iti / noktyeti / akasmādekajanasamuddhoṣita
jayapuṇyāha kṣemādyuktyāvetiḥ / vikalpārthaḥ yā yādāyamya vā prāṇāniti /
prāṇāpānāvāyamya dairghyaṃ nītvānubhavena
vāmadakṣiṇanāsmaraṃdhrābhyāmanyatamena pravahaṇa jijñāsayā
tajjijñāsāyāśca prayojanametat / yadi vāmaraṃdhravāhinaḥ
prāṇāstadānukūlāḥ prokta śakunā saṃbhavepi yāyāt ityapi vikalpārthaḥ
aśāṃtiṃ vidhāya gacchediti prakṛtena saṃbaṃdhaḥ /
atha śilāparikṣā /
snigdha dhvaniriti / avyaśabdāḥ snigdhā arūkṣāsitādyeti raktapītavarṇāstisropi
p. ४a) brāhmaṇasya sitavarṇā tu brāhmaṇasya evaṃ kṣatriyasya pītakṛṣṇavarṇe
raktā tu kṣatriyasya vaiśyaśudrā pekṣayai caitadavadhāraṇaṃ na tu
brāhmaṇasyekṣayā tasya prāk tadviṣayā yā prāpte ruktatvāt / evamapi
kṛṣṇavarṇā vaiśyasyai pītā tu vaiśyasyaiva kṛṣṇavarṇā tu
śudrasyaityayamatrārthaḥ / uktaṃ ca
śrīmatkāmike /
etāścatasro viprasya tisro rājña ubhe diśaḥ /
ekāśudrasya niyamācchileti / gūḍhacchāyeti / gūḍhāgaṃbhīrācalācchāyā
śobhā yasyāḥ siddhāvadhomukhīti / sādhanā liṃgacikīrṣayā budhnabhāge
mukhalakṣmakartavyamityabhiprāyeṇa tatra lāṃcchanaṃ kuryāt /
muktāvūrddhvamukhī uttānamukhī ūrddhva eva gamanaṃ muktiryato hīnarekhā
bhavatīti hīnārekhāḥ sitavarṇāyā yadi raktāḥ pītā vā kṛṣṇā vā yadi
bhavaṃti / tadā sā brāhmaṇasya neṣṭeti vakṣyamāṇena saṃbaṃdhaḥ / tathā ca
śrīmatpiṃgalāmate / hīnarekhotamāhīneti / raktavarṇāyāḥ sitārekhā yadi
bhavati / tatsā brāhmaṇa kṣatriyayoḥ śasyeta ityevamanyāsāmapi draṣṭavyam /
yaduktaṃ tatraiva
hīnarekhottamā śubhetiḥ gaureti sphaṭikānukārā ṭaṃkādi lohaśilpi
bhāṃḍakṣayaṃkarī ca / uktaṃ ca paitāmahe /
sphaṭikābhā bhavedgaurā bahulohakṣayaṃkarī /
kīlādṛḍhāṃ kuru śleṣā ūrmayaḥ jalataraṃgānukārārekhāsamūhāḥ
puṭāśukti puṭākārā biṃdavo varṇātmakaḥ / prāguktarekhā saṃbaṃdhino
bhāgaika deśāḥ vimalaiḥ pāṣāṇātmakairyā cānviteti kīlādināṃ pratyekaṃ
yojyam duṣṭasatvānāṃ sarpavānaramakarādīnāmanukāro yasyāstadātāni
śakalāni khaṃḍā yasyāḥ udaktasyā iti uttarasyāṃ tasyāḥ śilāyā diśi
sthaṃḍile bhūmāneva pūjitaḥ śivabhaṭṭārako yenācāryeṇa sa tathā
hutāgniriti kṛtāgnikāryayaḥ sādhāraṇena maṃtreṇeti sādhāraṇamaṃtrāḥ
sapta / yaduktaṃ
p. ४b) saṃhitāṃtare /
praṇavo mātṛkāvyomavyāpī ṣaḍakṣaraḥ prasādo bahurūpaśca
saptasādhāraṇāḥ smṛtā / iti ebhya ekena siddhyarthaṃ sādhyamaṃtreṇa
śilpinaḥ tatkarmajīvinaḥ saṃśritavratāniti gṛhītā dhyavasāyān sahāyāniti
gurusaṃbaṃdhinaḥ śiṣyān niyata iti vāṅmavasāsyāmavicaleṃdriyaḥ
maheśaṃ dhyāyan / tathā svapnamānavakaṃ maṃtraṃ japan supyāt /
sarvaryayate iti / rātryavasāne niścittaṃ svapnamiṣṭāmaniṣṭaṃ vā paśyati /
garteti / yasyā deśāṃtareṣu dadhna iti dadhilābhastadabhakṣaṇaṃ ca te śreṣṭhe /
viṣṭāyāśceti /
mūtrādīnāṃ malānāṃ lābhakṣaṇena śreṣṭhe viṣṭāvarjam vyajanaṃ
tālavṛṃtādi vighnavarjitamitya saṃśayameva vidhibhaṃgāyeti vidhānavihataye
kṛtakṛtya iti niṣprayojanaḥ ākoṭayediti / bhāgatraya kalpanayā
cihnalekhābhirlāṃchana pūrvam svalpaṃ hanyāt brahmata iti brahmasthānāt
muktya pekṣayā bhuktya pekṣayā tu rudra sthānāt yāna iti śakaṭādau
tadadhiṣṭātrīmiti / vṛkṣādhiṣṭhāyi kāmīśvara śaktiṃ visṛjya sarvatra tasyāḥ
sarvadā ca sannidhānādyaduktamanyatra /
nasālabahulā kācit saṃtāna dvayavartinī /
vyāptrī śivakalā yasyāmadhiṣṭhātrī na vidyate //
iti / tāṃ saṃvakṣa pūjyavakṣamāṇena ca maṃtreṇa visarjya vṛkṣa
cidātmānaṃ ca nirodhya sa jīvasyaiva tasyopayogo papatteḥ sāravaditi
sāradārutaye hatasya prasiddhiḥ kṣīradrumaḥ palāśādiḥ mādhuryaya
gaṃdhaguṇavadityādi / mādhuryayaguṇayuktājjātaṃ saubhāgyadam /
gaṃdhaguṇayuktādvṛkṣaviśeṣādutyāditaṃ yattatkīrttidamityarthaḥ / surāhveti
devadāruśāketi / śākābhidhāno vṛkṣaviśeṣaḥ / deśāṃtare prasiddha eva
devadārvādibhirbilvāṃtairvṛkṣairyāni kriyaṃte tāni sarvapradānītyarthaḥ /
piśācavṛkṣovibhītakābhidhānaḥ
p. ५a) @@@@bahedukaphalajanakaḥ kolākṣiḥ pakṣi viśeṣaḥ tadbhūyiṣṭhā ye
hī ca mūleti / mūlavarjināye / vivarti mūlāḥ aśvatthādayaḥ koṭaretiḥ koṭaraḥ
suśirātmakaḥ sārāṃśo yeṣāṃ kliṃnno vā sa eva yeṣāṃ ghaṭasiktā iti /
yatnavivardhita valmīkaḥ pipīlaka nicito mṛdrāśiḥ tato jātaḥ /

madhupākṣi kṛtālayā / iti / mākṣika sādhakaiḥ pakṣibhirgaṇābhidhānā ye
deśāṃtare prasiddhāstaiḥ kṛta ālayo yeṣāṃ / lokānāma prasiddhā iti /
na kena cijjñāyate vedāḥ śrīkṛtamiti caturaśra tāṃ nītaṃ /
mānonmānāṃdīti / mānaṃ pārśva diśā unmānamūrddhvamāna
ādigrahaṇāt pramāṇamapi sarvato'nohātmanā * kailamiti / tadabhipsitaṃ śailaṃ
rūpaṃ navahastāṃtamuttamottamam / liṃgaṃ ca śabdāt pārthivaṃ śailaṃ
proktamānenevonnamottamam / niṣviti puruṣaviṣayaṃ hitam / tryaṃśonamiti / ataḥ
proktamānānnavahastātmakāttryaṃśenonaṃ dārujaṃ ṣaḍ
hastamuttamottamamiti / vakṣyamāṇena saṃbaṃdhaḥ lohamasyārdheneti /
asyānaṃtara proktasya ṣaḍ hastasyārdhena trihastaparimāṇena
lohamayamuttamottamam / tadapyūnamiti / yadetaccatuṣprakṛtyunnamottamuktaṃ
tadapi pratyekā pekṣayā tribhāgenonaṃ madhyamamuttamamiti /
vakṣyamānenāgryaśabdenottamaśabdapratipādanaṃ yena tena śailaṃ ṣaḍ
hastaṃ madhyamottamaṃ lohaṃ dvihastaṃ madhyamottamamiti / yāvat
tadvikhaṃḍitamiti / caturṇāmapi saṃbaṃdhi madhyamottamaṃ mānaṃ
dvikhaṃḍitaṃ kṛttvā kāvyāvasthayā tadardhamānataḥ kāvyasāgryam tena
śailapārthive dvetrihaste madhyamottame dārujaṃ dvihastaṃ lohaṃ
hastamityarthaḥ / tribhāgaiḥ svairiti etānyeva trīṇi trīṇi liṃgāni pratiprakṛtiyāni
tāni svaiḥ svaistribhāgaiḥ navadhā navadhābhidyaṃte / ayamarthaḥ /
p. ५b) uttamottama liṃgāpekṣayāmadhyamottamasya tribhāgatvaṃ
tattribhāgānumānapātata uttamottamamadhyamottamakanyamottamebhyaḥ
anyaliṃga ṣaṭkaṃ bhavatītiḥ / itthaṃ svaistribhāgairnavadhābheda utpadyate / tena
śailapārthivaprakṛtīnāṃ hastāt prabhṛti navahatāṃ taṃ yāvat /
navanavasthitānyeva
dārujasyottamottamānmānā ṣoḍaśāṃgulānupātenāṃtarā madhya kanyasaṃ
yāvaccatvāri liṃgāni bhavaṃti / pūrveḥ sahevaṃ saptakanyasāgryādadho
dvetadvadevānye evaṃ navamṛgeṃdrepi dārujaṃ liṃgaṃ
parvabhiḥ ṣoḍaṣāṃgulairiti / evamapi lohasyāṣṭāṃgulānupātena /
tatrāpyuktaṃ / lohaṃ karottamaṃ bhāgairvasusaṃkhyairavāṃtaramiti / evaṃ
hastamānaliṃgānyuktvā pūrvaniṣpanna prāsādamānenocyaṃte
prāsādagarbhamānādityādi / vakṣyamāṇānāṃ
caturhastādi ṣaṭtriṃśaddhastāṃtānāṃ navānāṃ prāsādānāṃ pratyekaṃ
garbhamānād bhavaṃti / iti vikalpamānavidhiḥ daśāyi paṃcavṛddhānāṃ
sādhāratvena vakṣyamāṇatvaditadanupayogaḥ evaṃ prākṛtābhi
pretaprāsādagarbhapaṃcabhāgatrayeṇonnamottamaṃ / tathā
navabhāgapaṃcakena madhyamamadhyamaṃ vakṣyamāṇavāṃtara bhedaśruteḥ
tathaiva tadagarbhārthena kanyasam / taccatayaiva śrutyā
kanyasakanyasaṃbhaviṣyati / tadavāṃtarabhedenetyādi / teṣāṃ trayāṇāṃ ye
avāṃtare madhyapradeśe dvau tatra bhedaḥ sūtratrayadā vādinā tena ṣaḍ
liṃgāni uttamamadhyama uttamakanyasamadhyamajyeṣṭhāmadhyamakanya
sakanyasottamamadhyamābhidyunāni bhavaṃtītyevaṃ pratiprāsādaṃ
garbhamānā ivaliṃgāni eṣa evārthaḥ /
śrīmatkiraṇādāvuktaḥ /
garbhavān kanyasaṃliṃgaṃ paṃcabhāge kṛte sati /
tribhiḥsyāduttamaṃ liṃgaṃ navadhā bhājite sati //
p. ६a) paṃcabhirmadhyamaṃ liṃgaṃ bhavenmadhyamamadhyamam /
tadūrdhvādho bhavedgarbho bhājyāṃśaiḥ sa tribhistribhiḥ //
evaṃ garbhe yathāyogaṃ liṃgāni navasaṃkhyayeti /
jyeṣṭhajyeṣṭhāditi pradipāditayopapatyā bahuttvepi liṃgānāmidaṃ
jyeṣṭhajyeṣṭhaṃ jyeṣṭhamadhyaṃ jyeṣṭhakanyasaṃ
madhyamajyeṣṭhamityevamātmakena bhedena navaivana bahūni ityarthaḥ /
jyeṣṭhādi vyapadeśa iti / yoyaṃ jyeṣṭhajyeṣṭhādi vyapadeśaḥ sa
liṃgāpekṣayā prāsādāviṣayopi sthita eva tatra vakṣamāṇa
caturhastādi ṣaṭatriṃśaddhastāṃtānāṃ navānāṃ liṃgo yānenaiva
vakṣyamāṇa yuktyāpi siddhitaḥ sthito yathā navahastasya liṃgasya
mānādhikyāduttamottamasya ṣaṭtriṃśaddhasta uttamottama eva prāsādaḥ evaṃ
hastamānasya kanyasakanyasasya caturhastaḥ prāsādaḥ kanyasakanyasaḥ sthita
eveti siddham / garbhamānaliṃgāpekṣayā tu pratiprāsādaṃ jyeṣṭhādi
vyapadeśo navātmakepi niviṣṭhaḥ /
ayamarthaḥ /
yopi vakṣyamānena pramāṇena ṣaṭtriṃśaddhastaḥ prāsādastasyāpi
svagarbhamānāt kanyasakanyasa liṃgāśrayatvena kanyasakanyasatvamevamapi
caturhastasya garbhamānamuttamottamaliṃgāśrayatvenottamottamatvamityartha
siddham / prāsādebhyaśca liṃgānāmiti / prāguktānuvādaḥ pīṭhānāṃ ceti / ca
śabdātpīṭhānāmapi prāsādebhyaḥ jyeṣṭhādivyapadeśaḥ tathā te naivārthena
śabda vaicitryāt prāsāda garbhādeva pīṭhamānaṃ pratipādayati śarāṃśa
tritayenāgryamiti tayormadhyeneti tayoruttamottamayoḥ kanyasakanyasayormadhyena
madhyamapramāṇena madhyamapramāṇena madhyama
p. ६b) madhyamaṃ pīṭhaṃ bhavatīti vākyaśeṣaḥ yalliṃgavidhāvuktaṃ
navāṃśaiḥ paṃcabhirmadhyamamiti / tadanyānīti / tebhyaḥ anyāni ṣaṭliṃgavat
pīṭhāni yathāpūrvaṃ liṃgatrayamuktvā tadavāṃtarabhedenānyāni ṣaṭ
utpāditāni tathaiva pīṭhānītyarthaḥ / liṃgāyati pramāṇānīti / yadyapi
śarāṃśa tritayenāgryamiti / etena pīṭhamānaṃ pratipāditam tathāpi
vakṣyamāṇa liṃgamānena prasādaviṣayamidaṃ tatrayā
liṃgasyāyatirdairghyaṃ tatpramāṇena visṛtam pīṭham yāvalliṃgasya
dīrghatvaṃ tāvatpīṭhasya vistara iti ucchritoragre vakṣyamāṇa tvāt avyakta
mukhaliṃgānāṃ samaṃ viplvaṃti kocchrayam
vyakteścāsadṛśāyāmaṃtardhocchrāya vistaram / ityetena jyeṣṭha madhyādika iti
tulyaphalatvena jyeṣṭhādi bhedo niḥprayojanaḥ syāt phalabheda vivakṣyayā tu
jyeṣṭhamadhyādi bhedataḥ / yaduktaṃ
pratiṣṭhā pārameśvare //
aṃgabhūyastvayastvataḥ proktaṃ phalabhūyastvamatratviti /
ihāpi vakṣyate / pratiṣṭhāliṃgavedināṃ yāvaṃtaḥ paramāṇavaḥ
tāvadvarṣasahasrāṇi kartubhogabhujaḥ phalamiti / parāpare bhuktimuktī iti /
parābhuktiḥ śuddhaviddhā tu navabhogaḥ aparā tu
rasarasāyanavivarasādhanādikā tathaiva parāmuktiḥ śivasaṃmatā aparā tu
vidyāvidyeśatvaṃ / tathā ca
tattvasaṃgrahe //
guruḥ sadyo jyotirvidyā vidyeśatvaṃ tvaparāmuktiḥ pareha śiva samateti / te
parāpare bhuktimukti phalaṃ śastrapramāṇakam / śāstraparidṛṣṭamityarthaḥ /
mahānīleti / iṃdranīlaḥ vajraṃ vajramaṇiḥ heruka iti prasiddhiḥ evamātmake
liṃgena jyeṣṭhādi vibhāgaḥ yo yasmāt sarvaguṇānāṃ prāsādānāṃ
pīṭhānāṃ sādhāraṇamanuguṇaṃ tadityarthaḥ / bāṇaliṃge svayaṃ vyakte
ityādi bāṇaliṃgasya svayaṃbhuvaśca sarvapīṭhāśrayatvepi
p. ७a) viśeṣāṃtaraṃ sādhyapūrveti / sādhyārdhaṃ saṃpūjya pūrvaṃ
tadvisarjanādanaṃttaraṃ maṃtrāṃtaraniveśanānna
kadācinmaṃtrasaṃkaradoṣaḥ svayaṃ vyaktabāṇaliṃgaviṣayamevaitadvacanam
yatonyatramaṃtrasaṃkaraḥ saṃbhāvyate eva liṃgaśabdenetyādi /
samastapadārthānāṃ sṛṣṭisaṃhārakāraṇatvena citrī karaṇahetu
yattalliṃgaśabdena paṃḍitāḥ prāhuḥ niruktadaśāpi teṣāmeva bhāvānāṃ
saṃhāre tatraiva layanāt sṛṣṭisamaye'ta evāgamanaṃ tasmācca tacca padaṃ
sthānamavyayamavināśi na tu yathā prākṛtairanyailiṃgaśabdena ucyate / itthaṃ
tādṛśasya bhagavato yā saṃjñā sa tadīyaḥ śabdaḥ anaṃtarodite pratipādite
vakṣyamāṇa pramāṇarūpaiḥ pratipādyamāne ca tasyā vyayasya padasya
tatrastha vyakti sthānatā tayā hetubhūtayā tadīya śabdobhākta upacarita
ityarthaḥ / trividhaṃ taditi vakṣyamāṇaprakāreṇa tattriprakāram tayādhṛti
mukhaliṃgaṃ / liṃgāyāmeti //
liṃgasya yaccikīrṣita māyāmodairghyaṃ tasya ṣoḍaśabhāgakalpanayā
caturbhirbhūtasavyaiḥ paṃcabhirvārasaiḥ ṣaḍbhirvā viṣkaṃbhaḥ pṛthutvam eṣa

ca viṣkaṃbhaḥ sādhanā liṃga vakṣyamāṇa lokapāla liṃgātmakaṃ tyaktvā
teṣāṃ pratyekaṃ svāvasara eva taduktaiḥ itthaṃ māyāmaviṣkaṃbhayukte
tasminnarthāṃśca tāvatparimāṇake caturdikṣu pariṇāhamāne siddhe
adhobhāgasya brahmabhāgātmanaścaturaśratāsiddhaiva
madhyamabhāgavartanārthaṃ tatkarṇārdhetaratyāgāditi / taditi
caturaśraparāmarśaḥ caturaśrasya yatkarṇakoṇa dvayaṃ sūtraniveśanena
vyajyate / taduktaṃ cānyatra
koṇātkoṇāyataṃ sūtraṃ karṇa ityabhidhīyate /
iti tasyārdhena caturaśrotpādanasūtrāṇāṃ caturdikṣu
sthitānāmaṣṭalāṃcchanapātāditarārdha tyāgādaṣṭāsramutpādayediti śeṣaḥ
aṣṭāśratotpādanāyāparovidhiḥ
p. ७b) tasmiṃścaturaśre munibhājite saptavibhakte pratikoṇaṃ
bhāgamaparihāryayetyādi / bhāgadvaya parivarjanena vā tadaṣṭāśraṃ kuryayāt /
tadūrdhvaṃ aṣṭāśrādūrdhvayo rudrabhāgastaṃ brahmasthānānmadhya
pradeśāt parito bhrameṇa vṛttatāṃ parivartulatvaṃ nayet / aśrilopa krameṇa
vṛttatāṃ nayet / vṛttatot pādanāyāpi prakārāṃtaram / aṣṭā
asyaiva ṣoḍaśāśrityotpādanapūrvaṃ dvātriṃśadaśripradarśana krameṇa vā
śrilopakramo bhavet tacca śirovṛttyā śiro vartanā prakārai cchattrādibhiraneka
vidham chatrasyaiva caturvidhatvaṃ kāṣṭhāṃśakasya śirasaḥ yo sāvaṣṭāṃśa
tasmin kāṣṭāṃśake caturbhirbhājite satiḥ prathamadvitīya tṛtīyacaturthabhāga
bhāgavivartanato yatha saṃkhyaṃ puṃḍrakādyāścatvāra chatrabhedā bhavaṃti
/ bhinnaphala prāptyarthe / kukkuṭāṃḍaṃ tu śirasaścaturthabhāga parivartanataḥ
trapusākṛti śirasa eva ṣaḍbhāgavartanāt / tasyaiva mūrdhnastribhāgavartanena
bālacaṃḍa saṃjñakam / etyevaṃ saptaprakārāyāḥ
śirovartanāyāstriprakāreṇa viṣkaṃbhabhedena sahaika viṃśati guṇitāni
prāguktāni yāni pratiprāsādaṃ navanavaliṃgāni sādhāraṇavidhāviti / etāni
sādhāraṇavidhau mokṣa nimittamarcayitvā daivapradhānāḥ svaṃ
svamātmīyamabhimataṃ sthānaṃ prāptā iti / tathānyatameti / daśadiśāmanyata
māyā diśaḥ svāmyasiddhaye lokapālārcitaṃ śatṝṇāṃ vā staṃbhatāpa
vidveśādi nimittaṃ yalliṃgamiti pūrveṇaiva saṃbaṃdhaḥ tatkṛṇuta / atha
lokapālaliṃgāni caturbhirdheti / ardhaṣaḍbhāga catuṣṭayena viṣkaṃbhosya
brahmabhāgaṃ evamāyāmaṃ dvādaśadhā kṛtvā tattribhāgena sthaulyaṃ
śāstrāṃtarokta sarvasamaliṃgasyaiva / yaduktaṃ
śrīmatpratiṣṭhāparameśvare /
sthaulyaṃ dairghyaṃ tribhāgena liṃge syāt sarvataḥ sama /
p. ८a) iti / madhyamaṣṭāśramādivat iti / mokṣaliṃgoktavadityarthaḥ /
prāgvadvṛttaṃ ceti vṛttaṃ rudrabhāgaḥ prāgvadeva kiṃtve talliṃgamaiṃdraṃ
śatrumardanābhidhānāt / chatraśiraḥ pūrvapaścimayordvaye tadvayena /
saumyayāmyayorekaikayā / evamaśriṣṭkena ca samanvitam / paṃcabhiḥ svardheti /
svārdhādekādaśavibhaktāt paṃcabhiraṃśaiścaturaśro viṣkaṃbhaṃ
brahmabhāgāditi yāvat / madhyaṃ prāgvadvṛttaṃ tu hautaśasyātmīyāṃ
diśaṃ saptāśryalaṃkṛtai tathaikādaśabhājitam tadeva vakṣyamāṇopapattyā
kṛtvo bhayoḥ pārśvayoḥ tristriśātanena śaktyākṛtiṃ kuryayāt / navāṃśaiḥ
paṃcabhiriti ardhaśabdotrāpyapekṣyaḥ yāmyaliṃgadairghyārdhaṃ navadhā
vibhajyatadaṃśaiḥ paṃcabhiḥ pṛṣṭaṃ paṃcabhiḥ
kroḍamurastribhistribhiraṃśaiḥ pārśvadvayam /
śrīmatpiṃgalāmate /
navāṃśārdhāttribhiḥ pakṣau paṃcabhiścorupṛṣṭhakamiti /
itthaṃ viṣkaṃbhena lakṣito brahmabhāgaḥ aṣṭāśraṃtu navaṣaḍbhāgaśātanāt
/ tatra pṛṣṭha kroḍena navadhā kṛtvā bhāgaśātanaṃ kuryayāt / pārśvadvayaṃ
ca ṣodvā kṛtvā bhāgaśātanenaiva pṛthutā krīḍapradeśe vyajyate ūnatā ca
bhujayoriti / bhujopalakṣaṇa sthāne pārśvadvaye vṛttaṃ tvaśrilopena kuryayāt
daśānāmaṃśānāṃ trayasya trayasya śātanādvakṣamāṇavadardhaita
daṃḍākhyamiti / etacca pratiṣṭāya yamabhaṭṭārakaḥ / sarveṣāṃ saṃkṣaya
śaktatvaṃ gatavān / tathā sarvajñatva pradāyakaṃ yogamāptavān / āgneya
vacyeti brahmabhāgo dvāviṃśati bhāgakalpanayā paṃcabhiryathāgneyasya
madhyaṃ viṣṇubhāgopi / tathaiva vṛttamasyaivaṃ vakṣyamāṇa
lakṣyaṇādyadvakṣyati / svagaṃśake sārdhabhāgamṛterasiriti / mūrdhni
saptāṃśa bhājite sārdhabhāga parihāreṇa khaḍgākāraṃ īśānadiśa
p. ८b) āgneyadiśaṃ yāvat / paṃcavāyudikto nainṛtadiśaṃ ca yāvat / paṃcaiva
daśā śrimaccāsya śiro nainṛtasya / etena cāsau parameśa pade mokṣākhye
prāptanimittaṃ baṃdhanatā upalakṣaṇaṃ yasya tattathā vidhe yogaṃ jñānaṃ
cāptavān / caturbhirardheti ardhāt saptāṃśa catuṣṭayena viṣkaṃbho vāruṇo
madhyasya tu lakṣaṇāṃtarā na vidhānāt prāgvaditi / sthitameva śirastvasya
bāleṃduvanmurdhnastribhāgavarttanena pākṣaṃ vai śravaṇapūjitaṃ
liṃgametenāti diśiti / yākṣameva meveti / kiṃtu tadyākṣaṃ gudadaram kuryāditi
viśeṣaḥ paṃcabhaktācchirasaḥ sapādāṃsa tyāgāt /
gadāśiraścaitadbhūtyarthaṃ vāruṇaṃ punaḥ śāṃtyarthaṃ puṣṭyārthaṃ ceti
/ prasaṃgāda krameṇāpi yākṣamaṃtroktaṃ / saptabhiḥ svārdhamāsāṃśairiti
svārdhāddvādaśabhājitāt saptabhirvāyu pūjite liṃge viṣkaṃbho brahmabhāga
navāṃśakalpanayā trihānitoṣṭāśriḥ viṣṇubhājito bhavati / rudraṃ
vṛttabhagastvādivat ādau liṃgavarttanāyāṃ yathoktaṃ / śiraścāsya
chatrādanyattrayāṇāṃ kukkuṭāṃdīnāṃ madhyādyadati prītaṃ tatkāryayam /
śatrūccāṭanādau tat kuryayāt / ṣaḍbhirekādaśārdheti / ekādaśabhireva
bhājitādardhāḥ ṣaḍbhirbhāgairīśāna pūjite vistṛtiḥ viṣkaṃbho
brahmabhāgaḥ tato bhavasaṃkṣayā ekādaśadhābhājyapakṣayoriti /
pārśvaviṣaye bhāge trayasya tyāgato'ṣṭāśraṃ kuryayāt / uttare śiraḥ agne
pārśvayoraśritrayeṇa bhūṣitamasya kāryayaṃ śiro
grahairnavabhistryaṃśāvaśeṣitairubhayoḥ pārśvayorbhāga ṣaṭke pātanāt
kukkuṭāṃḍā kṛtiḥ eṣa ca kukkuṭāḍa śiro varttanāyā aparaḥ prakāraḥ
jñanayogau tathā sāmrājyaṃ rājarājeśitvaṃ caitena siddhyati
p. ९a) sarojamukulākāramiti / prajāpati viṣṇupūjitayoḥ
liṃgayorlakṣaṇāṃtarāśrayaṇataḥ prāguktalakṣaṇe naivataṃ kriyate / kiṃtu
prājāpatyasya padmamukulākāraṃ śiraḥ kuryayāt / vaiṣṇavasya tu saṃkhya
kṛtiṃ cakrapadmābhyāṃ cihnitam /
atha sahasraliṃgalakṣaṇam / tasyaikādaśa bhakteti / tasyeti sahasraliṃgatven
cikīrṣitasyārcāmekādaśa bhājitāmucchrāya diśā kṛtvānaṃtaraṃ
rūpamekaṃ pūrvamavasthāpya tasyāgre grahasaṃjñayā navasaṃkhyātmakaṃ
nikṣipya evameka navati saṃkhyākairbhāgaiḥ pārśvadiśātāmarcāṃ samaṃ
tato bhājitāṃ kuryayāt / itthaṃ sahasramekādmikaṃ liṃgānāṃ bhavati /
viṣamaiḥ pādairiti liṃgadvayasya madhye pṛṣṭabhāge liṃgaṃ na tu
liṃgopariliṃgametena nyāsena tacca ya ca cihnitaṃ kuryāt naveti yathāruci / uktaṃ
ca prāpnoti sarvakāmātmakamasya ca bhedasaṃkhyayā pūrvokta liṃgasamaiva /
atha pārthivaliṃgacihnam //
samudrapuṇyasravatīti / mṛdviśeṣāṇi samudrajayā tathā puṇyasravaṃtī
puṇyakṛtī gaṃgādikā / puṇyakṣetraṃ ca puṣkara prabhāsādi / etebhya
upahṛtayāmṛdā saṃgrāhi picchila dravyāṇi māṣavilvāsvatyādīni
tairyuktayāviraṃcāvasthāpi tayā tatsaṃvidhāya kṛtveti vakṣyamāṇena
saṃbaṃdhaḥ sitāsthayeti śilāparīkṣā prakaraṇokta nyāyenaiva sitayā mṛdā
brahmaṇasyaivaṃ yavat kṛṣṇayā śūdrasyetyarthaḥ / tacca yathā ruci tamapakvaṃ
vāsuṣuṣkaṃ vajralepena sudhātmakenamakvolaviśeṣeṇa yuktaṃ kuryāt / pakvaṃ
vāyaditalliṃgaṃ kurvīta tadā suratā garbhamiti / suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ tasya

garbhe tanniveśyam / eteṣāṃ sunāmādyakṣaraiḥ
graṃthalāghavapradarśanārthaṃ
p. ९b) saṃjñā etāḥ / hemadhāreti / hemasuvarṇam / tāro rajataṃ aruṇaṃ
tāmramucyate / pitalaṃrītakaṃjyeyaṃ kṛṣṇāya śrīmaraṃviduḥ tadudbhavaṃ
vā śatru vināśanāya yāmyaliṃgalakṣaṇena cārthāt kuryayāt /
trapubhavaṃtrāpuṣam nāgātsīsā jñātamete dve tatraivārthe śatrukṣayāya /
tathaiva yāmyaliṃgalakṣaṇayukte kāryaye tryādi lohajamiti ādāvuktaṃ
yallohatrayaṃ suvarṇarajata tāmrātmakaṃ tadudbhavaṃ liṃgaṃ
mātṛsiddhyarthaṃ liṃgam / guhyakā yakṣāsteṣāmanyatamasādhanārthaṃ
punastryādi lohajaṃ suvarṇarajatatāmraṃ vinā'nyatrānyasyāṃ
lohapaṃcakādekasyāṃ satyāṃ jātamutpannamiti yāvat / saptamyāṃ janerit
evaṃ lohāni sthirāṇyuktvā calānyucyaṃte / tathā mādhūkaramityādi tatheti
luhaprakṛti parāmarśāya madhukarāṇāṃ bhramarāṇāṃ saṃbaṃdhi vṛttaṃ
ceṣṭitam / itonyatra gamitā sthitāyaiḥ sādhakaistapasvibhirdeśa devatīrthādi
draṣṭu kāmaisteṣāṃ tallohaṃ calaṃ śreṣṭaṃ na kevalaṃ tebhya evaitaddhitam /
yāvanmaṃtrasādhana niṣṭā bhavati / maṃtrārādhanaparāye mumukṣavaśca
tebhyopi hitam śastaṃ gṛhasthānāṃ gṛheṣu ca trapusī sādṛteti lohaṣaṭkādekena
kṛtaṃ bhūtaye bhūtyarthaṃ bhavati / trapusī savarjam kāṃcana paramitye
tadapekṣayā suvarṇavarjaṃ lohapaṃcaka kṛtānāma paravibhūti
viṣayatvamityuktam bhavati /
atha ratnaliṃgāni //
sarvaratnabhavamityādi / vajramiti / herakākhya ratna bhavaṃ śatrukṣayāya
puṣpanīlādi maṇyaṃtarāṇi tatparīkṣakebhya eva jñāyaṃte jyotīrasaḥ
sphāṭika viśeṣaḥ tejaḥ prāptaye sūryayakāṃtajam mṛtyuvināśanāya
caṃdrakāṃtājjātaṃ sarve ye proktāye
p. १०a) cocyaṃte / tān sarvān kāmān sphaṭikaṃ prayacchati śūlamaṇiśca
tathaiva lokasiddhaḥ arṣamaṇiḥ arṣāharākhyaḥ / pāṣāṇaviśeṣaḥ / etābhyāṃ
yajjātaṃ liṃgamiti prakṛtaṃ tacchatrukṣayāya tathaiva ca pulaka nirmittaṃ
sasyamaṇiṃ sasya siddhyarthaṃ / bhujaṃgamaṇeśca kṛtaṃ devyādevānāṃ
saṃbaṃdhinyoyāḥ siddhayastadarthaṃ
marakatamayamārogyakāmānāṃmikṛtamaṇirdeśāṃtaraprasiddhaḥ / tathā
mahāvartābhidhāno raktāyaskāṃ taśca taddhidma? eva bodhavyāḥ tajjāni ca
etāni kṣudrasiddhi nimittaṃ tanmaṃtrajātīti tāsāmeva kṣudrasiddhīnāṃ yā
maṃtrajātayastābhireva ye saṃskārāṃtarāṇi taiḥ saṃskṛtaṃ pratiṣṭhitaṃ
taditi guṇādūhyamiti / parāyā maṇijātayo noktāstāsāṃ guṇataḥ
phalamanumeyaṃ sadguṇayogācchobhana phalamityarthaḥ varṇābhidhāneti
viśeṣaśabdo vaṇodīnāṃ trayāṇāmabhisaṃbaṃdhyate / tena
varṇaviśeṣābhidhāna viśeṣasaṃsthāna viśeṣebhyaśca hetubhyopi tadvidā
ācāryayeṇa phalamūhyaṃ pṛthak pīṭhaṃ sapīṭhaṃ veti / tacca maṇiratnajaṃ
navāṃgulādūrddhvaṃ na kāryaṃ pratiṣṭā samuccaye tu dvādaśāṃgulamiti
bhedaḥ / yaduktaṃ
ratnajaṃ sphāṭikaṃ vāpi kuryādekāṃgulaṃ budhaḥ /
ekāṃgulāt samārabhya yāvad vai dvādaśāṃgulam //
iti / tatpṛthak pīṭhaṃ tasya trīṇyaṃgulāni pīṭhikā garbhe ṣaṭ carcāyāṃ
yadvakṣyati /
bhāgadvayena teṣṭarcā tribhāgaḥ piṃḍikāvaṭa / iti /
tatrāsyuktaṃ //
paṃcadhā bhājitaṃ liṃgaṃ tridhāvāsaṃ vibhājitam /
bhāgadvayamathaikaṃ śubhraṃ tasya niveśayet //
bhāgadvayaṃ trayaṃ vāpi susumaṃ piṃḍikopasaṃsatāviśeṣaḥ sapīṭhasya
tryaṃgula evārcā bhāgaḥ pradarśanīyaḥ siddhyarthaṃ vācaṇaka pramāṇamapi
kuryāt tadadho na kuryāt / svasthānamiti /
p. १०b) śobhanaṃ sanniveśavat / pradīptaṃ dīptyatiśayayuktaṃ ca yadi bhavati /
tadādhikyepi na doṣahetuḥ syāt iti viśeṣaḥ caṇaka pramāṇakaraṇopapattimāhaḥ
/ sūkṣma vaikārthā iti tasmin sūkṣme maṇāveka evaṃ guṇa evaṃ rūpo
balavān bhavati yena sattā sarvadoṣābhibhāvitalliṃgam / tathā coktam /
yena pāṣāṇakhaṃḍasya mūlyamalyaṃ ca suṃdharā /
anastamitamānasya tejasastadvijṛṃbhitaṃ //
brahma? dadha iti //
pūrvahastānna ca hastāṃtaṃ yāvacchailaliṃgānyuktāni tatra hastādadhaḥ na
kutra ciddṛśyate / kimarthaścāyaṃ /pratiṣedhaḥ hastādūnaṃ yathā ata
evākaraṇāyaiva yadi kadācittena pramāṇena kaścidvakṣyamāna dveṣa ca tato
rauddhrakṛtyakaraṇāya kuryayāt / tattasya prasādādau viṣaye niṣedhaḥ hastā
dūnaṃ yacchailaṃ tatprasāde sthiraṃ balaṃvāna kāryayam / gṛhasthānāṃ ca
gṛheṣu śriyaḥ samṛddheḥ siddhaye tathaiva na sasyate tadevamasyākaraṇaṃ
prāptaṃ / ata āha
raudre taditi //
raudraṃ bhayapradaṃ raudreṣvevābhicārādiṣu kāryayeṣu yava cihnitaṃ kāyayaṃ
piṃḍikā taścādhikaṃ kuryayāt / nukte piṃḍikādhikatve kiyatā pramāṇena
tatsyāt / ata evāha / bhāgadvayena teṣviti bahuvacana parāmarśāt
ekavacanopalakṣiteṣu raudrakṛtya vihiteṣu sarveṣveva liṃge svayaṃvidhiḥ
bhāgadvayenārcā bhāgaśca pīṭhāvaṭe guhāyāṃ taditi / tadyavāṃkaṃ
hastādadho mānātmakaṃ guhāyāṃ deśadeśādhiyotsādanāya sthāpyam
vakṣyamāṇa vidhinā kṣetraparigrahe kṛte sati na deva gṛhau śakti daṃḍāviti /
lokapālaśiro rakta vartanā sūtrāṇyetāni tatprasaṃga eva pūrvamapekṣya
vyākhyātāni pareṣvartheṣviti / dviprakāraṃ yattatkukkuyaṃḍabhuktaṃ
tadarthametat / pūrvoktaṃ yadaiśānaṃ tatpareṣvartheṣu mokṣādiṣu
anaṃtaroktaṃ raudraṃ mato yā hīnāmadhyamāśca
p. ११a) tāmrahīnamadhyamasiddhiṣu kuryayāt iti viśeṣaḥ ekadvitrikramāditi /
liṃgamānāt kṛtyaṃśe śoḍaśāṃśe kṛttīnāṃ kāryayāṇāṃ
vikāramaryayāyātmakatvena ṣoḍaśasaṃkhyātmaka tvāt yadāhuḥ /
sāṃkhyāḥ ṣoḍaśakastu vikāra iti tasmin ṣadbhājite sati
teṣāṃ ṣoḍaśabhāga ṣaḍbhāgānāṃ viniyogaḥ brahmabhāgāt prabhṛti / ekaṃ
brahmabhāge dvauviskaṃbhabhāge / rudrabhāge traya etyevaṃ vakṣyamāṇa
dhvajādyāya doṣanivāraṇāyaivaṃ sārdhamaṃgulamadhikaṃ hāstailiṃge
dadyāt niṣpattyaigharṣa ityādi niṣpādanārthaṃ yadvaṣeṇaṃśāṇādi
vyāpāraḥ tatprasaṃge maṃjiṣṭāvarṇe garbhe darduromaṃḍuko bhavediti / kriyā
godhā prāṇi viśeṣa kṛkalāsaḥ kikkiṣāṇaparyayāyeṇa * hyapradiddhaḥ ākhuḥ
mūṣakaḥ nṛpakṣi garuḍākārātmako jīvajīvekādiḥ tadabhyaṃtare
pṛthagityarthaḥ saṃkīrṇarūpamityanekākāram rūpaniṣpattau
ghaṭanāparisamāptau dhaute siṃdhūra saṃgatetyādi āvidugdhena
siṃdhuralepaṃ datvā parehni kṣālanādyasmin pradeśe siṃdhūraṃ na calati tatra
vidyate / garbha iti samudayārtha āptoditādi śāstroktaṃ kākṣīti kāyuṣaṃ tāleti
haritālaṃ hayārāti rityaśvamārakaṃ karavīrameva pathyāharītakī piśācaṃ
bahirdukaṃ pūrvamapyuktaṃ vajraṃ sudhāpyuktaiva chaṃdaṃ sūraṇacchadādi
sudarśanā cakrāṃkā amla aṃbilikā phalāni raudrī ruṇyājaṭā / bhūtajaṭā
āvikamiti garbhikānāṃ saṃbaṃdhi kṣiram vāṣyasrutirūṣmāpravāhaḥ
pheṇaḥ buddhudasamūhaḥ aṃgabiṃbanaṃ vakṣyamāṇānāmākāra
viśeṣāṇāmavayavavyaktiḥ niṣpannāvayava iti parisamāptamūrtau śastaṃ
stutaṃ athetara daśastaṃ vā lakṣmacihnamavalokanīyaṃ sārasaḥ pakṣi viśeṣaḥ
śakrādyamiṃdradhanurbhagādyāścetyādi śabdenānyoyayavayabodhaḥ
p. ११b) svayameva śubho jñāyate / ete sarvadevaśiddhaye śastā ityarthaḥ atha
taditamaṇika baṃdhakāketi kabaṃdhaḥ śiro varjitaḥ puruṣaḥ kaṃ kopi pakṣi
viśeṣaḥ anye ca ye vikṛtāṃ gāste neṣṭāḥ na śasyaṃ te / āgneyāśca
varṇārephātmakā mārutāśceti vāyavyāyakārātmakānaśastāḥ maṃgalā
maṃgalamiti / loke cāmaṃgalamiti / yatprasidhaṃ tu niṣṭhaviṣaye yacca vā
maṃgalatve tatsiddhaye grāhyam itthaṃ ratnaliṃgaiḥ
sasaṃpaṃcaprakṛtiliṃgamavyaktamuktā'naṃtarametadupasaṃhārapūrvakaṃ

vyaktaliṃgopakarmāyāha / iti vaḥ śaileti tadduddeśataḥ śabdaireva proktaṃ na
lāghavārthe coddeśaśabdaḥ prayujyate atraccoddeśata iti tamiḥ tṛtīyārthe
vyākhye yaḥ
iti śrībhāvacūḍāmaṇau avyaktaliṃgaṃ paṭalaḥ
atha vyaktalakṣaṇam
trividhonmānakamityādi / triprakāramūrdhvamānamovonmānam / yadāhuḥ /
ūrddhvamānaṃ kilāṃnmānamiti tadvvaktasya trividhamato viśeṣitam
trividhonmānakaṃ vyaktamayamiti / aṃgulamāna prasāda dvāramānahastamānai-
strividhaṃ pratiṣṭhā samuccayeti aṃguladvārahastānāṃ mānena pratimā
tridheti / aṃgulamānamāha / vasudigbhya iti /
śastrāṃtaroktamānakādaṃgulatrayādanyatamasyeyaṃ vyavasthā yaduktaṃ
pratiṣṭhā pārameśvare vittayaiḥ samodarasthaiḥ saṃpūśitaiḥ śubhaiḥ
yavānāmaṣtake naivamaṃgulaṃ jyeṣṭhamucyate /
saptatirmadhyamaṃ proktaṃ ṣaḍbhiḥ kanyasamiṣyate /
tatra vasusaṃkhyātmakoṃkaḥ prathamamavasthāpyaḥ tasyāgre punaḥ
diksaṃkhyākātmako nikṣipyate evamaṣṭottaraśatasaṃkhyātmakoṃkaḥ
prayujyate tebhyo vasudigbhyoravikṣayāt dvādaśadvādaśa pātanāt
dvayamanyat ṣaṇnavati caturaśītyātmakaṃ rāśidvayamutpaśyaṃ
evamātmakeṣu rāśiṣu
p. १२a) prakṛtibhuteṣu satsu prāgvaditi pūrvaṃ prasādagarbhamānenāvyakta-
liṃgaprasare vā gurāṇi yathā ṣaḍutpāditāni tathaivehāpi iti ayamarthaḥ
prathamaprakṛtibhūtādaṣṭottaraśatasaṃkhyākāt tryaṃgula
tryaṃgulānupātataḥ paṃcādhikaśatapramāṇamekamuttamamadhyamaṃ-
dvyādhikaśatamuttama kanyasaṃ navanavadvyaṃgulamānātmakaṃ
madhyamottamameva trīṇi tathaiva ṣaṇnavatyātmakānmānāt navatyaṃgulaṃ
madhyamakanyasaṃ navatyaṃgulaṃ kanya sajyeṣṭhe saptāśītyaṃgulaṃ kanya
samadhyamamityevaṃ prakṛti sthānīyena trayeṇāvāṃtara ṣaṭkena ca samaṃ
nava aṃgulamānādanaṃtaraṃ mānāṃtaraṃ prāsādamānata iti vakṣyamāṇa
prakāreṇa prāsādamānena yadvāraṃ tasmin vahni vibhājite tribhaktetyarthaḥ
bhāgaṃ parihṛtya śiṣṭabhāgadvaya parimāṇena sapīṭhārcā kanyasakanyasā
vedavibhājite tasminneva dvāre tathaivabhāga parityāgādavaśeṣato
bhāgatrayānmadhyama madhyamā rāhuketvādyāgrahānavatairvibhājite dvāre
bhāgatyāgadavaśiṣtairaṣṭabhiruttamottamā ityevaṃ prāsāda traya muktvā
prāsāda dvāramānena pratimāmānaṃ trayāṇāmuttamānāṃ
vakṣyamāṇābhidhānānāṃ nāyaṃ vibhāgo jyeṣṭhe budhāmasutriṣvitye tena
niṣedhasya vakṣyamāṇa tvāt tadvāṃtara bhedopīti taditi prakṛti traya
parāmarśaḥ tāsāṃ tisūṇāṃ yo sāvatāṃtarabhedaḥ sopi māna ṣaṭka
prasiddhyā yathā mānaṣaṭmaṃgulamāna pratimā viṣayatva muktaṃ
tatprasiddhita evotpādyam yathā prāsādasya vakṣyamāna pramāṇena
dvihastadvāramānato bhāgatrayādbhāgaparityāgena dvātriṃśadaṃgulairekā
kanyasakanyasā prakṛtirbhavati / caturbhāgamānataśca bhāgatyāgāt /
ṣaṭtriśadaṃgulāmadhyamamadhyamā
p. १२b) dvitīyā navabhāgakalpanayābhāgāṣṭakenāṃgula tribhāgo na
tricatvāriṃśadaṃgulājyeṣṭhajyeṣṭhā tṛtīyā bhavati / tatra jyeṣṭhajyeṣṭhāyā
adho madhyamamadhyamāyāścordhvaṃ yadanaṃtaraṃ tatra
sūtratrayadānādinā jyeṣṭhakanyasā madhyamajyeṣṭhetyetadabhidhānātmakaṃ
pratimātrayamutpādyaṃ / tato madhyamamadhyamāyā adhaḥ
kanyasakanyasāyāścordhvaṃ yadaṃtaraṃ tatrāpi tathaiva sūtratrayadānādinā
madhyama kanyasākanyasajyeṣṭhā kanyasamadhyameti trayamityevaṃ
tanmān ṣaṭkaṃ prakṛtyuktāṃgakam / prakṛtīnāṃ tisṛṇāṃ
yānyuktānyaṃgāni evāṃgakāni rāśayaḥ pūrvaṃ prathamaṃ tatonupāta iti /
trairāśika pradarśita krameṇetyarthaḥ / utsarga rūpeṇāṣṭādaśānāmapi
prāsādānādvāra mānataḥ pratimā mānasya prāptau satyāmaghavādo
mervādi dhāmatrayeṇāyaṃ vibhāgo jyeṣṭheṣu dhāmaṣu triṣviti / hastamānena
pratimāmānamāha / paṃcakāstraya iti / trayaḥ paṃcakāḥ paṃcadaśahastā
bhavaṃti / hastā ityatraiva vakṣyamāṇa tvāt tatpramāṇā kanyasakanyasā
pratimeti mānā kṣipto nāma vibhāgaḥ ta eva paṃcadaśādviguṇāstriśat
madhyamamadhyamātriguṇāśca paṃcacatvāriṃśat jyeṣṭhajyeṣṭhetyetāstisro
hastāḥ prakṛtibhūtāḥ tāsvapi prāgdarśito vidhiḥ aṃgulamānadvāramāna
pratimāsu ivāvāṃtara bhedena pāna ṣaṭkopādānātmaka ityarthaḥ /
idānimuddiṣṭa pratimāmānānāmanyatamasya vayava saṃpattaye aṃgula
lakṣaṇamāyāmādityādi / yāpyasau hastamānena dvāramānena
navāṃgulamānenāpi vā ṣaṇnavatiraṃgulāni madhyamottamā tasyāḥ
svocchrāyādaṣṭottaraśatabhāga kalpanayāṃ'gulaṃ kalpanīyaṃ tena ca tasyā
avayavabhāgaḥ nuktaṃ ca śrīmatkiraṇe yaḥ kaścit prati-
p. १३a) māyāno navabhāgavibhājitaḥ teṣāmekasya bhāgasya
dvādaśāṃśogulaṃ matamiti / vyavahārāyāṃgulādeḥ saṃjñātarāṇi
vikalaṃ taditi / tasyaiva vikalamiti saṃjñākalārdhamiti ca ata eva taddviguṇaṃ
kalāparimāṇam kalaiva golakaṃ yugmamiti / yāvat
kalāstryaṃśastārakamityucyate / tadapi dviguṇaṃ khaṃḍaṃ
aṃguladvayāttribhāgadvayātmakaṃ ṣaḍyugmanitālaṃ nāmatālādayastat
paryayāyāḥ saṃpradāyato gurupāraṃparyayāt / devaḥ sadāśiva ityādi /
uttamameva virūpam / tatrottamottamaṃ mānamarhati sadāśivo devaḥ
anaṃteśādyāvidyeśā uttamamadhyamam
kāmyādanyatrabhogamokṣārthināmetat / kāmetvanyathā māyādhikāra kalādau
yogimaṃḍalyādayo vidyeśā madhyamottamamānārhāḥ tatopyanya iti
piśācādayaḥ kanyasajyeṣṭārhā arthata iti teṣāṃ tadarthā pekṣayā kanyasatvāt
kanyasaṃveti vikalpataḥ kanyasamadhyamamityarthaḥ / tatopyaṃte
daityādityoyayathādhvavyāptayesuni manuṣya / iti yāvat / anuṣaṃgapratiṣṭāṣviti /
etacca mānamanuṣaṃga pratiṣṭāsu sadāśivabhaṭṭārakasyaite puraḥ pārśve
pṛṣṭha deśe ca parivāratvena pratiṣṭāpyatena vetsvataṃtrāsu
parivāratāmaprāptāsu sarvametanmanaṃ jyeṣṭhajyeṣṭhameva / yata āha /
svabhūmijamiti / yasya yāvatya dhvani vyāptistatrastasya pradhāna tvāt
uttamottamatvaṃ phalataḥ mauliraṣṭakala iti / aṣṭau kalā ucchrāyo
yasyāsau ṣoḍaśāṃgulo mauliḥ / śirobhūṣaṇamekakoṭiśceka caṃdrakoṭiḥ /
kāryayā / atra tu śiraḥ / taṃtra te pratiṣṭhā pārameśvarādi dṛṣṭāyāḥ susira
p. १३b) madhyasya maule vāṃtara bhāvāt / pṛthagupādānam / tathāpyagre
vakṣyati / karṇāṃtaraṃ sārdhvatālaṃ bhūsūrtrā dviguṇaṃ yaduriti / atra
tadunnatirarthākṣiptaivā vadanamukhaṃ ṣaṭkalaṃ dvādaśāṃgulaṃ trikṣetraṃ
trīṇi lalāṭanāsā cibukapradoṣātmakāni kṣetrāṇi bhāgāḥ dvikulāni / yata āha
/ lalāṭaṃ dvikalaṃ tadvannāsāvaṃśaprabhāṣaṇa iti / tato grīvāṃ kaṃṭhaḥ
dvigolakā caturaṃgulāsvāgrīvāyā mūlāddhṛdayaṃ ca nābhimaṃḍalaṃ
cetyete / dve jaṭharaṃ ca nābheradhobhāgaḥ ityetāni trīṇi tālamānāni
kāryayāṇīti śeṣaḥ jyeṣṭhāyāḥ parāyā vikṛtiṃ sthānādyava sthiti varjayitvā
itthaṃ taṃ trayodaśa kaleṣaḍviṃśatyaṃgule jānupālye dve dve golake jaṃghe ca
ekādaśakale dvāviṃśatyaṃgule gulphe caturaṃgule
cetyevamaṣṭottaraśatapramāṇātmikā parākhyāpratimā / yadāha /
śatamaṣṭottaraṃ hyetadaṃgulānāṃ parātaturiti /
citrasūtre / dve tatpramāṇako haṃsaḥ ityuktvā punaruktam dvyaṃgulo nastu
bhadraḥ syānmālavyaścaturaṃgulaḥ śaśakoṣṭāṃgulairhīno rucako
dvādaśāṃgulairiti tatra tu kiraṇādau vivoru jaṃghocchrāyośvibhālakaḥ iha tu
jaṃghāmānāt / kalāmekāmurdhvocchrāyārthamiti viśeṣa pārśvamānamāha /
dvikala varjitā iti / aṃgula catuṣṭaya varjitaḥ śaṃkuḥ tribhāgaḥ
tribhāgasahitoṣṭāvaṃgulāni tiryayak pārśvamānenāyatam / tasya lalāṭasya

budhna deśe aṃgulenāsaṃspṛṣṭe bhruvau tryaṃgule kāryaye
sthaulyāccāṃgulamānena madhyapradeśe ādyaṃta pradeśayostu tatopi
pādamanena hīneya vārdhapramāṇake ata eva śite tīkṣṇāgre netre
akṣiṇīdvyaṃgule pārśvataḥ dvyaṃgulatryaṃśena vātatam / tayostathā
sasyarādyavastadvanmukhe pūrvāparāṃto yayorata eva matsyodara nibhatvaṃ ca /
tayoryogarūtyardha rūpato vakṣyamāṇena yavāṣṭapṛthunī madhya ityataḥ
p. १४a) parimāṇātra tāraka pramāṇāt paṃcamāṃśena jyotīṃṣi iti tārāṃtare
hite śaste / madhyapradeśe tu yavāṣṭa pṛthunī aṃgulapramāṇake prakṛtyā
svabhāvataḥ somyapratimāviṣayatvāt / yaduktaṃ citrasūtre /
netre matsyodarākāre nirvikārasya śasyata / iti /
arthabhedāntu netra bhedānāha / cāpamutpala patramityādinā
triṣaṭnavaikābhyadikairiti / navānāmekādhikyāddaśabhiriti yāvadevaṃ
yathāsaṃkhyena tribhiḥ sasyaiṃdairyavaiḥ kṛtavistāraṃ cāpābhidhānaṃ
netraṃ yogino vidheyaṃ / yaduktaṃ tatraiva
cāpākāraṃ bhave netraṃ yogabhūti nirikṣaṇamiti /
ṣaḍbhiryavairutpalapatrābhaṃkāmināṃ / yaduktam /
netramutpalapatraṃ yatra jñeyaṃ kāmināṃ sadeti / navabhistu padmābhaṃ
kruddhasya kāryayam / daśabhiḥ / śāraṃ netramiti / yadāhu /
navaikābhyadhikairdaśabhiriti / yāvat citrasūtrepyuktaṃ / śārākṛti ca yannetraṃ
tadbhave tu yavādaśeti / dṛṣṭyaṃtarāṇyāha / samāsaumyetyādi / etāsāṃ ca
lakṣaṇaṃ nāṭyādi śāstrato bharatāderjānīyāt / yadi vānubhavato jñātvā
yato rasabhāvānurūpeṇaivāsāṃ pratimāviṣaye viniyogaḥ / yaduktaṃ viprasūtre
samāsyānnirvikārasya duṣṭāduṣṭasya nityaśa /
raudrī raudra svabhāvasya brahmakāmamupeyuṣaḥ //
saivāviṣkṛtakopasya viraktāsyāddiśāṃ pateḥ /
śāṃtasyādheṃdu saṃsthānārūkṣāsūyāvatāṃ matā //
vidūrasya pariglānā kāminaḥ śamavikramā /
saṃtāpinaḥ prakartavyā dṛṣṭirākuṃcitāsadā //
dhyānāsaktasya sataḥ kāryayāvaprakulā kṛtiḥ /
mukulaiva pramūḍhasya pramantasya tu viśrutā //
īśaśca kekaraḥ kāryayaḥ kṛpaṇasyā kulasya ca /
saprahāsā ca hasataḥ sāmnā ca rudataḥ //
sataḥ saiva kāryayā viparyayastatārājīvitamujjataḥ /
garvitasya ca kartavyā dṛṣṭiḥ sācī kṛtā sadā //
kaluṣā vedanārtasya maṃdāyāṅmā? hṛtaujasaḥ /
savismayā vismayinaḥ prasannaiva prasīdataḥ //
snigdhāsu snigdha bhāvasya viṣṭamrāsaṃyatātmanaḥ /
p. १४b) saumyaiva sarvadevānāṃ sānukaṃpā ca śasyate //
savrīḍāvrīḍitasyaiva sotkaṃṭhā paśyataḥ priyām /
kāryayārdhadṛṣṭatārā dṛgviśrāma sukhabhojinaḥ //
paryayaṃta raktā kartavyā sanidraiva ca supsutaḥ /
serṣyasya kātarā kāryayādīnākāryayā spṛhāvataḥ //
nullolasyorddhvagākāryayādīnākāryayā tathaiva ca / dṛṣṭiḥ prasuptā dṛptasya
maṃḍaleti / etāsāṃ madhyāt somyānukaṃpā ceti dṛṣṭi dvayam uktā devatā
viṣayenānyāḥ kāryayāḥ / yaduktaṃ tatraiva /
śrutorddhvādho gataglāna dīnaparyayasta tārakāḥ /
raudrarūkṣavyathā viṣṭavinihmāsu pariplutāḥ //
maṃdāduṣṭā prabhṛttayo dṛṣṭayo yā vigarhitāḥ /
kṣapāmaya bhayodvega durbhikṣāpāta vibhramān //
kuryayuretāḥ kṛtāmohāddevatānāma śaṃsayam /
tasmādetāna karttavyāḥ kathaṃ cidapi dhīmateti //
itthaṃ prāsaṃgikaṃ dṛṣṭīnāṃ lakṣaṇamuktvā prakṛtamabhidhīyate / punaḥ
kilocchriteti / puraḥ agre dvyaṃgulocchritānāsākāryayā pārśvadvayapradeśe tu
saivakalāyavādhikā / svamūle bhrūnikaṭadeśe tārakamānena nyunātayoḥ
svamūlaprāṃtayoraṃtaranupātakrameṇa nyūnā / nāsāpuṭe tu mūlapradeśe
tārāpramāṇake kalātribhāga samaṃtādurddhvaṃ ca hrāsaḥ / pūrvavadeva
kramataḥ ayāṃgamakṣikarṇamadhyaṃte dve caturaṃgulamānena karṇau ca
śabdādvigolakau caturaṃgulau dairghyāt / yavādhikatvaṃ
tvapāṃgamānādviśeṣaḥ dairghyādardhena vistīrṇe śravaṇetayorvatrī nunnataḥ
/ pariveśoṃ'gulacarturbhāgena śaṣkulyau ca śabdātpādāṃgulī pramāṇena
śaṣkulī karṇābhyaṃtare suśira pariveśaḥ / khalvaṃ karṇasuśirasya
bahiḥpariveśaḥ aṃgulaṃ cāṃgule dve aṃgule khalvamityarthaḥ
khalvādhanunnata pradeśaḥ śakunī śabdenocyate / sāṃgulārdhena kāryayā
khalvasyaiva nikaṭe apāṃga paryayaṃte
p. १५a) khalvaṃ praviśanniva lakṣayate / yo vayavaḥ / satuṭakākhyaḥ tau
pratyekamaṃgulamaṃgulaṃ pāśau yādṛcchakau tayoḥ karṇayoḥ parimaṃḍale
pāśāvityucyate / tau yathā śobhanau bhavetām / yathārheṇa ca bhūṣaṇena
alaṃkaraṇena ca vyāptau karṇasya budhna pradeśāccibukādho yadanaṃtaraṃ
tasyahaṃnuriti vyapadeśaḥ / tāvubhau / ṣaḍaṃgulau tayorhanvoreva saṃdhānaṃ
saṃdhipradeśaḥ sa dvyaṃgulo bhavet / gaṃḍayoryanmaṃḍalaṃ tatsārvagolakaṃ
dvyaṃgulamānaṃ taccānṛtamīṣannātyunnataṃ nāpi natamata eva suśobhanaṃ
āsyaṃ pradeśa caturaṃgulaṃ /
tadaṣṭāṃśenetyāyāmamānasyāṣṭāṃśenavāṃgulena vistṛtam /
avyāntamavikṛtaṃ vyātaṃ tattryaṃgulamadharo budhno'ṣṭāṃgulam /
aṃgulārdhenottarauṣṭaḥ pādenāsyenyasyottaroṣṭamānasya caturbhāgena
gojīnāsāyā uttaroṣṭasya ca madhye garttākārāraṭyeti prasiddhā / sṛkviṇī
śabdenāsya paryayaṃtāvucyate / tatra tadevagojī pramāṇameva / adhogojīyā
uttarauṣṭhasya madhye cibukādhara yormadhyapradeśaḥ sāgojīpramāṇato
dviguṇāmukhasūtramāha / sṛkviṇyo dve āsya paryayaṃte tathā jyotiṣī
tārāpaṃcāśena tanmadhya ekumāriketi yayorloke prasiddhiste ete ca same
sūtrādānāt samasūtrake kāryaye ityarthaḥ / kavirāvakṣaṇornāsāvaṃśanikaṭe
mūṣaketau sārdhaśarṣapa pramāṇena tayostathā nāsāpuṭayoḥ samaṃ sūtram
bhūgarbhaśca nāsikā prāṃtaśca cibukaścāsyādha avayavoyaḥ / te trayaḥ
samasūtrakāḥ kāryayāḥ karṇayoraṃtaraṃ madhyaṃ śiro pratimāna
diśāṣṭādaśāṃgulam / etadeva pramāṇaṃ dviguṇaṃ ṣaṭtriṃśadaṃgulā
vibhrūmadhyataḥ avuṭuḥ kṛkāṭikāyā gartestatparyayaṃtaṃ yāvagrīvā
viṣkaṃbhamānenāṣṭāṃvaṃgulā vistīrṇānāhaścāsyāstālo dviguṇa iti
caturviṃśatyaṃgulāni / tathā tadevāgre sphuṭī kariṣyati / sarvatra triguṇonāha
p. १५b) ityādinā / skaṃdhaḥ / ṣaḍaṃgulo dairghyā tasya skaṃdhasya prāṃte
veṣṭanaṃ dāhaḥ / ṣoḍaśa aṃgulāni / bāhūvasukalau / ṣoḍaśāṃgulau /
upabāhūcāṃkakalau cāṣṭādaśāṃgulapramāṇau saṃdhiśca tayoreva
bāhūya bāhvorapyaṃtaraṃ prakoṣṭakapradeśaḥ / sopi tadvaditi tāvat
parimāṇaṃ / aṃgulameva tatvaṃ hastamadhyaṃ / taddairghyāt saptāṃgulaṃ
tiryayak ca pārśvataḥ paṃcāgulaṃ madhyāt tadvaditi / madhyamāyā aṃguliḥ sā
paṃcāṃgulaiva / tarjanyanāmike aṃguṣṭhasamīpe yā aṃguliḥ sā tarjanī
madhyākaniṣṭhakayormadhye tvanāmikābhe ubhe tarjanyanāmike madhyamāyāḥ
pramāṇato vāṃgulenone sārdhacaturaṃgule tābhyāṃ pramāṇatoṃgulenonā
kanyasā sārdhatryaṃguletyarthaḥ tarjanīmūlasyādhoṃgulatrayeṇāṃguṣṭha
ucchrita iti sthitakāryayaḥ / tarjanī parvaṇaśca pādapadasparśī
caturbhāgasthānaṃ yaḥ spṛśati sa ca parvadvayalakṣitaḥ parvamānānyāha /
madhyamāyāḥ prathamaṃ parvayavoṃnā kalāyavonamaṃguladvayaṃ /
dviyavonā saiva kalāmadhyamam / aparaṃ tṛtīyaṃ
tṛyavādhikamaṃgulamityarthaḥ tarjanyanāmikāṃgulyordvayoḥ /
pratiparvadaśamāṃśaṃ daśamāṃśavarjayitvā te ca tarjanyanāmike triparvake
iti parvatrayayukte kaniṣṭhakāyāḥ parvāṇitrīṇyevāṃgulasāmānyāt / tāni
cānāmā parvatānataścaturthāṃśeti nonāni /
prāṃtaparvaṇāmavasthāṃtaragatānāyāḥ kāryayāste naiva
krameṇāṃgulīnāṃ nāhamāha / mūle madhyāyānāhaḥ /

sārdhakalastryaṃgulaḥ madhye ca tasyāstāvāneva kiṃtve kena yavenonaḥ
yavatraya vivarjitaśca prāṃte paryayaṃte / tadanyāsukhāyatyuktaḥ / ayamarthaḥ /
yathā madhyapramāṇato daśamāṃśenonā āyatistathaiva ca / daśamāṃśena
nāhotarjanyanāmikayoḥ tābhyāmapyaṃgulonā yathā kanyāsāyā
āyatistathaiva nāhopi tadgattatu na evāṃguṣṭhasya
p. १६a) mūle / utpatti pradeśe ṣaḍaṃgulau nāhaḥ / tataḥ pṛṣṭhe saṃdhipradeśe
budhna pūrvaprāraṃbhe paṃcāṃgulamasyaiva parvaṇo madhye caturaṃgulaḥ
kiṃcit kāryayāt / yathā kasya sa parva dvaya saṃdhau ya vāpikaścaturaṃgulaḥ
tadagato hīna iti / yathā kramaṃ hīnaḥ bāhumūle skaṃdhasya budhnapradeśe
yavonāstisraḥ kalāḥ ṣaḍaṃgulāni viṣkaṃbhaḥ bāhvaṃte upabāhusamīpe
prāgukto viṣ.kaṃbho yavatraya hīnaḥ paṃcāṃgulaḥ upabāhusamīpe
viṣ.kaṃbhaḥ caturaṃgulo maṇibaṃdhapradeśe madhye krameṇānunnaptaḥ
viṣkaṃbhamānāttriguṇācāvṛttiḥ nāha eva kaṃṭhapradeśasyādhaḥ / ṛtukalau
dvādaśāṃgulānyati kramya cūcakaustanamukhe satadaṃtarāviti /
tayorapyaṃtaraṃ ṣaṭkalamevaivaṃ trikoṇākāreṇa tatra sūtrapramāṇaṃ
siddhyati / pakṣau pārśvapradeśeṣu ṣaḍaṃgulau cūcakayormaṃḍalaṃ
bahirdviyavam / ubhayapārśvābhyāṃ yava catuṣkena maṃḍalamadhyaṃ yava
pramāṇakamevaṃ viṣkaṃbho yava paṃcātmako bhavatyeva nāḍipradeśe /
vistāro viṣkaṃbha evāṣṭādaśāṃgulāni nābheradha ekaviṃśatyaṃgulāni
pūjananamupasthaścatvāryayaṃgulāni / tasya prāraṃbhādho vṛṣaṇau
dvyaṃgulau kāryayau prajananasya bhūlapradeśe dvyaṃgulā viṣkaṃbhaḥ tasya
punaragre aṃgula tribhāgasahitamaṃgulaṃ sarvatra triguṇa ityautsargiko vidhiḥ
karṇapaṇyādāvapi upasargaprāptasya triguṇanāhasyāpavādaḥ
karṇapaṇyādikaṃ vineti ayaranāsānakhā vivakṣitāḥ karṇādīnāṃ
nāhamānaṃ nopapadyate iti / jhūrūprāgitiḥ prāraṃbhasya nidvādaśāṃgula
viṣkabho palakṣitau tato nyatrānupatato'nukrameṇa yāvadūrvaṃtaṃ
jānumūlaṃ tatra vistāraḥ ṣaḍaṃgulaḥ jaṃghāmūle calaśabdāt /
jaṃghāpṛṣṭhadeśe tālārthenaiva visṛtiḥ / jānugrathi pradeśe etadeva
pramāṇaṃ / kiṃtu kalayā ādhikyaṃ / asyetālārdhasya tathāṃgulapādena
yavadvayātmakena cādhikyaṃ
p. १६b) kāryayameva / tatrāṃgulānyaṣṭau yava dvayaṃ ca vistṛteḥ / pramāṇaṃ
triguṇāprāvṛtiriti pūrvoktānuvādaḥ / madhye jaṃghāyālavāk karākhyā
yasyeha lokaprasiddhiḥ / tatra trayodaśakalā ṣadviṃśatiraṃgulāprāvṛtristriguṇā
samaṃtaparipariṇāhenahitāpurarjaṃghāyā eva gulphapradeśe tadardhyeneti /
trayodaśabhiraṃgulaistattribhāga iti / nāha tribhāgena vistṛtiriti sthitameva /
caturdaśāṃgulāyāmau pādau pārṣṇī khurika iti yayorlokaḥ / te caturaṃgule
vistārataḥ pādau mūlapradeśe gulpha syādhaḥ paṃcāṃgula vistṛtau puraḥ
aṃgulīnāmutpatti sthānasamīpam / ṣaḍaṃgulau hitau / tataḥ tataḥ sapāda
tryaṃgulaḥ aṃguṣṭaḥ kāryayaḥ tannikaṭe aṃguliḥ sāpradeśinīti prasiddhā /
sācārdhāṃgulamānā aṃgunamānādyavādhikākāryayā tasyāḥ
sakāśātpādoñjhitāścaturbhāgena caturbhāgena ujjhitāḥ śeṣā iti vyācaṣṭe /
tasya cyava caturbhāgena ujjhitāḥ saptayava pramāṇāḥ kanyasā bhavaṃti /
tadāstāṃ tāvanmahāpuruṣapratimā / asmadādi caraṇeṣvevāṃgula
dvayenādhikena kanyasā dṛśyate / ataḥ pūrveva vyākhyā yuktā / uktaṃ ca /
pratiṣṭhā samuccaye / kiṃciddīrghā pradeśinī ṣoḍaśāṃśa vihīnāḥ syuranyā
iti pādāṃguṣṭhasya mūlenāhaḥ / paṃcāṃgulāni / madhye tvaṃgulena
varjitāstāvāneva / agre ca sārdhāni catvāryayaṃgulāni yathāyathaṃ
prāṃtaparyayaṃtaṃ / yāvaddhīnaḥ kramataśca hīnataraḥ tarjanyānāho mūle
tryaṃgulaḥ kaṃṭhanikaṭe dvyaṃgulaḥ puraścāsya yavādhikamaṃguladvayaṃ /
anyāsāmaṣṭaparibhāgacyutiḥ kāryayā / ayamarthaḥ tarjanī
proktanāhamārabhyā na sāṃtisṛṇāṃ nāha vasubhāga vasubhāga parikṣayaḥ
kāryayaḥ / nakhāmūle / utpattisthāne nimnānatāḥ śasyaṃte / purataśca
kiṃcidunnata anyaccānukramaṃ gopāṃgādi yattadapi yathā
p. १७a) śobhaṃ kuryayāt / yathoktaṃ pratiṣṭhā pārameśvare / romāṇi
daṃtakeśāśca tathā daṃtasamunnatiḥ / saṃdhayaścāpi patrāṇi yathā
śobhāni kārayediti / mānaṃ viṣkaṃbhalakṣaṇamunmānamūrdhvataḥ
parimāṇaṃ nāhātmakaṃ / ataḥ prakṛtiḥ proktānmānato hīnamadhikaṃ vā na
kuryayāt / yatasta śobhanaphalaṃ bhavet / īṣanmānātmanāvṛttaśarīrāṇāṃ
tathārdhena ca parivatita śarīrāṇāṃ kriyāvidhau kāmyavidhāneni
viṣṭānāmupaviṣṭanāṃ / tathārdhotthitānāṃ yanmānaṃ tadatāttvika tayeti /
bhogamokṣa siddhiṣvatāttvikamato na tanmānamiti / yathoktaṃ tatraiva /
tatpramāṇa saṃpanna sarvāvayavasuṃdarī /
praśastā pratimā jñeyā yato nyāsā na śasyate //
rijvardhagatarijvākhyaṃ sācīkṛtakameva ca /
chāyāgataṃ ca sarvākhyaṃ bhittikaṃ cārdhabhittikam //
kṣiptakaṃ ca parāvṛttaṃ sthānakaṃ navadhoditamiti /
atha strīpratimāmāha //
yavādhiketyādi / sarvāsāṃ pratimānāṃ parāṃ pratimāṃmadhikṛtya ca
yopacaṣau kāryayau / yavādhika iti / nāsāyā utsedhādvyavaṃ gṛhītvā bhrū
vaipulya kṛte taddadyāt / mukhātiṅmānadiśākalāmādāya tāmeva
mukhamyordhye ādhikyārthaṃ tathaiva dadyāt / tribhiryavaistribhāgonairiti / vastuto
yavadvayenādhike dairghyāllocane / tadardhaudhika vaipulye ca tasya yava
dvayasyārdhamekena yavenādhikaṃ vaipulyaṃ yayoḥ skaṃdha yugmaṃ kalayā
nyūnaṃ caturaṃgulaṃ kāryayam / puṃpratimāyāṃ / nigolakasyokta tvāt
grīvāyāviṣkaṃbhādaṃgulaṃ gṛhītvā tadeva yathānurūpaṃ pādayoḥ
pṛṣṭhe sphigvivṛddhedeyaṃ itthaṃ strīpratimāyāṃ tanvaṃgitā vyaktirapi bhavati
/
śrīmannaṃdikeśvaramatepi //
striyaḥ kuryā tu tanvaṃgya iti / aṃgulyaśca sarvāḥ / puṃpramāṇato viṣkaṃbhā
tathāpyāyāsānnāhataśca saptabhāgenonāḥ kāryayāḥ jaṃghāyāmata
ūrborāyā mataścobhayaṣṇātkalāvivarjaṃ / tathā kaṭiśca vigata kalā tasyāḥ
pārśvaṃ madhyaṃ ceti /
p. १७b) ca śabdādvigatakalaṃkayonamubhayaṃ / tatpārśvamadhyātmakaṃ
kāryayaṃ / etena kalātrayeṇa tatpunardvayaṃ ghanamiti māṃsalaṃ parivartulaṃ
kāryayaṃ / yaduktaṃ tatraiva / stanorujaṃghājaghanādhika iti / aśvattho
vaṭavṛkṣaḥ tatpatrākṛti guhyam / sarvaśobhāvacca kṛtam / sadiṣṭadaṃ bhavatīti
śeṣaḥ / atha vāmanāḥ dordaṃḍeti / dordaṃḍau bāhūpabāhvātmakau
tābhyāṃ kalātrayamapāsya vakṣaḥ pradeśe tena mānena vaipulyamutpādyaṃ /
hastapādebhyo dairghyadiśā caturthāṃśaṃ gṛhītvā tatpramāṇena vṛddhiḥ
śirasi eṣāṃte tathā hitāḥ jaṃghorvordairghyādvyapetaṃ mukhayugmaṃ vitasti
dvayaṃ ca yeṣām / unmānato vardhitanābhisphijau ca tathā pārśvau
kaṭideśaśca yathānusāreṇa yeṣāṃ vāmanavapuṣām /
atha kujjākṛtayaḥ //
hṛnmānoddhṛtetyādi / hṛdayamanāyāmātkalādvayamapāsya vṛddhā vakṣaso
deyam / nābhimuṣṭayormadhyāt kalāmapāsya tena mānena kṛtaṃ pṛṣṭapradeśe
samudgamaṃ kujjā lāṃcchanaṃ yeṣāṃ / evaṃ kujjā bhavati / ye cānye iti / anye
ca khaṃjādayo hīnādhika vapuṣustājvalokato jñātvā kuryayāditi /
atha guhyakāḥ //
kalārdhenetyādi kalārdhamaṃgulaṃ / pratyekasmādūrvādergṛhītvā / tena
vivardhitaḥ pārśvadvaya viṣkaṃbhastathorasi nābhau ca manu
dvitayenāṣṭāviṃśatyā viṣkaṃbho jaṭhare yeṣāṃ / manu śabdasya caturdaśa
saṃjñāṃ vācaka tvāt / ekaviṃśatyaṃgulaviṣkaṃbhajaṭharaṃ rudrapratimāyā
uktaḥ / eteṣāṃ tu aṣṭāviṃśatyaṃgulaḥ gadītyādi / vai śravaṇo
nṛpānonaravāhana ityarthaḥ /
atha vetālaḥ //
jaṃghorviti jaṃghayo urvayośca tathā bhujayorviṣkaṃbhamānāt ṣaḍbhāgaṃ

gṛhītvā tasmiṃstat pradeśe eva tāvat parimāṇameva dairghyāddeyam / vikṛtaṃ
cāsyaṃ vyātaṃ teṣāṃ kartavyam / anuvartakā ityanucarāḥ
p. १८a) atha bhairavapratimālākṣaṇam //
vaktramityādi //
sukhamaṣṭakalaṃ ṣoḍaśāṃgulāni mukhaṃ samaṃ tataścāra nayanaṃ ca /
sakrodhatayā yaduktaṃ / citrasūtre /
kruddhasya vedanāṃ tasya śārākāraṃ tu locanamiti /
śārekṣaṇaṃ coktameva / anyacca prasṛtāsyakam / vyāntasyam / vyāntaṃ
cāṃgulaistribhiḥ kuryayāt / yaduktaṃ / tryaṃgulaṃ vyāntamiti / muṃḍairnara
śirobhirahinā sarpeṇa caṃḍeṇa cālaṃkṛtamastakam / bhairavanāthasyeti /
prakritam / vakṣaścāsya prakṛtānmānāt ṣaḍaṃgulādhikam / kaṭirapi
daśabhiraṃgulairadhikā ūrvorvaipulyaṃ caturaṃgulādhikam / jānupālyauyau
kuṭṭakāviha prasiddhiḥ / te dvyaṃgulādhike kāryaye iti yojyam /
jaṃghāmadhyapradeśe te dvyardhakalāvṛddhe iti / aṃgulavivardhite jaṃghāgre
gulphanikaṭe vṛddhistattribhāgata itthaṃgulenetyathaḥ / pādau
kiṃciduccaustaukamudgatau bāhūmūle skaṃdhabudhne
kalādhikāvaṃguladvayādhikāvupabāhū ca śabdatastāvakāveva paryayaṃte
maṇibaṃdhapradeśe anupātato'nukrameṇa saṃsiddhau prasiddhau /
aṃgulamānena daṃṣṭre niryayāte cite ca tīkṣṇe itthaṃ tadvapuḥ kuryayat /
mahatā śūlena ca samutkṣiptaḥ mahāsuro yena tādṛk /
spaṣṭa manyat / paṃcamātretyādi / maheśānā vidyeśvarāharavaddaśabāhava iti
/ sadāśivabhaṭṭārakasya noktāye daśabāhavastepyanenaiva vidhāyaka vākyena
kāryayāḥ / vimāna iti / gaṇāgaṇeśāḥ skaṃda ityādi / śikhīmayūraḥ vṛṣo
vakṣyamāṇa vṛṣabhākārastaprakṣau hi kāryayaḥ bhṛṃgī asthi prāyaśarīraḥ
siṃhārūḍhātryakṣa gaurīgaṇeśaḥ gaṇapatiḥ vāmanākāreṇa rājānanaśca /
svadaṃṣṭrādharohita ityabhimatapradaḥ abhayakara iti caturtho hasto
syāttayābhinayena tryakṣavidyādi sṛṣṭam / aṃguṣṭhamātrapramukhā
vidyeśvarāstathā śatabhavāste sarve evānaṃte śādīnāmaṣṭānāṃ
vidyāmaheśvarādīnāmanukāreṇa kāryayāḥ lokapālaguṇādhikā iti /
tadadhiṣṭātreṇa sahasrākṣeṇa / iṃdrodeva
p. १८b) vṛtaḥ kāryayaḥ / meṣo dārukastadā rūḍho vahniḥ / śaktihastaḥ yamaḥ
śāranetro daṃḍahastaśca kāryayaḥ / mahiṣārūḍhaḥ pāśadhārī kālastadvaditi
śāranetraḥ / śakrodha tvāt digvāsā nagnaḥ saparicchada iti pitṛparivṛttaḥ / te ca
pitaradārbhaviṣṭarā eva padmāstadāsīnāḥ piṃḍasahitāḥ / pātra sahitāśca
kāryayāḥ vyādhayaśca rājayakṣmādyāḥ kālasadṛśarūpā eva kālasya
parivāratvena kriyaṃte karālāsya bhīṣaṇa ugra darśanaśca kāryayoninṛtiḥ
pāśadhārī varuṇo yādo vṛta iti / kūrmakachapamakarādayo
yejjalacarāstairvṛtaḥ mṛgāsanaḥ kuśahastaśca sadāgatiriti / vāyuḥ
kuṭilabhrūyugātmā kāryayaḥ rudra sakheti / vaiśravaṇaḥ ukta ca purgadī vai
śravaṇa ityādinā yakṣalakṣaṇa prasaṃgasamaye sa ca yakṣānuṣaṃga iti
yakṣaparivāraḥ nāgopavīteti bhagavān kudraśca
vidyeśoktāyudhabhujastaduktāyudhepi / nānāgaṇasamāvṛtta iti / anekākāra
gaṇāvṛta iti / tathāha mahābhāratādau bhagavān vyāmuniḥ /
vāmanājaṭilāmuṃḍā hrasvagrīvāmahodarāḥ /
mahotsāhā māhākāyā mahākarṇāstathāpare //
ānanairvikṛtaiḥ pādaiḥ pārthaveśaiśravai kṛtaiḥ /
īdṛśaiśca mahādevaḥ pūjyamāno gaṇaiḥ saheti //
padmāsana iti / padmāsanasya iti / vaikalpiko bhedaḥ kadācidvṛṣabhārūḍhothavā
padmāsanasthitaḥ ardhacaṃdrākhyena vāmanabhedenāvasthitaḥ
padmārdhacaṃdrāsanalakṣaṇam / śrīmatkiraṇe proktaṃ /
nyasodūrvostathānyonyaṃ pādamekaṃ tathetaram /
padmamekaṃ samākhyātamardhacaṃdramataḥ param //
tadvatpādatalaṃ kṛtvā sutalānyonya saṃsthitam /
ardhacaṃdraṃ bhavedevamiti / kūrca iti / śmaśru kuśādi bhṛdityādi grahaṇāt /
pavitrākṣasūtrabhṛditi brahmākāryayaḥ / śrīkaṃṭhanātho vidyeśoktākāro
vṛṣabha sthitaśca ardhanārīśvara vapurveti vikalpārthaḥ athavā digvāsāḥ
nagnaḥ ūrddhvaliṃgadhārīyo devadāruvanaṃ praviṣṭaḥ kṛyata ityāśayaḥ yadi
vā
p. १९a) nāṭyasthaḥ kriyate / tadāniṃ murajādi sarvavādyaprarikarayuktaśca
kāryayaḥ / yadi vā śaṃkaranārāyaṇamūrtti tvena kuryayāt /
athetyakṣasūtram /
utsaṃgatoveti / nārāyaṇa samavetau sahitā vubhau sarvakāmāptaye
pūjyāvityarthaḥ viṣṇuścātraika vaktrastrivaktraścaturvaktro vā kāryayaḥ
khageśo garuḍastatrastho jalaśāyī vā kriyate tadānīṃ śriyāyukto bhogini śeṣa
bhaṭṭārake talpabhūta paryayaṃka kṛta sthitiḥ kāryayaḥ anyacca nāmita uktaṃ
yatpadmaṃ tatrārūḍhena pitāmahena samanvitaḥ matsya iti / kṛtyataḥ
kāryayādeśātpurāṇa puruṣo matsyaḥ kūrmo vā varāho vā bhavati / yāvat
kalkī vā bhavati / tatra ca bhāgavato leśāt saṃkṣepa tato lakṣaṇaṃ
prāptāvasaramudyate / nāmnā prādurbhāvadaśaka gatena yaḥ sūcita mahāmada
ityarthaḥ /
atha matsya iti lakṣaṇam /
vedāśrī kṛtetyādi / caturaśra kṛtena svaṃśe samaṃtān kṛtaprāṃśe sati matsya
varttanā kāryayā / pṛthutveṃśaṃ parityavādiśat / pṛthutvaviṣaye ekāṃśaṃ
lopayedityarthaḥ / anaṃtaraṃ svāṃ yāmeṇa dairghyeṇa tulyam / samaṃ
yatsūtraṃ sa āyāmaḥ tasyārthā yasyāṃ diśi bhāgaparihāreṇa kṛtaḥ
tanmānatulyanasūtreṇa dvitīyān parivartayet /
bhāgadvitayādavadhestadāyāmasūtramadho yāvat parāpatati /
tatrādhovasyāthārdha caṃdrakrameṇa paribhrāmayen
matmatsyākārānyathānupatyā eva parapārśvāt parivartayet / ityamubhayato
bhāgacatuṣṭaya varjanādbhāgatrayasya umāditi yāvat / saptakasaṃbaṃdhinaḥ
śiṣṭabhāgāt / bhramādbhāgatrayasyeti / tadanupratipārśvaṃ yaubhāgāvubhau
saiva kaleti / tatpārśvakalātanmānāt tatparimāṇakau tanūjāvupa kalpayet iti /
tanūjaśabdanupalakṣaṇaṃ / anyadapi prasiddhamatsyānukāriya tadapi
mukhapuchādikamanukuryayādityarthaḥ / yathoktaṃ tatraiva / karāṃghri ca
dviraṃśataḥ sa rekhāviti tadanu ca parivartana rekhā dvaya saṃgamottha
p. १९b) pradeśadvaye mukhaṃ puṃchaṃ ca kuryayāt / anaṃtaraṃ
madhyasūtrapāśvasūtra dvayavarjaṃ śirovibhāgadarśanasūtracarjaṃ
śeṣarekhālocanānmatsyavyaktiḥ / yaccaitadbhagavato viṣṇormatsya rūpamupāste
sasarvabhūtānāmapi saṃkṣaya samaye asaṃhāryayam / akṣayatāmupabhuṃkte /
etadvyakāraśca samāpti patrādavaseyaḥ / atha kūrmavartanā / vyāsārdheti /
vyāsasya kṣetravistārasya yatkarṇa koṇāt koṇa sūtraṃ tayo yadardhaṃ viśeṣaḥ
kṣetrādbāhyena yataṃ / tasya bāhyanītasya tryaṃśakalpanayā bhāgaika tyāgāt
samaṃtato / bhramāt tathā pārśvadavaviṣaye golakatyāgāditi /
pariśiṣṭabhāgadvaya pramāṇena tasya vartula tātyāgāt praveśa dṛṣṭyā kūrmo
bhavatīti śeṣaḥ kīdṛgasau ata āha / sāṃghri catuṣṭaya iti caturaśrasya kṣetrasya
yatkoṇacatuṣṭayaṃ tatpradeśe bhramarekhā bāhye pāda catuṣṭayena saṃyuktaḥ
tena ca prāk siddhena bhāgena dviguṇa āyāmo yasyāḥ kaṃdharāyā
grīvāyāstadvaditi / tadyuktapramāṇamevāsya śirohitaṃ / śrutilocaneti
karṇanetrādi sarvamasya yathocita prāṇi viśeṣātmake
kūrmasyānukuryayādityarthaḥ / eṣa ca svaśaktistho nārāyaṇa sāmarthya sthito
dharāyāṃ bhūmācādhāro voḍhāmaṃtraiścārcitaḥ
sānnidhyamāgato'bhipretādaiśvaryayādaviśyāvamapi naśvaratāṃ vidadhatye
ca etadākāraḥ / samāpti patrādavaseyaḥ /
atha varāhavartanā /
mukhamiti dairghyaṃ mukhasya śoḍaśāṃgulāni / tadūrdhvehanū
dvesaptasaptāṃgulyau yato dvedve sṛkviṇyau / ityatra vīpsāt eva hanū
saptāṃgulāviti pratipāditam / prāgvadānanamiti / pūrvavadevamukhaṃ

tribhāgakalpanayāsya karttvayaṃ / tato bhāgamānena thālāpradeśaṃ
lalāṭapratinidhiṃ bhāgadvayena ca ghoṇāpṛṣṭaṃ kuryayādityarthaḥ /
nāsāpuṭasya yacchidraṃ raṃdhraṃ tasmin kāleti / dve aṃgule parimāṇam /
śrīpiṃgalāmatepi
p. २०a) dvyaṃgulaṃ nāsikāchidramiti aṃgulatrayeṇodgate viniryayāte daṣṭre ca
kārye rudrapratimātoyavenone akṣiṇī tathā prāraṃbha sthānāt kiṃcit
kuṭilākāre yadā tadā hite śobhane bhavataḥ karṇau catvāryayaṃgunāni
āyāmenonnatyā pārśvamānāṃtarā śravaṇādarthāntatparimāṇakāveva /
kaṇe madhyamaṣṭāṃgulāni tadunnatiriti / karṇamadhyonnatiryā aparaṃ
varāhasya yatheti tadayayanyanmukhāvayavakaraṇe lakṣaṇaṃ noktaṃ
tatsūkarasyaivākāryayam / vārinidhernoddharaṇe daṃṣṭrāgragātasya
bhūmirhitā /
atha nṛsiṃhavartanā // mukhamiti /
tathā vipulaṃ yathā varāhamukhasyetyāmaḥ ṣoḍaśāṃgulīnītyarthaḥ /
āyataṃ tathaiva tatparimāṇena samaṃtataḥ samamiti yāvat krameṇa siddhe dvedve
aṃgule pramāṇaṃ yasya aṃgulaparimāṇena kramamityarthaḥ / skaṃdhau
dvādaśāṃgulau bhruvau vyākuṃcite prakarṣeṇa kuṭilaṃ vaktramityāsyaṃ
vyāntaṃ vikasitaṃ bhīṣaṇīya jihvaṃ ca samudbhūtāḥnudbhūṣitāḥ vṛttaṃ
talaṃ yasya tathā bhūtaḥ parivartulaḥ hasta ityupalakṣaṇamanyeṣāmapi
trayāṇām / yata āha / pāṇīcakra gadābhṛtau mahādaityavakṣyasyanyau
mahāsṛjausa rudhirāvityarthaḥ / evaṃ catvāro hastāḥ proktarūpāḥ asya
paramanyat sarvaṃ bhairavoktamapi mānamaṃgapratyaṃgaviṣayaṃ / vanamālā
pratyagrapatragumphitā / srajosya bhagavate bhūṣaṇaṃ ca rāma iti / kuṭhāraḥ
paraśuḥ / sa evopalakṣakatvena prathamasya rāmasya / anyopīti /
dvitīyojāmadargnyākāra eva kiṃtu paraśunāvikā saparaśunāvikā
saparaśurāmaḥ ayaṃ dāsārathiḥ tṛtīya iti vijayadāstrayopi / buddha ityādi /
buddhasya prakarṣeṇa laṃbau śrutīkarṇau tathā cīvaraḥ parivāraviśeṣo yasya sa
tathā prāgukta padmābhidhāna netrānukāra kṛcca tathā padmacihne
hastapādaviṣaye eṣa eva samādhisyo yadā kriyate tadā mahāyogaṃ
p. २०b) prayachati kalkī ityādi / spaṣṭaṃ / brahmeśetyādi / tadādhāra iti / tadukta
vāhanasyāḥ vārāhī sūkaramukhī / yaduktaṃ śrīpiṃgalāmate /
vārāhīsūkarānaneti laṃbikālaṃbodarī / bhairavo bhīṣaṇīya ākāro yasyāḥ
sā tathā cāmuṇḍā ceti śabdāccāmuḍāpi bhagavatī bhairavenoktarupā
bhairavākārā parimāṇataḥ rūpataśceti / kiṃtvaṃsau śuṣkāṃgā / ravirityādi /
anūruraruṇaḥ soma iti ardhacaṃdrākhya āsanaviśeṣaḥ prāguktaḥ
vilohitoṃgārakaḥ āsannayauvanakālobālaḥ tatpratimākāro budhaḥ jīvaḥ
bṛhaspatiḥ udāsīnaḥ saumyamūrttiḥ bhṛgusutaḥ śukraḥ kāṃta iti sudīptaḥ
hastvāhaḥ kāṃtaḥ akṣṇākoṇaḥ iti tadavaśiṣṭaṃ kāṇaśabdārthasya
kāṃtaparyayāyeṇā prasiddheḥ / sauriḥ śanaiścaraḥ sadādṛgbhūmi
nirīkṣaṇaparaḥ kṛśaśarīśca caṃdraṃ mṛdgātīti caṃdramardano rāhuḥ
bāhulyena mardana hetutvāt / caṃdramardana ityuktaḥ / anyathā
caṃdrasūryayayorapi mardanataḥ dhūmacihno viriṃcajaḥ / ketuḥ vāmorviti / vāme
ūrau sthitaṃ vāmāṃgamupa vāhvātmakaṃ yeṣāṃ tathā
dakṣiṇahastenodyataḥ pradarśito bhayo yaistai / tathā māletyādi spaṣṭaṃ /
piśitāśanāḥ rākṣasāḥ durgetyādi spaṣṭaṃ / gaurī iti / kumārikārūpeti /
kanyakākārā paṃcavarṣa parigrahā iti tapasyaṃtī / vāgīśī ityādi spaṣṭam
niṣkaṃpa dṛṣṭiraṃ caladṛṣṭiḥ brahmaṇi saṃsthitaḥ śāṃtarūpaḥ udāsīnā
anākulāḥ teṣu madhyādvasiṣṭaḥ sabhāryayo bhavati / nārada iti yogī tathā
vidyāṃ lalitāṃ cācaṃkāmayate / brahmajñānaṃ sthiraṃ sa nārada
pratiṣṭhaṃ kuryayādityāśayaḥ / evaṃ saptarṣaya ityādi spaṣṭaṃ / revarda iti /
adhaḥ revardho bhagavān adho budhne tu nāpratihāreṇa saṃyutaḥ kāryayaḥ
dhānvaṃtarirdevabhiṣak / bheṣajamauṣadhaṃ tathāśvinau-
p. २१a) dhānvaṃtarirūpeṇaiva / sravaṃtya iti cakāraḥ samuccayārthaḥ /
sravaṃtyo na dvyaśca kāryayāḥ / kiṃ bhūtā aṃbujavatyaḥ / ata āha / jalamadhye
jalajānāṃ yathā svavāhanānaṃ ca tathā jalaja śabdasāmānyā padmāpi
vāhana p rṣṭeṣvapi ādhāratvena kṛtānāṃ sthitāḥ gaṃgetyādi sṛṣṭaṃ /
nānākārāgaṇāhasaṃto nṛtyaṃtaśca / anyāścāloka prakārā līlāḥ
kurvaṃtaḥ surāṇetihāsādi gītaṃ rūpameteṣāṃ barbarā ākuṃcita
mūrdhajāvāmanānukārāḥ kiṃkarāḥ srotoṃtaradṛṣṭāḥ parivārārthaṃ
gaṇaviśeṣāste ca vistīrṇa jaṭharamaṃḍalāḥ ca śabdāt kṣetrapālā apyevaṃ
vidhāḥ kṛtāḥ saṃtastumuktaphalasādhakā bhavaṃti ubhayatrāpi yojyaṃ /
taduktaphalasādhakatvaṃ ceteṣāṃ yathāhi kikarāṇāṃ yathābhimatasiddhi
saṃpādakatvaṃ kṣetrapālatvamityarthaḥ / yeṣāmeva devatāsamūhānā
manuktānāmadhyādyaḥ kartumabhipretastasya svkalpasiddhaṃ rūpamārādhyaṃ
phalaprāptayeva purityādi spaṣṭaṃ //
// bhāvacūḍāmaṇau pratimālakṣaṇaprakaraṇaṃ dvitīyaṃ //
adhunā pīṭhalakṣaṇam // atheti //
bodhaśaktyātmanaḥ prabhorbhagavataḥ parigrahavartinī kriyāśaktistadātmakaṃ
pīṭhaṃ cādhiṣṭeyaṃ / yato liṃgākāra bhagavato'dhiṣṭhāturadhiṣṭheyaṃ
kriyātmakameva pīṭham / ata eva samastārdha vyāpakatvena pīṭhaṃ pūrvaṃ
dhyānādau cityam /
yathoktaṃ śrīmatkiraṇe //
kalpanīyaṃ tataḥ pīṭhamaśeṣādhva vinirmittamiti / tayoryoga iti /
tayorjñānakriyāśaktyoryo yogastādātmalakṣaṇaḥ /
saṃbaṃdhastaddṛkkriyātmakaṃ tatvaṃ nṛsiṃha vadubhayātmakamapyekameveti
sāpratiṣṭeti / ya evāsau tayoryoge'sāvevapratiṣṭhaviśeṣasannidhāne ca
parameśvara vācaka maṃtrasyā kalpaṃ liṃgādyādhāreva sthāpanaṃ / yata
evaṃ tataḥ karaṇātpiṭhaṃ jñātavyaṃ kiṃ ca sāmānyetareti / sāmānyaṃ
p. २१b) bhuktimukti / tadarthaṃ yatkriyate nāmato vakṣyamāṇādmā payodharā
pṛthvīyakṣītyādikāṃ tāṃ mānataścaivameva
vakṣyamāṇāghnastādinavāvadhikāt / arthataḥ phalastathaiva
vakṣyamāṇakādevaprāsāda garbheti yaduktaṃ prāk / prāsādebhyaśca
liṃgānāṃ pīṭhānāṃ ceti / tataḥ kartumabhipretāt prāsādā garbhamānena
liṃgavarjyeṣṭhādi bhedena navaprakāraṃ yatpīṭhaṃ tat mukhyataḥ / siddhaye
bhogārthaṃ proktaṃ tadeva cānuṣaṃ tato mokṣārthā bhavaṃti yatpratiṣṭhā
katṛṇā bhogāvasāne muktiḥ / śrūyata eveti /
tathā coktaṃ rurusaṃhitāyāṃ /
bhuktvā bhogān sucira mamarastrī nikāyai rupetāḥ srastotkaṃṭhāḥ
śivapadaparaiśvarya bhājo bhavaṃti iti hastādīti / yāni tu hastāt prabhṛti
liṃgamānenāpīṭhāni tāni muktyarthaṃ anuṣaṃgeṇa ca bhuktaye bhavaṃti /
vidhiyogato hetormumukṣūṇāmapitā dṛśām / pīṭhānāṃ piṭhādiṣu śreyaḥ
prāptikāmenopayācitādi pūrvaṃ yāgavidhānāddhetorabhilaṣitamavāpyate eva
vyakteti vyaktā svarcāsudairghyāt pīṭhaṃ svāyāmena samaṃtadardhena
vistṛtamucchritaṃ caika evehārcāsu pīṭhāyām ukto'nyatra tu bahuprakāraḥ /
yaduktaṃ pratiṣṭhāsamuccaye //
bhrūnāsācibukaskaṃdha kakṣyahṛnnābhi guhyataḥ /
jānvaṃtāśca daśāyāmāḥ pīṭhasyoktāḥ svamāna iti //
kiṃvidhaṃ ca tatkāryayaṃ / ata āha vedāśramiti / samagraprāsādānāṃ tathā
liṃgānāṃ tadubhayarūpamapi vilyataḥ / kuryayādityupasargavacanaṃ / yastu
sarvaprāsādaliṃgavaditi pāṭhabhedaṃ kalpayitvā prāsādamānālliṃgamānā
dvāpīṭhaṃ kuryayāditi vyācaṣṭe tasya prāguktena prāsādebhyaśca liṃgānāṃ
pīṭhānāṃ ca parasparaṃ / ityanenaiva gatārtha tvāt punarukta doṣaḥ
asatpāṭhabheda pradarśanam / ajñānatā doṣaśca tathā comasmadgurubhiḥ /
pāṭhabhedotra sādhurvā tadanyovāna mūlataḥ kiṃtvadhyet bhramātena
tatpradarśanamajñatā /

p. २२a) athaikaḥ pustakebhyo sraugrāhyaḥ pāṭho vicāryayacet / sādhureva tu
sagrāhyaḥ / sādhūnāmavigānat iti / sarvaliṃgagamityupasaṃgato
liṃgasāmānyāt pratimā svapi vartula piṭhaprāptau satyāmapavādaḥ hitamiti /
vināśādi vidhiṃ varjayitvā pratimāsuvartulaṃ pīṭhaṃ na kuryayāt / pṛthvīti
pṛthvyādyānavaitāpīṭhakā bhūtaye siddhyartham / tāśca siddhayaḥ pratyekaṃ
pīṭhakā nāmato lakṣaṇato'lakṣaṇaścoktvā procyaṃte / yadvakṣyati /
caturaśrāsamā pṛthvī staṃbhādāvityādi / atonyāyāḥ padyādyā aṣṭau tāḥ
sāmānyaṃ yatphalaṃ bhāgamokṣākhyaṃ viśeṣaphalaṃ ca staṃbhatāpādi
tadarthaṃ bhavaṃti / pṛthvādyāstu siddhyarthameva / padmetyādi / yakṣīpūrṇā
raudrābhidhānānāṃ tisṛṇāṃ vartulatve sāmānye pūrṇāyāḥ
paṃcamekhalākṛto viśeṣaḥ raudrīti raudryāstu śūlacihnakṛto viśeṣa iti
jñeyaṃ karṇasya koṇāt koṇasūtrasya yadardhaṃ tatoṣṭāṃśa vicyuterhetoḥ
kramācca vartuletvaṃ bhavati /
ṣaḍbhāgeti //
kṣetrasya yadbrahmsūtraṃ tatṣaḍbhāga parimāṇena bahiḥ purastāt pṛṣṭhaśca
nītvā / tato vardhita bhāgāto'vasthāpya sūtraṃ ca ta sṛṣu vidikṣu matsya
catuṣṭayena sūtraṣaṭkaṃ dattvā evaṃ nābhasvatī sabhāsamabhūjā ṣaḍaśrā
ca ṣaṭkoṇatvena vajrā ca ṣaḍge mitvenāparaḥ prakāroyaṃ vajrāyāḥ purato
nyasya vakṣyamāṇatvāt āgneyayucyate / vedāśreti / caturaśre sati tasya yat /
samardhaṃ tasyāpi yatkāryayaṃ tasyāṃṣṭāṃśa parityāgādubhyakoṇagata
kramāt tathā svakṣetrāditi / samastakṣetrādityāśayastasmāt /
aṣṭabhāgamānaṃ purato brahmasūtraṃ nitvā / tatrobhaya bhramaparyayaṃta
dvaye vardhita sūtra sthānāt saṃgamaṃ kuryayāt / kārṣāṇavītyāgneyī /
yāmyāmāha / ardhādityādi caturviṃśati saṃkhyaina bhogenobhayatajanāt
kṣetrādavadherardha parikramāddhetorasakalakramādityuktaṃ
p. २२b) bhavati / ata evārdhacaṃdraprakhyāyāmyā dakṣiṇasyāṃ diśi nagarāt
sthitā darpita śatruparigrahārthaṃ kāryayā śmaśāne vā sthitā / tannāśaṃ
vidhatta eva rākṣasyucyate / tribhāgetyādi / caturaśrakṣetre tribhāgaṃ
brahmasūtramubhayoḥ pāśvayorvadhayitvā vidimdvayasamīpe matsya dvayaṃ
tathaika pārśvavardhitabhāgāṃte tṛtīyaṃ matsyamutpādyāmitthaṃ tryacyaraiṣā
/ itthaṃ pṛthvyādyānava prāguktāḥ mānābhidhāna phalaiktvā
padmādyānāṃ tathaiva tatsarvamāha / dehe pakṣetyādi / dehe pīṭhakā kṣetre
paṃcadaśadhā vibhakte sati iti śeṣaḥ atra ca tryaṃśaḥ khāto
bhavatītyāsāṃ ṣoḍaśāṃśaśca mekhaleti / vakṣyamāṇādutsargavākyāt
sarvasya pīṭhakākṣetrasyopariṣṭhāt ṣoḍaśāṃśaṃ varjayitvā śiṣṭāt
kṣetrādūrdhvadiśā tiryayagdiśā yasya yāvaṃto bhāgānuddiśyaṃte /
tāvadbhirevatāṃ cihnitāṃ kuryayāt / śrīmatpratiṣṭhāpārameśvare
payodharalakṣaṇasamaya eva lakṣaṇāṣṭakasaṃyuktāṃ vartayitvā tu piṇḍikāṃ /
varttaye toya padvaṃ tu vistāreṇocchrayeṇa ca saptādaśaṃ tu taṃ bhāgaṃ
piṃḍikordhve tu kalpayet / tena tattoya paṭṭaṃ tu kārayedvistarocchrayāditi / itthaṃ
padmāyā dehe uchrāyāt paṃcadaśabhāga cihnite / pārśvadiśā ca
vakṣyamāṇa vacanato madhye liṃgāśraye tribhāga varjaṃ pārśvadvayaviṣaye
paṃcadaśabhireva cihnite /
yaduktaṃ tatraiva /
tiryayakṣonugatirbhaktvā brahmapīṭhaṃ tu piṃḍikā /
tayostu pārśvayorbhāgādūrdhvaṃ ṣoḍaśabhirbhajet //
brahmabhāgasya pārśvābhyāṃ liṃgabhāgasya pārśvataḥ /
bhāgau dvau dvau sthitau tatra pārśvayorubhayorapi //
evaṃ ṣoḍaśabhirbhāgairbhuṃktvordhvaṃ tiryayage vaceti /
ihāpīdamagre sphuṭiṣyati /
madhye liṃgāśrayaṃ tyaktvā rūpāmeva subhājitat/
ityanena caṃdrakalā lakṣaṇasamaye tataḥ / padādīnmekhalā
viśeṣānyathāsaṃkhyena iṃdra saṃjñayā
p. २३a) tatreṃdureko bhavati / evamādayaśca saṃjñāśabdāḥ suprasiddhā
evātastayoktasaṃkhyāḥ stāṃścatura udgamādūrdhvopagamāddhetoraṃśa-
praveśācca kuryayāt / kaṭhopari ca bhāge karṇikābhidhānaṃ nirgamana diśā
dvābhyāṃ cābjākhyābhāgena ca jalādhārāḥ /
prāgvadatrajalanirgamabhāgasyādhaḥ kāryayaḥ pādābhidhāna mekhalāyā
uparimekhalā dvayeṃbujākhye tathājya parakarṇikopari abjābhidhānāyāmeva
mekhalāyāṃ pūrvāparamukhāni śubhāni padmāni kāryayāṇi padmāyāḥ /
idānīṃ sakṛllakṣaṇābhidhānā payodharā vāpyākhya pīṭhikā dvayamāha
/ ṣoḍaśāṃśe ityādi / atrāpi deha / iti yojyaṃ / prāk
pratipāditopapattyābhājyakṣetraṃ ṣoḍaśabhirbhāgaistathaivodgamādbhāga-
bhāgapraveśataśca / dvādaśabhirbhāgaiḥ padādīn kaṃṭhātān pakvā vayava
viśeṣān kuryayāt / caturbhirnirgamo vāpyā iti kaṃṭhādūrdhvaṃ
nirgamāścatasra eva paṭṭikāḥ kāryayāḥ śrīmatkiraṇādau tisra iti bhedaḥ /
yathaiva vāpyāstathaiva payotryāśca śabdataḥ samabhujeti / caturaśrāvāpī /
vyaktalakṣaṇeti / vyaktapratimāsveva vāpītyarthaḥ /
atha vajrāpīṭhonmāna ityādi /
unmāna ityūrdhvamāne tāvat krama vyavasya yaiva dvādaśabhājite tathā
pārśvamāne tayaivopapattyā ṣoḍhāṣoḍhā kṛte sati / rūpetyekena
padābhidhānā mekhalālocana saṃjñayā dvayaṃ tena grīveti kaṃṭhaḥ /
bhāgena cottara vediḥ kaṭhopariṣaḍaśrā ceyaṃ kāryayā sāmrājyakāmena /
atha caṃdrakalā //
madhya ityādi / liṃgaraśrayaṃ madhyatyaktvā pariśiṣṭakṣetrabhāge
digdvayenāṣṭābhirbhājite sati yamasaṃjñayā dvayameva tena gala iti kaṃṭhaḥ
udgamādītyūrdhva gamāt dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ vinirgama iti
kaṃṭhoparibhāgadvayena dve eva paṭṭike vāri nirgamāt /
samavasthāpita ṣoḍaśāṃśātmikā tu tṛtīyāsyāḥ
p. २३b) paṭṭikā bhavatyeva / iyaṃ ca sāśrīstīkṣṇamekhalā caturaśrā ca yadi
bhavati / tadā caṃdrakalā amṛtā punarvartulamekhalā puṣṭikāmānām / atha
saṃvartā ardhādityādi / atra ca madhye liṃgāśrayaṃ tyaktveti sthitam /
tenonmānādardhaṃ ṣaṇmekhalādi cihnitaṃ bhāga ṣaṭkadarśana tastathā
syaivāryasya ṣaṇmekhalatvānyathānupapattyā
pārśvāvaṣṭabhiraṣṭabhirbhāgaistiryayak kuryāt / itthamadha ūrdhvaṃ praveśa
diśā bhāgabhāgāti krameṇa ṣaṇmekhalaṃ pādayet / kaṃṭhoṃṣṭāṃśa iti /
tadūrdhvaṃ dvitīyamardhaṃ
pārśvayoścaturbhistathonmānāccaturbhibhāgairbhuṃktvā ekabhāgoyaḥ
samastakṣetrā daṃṣṭāṃśastanamānenāsyāḥ kaṃṭhaḥ kāryayaḥ
śiṣṭabhāgatrayāt tiryayak sthitādbhāgabhāgāti krameṇa nirgamanastisro
mekhalāḥ parā ityanyāḥ kaṭhoparijalanirgamanārthaṃ datta ṣoḍaśāṃśena
caturthī kriyate eva / naṃdikāvartā piṃgalāmatā devābhyūhā /
yattastallakṣaṇaṃ / evāhanuditaṃ tacca kāsucit svastikāsu dṛśyatena sarvāsu
ityatona vivṛtam / tathā ceha mūlagraṃthamadhyayā tatvāllekhakena tanmūlaṃ
likhyate / ūrdhve rasetyādi / iya daṃtaṃ graṃthabhaṃgabhayādanyonyetyādi /
parasparabhedavimiśritāyāḥ pīṭhikāstā bahvobahutvāccana nāmato nirurcyaṃte
kathyaṃte / tryādi bhedenottamamadhyamakanyasādi saṃjñakena prasiddhāḥ
bhinnaphalāptayekṣudra siddhyarthaṃ ceti / tryaṃśa ityādi / āsāṃsarvāsāmeva
tryaṃśena parīmāṇadiśā tribhāgenāyāto
yaścaṃdrakalālakṣaṇapratipādanasamaye sūcito madhyaṃ liṃgāśrayaṃ
tyaktve tryanetāyaḥ ṣaḍaṃgaḥ punarmekhalā jalādhārikā /
śrīmatpiṃgalāmatepi //
ekaikasyāḥ svasvalakṣaṇasamaya eva jalādhārārthaṃ ṣoḍaśaṃśa vidhānāya
yadabhihitaṃ
p. २४a) tadvikṣiptatvādihanapradarśitamatastata evāvadhāryayam khātaśca
liṃgāśrayākhyaḥ śvabhāṃtau brahmaśilāprādeśaṃ yāvadunneyaḥ

praṇālojalaniryayāsapradeśo nāṭakākhyayā yasya prasiddhiḥ sacārcāvadityarcā
samaudairghyeṇa pārśvamānasya vakṣyamāṇatvāt / uttara ityuttara digbhāge
pūrvāmukhapaścimāmukhaliṃgaprāsādayoḥ uktaṃ ca pratiṣṭhāpārameśvare
pūrvāmukhe tu prāsāde athavā paścimāmukhe praṇālamuttare kāryayaṃ
vidhireṣa sadaiva hi / anyacca /
tathā tu liṃgaṃ saṃsthāpyaṃ tathā sthāpyā ca piṃḍikā /
yathā bhavet piṃḍikāyā uttare tu praṇātukamiti //
athaitallakṣaṇaṃ / svāgrahī na ityādi / prāraṃbha sthānādeva nāgne prāṃte
hīnastadardhaparimāṇenetyarthaḥ / etadanyatrānupātata iti / hrāsasūtrakrameṇa
kāryayaḥ / etasyaiva khātapramāṇamāha / paṃcāśetyādi / mūlapreśāt
paṃcama bhāgadvayaṃ madhyāt saptabhāgadvayaṃ prāṃtācca
daśabhāgadvayaṃ pramāṇena yathā bhavatītyarthaḥ / tasya praṇālasya khāto
jalaniryayāsamārgoyaḥ samūlānmūlapradeśādagne gāṃbhīryayeṇa dviguṇaḥ
kāryayaḥ yena tvaritataraṃ jalaṃ sārdhaṃśa ityādi / sthānatrayepi
sārdhāṃśena mekhalā tasya pīṭhamityādi / tasya sarvasya ca devatākārasya
pīṭhamadhikaraṇaṃ sādhulakṣiṭaṃ yasya
yāvatyevādhvanivyāptistāvataivādhvanālakṣitaṃ cikritaṃ yathā bhagavataḥ
paramaśivasya ṣaṭtriṃśattattvopalakṣitaṃ śrīkaṃṭhadevasya
guṇamastakāvadhiṃ brahmādīnāṃ surāṇāṃ brahmāṃḍāvadhi caivaṃ
vidhācāryayeṇavyāptirbhāvyeti / pīṭhasyāpi guṇāguṇā ityādi /
guṇadoṣāliṃgavadupalakṣaṇīyāḥ proktena nyāyena
śāstroktenalepadānādinetyarthaḥ //
// iti bhāvacūḍāmaṇau pīṭhikāprakaraṇaṃ samāptam // śubhaṃ //
p. २४b) athetyādi / yatetprayatnamāśrayet / sā sarva ityādi / asṛgraktaṃ
tadvarṇāsvāduśabdena madhuramucyate / kaṣāyaṃ
harītakyādikṣatajaṃśoṇitaṃ tadgaṃdhetyarthaḥ / bāṇaḥ śarāḥ
amṛtāguḍīcīkāṣādarbhaviśeṣāstannicayena vyāptaṃ vāsurdhūliryāsāṃ
bhūmīnāṃ / ugadādi plava ityādi / grahaṇāt prācī gṛhyate / tathā ca kiraṇādau
/ prāgudak stavati tena pūrvottaranimnāyā siddhāstāḥ śreṣṭhāḥ saṃkīrṇāḥ
kalikardamaviṣṭānvitā yāstāstathā phalā iti / saṃkīrṇaphalā eva byālabilāni
sarpavivarāṇi valmīkāḥ prāguktāḥ ūṣarāḥ sikatākalilaṃ mañjāpūti
pradhānaṃ kardamam / khātavāri dīpaguṇāaśca bhūmayo yāstāḥ śasyaṃte /
tatra khātaparīkṣā / yathā khātasya mṛtyūraṇādyasyāṃ mṛdadhikā bhavati /
sottamā samāyasyāṃ sā madhyamā ūnāta yasyāṃ sā'dhamā / yaduktaṃ
kiraṇe / hastamātraṃ purākhaṃḍapūraṇādadhikā śubhā / samāyā
madhyamā jñeyā kanyasāyāna pūrayediti / vārijalaṃ yasyāṃ
śāghraṃśamaṃ yāti sātrā śobhanācireṇa yasyāṃ sā śreṣṭeti /
vāriparikṣā / dīpaparīkṣā yathā / apakvaghaṭo parighṛta pūrṇe tathāvidha eva
śarāvake pūrvādi dikkrameṇa vaktramaṃtritāḥ śvetādi vartīśca tatraḥ
prajvālya yasyāṃtāśca tasropi ciraṃjvalaṃtyastiṣṭhaṃti sā śobhanā /
śrīmatpiṃgalāmatepyayamevārtha uditaḥ tauktaṃ / tatra āmakuṃbho
pariṣṭādityādi / yadidaṃ pūrvāvarjaṃ yāsāṃ praśamastadā sāpi śreṣṭaiva /
anyathā tvaśubhā ityevaṃ prakāreṇa / āsāmityādi / āsāṃ madhyāt
sarvaguṇāsaṃbhave vā yaivālpa doṣā'dhika guṇā ca bhūmiḥ sāśalyadoṣa
nivṛtyarthaṃ śādhyā / śodhyakṣetra ityādi / śobhanīye kṣetre
manovyāpāreṇavāstoḥ śarīraṃ kalpayitvā tadaṃgagaṃ śalyaṃ jānīyāt
nimittata cihnāt / tadevāha / pāpa ityādi /
p. २५a) pāpāḥ prāguktāsteṣāmanyatamo graho horā gataḥ san vāstu śalyaṃ
nivedayati / kathayati / horāśabdena meṣādiko lagna ihocyate / yadi kadācit pāpo
lagna gato na bhavati / tatkiṃśalyamasti navetyāha / keṃdratriṇa ityādi /
keṃdraśabdena tatkālādi tāccaturthasaptamadaśamasyānāni / yaduktaṃ
sūkṣmajātake / keṃdracatuṣṭayaṃ kaṃṭhakaṃ ca lagnāstadaśa caturthānāṃ
saṃjñā iti / tatrastho vā pāpagrahaḥ śalyaṃ vāstugaṃ nivedayati / athavā
trikoṇasaṃsthaḥ sa evāvedayati / trikoṇaśabdena navamapaṃcame vivakṣite /
yaduktaṃ tatraiva //
navapaṃcame trikoṇa iti / yadi vā rāśīśvara vibhūṣito yuktāṃ bhavati / tadā
tannidevadayatīti saṃbaṃdhaḥ rāśīśvarāḥ prāk pratipāditāḥ itthaṃ śalyā
sthitvaṃ jñātvā tadviśeṣa jñāpanāyāha drekkāṇa ityādi / idaṃ
ślokadvayaṃ / graṃthavistārasamaye drekkāṇaḥ sāyudho yadyudgachati /
tallohasya vikāraṃ lauhaṃ śalyaṃ vijānīyāt / suvarṇādayo'ṣṭhau
lohaśabdenocyaṃto / sāyudhadrekkāṇaścokto vṛhajjātake varāhamihire
kaṭyāṃsitavasu veṣṭitaḥ kṛṣṇaḥ śakta ivābhi rakṣituṃ raudraḥ paraśuṃ
samudyataṃ dhatte / raktavilocanaḥ pumāniti sārgaleca drekkāṇe sati tadeva
śalyaṃ nigaḍānvitaṃ tadeva sāgnau ca bhasmāṃgārau vā / sa pāśe ca
carmakhaṃḍātmakaṃ śalyaṃ sa pāśodrekkāṇastatrokto yathā vastrairvihīnā
bharaṇaiśca nārī mahāsamudrāt samupaiti kūlaṃ / sthānacyutāmarṣa
niveṣṭitāṃgī manoramā vṛścikarāśi pūrvā iti / sadaṃḍe dārujaṃ śalyaṃ
vijānīyāt sadaṃḍe dārujaṃ śalyaṃ vijānīyāt / sadaṃḍaśca yavanenokto
yathā / nīlāṃbaro nīla vapuḥ pracaṃḍo daṃḍāyudho nīlakirīṭamālī /
balītaraṃgaiśca gavākṣitāṃgo meṣastṛtīyaḥ kalikālakalpa iti / ratnahemādi
p. २५b) yukte tatkṛtaṃ ratnahemādimayameva śalyamavagaṃtavyaṃ / ādi
grahaṇānmaṇimuktāhārā gṛhyaṃte / ratnayuktaścokta eva / pūrvaṃ bhūṣito
varuṇa vahvadgaratna ityādi / kravyāda iti / kravyamapakvaṃ māṃsaṃ tadanti
bhakṣayati yaḥ satathā tasmin sati / śalyamasthi saṃbhavaṃ boddhavyaṃ
kravyādodrekkāṇaḥ siṃha jaṃbukādiḥ sopi darśita evādau saniṣādevāmārake
hiṃsre sa ca viṣādayukto yadi lagne dṛśyate / tathā cayavanaḥ /
hiṃsro naraḥ kāṃcanavarmadhārī vile nidhāneṣva hi yogavājvaḥ
ratnasvarūpārtha videtyadūraṃ sa gupyate svairmuṣitaḥ sahāyairiti / tathānyena
prakāreṇa śalyaparijñānamāha /
āyairityādi / dhvajo dhūmastathā siṃhaḥ śvāvṛṣaḥ khaga eva ca /
gajodhvāṃkṣaśca śāstrajñairāyā jñeyāḥ sthigaścarā iti / iti rāyairvā
boddhavyaṃ kiṃ bhūtairata āha ādityagati niścitaistathā / pradīpta dhūmitādik
sthairiti / ādityā gata niścayameteṣāṃ buddhetyathavā kiṃ bahunoktena
nāyairveti ślokadvayasya sārdhasya bāhulyena jyotiḥ śāstrānabhijña tvāt
satyamarthaṃ na vidmaḥ śvamṛgādaya ityādi / ādi
grahaṇānmārjāranakulamūṣakaprāyāḥ kṣudraprāṇino viṃśataḥ
kṣetramityavagaṃtavyaṃ / punarapi śalyaparijñānaṃtaram tadāśetyādi
ācāryaya yajamānaśilpināmanyata me tadā śāsaṃsthita iti tasya vāstu puruṣasya
āśādik dakṣiṇā vāmāvā / tasyāṃ sthite sati / tasminna dehe śarīre yattanoḥ
svalpaṃ kaṃḍṣaṇaṃ te mavājānīyātadaṃgagaṃśalyaṃ / etadeva
sphuṭayitumāha / mūrdhna iti / mūrdhnevatsya vāstupuruṣasya pumardhataḥ /
kiṃcidūnāddhasta dvayādadha iti vakṣyamāṇe saṃbaṃdhaḥ
p. २६a) asthi ca śalyaṃ bhavati / kāṣṭhamityādi / idānīmāsye kaṃḍūyite sati
kāṣṭhaṃ śalyaṃ hadvena khāni tena grīvetyādi / śriṃkhalaiva śalyaṃ
tribhirhastaiḥ athavā tatraiva grīvāyāṃ mārjārasya saṃbaṃdhi paṃjanaṃ
karaṃkaṃ puruṣārdhapramāṇakhātāt / pravāletyādi / śruti dvaye karṇayugale
pravālakamiti vidrumaṃ kāṃcanaṃ vātha rajataṃ śalyaṃ narārdhāt / khānitāt
/ mauktikamityādi / akṣṇormauktikaṃ tadvatiti / narārdhapramāṇādeva /
varāhetyādi / pṛṣṭhabhāge kaṃḍūyita iti prakṛtaṃ varāhakūrparamiti /
sūkarasya saṃbaṃdhi jānvākhyamavayavaḥ śalyaṃ trihastāttviti

vakṣyamāṇakamupekṣyaṃ ghrāṇa ityādi / ghrāṇa iti nāsāyāṃ
gaṃdhavaddravyaṃ śalyaṃ trihastādevabhruvauḥ kā ca prāyaṃ /
trihastāttvitīhoktaṃ pūrvokta dvayasyāpyapekṣitamityuktaṃ / daśaneṣviti /
daṃttavikāre satyabhrakaṃ vijānīyāt / tatheti trihastādeva / puruṣasaṃbaṃdhi
bāhvasthi śalyaṃ kaṭipramāṇakhātāt / kroḍe vakṣasi
pāśavamityasthimārāddhastāttsamuddharet / pārśva pārśvāṣṭyovaśalyaṃ
hasta dvayāt / urasi hṛtpradeśa saṃbhavamevāsthi śalyaṃ hastārdhāt uddharet /
hastādadhaḥ paryayaṃkākamiti / khaṭṭāvayave śalyakaṭipradeśe vikārataḥ
āvāmamiti / caimaraṃ kīrṇaṃ
śaṃkuprakhyaṃ śalyamuddharet / trihastāt / kṛṣṇalohamiti / caimarameva śalyaṃ
trihastāllakṣayet / hastapramāṇa khātasyādhastāttrilohamiti /
suvarṇarajatatāmramayaṃ śalyamuddharet sphijīti / kaṃṭyāḥ pṛṣṭhabhāgā
vayavaḥ sphik śabdenocyate / tasmin kaṃḍūyitaṃ
puruṣārdhapramāṇasvātāddvaṃkakamiti trapuprāyaṃ śalyaṃ / urudvaye
sāraṃ ca tatkāṣṭhaṃ hastāt sārdhāt jānvoḥ sthūṇāyā eva sthūṇaṃ
kāṣṭhakṣurādiveti / nāpita bhāṃḍaṃ kṣuraṃ ādi grahaṇādrāyārāti
kartarīṃveti vikalpatohasta-
p. २६b) syādhastāt samuddharetiti śeṣaḥ gulpe tribhāgenonāddhastāt
turaṃgasyāyaṃtauraṃgaḥ pādastamādiśejjānīyāt / pādaṃ dvairadaṃ
dviradasya kariṇa idaṃ dvairadaṃ daṃtādi ādigrahaṇādrāyā gṛrhṛte / evaṃ
prāyaṃ śalyaṃ kiṃciddhastādadho lakṣayet / pādekaṃḍūyite satīti prakṛtī
aṃguṣṭha iti / tasya pādasyaiva prakṛtatvāt ārakūṭamitirīṭi śalyaṃ / tathaiti
kaṃḍūya na parāmarṣāya pādopayogi vā carmamocoṭakādi śalyamuddharet /
hastenoneti / sthitameva yāvannāpavādaḥ kaniṣṭhāyā vikṛtau satyāṃ ghoṣamiti
kāṃsyaśalyaṃ boddhavyaṃ madhyamāvikṛtāvaṃguṣṭho vaditi / yadaṃguṣṭhe
śalyaṃ ārakūṭādyauktaṃ tadeva pādatale padyaṃ carmaśalyaṃ pādehitaṃ
padyaṃ / proktāniyānyaṃgāni teṣāmūrdhvādhoyānyāsannāni upāṃgāni /
teṣu kaṃḍūyiteṣu satsu tanmayāniti proktāvayavoktān śalyaprakārānuddharet /
yadvevaṃ suvarṇarajatādīnāṃ kathaṃ śalyaṃ tvamuktaṃ pūrvaṃ tatrocyate /
śalyānāmanaṃ tattvādi yannā paricchettuṃ na śakyate / paramārtha tastūkteṣu
pradeśeṣu yadyatroktaṃ tattatraiva śalyaṃ / ityatrānyadvirghamānamapi na
doṣavaditi / ratnahemāṭīnāmevāyaṃ niyamaḥ tāvanmātramityādi /
uktapramāṇanikhātādyāvat eva śalyadarśanaṃ bhavati / tāvanmātraṃ
tatonaṃtaraṃ mahī śodhayet / yadveti / pakṣāṃtarāśrayaṇaṃ / pānīya darśana
paryayaṃtaṃ yāvadveti vikalpanārthaḥ tāmaśmetyādi / tāṃ mahīṃkaro hastaḥ
pūryayate yena sakarāpūraḥ taistathā pramāṇairaṣṭabhiraṣṭāṃgulā
mṛdaṃtarāṃ yeṣāṃ taiḥ saṃsādhyeti / susamāṃtarasahāṃ ca niṣpādya /
tatheṣṭaplavāmiti / pūrvottara plavaiva śreṣṭhaplavā sarvasaṃhitāsu kathitā
yataḥ / tāṃ tathā vidhāṃ kuryayāt / anaṃtaraṃ vakṣyamānopapatyā
vāstuvartanāyāṃ sthitān vakṣyamāgnābhidhānān surānyajet chāyetyādi /
golo madhyapradeśe lāṃchana biṃbādistatrastho yosau saṃkustena
karaṇabhūtenānītaṃ
p.२७a) yachāyā lakṣmadvayaṃ pūrvāpara digudbhūtaṃ tasmād diśaṃ
jñātvā / dhruvavedheneti / ślokasya tadvadeva jyotiḥ śāstrasāpekṣatvādarthaṃ
satyaṃ na vidmaḥ vastu svarūpa parijñānayocyate / prajānāmityādi /
cakṣuṣo'patyaṃ cākṣuṣo brahmasutaḥ tadasvāsthyamiti / bhūtakṛdityumāpatiḥ
jagaddhito viśvahitakārī / rajjvetyādi rajjvaṣṭakameva mahāpāśastayā
vakṣyamaṇābhidhānaṃ yadvaṃśadvitayaṃ tena tena ca vā pīḍita śarīraṃ
kṛtvāsu sa eva śaṃkaronaṃtaraṃ taccaturaśraṃ kṛtavān / atra
vakṣyamāṇābhidhānāṃ vṛtta ṣaḍaśrāṣṭāśrādīnāṃ prāsādānāṃ
vāstudevatā padavibhāge pūjanādi kathamiti ye codayaṃti teṣāmanenaiva
ślokenottaraṃ / yasya kasyacit prāsādasya prathamamuktaṃ vāstudehaṃ
saṃpūjya tataścikīrṣita prāsādasaṃpādanam / anyacca / caturaśrādeva kṣetrāt
kṣetrāṃtarāṇāmabhivyaktirdṛṣṭā / tathā ca śrīmatkiraṇe / sarveṣā
caturaśraṃ tu kṣetraṃ kṣetraṃ samaṃtata iti / tadvapurityādi / jāgartī tīṣṭhati /
vāstoranvarthatā pratipādanāyāha / devetyādi / tadvapuṣiyato devā adhivasaṃti /
tato vastūcyate / kiṃ ca vasatyāṃ gṛhe nityameva sannidhānatopi / iṣṭetyādi /
marmāṇāṃ rakṣaṇādabhipretaguṇaprathanārthama
rakaṣaṇādvedhāttvanyathābhavati / taddehā ityādi yāstaccharīre nāḍyo
viṃśatiḥ prāṇovāyustaddevatā gṛhavāstostasyaiva vā satyāṃ
sannidherityanena prathamamapekṣitattvāt / īrita ityudīritaḥ manorathetyādi / tāśca
manorathādyāḥ śāṃtyaṃtādaśaprācya iti / pūrvānanāḥ
somabhāgāduttarāyādiśaḥ aṃtakāṃtamiti / dakṣiṇāṃ diśaṃ
yāvadavasthitāḥ hi bhādyāhiratādaśottarānanāḥ ityevaṃ viṃśatiḥ etāśca
pīḍitānāma sadṛśārtha kṣaya hetavo bhavaṃti / rakṣitā guṇyāṃ kāryayaṃ
kurvaṃti / agnīṣometi / āsāṃ viṃśati sāṃkhyātānāṃ ye sādhyā
p. २७b) iti madhye bhavāḥ ṣaḍāḍyaḥ tanmadhyataḥ suṣumṇā pūrvāmnāya
nāḍīdaśakāḍhyadyaṃ nāḍitrayaṃ yathottarāmnāyādādyaṃ
nāḍitrayamevaṃ ṣaḍīṣāna digbhāge diśaḥ pradeśa eva
vāstorīśamūrdhāpavaktraka iti / vakṣyamāṇavacanataḥ ṣaṭtāḥ sauṣumṇāḥ
vāsabhāge saptaiḍyaḥ dakṣiṇabhāge saptapaiṃgalyaḥ anyaccāgneduge purādau
vāstvaṃtara prastārasamaye sphuṭī kariṣyati /
ekādaśa sirābhinne sauṣumṇāḥ prāgvadudgatāḥ /
aṣṭau aṣṭau bhavaṃtyaiḍāḥ piṃgalāśca mahāsirā //
ityanena yastvāsāṃ daśānāṃ nāḍīnāṃ madhyāt ṣaṭsauṣuṃṇādyaḥ
śiṣṭaṃ catuṣṭayamaiḍaṃ piṃgalaṃ ca punarapyāsāṃ daśānāmeveti /
vyācaṣṭe / tenādhyātya svarūpānabhijñatayā ekasyaiva vāstu dehasyāṃtaḥ
śarīradvayamiḍā piṃgalāṃtaritaṃ suṣumṇādvayenāveditaṃ bhavati /
vakṣyamāṇa vacasāṃ cāsagatārthatā pradarśitā / anyacca sāṃdaśānāmeveti
/ pratipādakaṃ viśeṣaṇaṃ nāsti kevalaṃ nāmato nāḍī viṃśatikamuktvā
sarvāsāmeva saṃgrahādāsāṃ madhyāt / yatyuktaṃ yatsūtrakṛtā /
taddevānāṃ priyo sausvarucitamevaṃ vyākarotu / āsāmityādi / asāṃviṃśati
saṃkhyātānāṃ paṭātiśaya yogādbhūyāṃso bahukārāvikārā
vakṣyamāṇāḥ saṃkoca ityādi / svalpepi vāstau yatpadālpatve satya
pitryātmakatvamiti suṣumṇeḍāpiṃgalātmakatvaṃ na nivartata ityarthaḥ / tiryayagiti
/ āgneya vāyukoṇa sthito durjayanāmāvaṃśo dvitīyastvīśānaninṛtikoṇastha
dūrdharaḥ brahmetyādi / yatra kutraciditti / gehe staṃbha vinyāsa devagṛhe
brahmaśilāvinyāsyādāvaṇunāsarpapamātreṇāpyaṃśenāvaśyameva
parihartavyaṃ / uktaṃ ca śrīmatkiraṇe /
etajjñātvā tu saṃśleṣaṃ sūtrāṇāṃ marma tadbhavet /
jñeyaṃ madhyagataṃ marma tasmādyatnena varjayet //
p. २८a) kṛttvā tatṣoḍaśāṃ tu tatraikaṃ marma tatpunaḥ /
kṛtvā ṣoḍaśadhāsyonaṃ varjayet tatsadeva tu //
iti samastetyādi / sarvanāḍī samyak pātaiḥ sanniveśa viśeṣā bhavaṃti / te
saṃdhayaḥ procyaṃte / te ca vasatāviti / veśmanihatāḥ saṃtaḥ kartṛsthapati
sūrīṇāṃ anyatamasyāṃga saṃdhīnāṃ saṃkoce nimittaṃ saṃpadyaṃte /
sūrīṇāmityācāryayāṇāṃ / vaktretyādi / eteṣu pravaktrādveṣu kīlakyādyaṃ
vivartāṃ taṃ rajju catuṣṭayamavaboddhavyaṃ hṛdādyeṣu sadbhāvādyaṃ
vakṣyaṃte catuṣṭayaṃ / parā iti / prathamaṃ yāḥ proktāstāḥ stripadāḥ paścāt
proktāḥ ṣaṭpadā iti sthitameva / rajjvityādi / saṃpāta iti saṃghaṭṭaḥ

aṣṭāṃgapaṃkajamityaṣṭāvayavopalakṣita padmalakṣaṇenānumeyaṃ padmaṃ /
upaskṛta iti pīḍite / triśūlamityādikau pradeśeṣu vaṃśanāḍi dvayena cārthā
devārdhakātrayopalakṣitaṃ triśūlaṃ / tadevetyādi / tadeva
triśūlamubhayasthitervajraṃ jānīyāt / kuḍyādyairiti prakṛtibhiḥ vaṃśetyādi /
vaṃśena rajjvā ca koṇapradeśeṣveva saṃgatamiti / trikoṇākārāsaṃgatiryasya /
tadardhetyādi / saṃpuṭārdhena tulākāraṃ marma bhavet / padetyādi /
rajjubhyāmeva padamadhye catuṣṭayaṃ tattatsvastikākhyaṃ marmetyarthaḥ
rajjuvaṃśoktamityādi / tadrūpameva rajjuvaṃśābhyāmutthitaṃ
mahāsvastikamityetāvāne viśeṣaḥ mahābhayetyādi / śuddhamiti /
catuṣkoṇameva yatpadanivāsakṛdbhavatī madhyāhni yate svapnāṃtetyādi /
svapnāṃte nāḍīnāṃ yaḥ saṃpāta tena trikaṭānāma marma bhavati / yataḥ
tattryātmakaṃ triśūlākārādākārāṃddhrareṇa prasūteriti prajāyāḥ
paṃcātmakamityādi / tadeveti / trikaṭayeva paṃcātmakaṃ paṃcāvayava
maṇibaṃdhanākhyaṃ / kośaśabdena gaṃta ucyate / etānītyādi
p. २८b) etānīti mahāmarmasaṃdhi marmapaṃkaja triśūlavajrasaṃpāta
halasvastika mahāsvastika śuddhapadatrikaṭamaṇibaṃdhanākhyāni /
dvādaśamarmākhyāni / yadi kartā varjayet tatkārakasahito
yathābhilaṣitamāpnoti / tasyetyādi / tasya vastu dehasya prāgbhāvaṃ dakṣiṇaṃ /
ayayemiti / paścisamudbhavamuttaraṃ viṣṭabhyetyadhiṣṭhāya prācyāmityādi /
ekāṃśā yadi api vaṃśa rajjubhiḥ padamardhīkṛtaṃ / tathāpi
tatsakalatvamevāṃśa tvenaikasya devagṛhasya devagṛhavāstoḥ devānāṃ
keṣāṃcidardha padānāmardho śatvena vakṣyamāṇatvāt / bahmāmadhya iti /
paryayaṃtakoṣṭakāvṛttyāmīśādyavāditi paryaṃta devāḥ dvātriṃśat madhye tu
brahmā marīcīrityādi / asmāditi brahmaṇa eva pūrvasyāṃ diśi marīciḥ ṣaṭpada
iti / vakṣyamāṇena saṃbaṃdhaḥ / mṛtyujiddakṣiṇāśā āpavatsa ityādi
nābhasvatyāṃ rākṣayakṣmetyatra pāṭhakramāna pekṣa ārthaḥ
kramonuṣṭheyaḥ teneṃdraṃ prathamaṃ nainṛtakoṇe vinyasyānaṃtaraṃ
vāyukoṇe rājayakṣmāvityāsya iti / tadvadeveti yathāpavatsā dvayo
dvipadāstathaivā pādyāścatusro devatāḥ jayaśūlināviti / iṃdra jayarudradāsau
tebhyonaṃtarā ityāpavatsādeva catuṣkavinyāsādanaṃdaraṃ
śaṃkarādviṣvevā vaśiṣṭeṣu padeṣvetānyasyā ityarthaḥ catasra ityādi /
vahirvāstorīśādi koṇeṣu catasro rākṣasyaḥ mahāṃtamiti vṛddham / arbukamiti
bālam / kṣetrāśrayāṇāṃ devānāṃ kiyatī saṃkhyetyāśaṃkā nirāsāyāha
kṣetretyādi / paṃcaka iti paṃcacatvāriṃśadityarthaḥ kathamiti cettadeva
dvātriṃśattāvadīśādyāditi / paryaṃtā brahmamarīci vivasvanmitra
pṛthavīdharā pāpavatsasavitṛsāvitreṃdreṃdra jayayarudra rudradāsā
trayodaśethaṃ paṃcacatvāriṃśadbhavaṃti / yatra kutraciditi / sarveṣāṃ
vakṣyamāṇa catuḥśālādi gṛhāṇāṃ bāhyasthita catuṣkadva
sahitāstripaṃcāśa-
p. २९a) devastaṃbhabrahmaśileti / ślokaḥ pūrvoktānuvādaḥ devagṛha
vāsturucyate / navaprācyā ityādi / navaprācyā iti prātāṃtarbhāvitāḥ
ityanyasyāṃ prāṃtamanyāsāmaṃtarbhūtaṃ tasyā apvanyasyā iti yāvat /
uktaṃ caṣṣaṣṭipahāni kṣetre saṃpadyaṃte / sarveṣu vakṣyamāṇe mervādi
prāsādeṣu yadāha catuṣṣaṣṭipadaṃ kṣetraṃ samastasuradhāmasviti / tatra
caditiśceśaśca khakṛṣāṇū ityaṃtarikṣa strīmṛgaśca pitṛnāmā ca
rogāḍhyaśca vāyuścetyaṣṭau koṇārasaṃśrayā ityardhakoṇa sthitayaḥ
śeṣāstu caturviṃśatirbāhyāvṛttyāṃ padikā iti / prakṛtamiti / uktaṃ ca
śrīmatkiraṇe //
ditīśaścāṃtarikṣognirmṛgaśca pitṛsaṃjñakaḥ /
pāpa yakṣmā ca rogaśca koṇāvāsyā divaukasaḥ //
parjanyaścet pādyuktā ete tveka padā jñeyā iti yāvat /
koṇabhṛtoṣṭhāvityāpavatsādayauṣṭau bāhyadevavaditi parjanyādayo yathā
padikā ityarthaḥ / prāgvadeva marīcādyāḥ pūrvavat ṣaṭpadā eva / kiṃtu
sthānacatuṣṭaya vaicitryeṇa parjanyādyā vṛttyāmadhaḥ pādacatuṣṭayaṃ
tadadhaḥ padadvayamevaṃ rūpeṇa ṣaṭpado marīcirevaṃ vivasvanmitra
payodharāḥ itthamapi koṇabhṛto'ṣṭau padikā bhavaṃtyeva vaṃśau
vasupadāvityaṣṭa padau arthasiddhau catuḥṣaṣṭipadattvenaiva vāstoḥ / idānīṃ
devabhāvasthityā rūpakenānumeyo vāstu puruṣo boddhavyaḥ iti tadarthamucyate /
brahmanābhirityādi brahmanābhau yasya / uktaṃ ca / brahmācatuṣpado madhya iti
nābhiśca madhyasthānameva / śrīmatkiraṇepi //
brahmānābhigataḥ prokta iti / pitṛpāditi nainṛtakoṇasthitaḥ /
pitṛnāmādevastatrāsya pādau / śrīmatkiraṇepi //
nainṛte caraṇadvayamiti / īśamūrdhetīśānakoṇe mūrdhāśiro yasya kiraṇepi
īśānesya śirovāstoriti / api vatsakā ityāpābhidhāno vaktrasthāne'rthā
deveśānakoṇādadhaḥ
p. २९b) koṇasthiterasya tadvatsakaṃdharā ityāpavatsakaṃ dharā kaṃṭho yasya tena
yugmamṛditi koṇadvayadharāvarthataḥ proktaśiṣṭau savitṛsāvitrau tathā rudra
rudradāsau ca savyāsavyaupāṇī / kiraṇepi / savitāhastosyeti /
ditiparjanyauśabdārthā iti / ditiparjanyaukarṇau śabdārthaḥ prayojanaṃ yayoḥ
karṇayoreva jayādityaṃ sayugmaka iti jayākhyaḥ aditiśca tau skaṃdhau yasya
ṛgyeṃdrādīti / ṛgyādayaśca ṣaṭ tatheṃdrādayaśca ṣaṭ yathā saṃkhyenaiva
vāmadakṣiṇabāhu yasya rakṣodiksthayugmeneti / nainṛtadiksthaṃ yadyugmaṃ
koṇadvayaṃ tasya yāvīśau tau guhye yasya rogapuyākhyeti / rogākhyaśca tathā
pūṣākhyaśca jānvaṃge yasya saroga pūṣākhya jānvartha ityarthaḥ marīcya
vanibhṛditi / marīcistathā pṛthivīdhara etaustanau yasya mitro vivasvāniti /
mitrastathā vivasvān rūru pradeśo yasya itthaṃ vāstupuruṣoyamadhomukho
jñeyaḥ asyāge savyāsavya iti / asya vāstoryatsavyamaṃgaṃ dakṣiṇaṃ yaccā
savyaṃ vāmaṃ tatra svavasthita iti / svadigbhāgā parityāgena suṣṭu
kṛtvāvasthitā devāḥ marmetyādi / sūkṣmāṇi yāni marmasthānāni anuktāni
tāni svamarmabhyo vijñāya śreyaskāmo varjayet vāstvaṃtaramucyate /
ekādaśaikādaśanāḍyosya pūrvottarāmukhāḥ prāgvadeva sauṣumṇyaḥ
prāgvaditi / ṣaḍeva ca ekādaśabhyastisrastisraḥ sauṣumṇyaḥ śiṣṭā aṣṭāvaṣṭā
vaiḍāḥ paiṃgāścetyevaṃ śatapadaṃ kṣetraṃ bhavateva kiṃ nimittamityucyate /
durgapurāṭṭālaka bhūmiṣviti / kheṭaketi / grāmaśabdasya
svapadopākṣatvādvalī vardanyāyena svalpogrāmaḥ nivāsādiṣvityādi
grahaṇādvihārārāmabāhyāli prabhṛtiṣvapi tatra devatānyāsaḥ
grahāścatuṣpradā iti skaṃdhādyāścatvāraḥ pūrvavaditi / dikṣvevetyarthaḥ
kiṃtu bāhyapaṃktyaṃtare reṣa cānya
p. ३०a) vāstorasya viśeṣaḥ paṃcāṃśā bhūtanāyakā iti / carakyādyāḥ
koṇeṣu paṃcapadāḥ brahmādayastu devagṛha vāstūktoṃśāḥ rajjvādaya
ityādi grahaṇādvaṃśāvapi / itthaṃ bāhyāvṛttiṃ graharākṣasī nimittaṃ
varjayitvā / aṃtaryaccatuḥṣaṣṭipadaṃ kṣetraṃ tatsuragṛha
vāsūktavibhāgadevaḥ / idānīṃ deśa vāsturucyate catustriṃśadityādi /
catustriṃśatāsirāti pūrvottarāmukhīti viracite kṣetre sati
navatiraśītyācāśakānāmādhikyenaṃ / yaduktaṃ /
sahasramaṃśakānāmevotpadyate iti prakṛtameva / tatra devatāvinyāsāyāha / tatra
sārdha ityādi dvepaṃktī ardhapaṃktiśca kimarthaṃ tatparityāgaścedata āha
rakṣograhātka iti / carakyādi skaṃdādi rakṣograha saṃbaṃdhinī
padārdhāṃtaritairiti / paṃktyardharmaṃtare praveśārthaṃ parityajya

tadaṃtaritairnavabhirbhāgaiśca parityaktairityadhyādviyatte / tato
navabhirbhāgaistriguṇairiti / saptaviṃśatyāguṇairiti / tairapi triguṇitairetadeva
viśeṣayatyekārśatipado brahmeti koṇeśāḥ ṣaṭkṛtīśvarā iti ṣaṇṇāṃ ca kṛtiḥ
/ ṣaḍguṇitatvaṃ ayamarthaḥ āpavatsādayaḥ pūrvoktavāstunirdeśāt
koṇanāthāḥ ṣaṭtriṃśatkoṣṭakādhipatayaḥ catuṣpaṃcāśadīśānā iti
parīcyādayastu catuṣpaṃcāśadapi nāthāḥ navadhā pareti / apara digbhṛta
īśatoditi paryayaṃtāśca brahmaṇonaṃtaraṃ paṃkti ṣaṭkaṃ
parityajyānaṃtaraṃ paṃktidvayaṃ yadavaśiṣyate / tatra pratyekaṃ navadheti /
navakoṣṭhakādhiṣṭhātetyarthaḥ / durgapurādi vāstorasya ko viśeṣo yena yathā
tatra skaṃdādyāḥ kṣetrāṃtara eva proktāstathāpīte tadāha / viśeṣo vyāptija iti
nānyat kiṃcidviśeṣāstā eva yato devatāḥ kevalaṃ vyāpti kṛta evāsmin
bahupadabhājo devāstatra tvanyathā / atha citā vāsturvipannadīkṣitānāṃ
dāhasthāne
p. ३०b) yatkriyate yadvakṣyati / dīkṣitānāṃ kṛtāvitiriti kiṃ bhūto tadarthamāha /
bhūtavargeti / paṃcaviṃśati koṣṭakopalakṣite / tatra kṣetre madhye paṃcakā iti /
madhye bhavaṃ madhyaṃ / tasmin pūrvādiṣu catasṛṣu dikṣu tathā
sarvamadhyakoṣṭake cetyarthaḥ / tatra kṣmābhūmiḥ saketi brahmaṇā
sahavītyasyediti vākyabhedena kriyādhyāhāraḥ catuṣke nainṛta iti / ninṛteridaṃ
yannainṛtaṃ catuṣkaṃ tatra viṣṇusahitaṃ vārīti varuṇaṃ nyaset svāsayoriti / yā
yāsya svakādiktadvaditi / catuṣka eva īśa rudra samāśritoviti / yathā saṃkhyena
vyomaśaṃbhoritīśānyāṃdiśi catuṣkaṃ śaṃbhunā sahavyoma
vinyasedityarthaḥ / vedalakṣite catuḥsaṃkhyopalakṣite iṃdra yama varuṇa somāḥ
sthitā iti / svaditasthāne padaikavyāpakatvenetyapi / yaṣṭvaivamiti / evaṃ
darśitabhāgena devatāvyaptau sannyāṃ saṃpūjya rāṣṭrasya
bhūtānāmiti ṣaḍvidhasyāpi bhūtavargasya vivṛddhirbhavati / vikalāstadvipattaya
iti / tadakaraṇādvipattiḥ sthitaiva idānīṃ sadoṣabhūśuddha
evāstvaṃtaramucyate / navaka ityādi / navaketi navakoṣṭakāṃkite kṣetre
brahmapradhānānāṃ lokapālānāṃ brahmasthānataḥ prāgīśāṃtaṃ
krameṇa brahmādi lokabhṛtpūjane kṛte bhūmirapadoṣā bhavati /
svāminaśceṣṭapadā bhavatītyarthaḥ / atraivārthe vikalpena vāstudvayaṃ
ślokenāha / grahānityādi ādityamukhātketvaṃ tān grahāneteṣu iti
navasusaṃpūjyabhūmiḥ śuddhābhavatītyartha vaiteṣveva padeṣu ca navadhā
pratyekaṃ padapravibhaktyā tāneva grahānmadhyāt prabhṛti prāgvat
pūrvādīśāṃta krameṇa śrīpauṣkarokta navanābhayāgavadityarthaḥ / atha
vāstuyāgaḥ athetyādi / kṛtvā bhūmeḥ parigrahamiti / vāstupūjāsthānataḥ
sthānāṃtare bhūparigrahamastra
p. ३१a) kalaśa vāridhārāvinyāsādinā kṛtvā śivāstra kalaśe saṃpūjya / tato
maṃḍapavedikāmadhye ityakta pradeśe śivamaṃdalasthaṃ saṃpūjya /
maṃtravaditi / prāgukta svarūpo vidvānete / nānyatrāpyuktaṃ / nājñoṃ
bhrāṃtaḥ sasaṃdeho gururbhāva vivarjita iti / kṛte cittārpaṇa ityagni kāryayaṃ
homaṃ ca maṃtra tarpaṇārthaṃ kṛtvā chidranirbharaṇāya ca prāyaścitta
homamapi kṛtvā saṃhitāyāḥ pūrṇāhutiṃ prakṣipyānaṃtaraṃ
pūrvoktavidhānena vāstudehaṃ nāḍi vibhāgena vartayet / tatretyādi / īśānādi
krameṇāvāhanādi pūjanaṃ kṛtvā baliṃ yathā vibhāgena vakṣyamāṇaṃ
dadyāt / ācāryaya etenāuṣṭāna krameṇetyarthaḥ īśānadaivatairiti / īśāno
devatā eṣāṃ tairupatti vācakairmaṃtrairityarthaḥ sāmānyairiti vaidikaiḥ imā
rudrāya sthiradhanvinekadrudrāya pracetasai tryaṃbakaṃ yajāmahe
ityevamādyai ṛgveda pataistathā rudrākhuṃte paśuṃ
karomīvamādyairvajurvedapaṭhitairudrasāmabhiḥ sāmaveda paṭhataiśca atha
vetaraiḥ sve kalpe ye vihitāstairityarthaḥ / ghṛtākṣatā iti ghṛtaṃ yavāśca /
padmetyādi / padmāṃṣviti / padmamaṃbu ca ghananāthāya parjanyāya
vitānamityādi / vitānaṃkaraktakaṃ dhūmraṃ nīlakapiśaṃ aṃśaveravaye
sanyāyetyādi / dānamudrayeti / pradhānābhimukhīkṛta hastena madhvityādi /
palamapakvaṃ māṃsaṃ gaṃdhānityādi / gaṃdhāniti sarvagaṃdhān
jihvāmityādi vaihagīmiti / pakṣi saṃbaṃdhinīm mṛgāyetyādi / yavāṃkurāṇi
pitṛbhya ityādi / kṛsarodanamiti tilakena sarākhyāsiddhādauvārika ityādi /
daṃtadhāvanaṃ sugrīvetyādi / darbhakamiti darbhaviṣṭaraṃ pracetasa ityādi /
vāriruhamiti padmaṃ pūrvavaditi / dānamudrayaiva sumamiti / surāprati vastutvena
nāgakesaracūrṇāni suprasiddhāni dravyatvena phaṇinenāgāyāḥ
bhakṣyāṇītyādi
p. ३१b) bhakṣyāṇītyenekākārāṇi ghṛtapūragharikādīni / bhakṣyādi trayaṃ
yathāsaṃkhyena mukhyādibhyastribhyaḥ maṃtraprayogata iti
pūrvoktānuvādaḥ ṛgyāyetyādi / śālūkamutpalamūlaṃ tallopya ityādi
lopyavā iti lopikāḥ / pūrikā iti piṣṭakṛto bhojanaviśeṣa modakānityādi /
raktacaṃdanaṃ sugaṃdhadravyayuktaṃ haritānnamityādi haridrāmiśra
maṃtraṃ dhautamudgamamiśrānnamityādi / miśrānnamiti miśraiva /
tajjayāyetīṃdrajayāya guḍaudanamityādi / māṃsavaditi / tadeva siddhānnaṃ
māṃsayuktaṃ rudrāyarājayakṣmaṇe iti rudradāmāya / sāmiṣānnamiti /
māṃsayuktamannaṃ rudrasya punarghṛtena sahaviśliṣṭamiti viśeṣaḥ nāti
saṃsiddhānitya pakvānyāṣānvasumatībhṛte pṛthivībhṛte pṛthivībhṛte /
īśetyādi / āpāpavatsābhyāṃ yathāsaṃkhyena dadhikṣīreṇa kiraṇepyuktaṃ /
payodadhīśakoṇetviti / paṃcagavyetyādi / punarapi payodadhiśabdaḥ
samajjavācakaḥ pittamityāṃtaro māṃsakhaṃḍaviśeṣaḥ bāhyata ityādi /
bāhyataścarakyādṛṣṭakasya eva muktena krameṇa baliṃ datvā tatonyaḥ
sārvakāmikaḥ sarvakāmaprado baliḥ mātṛmaṃḍalayukta gaṇebhyaḥ
pratidiṅmukhaṃ divyāṃtarikṣa bhaumanivāsibhyo namaḥ śabdaprayogataḥ
dātavya ityartaḥ homa ityādi / homastu svāhā padaṃtairmaṃtrairargho
vaṣaḍaṃtaistadvaditi / vauṣaṭ padāṃtaireva mālyādītyādi
grahaṇādvāstrālaṃkārāstat sarvaṃ namaskāra yogena japa ityādi / japa ityādi /
pārthavavījalakārasthaiḥ staṃbhana nimittaṃ japaḥ kāryayaḥ
cāṭanamuccāṭanaṃ tannimittaṃ yakāro vāyubījaḥ tatrasthaiḥ sidhyarthaṃ
sahavisargeṇa visarjanīyena ye vartate taiḥ
savisargairdīptāmūrdhvādhorephasaṃyuktaiḥ chedananimittaṃ chagiti yatpadaṃ
tatprāṃtaiḥ puṣṭirāpyāyanaṃ tannimittaṃ vakāro varuṇabījaṃ yataḥ
amṛtākṣarāṇi raṃ raṃ ruṃ mṛtyu vijayāyai tat akṣaragaiḥ athavā sve sve kalpe
vihitāyā jātistayā kṛtamupapadanimittaṃ
p. ३२a) lakṣaṇaṃ yeṣāṃ taiḥ evamityādi anivāritamityavighnam //
bhāvacūḍāmaṇau vāstupalaścaptarthaḥ //
idānīṃ kuṃbhapratiṣṭhārthamāha / athetyādi /
agāraṃ gṛhaṃ tanniṣpattaye caturaśra kṣetravidhiḥ / prathamaṃ pūrvāpara
diśaurāyataṃ sūtraṃ prasāryayamadhyacihnitaṃ kṛtvā tatastasya
madhyāṃkādbiṃdudvayaṃ pūrvapaścima digbhāgameva vyavasthitaṃ nyaset /
samāṃtaraṃ ca kṛtveti kriyāviśeṣaṇaṃ tadagreṇeti / tadbindu dvayamagre
yasyoktaṃ yathā tenai taduktaṃ bhavati / sūtradvayenottara dakṣiṇa saṃpāta
dvitayaṃ matsyadvayamityarthaḥ / tenottara dakṣiṇamatsya dvayamārgeṇa
dakṣiṇottarāyataṃ sūtraṃ dadyāt / abhirucitamānārdhena ca vidik prathaḥ
saṃpāto matsya eva tena lakṣita vibhāvitaṃ sūtraṃ kuryāditi / sūtra catuṣṭayaṃ
/ itthaṃ samaṃ tataścaturaśraṃ tatretyādi / tatra caturaśre marma sthānaṃ
varjayitvā madhyapradeśe kiṃcidīśāna digbhāgaṃ nītvā yaduktaṃ

parihāryayamavaśyaṃ tadagunā / yatra kutraciditi / viśvastasya samastasyādhvana
ādhārabhūtāmanaṃtābhidhānāṃ śaivīmiti / viśvasyādhiṣṭeyāṃ / ata eva
viśvakāraṇaṃ samastajagataḥ kāraṇaṃ adhiṣṭhāt tayaivatāṃ tathā bhūtāṃ
nyasedācāryayaḥ / tata ityādi / ādhāraśakti nyāsādanaṃtaraṃ
samastānāmadho lokanāyakānāṃ lokabhṛtāmīśvaraṃ / yadāha lokabhṛt
kṛtyaniyaṃ tṛtveneti / taṃ lokapālamevānaṃtaraṃ / avyamiti / dhruvaṃ
dhairyayāyeti saṃciṃtya vinyasedityarthaḥ / kalaśādhāramiti / sa eva viśiṣyate
kalaśe ādhāra ityarthaḥ / vidhivaditi pāṭhakrameṇāpi tvārtheṇa krameṇa
yatanuddeśādanaṃtaraṃ vakṣyati vedimadhye śivaṃ ceṣṭvā ityādinā
śakteruparyanaṃttākhye kuṃbhaṃ tanmaṃtrasaṃskṛtaṃ / śivamaṃtraṃ
samuccārya buddhyaṃta padagarbhitam svāhā prāṃtaṃ lavarṇasthaṃ
namaskāreṇa vinyaset kasyānekaśilāsaṃjñāmaiśvarīṃ śaktimavyayām /
tataḥ prāktaḥ sureśādi kalaśān / bhaktipūrvaikam sannidhāyārātiḥ svaiḥ svaiḥ
śilāstāḥ kramato nyaset / ityaṃtenānuṣṭhānakramaḥ tasyetyādi / śilāmiti /
pādaśileti yasyāḥ
p. ३२b) prasiddhiḥ iha tu brahmaśabda sannikarṣādbrahmaśileyamupaccaryayate
svādhyāyā pratiṣṭhākāle eva saṃskāralakṣaṇānāṃ vakṣyamāṇatvāt /
brahmapadaprāṃtodhvā buddhitatvam / yaduktaṃ /
śrīmannaṃdīśvara kārikāyāsu / tanmātre manohaṃkṛdbuddhirdevaḥ brahmā
ca deva madhya paritaḥ tāmeva śilāṃ viśeṣayati sarvāvibhaktamūrtīśa iti / yā
vakṣyamāṇāḥ kṣmādyāmūrtayoḥ 'ṣṭau tadīśāśca sarvādyāsvāvaṃta eva
tathā tattvāni tadīyā brahmādayastrayaḥ evametat sarvamavibhāgena garte
yasyāḥ tata ityādi tatoṣṭavigrahaṃ devamiti kṣmādyupalakṣita prāguktakrameṇa
kuṃbhāṣṭakanyastalokapālakriyāśaktyadhiṣṭāyakatvena śilāṣṭakaṃ vinyaset /
tatsaṃskāretyādi / śilāṣṭakasaṃskāra niṣpattaye bāhyāvṛtāvityadhivāsa-
maṃḍape vedisthaṃḍile / udeśādanaṃtaraṃ anuṣṭhānakramāpādanāyāha /
vedītyādi / brahmaśilāmadhya iti / brahmaśilāmadhye prathamaṃ yā
sāmanyāsāṃ / etadevā sphuṭī karoti / nyaset prāktastaduttarā iti / tā
uttaramanaṃtaraṃ pūrvādi krameṇa yasyāḥ tāṃ tā ityādi / śakrasthānamiti /
yatreṃdrotsavakṛtastadastādyāmṛt valmīkaḥ pūrvokto mṛdrāśiḥ gobhṛditi
dhenubhartā ṛṣabhaḥ viṣāṇaśabdena śṛṃgadaṃṣṭrakaśāyāṃ buharītakyādi
vimiśraṃ jalaṃ sāmātyaḥ praṇavādiḥ madhya ityādi / madhyaśilāyāṃ
trikhaṃḍodhvāsvamiti prāgukta buddhitatvādhiṣṭātṛ brahmaṇo yaḥ ātmīyo
dhvāsa triprakārastamātmatattvādi bhedenopakalpayediti / vakṣyamāṇena
saṃbaṃdhaḥ / atraiva hetumāha / cidacicceti cidvargo maṃtramaṃtresvarādiḥ
avidvargo malamāyādiretat sarvameva yatastritattvātmakam
atraivādhvapradarśanāyāha / tatretyādi / tanmāṃtrāṃtaṃ
yāvaddaśatattvānyātmatattvanyāsaḥ tata urddhvaṃ manastattvaṃ
p. ३३a) yāvat karmeṃdriya buddheṃdriyākhya tattvadarśakena
sahaikādaśatattvāni vidyātattvanyāsaḥ tṛtīye punaḥ śivatattve gavauhaṃkāro
buddhiśca te tadīśāśca brahmādayastāṃścopa kalpayet /
bhāvādharmādayoṣṭau pratyayāviparyayayādyāśca paṃcāśat yaduktaṃ /
sāṃkhyai eṣa pratyaprasargo viparyayayā śaktituṣṭisiddhyākhyāḥ guṇavaiśasya
vimardena / tasya bhedāstu paṃcāśat paṃcaviparyayaya bhedābhavaṃtyaśaktiśca
karṇa vaikalpāt / aṣṭāviṃśati bhedā tuṣṭirnavadhāṣṭadhā siddhiriti /
śubhānyapi vinyasya brahmaviritvati pūrvoktānuvādaḥ tata ityādi
tadvyāpāramityātpratattvādi vyāpakaṃ anamayamityanapāyi susthirameva
aṃguṣṭhagabhāṃturodhamudrā śrīmadrauravādābuktalakṣaṇā kṣmā
vahnītyādi / dityagnyātmasviti / kṣmā vahni yajamānā ca sthāneṣu ka śabdena
varuṇaḥ dhātvityādi / dhā bhavo haritālādyāḥ ete ca vakṣyamāṇābhidhānāḥ
etadgarbhā yathā vibhavaṃ suvaṇādikān kalaśānnyaset / teṣvityādi / teṣu
cānaṃtaṃ madhyakalaśe sureśa iṃdralokeśaḥ pūrveḥ evaṃ krameṇa sva
svapade maṃtrayogakramāt saṃpūjyāḥ dhāraṇāśrita iti / tadākāra
ciṃtananibaṃdhamānāṃstān / lokeśānniruṃḍhyate sannidhāpayet madhya
ityādi / gururmadhyakuṃḍe agniṃ prajvālyanavāṃśakalpanayā pūrvādi
digaṃśāṃstathaiva diganasthita mūrtipakuṃḍeṣu havanāya nikṣipedityarthaḥ /
kriyāchidramityanuṣṭānena yatra kvacidajñānātmakamaśuddhikṛtamasāmagrī
janitevachidramutpannaṃ tannivāryayeti tatpūraṇāya homaṃ kṛtetyarthaḥ /
upasthitāṃśaka iti / prathamaprāpte tāvadātmatattvabhāge śataṃ
sahasramardhaṃ vā ityādi /
ayamarthaḥ /
mūlamaṃtreṇa yathāśakti homaṃ kṛttvā tenaiva maṃtreṇa śāṃtighaṭaṃ
saṃpātābhihutaṃ ca hutvā
p. ३३b) daṃta mūlena śilāmūlaṃ spṛṣṭvā śāṃtighaṭena
brahmaṇobhiṣekodeyaḥ tadanumūrtīpasahitaḥ śivamūrtīśa maṃtrāṇāmiti
śivasya yā mūrtayaḥ kṣmā vahnyādyāḥ tadīśāḥ śarvādayaḥ tanmaṃtrāṃ
ca laṃ raṃ śaṃ ṣaṃ vaṃ yaṃ saṃhamiti / teṣāṃ homasamameva japaṃ
kuryayāt / yata āha / yathā homastapā japa iti / gaṃdhādi datvā sānnidhya
mudrayeti / mudrācātrā vāhanī pūrvānirodhamudrā tallakṣaṇaṃ ca
rurusaṃhitādāvuktaṃ /
uttānau tu karau kṛtvā hṛddeśe susamāhitaḥ /
aṃguṣṭaṃ ca nipīḍyeta madhyato vinatāṃguliḥ //
āvāhane prayoktavyā devadevasya cārcane /
nipīḍaye tathāṃguṣṭau hastayorubhayorapi //
stanau cābhimukhau kuryāniṣṭurāyāstu darśanā /
iti / tasmin kṛte sati ca śabdānnirodhepi kṛte sati adharamiti / adhobhāgamuttaresaṃ
dadhyāt / saṃyojayet / tamapi tadvat tṛtīyā ityayamatrānuṣṭhāna kramaḥ / yadāha
/ evaṃ triṣvapi saṃpādyavidhiṃ bhāgeṣviti bhāvaśuddhe sthire lagna iti
bhāvāḥ prāguktāstacchuddhiyukte sthire lagne ca carasthira kṣiprāṇāmapi
tathaiva prāguktānāṃ madhyāt sthire tasyaiva prakaraṇānuguṇatvaṃ rājayoge
yeveti / tathā vidhalagnālābhe rājayoge sati vā / atha vinyaset / iti
pakṣāṃtarāśrayaṇaṃ rājayogāśca jyotiḥ śāstravidbhirupadiṣṭāḥ / tadyathā
varāhamihiraḥ
vargottamayute lagne caṃdre vā caṃdra varjite /
caturādyairgrahairdṛṣṭe nṛpādvā viṃśatiḥ smṛtāḥ //
anye yavana jīva śarmādyaiḥ bahava uktāste bahutvādeva na likhitāḥ /
śakteruparīti / śakteruparyayanaṃta saṃjñaṃ kalaśaṃ tanmaṃtra saṃyutamiti /
tasyānaṃtasya yo maṃtraṃ praṇavādistena saṃyutam /
kṛtetyarthaḥ / śivamaṃtraṃ samuccāryayetyādi / kāraṇatyāga krameṇa
parāṃtaṃ yāvanmaṃtramuccārayet / tatra cāvibhāgaṃ
p. ३४a) nītvā punarapi icchayā jñānaśaktyāvalokyānyayā śaktayānādaṃ
vikṣobhya buddhyāyavani paryayaṃtaṃ śuddhādhvānamavalokayedyatastameva
maṃtraṃ viśeṣayati / budhyaṃta padagarbhitamiti / itthaṃ
buddhitattvādhvāṃtarvartitvena maṃtra uccārito bhavati / tena oṃ laṃ
brahmaśilāyai svāhā nama iti prayoga pūrvaṃ śilā eva sthāpayet / ka sthāne
brahmasthāne yaduktaṃ prāk śilā brahmaśilā madhya iti aiśvarīṃ śaktimiti /
pūrvoktānuvādaḥ tataḥ pūrvādi krameṇa sureśāḥ ādau eṣāṃ lokeśānāṃ
tathā teṣāṃ saṃbaṃdhinaḥ kalaśān bhaktipūrvakaṃ racanāpūrvaka
sannidhānāyeti / samyag vinyasya tāḥ śilāḥ kramaśo nyasediti /
athaivānubhāṣaṇaṃ //
saṃdhāyordhvaṃ ca varṇeti cūlakaprāṃtamadhvānaṃ puṣpaiḥ saṃdhāya
jñāna dṛṣṭayā vyomni daśamaṃ lokeśaṃ brahmaṇaṃ saṃpūjya
kṣyamayedityarthaḥ / tadanu ca baliṃ dattvā

vācikakāyikamānasadoṣaśamanāyātaṃḍito nālasitostra japaṃ kuryayāt /
vācikādi doṣaiḥ pratyavāyo yataḥ śrūyate smṛtirapi / śārīrakaiḥ
karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ
mānasairaṃtyajātitāmiti / tata ityādi yatediti prayatnamā tiṣṭhet /
arthavyapekṣayeti / dhanādi śaktyanusvāreṇa prāsādamānena liṃga
kadācidhastamānena yat sthitaṃ / tatra hastamānena prāsādānāha
caturhastādītyādi ekahaste liṃgaṃ caturhasto daśahasto vā prāsādaḥ
aṣṭānāṃ veda vṛddhyā ṣaṭtriṃśaddhastāṃtikādūrdhvaṃ na
kārayedityarthaḥ / athaiteṣāmeva garbhabhittvādi vibhāgaḥ prāsādamānena
liṃgamānena darśanaṃ ca vasubhakta ityādi / kartumabhiprete prāsādakṣetre
samaṃtato vasubhakta ityaṣṭavibhakte sati brahmaṇaḥ padairityādi /
madhyopalakṣaṇa madhyasthāne catubhiḥ padaiḥ pīṭhamiti / pīṭhasthānaṃ
āpavastādibhiḥ
३४b) sūryayairiti prāgukta suragṛhavāstu nidarśanaivāha / tatra catuṣpadaṃ
brahmā āpavatsaśca brahmātmaka koṣṭhaka catuṣkasya īśānakoṇe
tadādibhīrdvādaśasaṃkhyākaiḥ gamaḥ pīṭhaparibhramogarbha eva / śeṣaistu
bhittayā iti / paṃkti dvayāvasthitakeṣṭakairbhittayaḥ kāryayā ityarthaḥ /
bhittiśabdena prāsādaviṣkaṃbhamānataścāṣṭabhiriti yāvat / teṣāmevopayukta
śiṣṭatvāt / bhittitulye bhittipramāṇasamāchrāyeṇa jaṃghābhityuchrāya eva
evamapi bhavana caturaśrotpannā bhavati / śikharaṃ dviguṇata iti / jaṃghāyā
dviguṇaprāmāṇena tadupari vakṣyamāṇa racanākārama //
atha śukanāsālakṣaṇam //
garbhapṛthvīśukāghreti garbhapramāṇenaiva pṛthulā pārśvataḥ
śikharārdhāṃtā cochrāyāt tryaṃśena nirgateti / prṭhuttvāttribhāgena nirgatā
bahiḥ kāryayāḥ / atha prasaṃgālliṃgamāne prāsādamānadarśanaṃ
liṃgavadityādi / liṃgāyāma pramāṇena pīṭhasthānamavasthāpyatadardhena
paribhrame garbha eva / pīṭhavaṭṭāramiti / tatpramāṇena pārśvamāmānāt /
utsedhātu dviguṇaṃ bhittayaḥ parā iti / pīṭhavadeva tatsamā ityarthaḥ / jaṃghādi
pūrvoktaprāsādavacca vasubhakte bhavet pīṭhamityetadevavikalpamānenāha
/ ṣoḍaśāṃśetyādi / samaṃtataścaturbhiścaturbhirvā vibhakte kṣtre
sati ṣoḍaśāṃśa vyakto satyāṃ caturbhirmadhyakoṣṭhakairgarbha
kuryādityarthaḥ / ato garbhādardhena samaṃpīṭhaṃ ca liṃgapīṭhaṃ ca te
liṃgadvāre te pīṭhasame śukāghrā punargarbhasamā bahistasyā vinirgamaḥ
pīṭhakoṇādgarbhakoṇasamasūtreṇa / athavā garbhārdhena maṃḍapa rahite /
samaṃḍape tu caturbhāgena paṃcamāṃśena vā yadāha /
vedaśarāṃśena samaṃḍapa iti /
atha sāṃdhāraprasādānāha //
bahirityādi / vakṣyamāṇavacana prāmānyāt prathamaṃ samaṃtatoṣṭabhājite
kṣetre sati bhāgena bāhyabhittiḥ / suśirasaṃdhārikābhāgenaiva aṃtarabhittirapi
p. ३५a) padikaiva kroḍaṃ madhyaṃ catuṣkoṣṭhaṃ bhavedityarthaḥ / siddhameva //
śukāghrāgarbhavat proktaiva bahiraṃtaḥ padodgateti / garbhabhitya vidyuktā pada
pramāṇena nirgatā //
ekaiva sāṃdhārasyai bhedāṃtaram / vasubhakte evetyādi / pīṭhādi
bāhyabhittyaṃte ṣaṭpramāṇenaiva sarvaṃ śukanāse dvetenaivamānena
vahirnirgatā / bāhyagarbhasamapṛthuttvadbāhya śukanāsā aṃtaragarbha samā
aṃtaranāsā ca / saśobhamaṃtaraṃ madhyaṃ yayoste / tathānyadapi
bhedāṃtarameva me bhavediti / atra tvevameveti / padikapramāṇaparāmarśanāya /
adribhājita iti / samaṃ tataḥ saptabhāgabhājitaṃ kṣetraṃ kṛtvā pādena pīṭhaṃ
bhāvayediti / kroḍaśabdena madhyaṃ pīṭhapariveśaḥ sopi tanmānena bhittayaśca
yā bahiḥ sāpi ca śabdāt pādenaiva garbhabhittistadardheneti / padārdhena yat
sthitaṃ suśiraṃ tadapi ca śabdādardheti padārdhenaiva / eva saptānāveva
padānāmupayogonādhikārān / śrīmatpiṃgalāmatepyasyaiva prāsādasya
vibhāgadarśanārthamuṃgaṃ liṃgaṃ pīṭhasamaṃ kṛtvā pīṭhamānāt
paribhramaḥ pīṭhavacca bhavedbhittirbhittitulyāṃdhakārikā
pīṭhavadbāhyabhittiḥ syāditi / yastvevameveti / padaṃ vasubhājita ityetat
parāmarśakattvena vyācaṣṭe / tasya yathoddiṣṭa pratibhāgāt saptānāmeva
bhāgānāmupayuktatvādaṣṭamabhāgasya viniyogā
saṃbhavādavaśiṣṭatvenātivyāptiḥ / anyacca lakṣaṇāṃtaravyavahitasyaivameveti
parāmarśānupapattiḥ / athaitadabhyugamyate cetpratiṣṭhā śāstrāṃtareṇa
śrīmatpiṃgalāmatena saha visaṃvādaḥ tadalamuktamevātra sādhuḥ
sāṃdhāraprāsādaprakaraṇe kāraṇamāha / liṃge cityādi / maṇihemādi
nirmitteṣu liṃgeṣu bahumūlyatve caurāderapaharaṇāśaṃkayāguptipradhānyaṃ
samīkṣaṇīyaṃ tasmāddhettorvāmavibhāgāditi /
prāsādāṃtarbhittyaṃtaraviracanayāyo dhāma vibhāgastasmādapi dviḥ
paribhramo yeṣāṃ te tathoditā / hemādīnyatrādi
grahaṇādratnarajatanirmiteṣvapīti / liṃgaśabdena
p. ३५b) yadyarcā saṃgṛhītā trividhaṃ liṃgamuddiṣṭaṃ
vyaktāvyaktopayākṛtītyanena prāguktena vacanāt tasyapyarcāsu ceti punaruktiḥ
brahmaviṣṇviviṃdrādi pratimā viṣayā tatsaṃhitāsu
liṃgaśabdasyāprasiddhiryato na doṣaḥ anyadapi
sāṃdhāraprāsādalakṣaṇāṃttaraṃ daśādi paṃcavṛddhesvityādi / daśahastāt
paṃcapaṃcavṛddhyā paṃcāśaddhastāṃtā yenavaprāsādāsteścitthaṃ
vakṣyamāṇo vibhāgaḥ / teṣāṃ pratyekaṃ svasaṃkhyayā yo yasya hastarāśiḥ
sakarāhata iti / dviguṇaḥ kāryayaḥ karaśabdaḥ saṃjñāto dviḥsaṃjñā
pratipatteḥ tena daśahasto viṃśatyābhāgaiḥ paṃcadaśahastastriṃśatā evamapi
paṃcāśaddhastaḥ śatena bhājyo yena pratihastaṃ bhāgavyaktirutpadyateḥ / tataḥ
kimityucate / liṃgavatpīṭhamiti / pīṭhasthānatvātpīṭhaśabdena ta devopacaryayate /
sthānameva pīṭhaṃ tatra tāvaddaśahasta eva prāsāda udahriyate / tasya hāstika
liṃgamānena pīṭhaṃ bhāgadvayena madhye viṃśateḥ pīṭhārthaṃ madhye
dvayamavasthāpya pārśvāvasthitabhāgena navakasya viniyogāyāha / arddhena
saikeneti / adūraviprakṛṣṭatvāt pīṭhasyaivārdhena saha ekena yadardhaṃ vartate /
tena bhāgadvayeneti yāvat / itthaṃ brāhmabhitti parivarjaṃ pīṭhapariveśa
garbhāturabhitti bāhyagarbhākhyamuttaram / evamekasmāt tāvat
pārśvādupayuktaḥ dvādhikena bahittiriti / tenaiva pīṭhārdhena dvayādhikena
bāhyabhittiḥ upayukta śiṣṭānāṃtrayāṇāmevaṃ viniyogaḥ evameva
paṃcadaśahastasya bhāgatriṃśato madhye dvihāstika liṃgasya pīṭhārthaṃ
catuvasthāpyaḥ tatadardheneti / bhāgadvayenetyaktaṃ bhavati / sekeneti / yāvat
ttrayeṇāṃtaraṃ trayamevameka pārśvāt pīṭhārdhena samamekona catvāriṃśat
saṃkhyātā bhāgāḥnupayuktāḥ dvyadhikenārdhena
bāhyabhittirathādupayuktaśiṣṭaiḥ ekādaśabhirevaṃ bāhyabhittiḥ paṃcāśat
evamevānudāhṛtānāmavaseyam / śukāghrādi yathā pureti / ādi
grahaṇājjaṃghocchrāya śikharonnatiretatsarvaṃ prāguktavadityarthaḥ / atha
sāṃdhāraprasādānāṃ
p. ३६a) maṃḍapapramāṇamāha / garbhāṃtamityādi / garbhābhyaṃtara
pramāṇena sūtraṃ parigṛhya tatordhamardhaṃ prāsādapārśvayoḥ koṇapradeśe
dattvā tena mānenaiko maṃḍapaḥ garbhabhittyaṃtamiti / garbhasya yā
bhittistatparyayaṃtamānena tathaivobhayorapi pārśvayoḥ sūtrārdha dvayadānād
dvitīyaḥ suśirasāṃdhakārikā prāguktā tatparyayaṃta mānena tṛtīyaḥ
bāhyabhittiparyayaṃtamānena caturtha ityarthaḥ / eṣa caivaṃ rūpo yo
maṃḍapavibhāgayuktaḥ sayavīya somyatreti / kanyasaprasādādanyatra
jyeṣṭhaprāsādeṣvanyathā sthitaḥ yavīya sa ityeva dānamupalakṣaṇārtham /
vakṣyamāṇavacanaprāmāṇyādyekanyasaprasādāt teṣāṃ jyeṣṭhaprāsādeṣu
kathamityucyate / dairghyaviṃtryaṃśavistṛtiriti / ayamarthaḥ /

kanyasaprāsādokta maṃdapamānādairghyaviṣaye tribhāgavarjaṃ
pārśvadvayamānena jyeṣṭhaprāsādānāṃ maṃḍapeṣu vistṛtiṃ vistarohita iti /
prāsādetyādi / yadetat maṃḍapamānaṃ tatprāsādasamasaṃsthānaṃ yathā
prāsādāvṛtta caturaśrādinā saṃsthānena tathaimaṃḍapā apītyarthaḥ itītyādi
/ sāmāsikamiti saṃjñiptaṃ / sāmānyaṃ ca sarvasamānaṃ
talachaṃdakavartanāyāha / yavīyasāmityādi /
kanyasaprāsādānāmaṣṭabhāgaṃ kṣetrābāhyetalachaṃdakavarttanārthaṃ
kṛttvā yathā rucitarūpaṃ vivartayet / vikārabhāgamiti / madhyamaprāsādebhyaḥ
dvādaśabhāgaḥ anyeṣāṃ jyeṣṭhānāṃ śoḍaśabhāgamityarthaḥ /
saṃjñābheda nibaṃdhanamiti / nāmabhedopalakṣakam / atha prāsādasaṃjñāḥ
merurityādi / samudramaṃthānomaṃdaraḥ gṛheśvaro
gṛharājaḥ ṣoḍaśaivettyavadhāraṇam pradhānabhūtānāmeva
ṣoḍaśasaṃkhyāni yamanāya yato vakṣyamāṇaprāsādabhedāṃttaraiḥ / samaṃ
bahavo bhaviṣyaṃtītya doṣaḥ sarvato bhadraka ityādi / sarvato bhadraḥ prāsādaḥ
paṃcaprakāropi bhadrasādhanaḥ kṣemaheturityarthaḥ / vṛtta ityādi /
vṛtaścatuṣprakāroropi śatrusaṃvartanāyeti / śatrunirnāśanāyaḥ
saṃpūrṇetyāti / śrīvatsaścatuṣprakāropi śrīvivṛddhyartham /
p. ३६b) gṛharādrityādi / gṛharājārdha gṛharājakuṭhirāstrayopi gṛhaśriyaḥ
prasūtyarthaṃ dāramayāḥ kāryayāḥ talachaṃdakavartanāyāha / merurityādi /
meruprāsādasya kṣetrāt ṣoḍaśabhāgoyastisṛṣvapi dikṣu bahirdattastaṃ
dvādaśādhika śatabhāgopalakṣitaṃ kṛtvā bahirnirgata talachaṃdākāra
darśanānyathānupapattyā pārśvaviṣaye sūtrapaṃcake ca datte sati
karṇagatyāguṇacyuteriti / koṇacatuṣkasūtradānāṃ diśā pratikoṇaṃ bāhyāt
praveśa darśanena koṣṭhaka traya vilopanānnavabhiḥ / koṣṭhakairubhaya
pārśvāvalaṃbīkoṇabaṃdhaḥ ata eva koṇakoṣṭhakena mamamubhaya diśā
paṃcabhirbhavatyeva tatonavabhistathārthaiḥ / paṃcabhirdhanā agrastrayaḥ
tatsaṃkhyātaiśca koṣṭhakairgatirgamanaṃ punarnavabhiḥ saptabhistribhiveśaḥ
praveśaḥ praveśarūpeṇakāryayaḥ / madhye dvārapraveśe dvādaśabhistathā dik
saṃkhyairdaśabhiḥ tathā rasāḥ ṣaṭtaiśca praveśaḥ vicitrakuharodara iti /
vividhotkīrṇīkaraṇādivyāpāreṇakhadā udare madhye yasya bhūtavedetyādi /
bhūtasaṃkhyābhiḥ paṃcabhirbhūmikābhireka āghāṭo dvitīyo
vedasaṃkhyābhistṛtīyaśca guṇasaṃkhyābhistṛsṛbhiścaturtha paṃcamau ca
dvidvibhūmikāviti / evaṃ jaṃghāyāḥ pṛṣṭhāt prabhṛti śikharāṃtaṃ yāvat
paṃca āghāṭā iti / śikharāvayavaviśeṣā yasya
bhūmikāścoparyayupariśikharavibhāgarūpāḥ / viśvārkeśeti / viśvāni
trayodaśa tadyutirdviguṇatvaṃ ṣaḍviṃśatisaṃkhyā
tathārkayutiścaturviṃśatisaṃkhyā evamīśayutirdvādaśaviṃśatisaṃkhyā /
evamapi digyutirviṃśatisaṃkhyā / aṃbhodhi yutiścāṣṭasaṃkhyāḥ / etābhyaḥ
/ ṣaḍviṃśaśatisaṃkhyayā prathame āghāṭe śṛṃgopalakṣitāni
sūkṣmadevagṛhāṇi yasya / tathā caturviṃśati saṃkhyayā dvitīye
yāvadaṣṭasaṃkhyayā paṃcame / yata āha / śṛṃgaśatacchadaḥ śataśabdaḥ
kākākṣi
p. ३७a) nyāyenobhayatrāpi yojyaḥ śṛṃgaśabdenāmalasārakānyucyaṃte /
śilpivāco yuktyā etānyeva svik kharakāṇi saṃpūrṇameruriti / yathā
pratipāditaḥ pādamerurdairghyāddhastāḥ paṃcaviṃśatiḥ pārśvayorubhayoḥ
pratyekaṃ sārdhā dvādaśakhaṃḍameruśca dairghyāddhastāḥ paṃcāśat
pārśvayoḥ paṃcaviṃśatiḥ ata evāha / khaṃḍamerurathāyataḥ iti / eṣa ca
meruprāsādoneka prākāropi / arcāsveva vyaktadehāsu śasya
tenāvyaktamukhaliṃgeṣvityarthaḥ / siddhyarthināmapi tadviṣayameva hitaḥ / atha
maṃdaravarttanā kṣetra iyādi / prāgvadadhika dattabhāgaṃ
caturaśītyaṃśabhājitaṃ dairghyāt kṛtvā pārśvapradeśe ca tatra
sūtracatuṣṭaye datte sati madhye dvārapradeśe ṣadvasunirgama iti / bāhyāt
prathamaṃ ṣaḍbhistatoṣṭhabhirnirgamo nirgamarūpakenatalachaṃdakamityarthaḥ /
tato bāhyādeva ṣaḍbhiḥ koṣṭhakaistathā vedaiścaturbhirlopitaiḥ praveśaḥ
kāryayaḥ nirgamaśceti ca śabdādyāvat parimāṇakaiḥ veśastāvadbhireva
punarnirgamapraveśādityarthaḥ / yāvat koṇapadaṃ prāptamiti koṇe yatpadaṃ
dadyāvat prāptaṃ sasyādagnijalāśrayairiti / agnayaśca trayojalāśrayāśca
catvarastaiḥ sa bhavet / etena padaśabdasyobhayaliṃgatā pratipāditā bhavati /
ittthamarthāt koṇakoṣṭhakena samamubhayadiśā prathamaṃ
paṃcatadadhastathaivānye paṃcaiva koṣṭhakāḥ kopābaṃdhā ityarthaḥ / iha
nirgamanadiśā meru prāsādasya praveśenetyarthaḥ / caturāśāgamaghrāṇa iti
meruvadasyāpi catasṛṣu dikṣugamāḥ dvārāṇi ghrāṇāśca
śukanāsāścaturāghāṭa nivṛtā iti / caturṣu āghāṭeśca nivṛttāni niṣpāditāni
deśo na śatasaṃkhyayā prāgvadeva śikharopalakṣitāni sūkṣmadevagṛhāṇi
yasya tāni deha viniyoga kramasyāśrutatvāt / śrīmatpiṃgalāmatoktavibhāgena
yaduktaṃ tatra / trayoviṃśaikaviṃśāśca ūnaviṃśadvayaṃ vināśukaghnā
p. ३७b) śikharairhīnānyaśitiḥ karikalpitā iti / sureśabhūmiṃriti
caturdaśabhūmikaḥ pādākhyā iti meruprāsāda ivātrānumeyaṃ asāvapi
maṃdaraḥ acosviti / pūrvoktavyaktārcā svevahitaḥ /
atha kailāsaḥ / ṣaṭtriṃśadityādi prāgvadevādhika
dattakṣetre ṣaṭtriṃṣaḍbhāgairbhājite pārśvataśca sūtrapaṃcake datte sati
madhyapradeśe aṣṭabhi koṣṭhairvinirgamaḥ pārśvayostricaturiti
tasyāṣṭakopalakṣitasya yau pārśvau tayorviṣaye tribhiścaturbhistribhiśca yugairiti
/ caturbhiḥ saṃveśaśca nirgamaśca punarapi saṃveśaśca nirgamo yathā
saṃkhyaṃte kāryayā iti kāryayā iti śeṣaḥ pratipraveśa iti saṃveśasya madhye
yadaṃśaṃ trayaṃ tasya saṃtyāgāditi lopanena tathā tasyaidhastiryayagiti /
pārśvarekhālepanakrameṇaya aśaṃkatrayasya saṃtyāgastasmāt pratipraveśa iti /
yathā khaḍgamuṣṭirūpākāravyaktiḥ itthaṃ siddhaṃ niṣpannaṃ
sasthānamākāro yasya sa kailāsaḥ śaṃkarapriyā iti / śivaviṣaya evāsya
viniyogo nānyatra aśīti śṛṃgordhvabhūmikā iti / prāguktarūpāṇāṃ
śṛṃgāṇāmaśītirdvāśasubhūmikāsu yathāyathaṃ yasya tathā
āghāṭāścatvāraḥ /
atha bhadraḥ / caturaśrītyādi / catasṛṣvapi
dikṣuparipāṭyāgatabhāgādhikadānāccaturaśratāṃnīta ityayaṃ vidhiḥ
sarvasāmānyo yatra yatra noktastatrānumeyaḥ catusaptakabhāgika
ityaṣṭāviṃśatibhāgāṃkite pārśvaviṣaye ca sūtrapaṃcake datte karṇagatyeti
meruvartanāyāmiva karṇagatyaiva trayaṃ trayaṃ tyaktvā pratikoṇaṃ tribhiḥ
koṇacatuṣṭayamiti / koṇakoṣṭakena
samaṃpaṃcabhirubhyapārśvāvaṣṭabhīkoṇabaṃdhaḥ / itthaṃ catuṣṭayaṃ
niṣpādayediti / śeṣaḥ tadanaṃtaramekaikakoṣṭhaka nirgamanataḥ prathamo
bhadraka iti / niṣkāmo dvābhyāṃ
p. ३८a) dvitīyastribhistṛtīyastūbhayadik saṃsthena ramāḥ ṣaḍbhiriti yāvat /
sāṃdhāra iti / sarvadā tataḥ saṃdhāraḥ kartavyaḥ caturgrāma ityetena
caturdvāratvamapyarthā kṣiptaṃ / atha bhadrasyaiva bhedāṃtaram / śikharai
reṣabhūyobhiriti / eṣa eva bhadro bahubhiḥ śikharaiḥ prāguktasvarūpairyukto
yadā cchriyate / tadā sarvatobhadra ucyate / punarapyanyadbhadrāṃtaraṃ / yavīyā
nityādi kṣetrasya vistāre sarvasmin kṣetramāne saptabhājite sati / pārśvayoriti
vacanaṃ koṇacatuṣṭayo palakṣaṇārthaṃ tena pratikoṇaṃ locanatyāgāditi
dvayaṃ lopanātryaṃśakātmako madhyerathakābhidhāno niṣkāmaḥ pratidiśaṃ
yasya evaṃ kāṇakoṣṭakena samamubhaya bhadrapārśvābhyāmanyaddvayaṃ
pratikoṇaṃ trayayasya lopanamavadhāryayam / yavīyān / bhadra evetyavadhāraṇaṃ
/ yavīyaḥ / śabdopapadāt / anyaprāsādaśaṃkānirāsārthamāha /
etallakṣyamānena prāsādāṃtaramāha / hita iti / ayameva

bāhyapradeśenālayugiti staṃbhayuktonalinanāmā bhavati / punarasyaiva viśeṣaḥ
śrīvatsa ityādi vā śabdāt kadācidayameva vakṣyamāṇa śrīvatsaśikharānvito
bhavati / tadānaṃdanābhidhāno naṃdanaśca paramamattyarthaṃ kartustuṣṭikara
ityarthaḥ /
atha gajaprasādalakṣaṇam //
vipaṃcetyādi / kṣetrātkarṇārdhapaṃcabhāgaparihāreṇa pṛṣṭhabhāge
pāścātye ardha eva paribhramaṇe bhavaṃtito vartanayā niṣpādita ityarthaḥ /
punaḥ prāgvaditi / caturaśratvenaiva protuṃgraghna iti / prakarṣeṇonnatā
śukanāsā prāguktamānādapi gajasyetyarthaḥ / vimānākhyamāha / caturaśra
ityādi / prāgvadhikadattakṣetramānena caturaśre kṣetre sthite
satyanaṃtaramekaviṃśatyābhāgairvibhājite pārśvadiśi ca sūtratraye datte
madhye nirgamaḥ paṃcāṃśaḥ tatpārśvayorubhayostu
p. ३८b) caturbhirveśaḥ praveśaḥ tatoṃśapramāṇena staṃbhaḥ aṃśaṃ ca
parihṛtyaṃ koṇaṃśena samamubhayadiśādvābhyāṃdvābhyāṃ koṇo
vimānaprāsādasyetthaṃ trayeṇa pārśvadvayamadhya vinirgamāddhetorbhavati /
atha vimānabhedaḥ /
tathetyādi / ayaṃ vimānastathā vibhaktaḥ koṇapradeśeṣvaṃśatrayavilopanāt
pūtikoṇamubhayapārśvābhyāṃ mahapaṃcavilopanāt pūrvoktebhyaḥ
praveśanirgamebhyaḥ anyathā prakārāṃtareṇa praveśanirgamakāraṇāṃ tathā
staṃbhaparivarjanā ca siddhyarthināṃ sahārthatvena ma mahāvimānoyaṃ
paṃḍitairuktaḥ / trimadhyaka iti / trayo madhyakāniṣkā sadṛśe dṛśetyarthaḥ /
kesarīprāsāda ucyate / caturaśretyādi / kevalamasya caturaśrakṣetrasya catudikṣu
śukanāsāvartanaṃ kartavyaṃ dvipamastaka nirbheda iti / hastikuṃbhasaṃlagnāye
siṃhāste śukāghnasya bhūṣaṇatvena cāsya kartavyāḥ
daityakulanāśāpravṛddhaṃ yaśo yasya harestasyāyaṃ priyo'ta eva sarvadā
bhagavato viṣṇoḥ kartavyaḥ / haṃsaprāsādamāha / caturaśretyādi /
caturaśrakṣetre caturbhājite ṣoḍaśakoṣṭhakopalakṣaṇena pārśva viṣaye ca
sūryayojita iti dvādaśadvādaśakoṣṭhaka yojite
catuṣkacatuṣkatrayasaṃyojanānyāyenaiva māyāta caturaśra kṣetraṃ vyajyate /
svayaṃbhuvaḥ sthānamiti / brahmaṇaḥ prāsādaḥ vṛttaśca parivartulaḥ kroḍo
yasya tathā padmacihnitapīṭhaḥ tatra śrīvatsayoḥ saṃbaṃdhibhiḥ
śikharairyuktaḥ pakṣayoḥ pārśvayoryau bhāgarāśī tayoryauga bhāvabhyaṃtare
tatra haranārāyaṇau ca yasya /
atha śrīvatsaḥ / digaṃśetyādi / prāgvadhika dattakṣetramātraṃ daśadha kṛtvā
pārśvayośca sūtratraya ca datvā koṇapradeśe bhāgadvitayaṃ parilopyaiva
bhāgacatuṣṭaya lopanādbhāgaṣaṭkaṃ yadavaśiṣyate / tatastribhāgātmako
p. ३९a) madhye rathakābhidhāno yonirgamastadā sakte salagne
sārdhabhāgaparimāṇake rathakasya ca bhāgamānādadhaḥ
pradeśasthitāvupanirgame yasya / eṣa eva ca vardhamānasaṃjñaḥ /
śrīkāmānām / ataḥ saṃpūrṇaśālaḥ tathetyādi / kṣetravistāraṃ
dvādaśadhā kṛtvāsya bhāgadvayenārdhabhāgāṃtaritena rathakasya kāryayau
upakapolakau / yadāha / bhāgārdhāsakta dṛk tulya nirgatopakapolakā iti / dṛk
tulyatvena ca bhāgadvayameva śrīvatsādasyaitadetāvāneva viśeṣaḥ / ata evoktaṃ
tathā koṇastathā madhya iti / khaṃḍaśālākhyamāha taraṃtadityetyādi / etayoḥ
pūrvoktayorubhayorapi //
talachaṃdavarttanākṣepe sati khaṃḍaśālo bhavatīti vākyaviśeṣaḥ asya tu
saṃpūrṇa śālavachaila saṃsthānātyathānupapattyā bhāgairekādabhiḥ
kṣetraṃ vibhājayet daśānāṃ dvādaśānāṃ cāṃtaramekādaśaiva itthaṃ
sārdhaena bhāgena tathā bhāgārdhāsaktāvartabhāgāṃtaritāvupanirgamam /
bhavetāṃ saṃpūrṇaśālavachaila saṃsthāne vyaktiśca bhavet /
śatrunirnāśakaścāyaṃ / atha śrīvatsopalakṣaṇoyaṃdivardhana saṃjñaḥ
caturgama ityādi / vakṣyamāṇopapattyā kṣetrasyādhikye ṣoḍaśāṃśe
pārśvataḥ sūtradvaya * * *? dānādvartanā caturbhirmadhye gamonirgamanaṃ
yasya trikoṇaṃśa iti vyavahita samāsenāyamartho yathā tribhireśaiśca koṇo
yasya vilopitaiḥ tataḥ sārdhena bhāgenopanirgamopi / yasya tathāṃtara iti /
yatpramāṇa upanirgamastatpramāṇa eva gamopanirgamayoraṃtaraṃ madhyaṃ
yasya sārdhābhāgenetyarthaḥ /
garuḍaprāsādamāha / garbhetyādi / caturaśra kṣetrasyaiva yo garbhastaṃ
caturbhaktaṃ kṛtvā tena bhāgamānena pārśvapradeśe śobhanaupakṣo
paścātyapradeśau yasya tanmāna eva pucho yasya agratastu garbhamānena
p. ३९b) vaktropalakṣikā śukāghrā yasya ṣaḍaśrakroḍa iti madhyaṃ
garbhāṃtaraṃ ṣaḍaśri cāsya pakṣāgrayośra viniveśitau vahitāvahi nisūdanau
garuḍau / evopalakṣakatvenetyevaṃ rūpaḥ /
atha valabhī vasvaṃśetyādi /
aṣṭāṃśabhājite kṣetre sati ṣoḍaśatyāgādityaṣṭakātmaka
paṃktidvayalopanaṃ pūrvaṃ kṛtvānaṃtaramubhayapārśvayostrikadvayadvika
dvayayojanayā vardhita āyati dīrghatvaṃ yasya tataḥ ṣoḍaśabhyo
dvādaśasaṃgrahādavaśiṣṭāścatvāro yetaiḥ purodānānniṣpanna
śukanāsovalabhyabhidhānaḥ eṣa caivamāyātaścaturaśro vyaktaliṃgeṣviti /
pratimāsveva hitonāvyakteṣvityācāryayairudito gaditaḥ kāṃsādi kṛta saṃvṛtiriti
/ kāṃsādibhiḥ śikharakhaṭanāprākārai vṛṃtāsaṃvṛtirvartanā yasya /
yaduktaṃ śrīmatpiṃgalāmate /
bherī saṃvatanaiḥ phāṃsairnaṃdyā vartaistu svastikaiḥ kartavyastu yathā
śobhaṃ prāsādo valibhiriti / phāṃsādyāśca śilpina eva jānate bhittimānaṃ
cāsya vikalpenāha / pādaikamārdha bhittirveti sārdhenaikena pādena bhittirasya /
tathā sapāda dviguṇā āyatirunnatiryasya aṃbikādīnāṃ pratimāviśeṣāṇāṃ
viśeṣaṇa sannidhāna hetuśca caturaśra prāsādamāha / caturaśra ityādi /
svasaṃjñoktaścaturaśra eva nānyosti kaścidviśeṣaḥ kiṃ tu paṭvikairvitastya
(vyaktyā aṣṭāśraḥ ayamarthaḥ?) vardhitasti pramāṇakaiḥ samalaṃkṛtaḥ
śobhārthaṃ veṣṭita ityarthaḥ / aṣṭāṣṭāśraḥ karṇetyadi kṣetrasya
yatkaraṇārdhaṃ tatoṣṭabhāgatyāgāddikṣu sarvāsumatsya vaktyā aṣṭāśraḥ
ayamarthaḥ karṇāt ṣoḍaśāṃśa parityāgato yanmānaṃ tanmānena pratikoṇaṃ
sūtramavasthāpyadigvaye matsya saṃpādana pūrvaṃ sūtracatuṣṭayaṃ
dadyādevamaṣṭāśraḥ prāsādo bhavati / atha bhūdatida iti / aṇimā laghimā
mahimā prāptiḥ prākāmyamīśatvaṃ vaśitvaṃ ca yasya kamāvasāyitvaṃ
cetyaṣṭau yā vibhūtayastāḥ pratiṣṭhite bhavaṃti ṣoḍaśāśramāha /
madhyāṃta ityādi / aṣṭāśrādeva ṣoḍaśāśrotpādana buddhyāprāha
p. ४०a) aṣṭāśratvena yatkṣetra dvayamavasthitaṃ tasyayo brahmasūtrātmaka
madhye sūtracatuṣṭayaṃ tasya pratyekaṃ sūtrasya paryayaṃtamāna grahaṇameka
pārśvevasthāpya parapārśvataḥ khaṭikā sahitaṃ sūtraṃ kṛtvānaṃtaraṃ
bāhyakoṇamadhye matsya prabhavāya lāṃchane dve kāryaye itthamaṣṭasvapi
koṇāṃtareṣu matsyāḥ prabhavaṃtye ca tairmadhyāṃta
prabhavairmatsyairdviguṇa iti ṣoḍaśāśraḥ dvāśrilaṃghanāt dve dve aśre
vilaṃghya sūtrāsphālanaṃ kartavyaṃ aṣṭāśrotpādane ekāśrilaṃghanena
sūtrāṇi dattānīha tu dviguṇa ityukteḥ / dvyaśrilaṃghanena deyāni / atha
bhadrasyaiva bhedāṃtaram / nalinapayayoyaṃ nalinastatheti yaḥ
prāguktoddeśasūtrebhihitaḥ padmaprāsādastallakṣaṇa ityarthaḥ evamityādi /
aṣṭāśri saṃpādanāya ye bhāgāḥ pradarśitāḥ karṇāvasthāṣṭautairiva
triguṇitaiḥ sadbhirevamiti / ṣoḍaśāśritotpādanaṃ prakārāṃtareṇa
yathāṣṭāśrāḥ ṣoḍaśāśro madhyāṃta prabhavairmatsyairutpādita eva
ayamabhiprāyaḥ tathā hyaṣṭāśri sādhakabhāga
tribhāgakaraṇādbhāgaikatyāgādyanmānaṃ tena mānena tathaiva cāṣṭa svapi
sthāneṣu koṇāṣṭaka matsya prabhavāya lāṃchana dvayaṃ datvā tathaivā
śridvayalaṃghanapūrvam sūtrapātanaṃ kṛtvā madhyasthita pradhānasūtra

sūtrāṃtarāṇi pariluṃpet / evaṃ saṃkoṭaya iti tīkṣṇaprāṃtāḥ dalākārā
yeṣāṃta eva bhūyāṃsa iti vṛttā eva ja?ra padmadalānukāreṇa eṣa
gurvāgamaḥ vā śabdaścātra bhinnakramaḥ samaṃbhūyastve cākṣiptaṃ
padmābhatvaṃ yadāha / padmābhā iti padmarūpāḥ
prāgukta ṣoḍaśāśrādayameteṣāṃ viśeṣo yatkaṇādaṣṭa
catvāriśadbhāgakaraṇa pūrvaṃ bhāgaikatyāgādvyanmānaṃ tanmānena
bāhye matsya dvaya saṃpādanaṃ / tasya tu bhāgasūtrebhyaḥ
paryayaṃtamānagrahaṇā tanmānena gṛharājaprasādamāha / tribhūmika ityādi
sagṛharājastribhūmikā yukto dārumayaśca sarvadā kāryayaḥ sabhadraśceti
niṣ.kāsadiśā bhadrākhyāni ca rūpakāni yasya paribhramaścetiti sṛṣvapi
bhūmikāsu paribhramāḥ pradakṣiṇamārgā yasya prāguddiṣṭasya gṛheśvarasya
p. ४१b) bhedāṃtaram vinetyādi / ardhagṛhasaṃjñako bhadrairvirahitaḥ agre ca
paṭvākāraśālayāvīthikayaivayuktaḥ / punaranyadbhedāṃtaraṃ tadvihīna ityādi
kuṭīrākhyastṛtīyo gṛheśvarasya bhedaḥ satadvihīna iti / paṭvaśālārahitaḥ /
ekadvibhūmika iti vikalpataḥ kadācideka bhūmiko dvipura ityarthaḥ / ete trayopi
prāguktādvacanato dānanirmitāḥ kāryayāḥ / yaduktaṃ / gṛhaśriyaḥ
prasūtihetavotha vṛttabhedāḥ kuṃbhābhakalaśaḥ kuṃbha iti kuṃbhākhyo yo
vṛttabhedaḥ sakuṃbhākāraḥ kalaśa āmalasārakastasya kāryaya ityarthaḥ /
yathoktamāryayakeśe udbadvāṃghriḥ kalaśaḥ kalasāmalasārakaśca syāditi /
uddhaddha jaṃghaka iti / śikharanikaṭaṃ yāvat tadrūpayā jaṃghayaiva
jaṃghayācitaḥ punaranyo vṛttabhedaḥ sāghrogre ityādi / vṛṣabhidhāna
prāsādasya vṛttatvamarthā kṣiptam / vṛttabhedasāmānyāccaturaśroṃta iti /
śrutitopi parivartula kṣetrāṃtaścaturaśra pradarśanaṃ vṛṣasya kāryayam / agne
puraḥ saśukanāsaśca etena vṛttakuṃbhau śukanāsāvirahitā vityāveditaṃ
bhavati / kiṃ ca caturaśra prāsādeyandva?tpaṭvakāḥ proktāstathaihāpi vṛttasyeva
bhedāṃtaram / grāvṛkṣa ityādi / vṛttabheda sāmānyādvā vṛkṣaśca vṛtta
evetyarthaḥ / vṛṣa ityādi / proktarūpoyo vṛṣaprāsādaḥ sanasthādvarāvṛta? iti /
śivaviṣaya evāsya kāraṇaṃ nānyaviṣayamityarthaḥ / pratipādita prāsādān
saṃharati / evamityādi / yathoddiṣṭaṃ kṛtvā mukhyabhedaprayojanā ete eva
mityetāvaṃtoṣṭāviṃśati saṃkhyā?kāna bahavo yataḥ parasparabheda prabheda
diśābahutvameteṣāṃ tasmāt kāraṇānna pradarśitāḥ mukhyabheda prayojanā
ityetebhyaḥ kecinmukhyaprajanāmokhya hetavaḥ kecicca mokhyād bhedena
bhogasādhakatvena prayojanaṃ yeṣāṃta ityarthaḥ /
idānīmeteṣāmeva kṣetramānānyāha / mervityādi mervādayovimānāṃtāḥ
paṃcaprāsādāḥ paṃcāśato hastebhyaḥ prabhṛti paṃcānāṃ paṃcānāṃ
p. ४१a) hānitastriṃśaddhastā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ kailāśaḥ karī
kailāśaparimāṇena gaja ityarthaḥ / naṃdina ityādi / spaṣṭaṃ aṣṭāśra ityādi /
suparṇa iti garuḍaḥ dhāmarāja ityādi / gṛharājaḥ paṃcadaśaśyena paramu?
sitachadetyādi / sitachada iti haṃsaḥ aṃbhobhṛditi prāgvṛttattvaṃ bhedatvenoktaḥ
kuṃbhaḥ dviṣaṭkādityādi / dviṣaṭkāditi / dvādaśabhyaḥ siṃhetyādi /
siṃhādyāśca caturaśrāṃtāścatvāraḥ aṣṭābhyodhikāna bhavaṃtīti /
mahābhadra ityādi / liṃgapramāṇato vāpīti / pūrvoktānuvādaḥ bhavaṃti na
catuṣkarādityatra ḍa ityanuyojyameva / caturhastādadhaḥ prāsādāna
bhavaṃtītyā vaiditaṃ bhavati / mānādadha iti / adha ityupalakṣaṇam / ūrdhvamapi
mānādityasya śabdasya tenāyamarthaḥ / paṃcāśaddhastānmānādūrdhvaṃ
caturhastāccādho yat kriyate tannarāṇāma lakṣmī hetvarthaṃ bhavaṃtyato
bhūtānāyakṣarākṣasātmakānāṃ saṃśraya iti sthānāni
caturhastaprāsādasya tyaṃta svalpagarbhatvāt snānapūjanādi devasya nopadyate
iti tadarthamāha / laghīyasītyādi / tatra vyavahārānyathānupapattyā pratidiśaṃ
pīṭhasyaittaddoṣānupapatiḥ praṇālamityorasaṃyogaśca / athaitaducyate /
prāsādabhitti parihāryayā prāsādanyūnaveti / tadastu yata āha na
saṃkocostripīṭhasyeti / pīṭhaliṃgayorna kadācit saṃkocalaghute bhavata ityarthaḥ /
idānī śikharavartanāmāha / śikhareti / jaṃghāmānatoya dviguṇaṃ
śikharamuktaṃ bhittitulyābhavejjaṃghāśikharaṃ dviguṇaṃ tata ityetena
tasmiṃścaturvibhakte dairghyadiśaiva / pārśvadiśibhāga karaṇasya
vakṣyamāṇatvāt / parasyeti dviguṇa śikharasya anyasyeti
dyavardhabhāgapramāṇaśikharasya guṇairiti tribhiḥ śikharaṃ vibhājayet /
bhāgāttatheti
prathaddiṣṭasyoparitanāccaturthamānādvakṣyamānavibhāgopapatyā caturbhireva
vibhājitāt iṃdvityeko gṛgiti locanadvayaṃ caṃdraścaika
evametairyathāsaṃkhyaṃ kaṃṭhāmalaka cūḍākhyāḥ avayavāḥ anyasya
punaḥ sārdhabhāgātmakā śikharasya tathaivoparimanameva tṛtīyabhāgaṃ
p. ४१b) caturdhā kṛtvā bhāgāt kaṃṭho dvābhyāmāmalakasārakaṃ bhāgena
cūḍācūḍā ca kiṃ bhūtā kiṃ sthāneti ghaṭānukārā tathaiva
pūrvāsaṃsthānā tathābjena bhūṣitā / pūrṇakośo mātulaṃgastatsaṃsthānā
padmabhūṣaṇā ca athavā pūrṇakośaṃ yadabjaṃ tadeva
vibhūṣaṇamupalakṣakatvena yatra /
athaiteṣāṃ dehasaṃvṛtiḥ //
triguṇetyādi / jaṃghocchrāyeṇa tathā śikharadviguṇamānena triguṇaiva
cūḍāśikharākṛtiryeṣāṃ teṣāṃ tiryayagititi /
śrīnaṃbhittyucchrāyātadavadherubhaya pārśvayoścaturguṇaṃ sūtraṃ
prasāryaya tataḥ sthānāt sūtreṇa khaṭikayā ca samaṃ vakṣyamānābhidhāna
vedikāyā ekapārśve hastamavasthāpya jaṃghordhvaṃ
yāvadbhramānusmareṇobhayadiśāpi pārśvayordehamiti śikharasya pṛṣṭhaṃ
vartayet / sārdhadṛkke tathā guṇamiti / tathaiva jaṃghayā samaṃ
sārdhabhāgadvaya śikharātmanaḥ sārdhadṛgdvayatvaṃ bhavatyeva / tasmin
sarvadṛkke tathā guṇamiti / sarvabhāgadvayātmakameva sūtraṃ prasāryaya
tathaiva pārśvadvayādvedi paryayāṃtābhyāṃ bhramānusāreṇaiva dehaṃ
vartayediti / athānyena prakāreṇa dehaṃ varttayet tadarthamāha / saṃhāryayeti /
iṣṭān sthāpyatvenādyāṃśca saṃhāryayatvena bhāgān saṃkalapyati /
buddhyāviniścitya saṃhāyayanvibhājayediti / kramānusāreṇa saṃvartayet
kathamiti / tadarthamāha / hānyāṃśamiti / kriyāviśeṣaṇametatpadaṃ
hānyāṃśaṃ kṛttvā vilopanapathānusāreṇetyarthaḥ / anyadapi
prakārāṃtaramāha / daśetyādi / kaṃṭhādadho vakṣyamāṇābhidhāno
vedībaṃdhapradeśaḥ skaṃdaśabdenoddiśyate / tasmin daśasugī kṛte sati
yamabhāgikī / phāniriti madhyabhāga ṣaṭka varjaṃ
pārśvadvayādbhāgadvayabhāgadvayāvadheḥ sūtraṃ kṛtvā jaṃghāpṛṣṭaṃ
yāvad bhrāsānusāreṇa hānirityarthaḥ / punaranyaḥ prakāraḥ saṃhṛtyetyādi /
tasmin skaṃdhabaṃdhe trirāśi vidhito bhāgī kṛtena vāṃśa saṃkhyayā
dvādaśāṣṭādaśasaṃkhyayā
p. ४२a) vā bhāgīkṛtya madhyatribhāgāṃśa samūhasaṃhāreṇobhaya
pārśvaśiṣṭabhāgadvayahāvyāvā vartayet / punarapi lakṣaṇāṃtaram /
paṃcetyādi /
prāgukta daśabhāgakṛtamevānūdyate / tatra daśakaraṇādbhāgadvaya
bhāgadvaya hāniriti yuktā iha tu paṃcabhāgakaraṇādbhāga hānirityayaṃ
viśeṣaḥ saṃvṛttirmaṃjarī ceha niṣpādanaṃ śikharaśarīre kadācide tena
vidhinā yathā vā tuṣṭimāvahediti / kadācidevaṃ kadācit
pūrvoktavidhinetyarthaḥ / sametyādi / yadyapi iha
viṣamāśriprāsādānoktāstathāpi saṃhitāṃtara proktānāṃ
tryaśra ṣaḍaśrādīnāṃ deva gṛhāṇāṃ jaṃghā paryayataṃ yathoddiṣṭa
rūpaviracanaṃ tadūrdhva prāguktanayena pārśvadvaye
sārdhabhāgabhāgadvayamānena sūtraprasāraṇapūrvaṃ maṃjarī deha
saṃvṛtiḥ kartavyā evaṃ rūpāśca deśāṃtareṣu kuru kṣetrādiṣu / surālayā
dṛṣṭā dṛśyaṃte ca / etadeva sphuṭīkaraṇāha /
gajetyādi /

vipaṃcabhāga karaṇārdha paribhramaṇetyādinā gajasya kṣetra vartanā
jaṃghāṃ taṃ ca yāvat tathā rūpatvaṃ coktvedānīṃ śikhara
saṃvartanārthaṃ taduchraye pūrvoditopapattyā caturbhāgavarjaṃ navacchinne
samaṃtataḥ kṛte sati kaṃṭhādhobhāgāvasthāpanapūrvamubhayoḥ
pārśvayorbhāgasya parilopanāt / phāṃsairvartavā prakāraviśeṣaiḥ śukanāsā
niṣpattivatsaṃvaraṇaṃ niṣpādasameva kāryayamityarthaḥ /
tadanumadhyabhāgoparikaṃṭhāmalakasārakacūḍāḥ kāryayāḥ prasaṃgādeva
valabhyāṃśikhara'vartanamāha / saṃhṛtyetyādi / tadvadeveti gajocchrāya
viccheda saṃkhyayaiva vibhājite ca labhyāḥ saṃbaṃdhini śikharāvartanāsthāne
phāṃsaireva saṃvaraṇaṃ niṣpādanamanyairvā buddhiparigṛhītaiḥ
prakārāṃtaraiḥ kāryam / pūrvoddiṣṭānāṃ kaṃṭhamalasāraka cūḍānāṃ
pārśvamānamāha / vedyardheti / vakṣyamāṇa bhāgasaṃkhyā
kṣiptabhāga ṣaṭka sthityā vediṃ vibhajya tribhirbhāgaiḥ
parimāṇenoparikaṃthaḥ tathāṃśabdayādhikaḥ
p. ४२b) paṃcabhāgamānakaḥ sāraka ityāmalakasārakaḥ
galavistārāccārdhabhāga varjaṃ cūlakaḥ sārdhadṛgguṇa iti / deghyaśeṣa
vidhānāyāha / paṃcetyādi / prāguktanayena vedyāḥ ṣaḍbhaktāyāḥ ṣaṣṭho
bhāgaḥ paṃcaghra iti paṃcadhā kṛtaḥ / tasya dalamardhe tena mānena vedyāḥ
saṃbaṃdhinā ṣaṣṭhibhāgeneti yāvat tāvanmātrakenāyāmenaṃ
dairghyaviśeṣeṇa copalakṣitaṃ punarapi pārśvamāna viśeṣāyāha /
tatryaṃśetyādi / taditi vedi ṣaḍbhāgapaṃcāśaparāmarṣāya tasya
paṃcamabhāgasya yastryaṃśastanmānena vistṛtiḥ pratipāditamānena
mānāṃtaramadhikamityarthaḥ / kiṃcidabhyadhiko piveti prāgukta
caturbhāgamānochrāyāt tathā sārdhadvayabhāgātmakāt pārśvamānāt
kiṃciditi / manāgabhyadhiko vā kāryayo bhāgāṃtara
kaṣṭakalpanāmaṃtareṇetyuktaṃ bhavati / savāliṃga samaḥ kāryayaḥ caturaśrādi
bhāgatrayāṃkita ityarthaḥ / śrīmatpiṃgalāmatepi / cūlaka caturaṣṭāśra
vṛttaistaṃ vibhaktaṃ kārayet samamiti / ataḥ samaśabdotrasādṛśye vyākhyeya iti
vikalpitastṛtīyaḥ prākāraḥ tatra tasya cākāśaliṃgamityabhidhānaṃ
kāmyetyādi / staṃbhatā pādaulokeśānāmiṃdrānīnāhetaya āyudhāni
vajrādīni tebhyaḥ kāmanānugujaṃ tatra kuryayāt /
ākāśaliṃgasyākārāṃtarabhidhānāyāha / viśvaṃśeti madhyabhāge
kuṃbhākāroyaḥ padmastadākāraḥ kāryayaḥ pūrṇakośaḥ
prāguktomātuluṃgaḥ tatsadṛśo veti vikalpaḥ gṛhetyādi / gṛharājaprāsādeṣu
kuṭīreṣu ca tadbhedatvena prāgukteṣu cūlakaḥ kalaśākāraḥ kāryayaḥ tasya
kalaśā kṛtitva evopapattimāha prāṃgatetyādi / hi śabdo yasmādarthe yat prāk
koṭau prathama samaye pādapratiṣṭhāyāṃ kuṃbharūpatayā
ādhāraśaktyātmaka sa uktaḥ / idānīṃ punaraṃtakoṭau sakalaprāsāda niṣpattau
tanmūrdhni sakalaśātmaka
p. ४३a) eva prakṛṣṭaśaktirūpaparānaṃdanirbharākṛtiḥ kāryayaḥ
upakramopasaṃhāralakṣaṇayoḥ paryayaṃtayoḥ kalāśātmaka prāsādasyādhāra
pararūpe śaktī sthite ityarthaḥ dāruja ityādi / yathā triprakāro gṛharājo
dārumayaḥ yaduktaṃ / gṛharājordhvasaṃjñaśca kuṭīraśca gṛhapriyaḥ prasūti
hetavo jñeyāstrayodāru vinirmitā iti / salalaśākāraścūlakopi tathā
bhūtodāruja eva kāryayaḥ tacca trayāṇāmapi dārujatvena tathā vidhacūlaka
prāptau saṃtyāyaḥ kuṭīravarjaṃ dvayorarthayoḥ kalaśākāra dārujacūlake
karaṇaṃ niyamyate tatkuṭirasya pāṣāṇapakveṣṭakādi
mayatvādyupajñānārthaṃ tattaddravyamaya kalaśākṛti cūlakakarṇārthaṃ ca
sa ca prāsādānāṃ cūlakaḥ pratiṣṭhāyāṃ vakṣyamāṇa
mūlapratiṣṭhāvantrikhaṇḍavarmetyāditma tattvādi tritatvamayastathā /
mūrtīśādimayaśceti / yata āha /
trikhaṃḍavarmamūrtīśa śivadhāmamayomṛta iti / tadānīṃ ko devo devatā vā
kasmin prāsāde pratisṭhepyetyāha / valabhyāmityādi / savituḥ kalaśothaveti /
yatastasya kuṭiprāsādaḥ pūrvamukta ityarthaḥ / anyeṣāṃ tu devānāmityetat
kāmye lokeśaheti vadityanenaikasyārthasyāmubhāṣaṇam / svacihnamaparaṃ
yadveti / atha vāyasya devasya yadaparaṃ svacihnaṃ kiṃcidatha svakalpa evaya
cihnamuktaṃ tacchikharamūrdhanikartavyaṃ svayudhaṃvetyarthaḥ /
śrīmatpiṃgalāmateṣyuktam /
tadūrdhvaṃ svakāyudhamiti / cūḍāyāḥ svarūpamāha / yadityādi /
samastārdhvamūrdhni yadutpatti sthiti vināśaheturata eva
viśvatoṃtugaṃliṃgavadbhagavatodhiṣṭeyamādhārāṃtaraṃ bhāti śobhate sā
cūḍeti prakṛtaṃ dhvajādhāra karaṇa sthānamāha kaṃṭhādha ityādi /
jyeṣṭhaprāsādānāṃ kaṃṭhādadhaḥ śikharaṃ caturdhā bhaṃktvoparitane
caturthabhāgāraṃbhe dhvajādhāraḥ kāryayaḥ athavā paṃcame yathoktaṃ
tatraiva paṃcame vātha tuṃginaḥ dhvajādhāra iti gavākṣa ityādi /
p. ४३b) samagra prāsādāścatvāriṃśadbhāgaparimāṇato dviprakārāṇāmapi
jyeṣṭhakanīyasāṃ prāsādānāṃgavākṣāścaṃdraśālikā
deśāṃtaraprasiddhāḥ kāryayāḥ digdevatāsthāna vidhānāyāha
bhitryaṣṭamāṃśamityādi / digdevatāḥ pārśvadevatāstāsāṃ
prāsādadehasyaiva tisṛṣubhikṣubhittyaṣṭamāṃśa parimāṇena suciramiti /
gaṃbhīratā vistṛtaṃ dviriti prāgukta gaṃbhīramānādeva dviguṇaṃ vistārāt
dvirunnatamiti / tato vistāramānādeva dviguṇamunnataṃ / vimardaka iti prāgukta
madhyamarmarahita ityarthaḥ prāsādamānena dvāramānamāha / mahatāmityādi
/ mukhyapratiṣṭhā devānāṃ garbhordhena dvārasyonnati runnatyardhena
viṃśābhyāṃ taduduṃbanniti śākhādharoni kāmākhyayā kvāpi yasya
prasiddhiḥ / tasyādhoduṃbarasyāṣṭāṃśa varjamurdhve śākhayoḥ pṛṣṭhe
dīyate yatsiddhi proktaṃ pramāṇamityarthaḥ caturthāṃśetyādi /
śākhayoradhobhāge caturthe kālaśceti / mahākālaḥ madhyabhāmābhāmeti vat
arkatanayāyamunā yugmamiti / kiṃ puruṣāṇāṃ dhṛtavāridhī gṛhīta
pūrṇākalaśau mālāvidhyādharāvagra iti / gṛgītamuṃḍamālakau
vidhyādharaugo dvayamiti vṛṣabhayugalaṃ tataśca phaṇināyakāviti
pāṭhakramokta etaiteyāṃ navānāṃ vidhānakrama ityarthaḥ / phaṇināyaka
viśeṣaṇaṃ śeṣavāsukī iti / yenāha / phaṇicakrakṛtāṭopāviti /
ityeṣanavasaṃkhyātmako viniyogo / mahati navaśākha iti navāvayave dvāre
tadanyadityādi / nirdiṣṭākāra vidhānādyadanyadviviktaṃ sthānaṃ tasyārdhena
bāhulyamiti sthaulyaṃ kalpayet / liṃgamānena dvāramāha / vistārādityādi /
liṃgamānaṃ vistārādathavā liṃgasya yaḥ ṣoḍaśāṃśastenonaṃ
cābhidheyaṃ / pīṭhanyūnādhikaṃ veti / pūrvoktasya liṃgadvāre pīṭhatulye
ityetasyavānuvādaḥ /
idānīmaṃgulamānena dvārānyāha / jyeṣṭetyādi /
p. ४४a) svaśabdena śūnyaṃ manuśabdena caturdaśasaṃkhyā prāguktaiva
śūnyaṃ prathamamavasthāpyānaṃtaraṃ tasyāgre caturdaśanikṣipedevaṃ
catvāreṃśadadhikaśatasyāṃkaḥ prasajyate / tāvat
parimāṇairaṃgulairvistārājjyeṣṭhajyeṣṭhaṃ dvāraṃ ato
daśadaśahānitonidvāraṃ santakaṃ yāvat kanyasa madhyamam / laghutaramiti /
kanyasakanyasaṃ tattvabhūta ṣaṭkairityanenaivāṃka vinyāsa krameṇa prathamaṃ
bhūtasaṃkhyayā paṃcatadanuṣaḍityevaṃ paṃcaṣaṣṭi saṃkhyātmakena
laghutaramitthaṃ navaitāni dvārāṇi daśādi paṃcavṛddhaprāsādeṣveva na
caturhastādi ṣaṭtriṃśadaṃtikeṣvananumatvāditi / jñeyaṃ
dvārasyordhveduṃbare krameṇordhvordhvaṃ gaṇapatyādīnāṃ vidhānamāha /
gaṇeśetyādi / lakṣmīśabdenātra śrīrucyate haririti nārāyaṇaḥ īśaśca
śaṃkarabhaṭṭārakaḥ tatrāpyuktaṃ hariśaṃkarāviti / vāṇīpāvyākhyodyatāḥ
mātaraścaityatra cakāro bhinnasamuccayārtho yakṣiṇyomātaraścetyarthaḥ /
dvārāgretyādi //
dvārasyāgre tadvistāracaturthāṃśa varjaṃ bhramādardhacaṃdrākāreṇaiva
caṃdrikā kāryayā kapitthākāvityādi / dvāravistārādeva saḍbhāgaparimāṇena

dvārikayoradhaḥ kapitthakau caturaśrākāreṇa rūpaviśeṣau kuṃbhādanyatreti
kapitthakasthāne kadācit kuṃbhadvayaṃ śobhāyuktaṃ kadācit kuṃbhādanyatra
kapitthakāvityarthaḥ / sācarārdheti / dvārikāyā bāhulyamānāyadardhaṃ /
tasyā evochrāyāśca tadardhaṃ tena hetu bhūtenārgalā sthānaṃ
tāṭakapraveśaḥ bāhulyārdhakaraṇahetoḥ śākhāsaktamiti dvārikāsaṃlagnaṃ
bhavatyeva praśastamityādi / etadyadevaṃ prakārairuktaṃ dvāraṃ
tachuddhāyamiti / śobhanenāyena yuktaṃ śatpraśastaṃ āyāśca
prāguktadhvajādibhiraṣṭābhiḥ sahānye svara bhūtāgni
saṃkhyakāstriprakārāḥ sahacaturvidhaḥ te ca pratyeka smāt samūhāt /
svasaṃkhyākalpanayā bhāgabhāgāpahāratoye avaśiṣyaṃte te
śobhanaphalāyāyāṃtyata āyā ityeṣāmanvartha pratipādanaṃ
p. ४४b) liṃgācādvārapīṭhānāmiti / eteṣāṃ liṃgādīnāṃ
bhāgādhikyamathorutā vāyamānadoṣāya yata āyaśuddhi nimittaṃsetyarthaḥ /
te svavargāt svabhājita iti / yadyeka smādāya yogāchobhanāya yogo bhavati / tatsa
eva yojyaḥ /
athā śobhanayoyastatonyovargaḥ prayojyaḥ tadityādi /
tacca dvāraṃ dvārāṃtareṇākrāṃtaṃ na kuryayāt / tathā digbhrāṃtaṃ
kiṃcidvidiṅmukhaṃ yat tathā vidhamapi na kuryayāt / vinataṃ bahiraṃtarveti
bahiraṃtarvāyadvinataṃ patadivayadvakṣyamāṇaṃ śithilamiti /
viśliṣṭasaṃdhibaṃdhameva / svayamudgatamitya yatnena
saṃśliṣyatkavāṭamityarthaḥ / ata evāha kūjadityādi / saśabdābhyāṃ
kavāṭābhyāṃ yatpidhīyate tachreyortham / kṣudrasiddhyarthaṃ tu svayamudgata
ityuktaṃ bhavati / ṣaṣṭhītyādi / iṣṭiviṃdūyaṣṭiḥ koṇo gṛhādi nirmāṇasya
aśrirbhramojalakardamādi nirgamanamārgaḥ dhvajaścakratriśūlādyātmakaḥ
gopuramiti / puradvāraṃ kṛpābhirityādi / grahaṇādāraghaṭvādyāḥ prāk
sāṃdhāraprāsādānāṃ garbhātagaṃgarbhabhittyaṃtamityādinā
maṃḍapamānamuktamidānīṃ niraṃdhāraṇāmucyate /
pārśvata ityādi /
śukanāsāyāḥ pārśvayorvakṣyamāṇa pramāṇena prāgvat sūtraṃ prasāryaya
maṃḍapa ṣaṭkaṃ vikalpamānena kartavyaṃ kiyatāpramāṇenetyāha /
garbhasūtreṇeti / prasādagarbha samasūtraiṇaikaḥ dvitīyastu śukanāsā
garbhasamasūtreṇa anenaiva prasaṃgena śukanāsā bhitti pramāṇamāha /
śukāghneti /
śukāghnāyā yadbrahmasūtraṃ tābhyāmevāparāvubhau / etaduktaṃ bhavati /
prathamaṃ yattatsamastamānādidaṃ punarthā tābhyāṃ śukāghnā garbha
prasāda brahmasūtrābhyāṃ tayorityādi /
tayorgarbhaśukāghnākroḍayoryatkarṇasūtradvayaṃ
tanmānenānyaddvayamevaṃ ṣaṭ tāvat pārśvamaṃḍapānuktvā
mukhamaṃḍapā anye catvāro yena mānena bhavaṃti / tadāha /
catvāronyetadagrakena pramāṇenetyāha /
p. ४५a) garbhārdhetyādina sā śabdena śukanāsaiva tasyā garbhārdheṇa
sūtreṇeti prakṛtamevaṃ dvayaṃ śeṣasūtreṇa tayoreva
śukāghnākroḍaprāsādagarbhayoḥ samasūtraparimāṇenānyadvayamevaṃ
catvārobhavaṃtyeva / tadagnetyādi / tayayāḥ śukanāsāyāḥ
puraścaturṇāmekatamasyāgre vṛṣabhasya vakṣyamāṇa lakṣaṇasya
sthānamityarthaḥ /
maṃḍapasya caturthāṃśa iti //
yosau kṛtomaṃḍapastaccaturthośavyavahitā na saṃśliṣṭetyuktaṃ bhavati /
vikalpena nirmānāṃtaramāha / triguṇādityādi /
athavā tata eva maṃḍapāttriguṇamānato dhvaja yaṣṭiḥ kāryayā athavā yudhamiti
/ atraiva pratiṣṭhitasya devasya yadā yudhaṃ dhvajayaṣṭyāṃ mūrdhni vṛṣādayo
mūlāyatana devāṃkāvā kāryayāḥ tadadho balibhujāṃ kṛte bali pīṭhaṃ
kartavyaṃ / jagatītyādi / pura iti prāsādasyaiva purastā kadācijjagatī
baṃdhakākhyo nirmāṇaviśeṣaḥ kadācinmukhamaṃḍapasyāpi purohita ityarthaḥ
/
śrīmanmṛgendrepi //
maṃḍapāścaiva sūtreṇa purastājjagatīhiteti / śikhāśikharaṃta caturthāṃśa
samāṃ pradakṣiṇāmiti prāsādadehasyādholagnāṃ paribhrāmaṇikāṃ
kathayaṃti / iti śeṣaḥ prāsādapīṭhamapi yasyāḥ prasiddhistāṃ tasyā ityādi /
tasyāḥ pradakṣiṇāya bahiriti paryayaṃta eva nilīnā mūlaprāsada
caturbhāgamānena digdevānāṃ prāsādāstadabhimukhāḥ kāryayāḥ
pracītyādi valabhyāṃ vā pitāmahamiti / valabhyabhidhānaprāsāde brahmāṇaṃ
vā pūrvasyāṃdiśi pratiṣṭhāya yedityadhyāhāryayam / ardhābalātanumiti /
ardhanārīśvaram prāgvacceti pūrvoktalakṣaṇam / mātṛmaṃḍalamiti /
mātṛcakraṃ / rākṣasāyāmiti / nainṛtyāṃdiśi / caṃdrakhaṃḍāsanamiti /
ardhacaṃdrākhyenāsanena sthitaṃ tameva ca yoginaṃ yogo yārūḍhaṃ
mṛtyujitameva vāruṇyāmityarthaḥ / krāṃcasūdanaḥ kumāraḥ yadi
dikprāsādeṣu na kriyaṃte tatprāsādadeśepyeteṣāmavasthānaṃ
p. ४५b) vidheyamiti yāvat purītyādi / athavā devāyasyāpure garbhe sā deva
garbhāpūḥ tasyāmapi vā śabdataḥ uddiṣṭadevānāṃ
tathaivāvasthānamityarthaḥ / atha tasyā eva viniveśo nirmāṇātmaka ucyate /
matetyādi / yadeva viṣkaṃbhamānaṃ vistāramānamabhipretaṃ tena kṛtasīmrīti
kṛtaparichede bhūtale sati śaṃkvādinetyādi / grahaṇāddhruvavedhenodīcīṃ
prācīṃ vadhruvatārayetyātmakena prāguddiṣṭenāpītyarthaḥ / anaṃtaramīśa
padāt prabhṛti grahāṇi prakalpayet / tatretyādi / tatreti gṛhasamūhe īśapadātmake
sthāne japahemārcādhāmakartavyam upakaraṇānvitamiti / yadyatropakaraṇam /
tatra japasyākṣa sūtrādi hosyājyādi / arcanasyadūtyardhapātrādi ca
tadanvitamityarthaḥ / parjanya ityādi / sarvavādyānīti / tatāvanaddha
suśiraghanasaṃjñaka caturvidhātodyoddiṣṭānici paścitā ācāryayeṇa
snānetyādi / jayaṃta iti jayaṃ tapadeyadgṛhaṃ tatra marubhṛdityādi /
marubhṛdiṃḍastadādyetraye iṃdraravi satyakākhya iti yāvat / pratotolī kiṃ
bhidhetyāha / sadvārakavāṭapaṭvārgalaśobhitā / sadvārapātathā satkavāṭa
paṭvābhyāṃ sadargalena ca śobhāyuktetyarthaḥ /
maṃḍapāśceti /
tasyāmeva pratolyāṃ catuśrāyatabhadrasuviṣṭapābhidhānānāṃ
trayāṇāmanyatamogevanāṭyādi siddhyarthaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇo maṃḍapo
jñeyaḥ ādyagrahaṇādvādya siddhyepi atha tallakṣaṇam catuṣṣaṣṭītyādi /
catuṣṣaṣṭipadacihnitāt kṣetrādaṣṭivyapāya iti ṣoḍaśavilopane kṛte /
aṣṭiśabdena ṣoḍaśākṣaraṃ chaṃdobhidhīyate / yata itthamaṣṭapadātmaka
paṃktyaṣṭakādarthāpattyaiva pūrvāparadiśoḥ paṃktidvayalopane kṛte
paṃkti ṣaṭkaṃ yadavaśiṣyate / tatra dairghyaṃ nimittaṃ dakṣiṇa vāma
pārśvayornyaset / avaśiṣyaṃte ye catvāraḥ koṣṭakāstān /
pārśvayorevamatavāraṇa kṛte nyaset /
p. ४६a) yadāha / śrutayaḥ syuraṣāśrayāḥ caturaśrāyato hyevamiti / evaṃ
pratipāditopapattyā caturaśrāyato bhavatyeva na kevalaṃ nāmnā sanniveśa
viśeṣeṇāpi / atha bhadromaṃḍapaḥ caturaśrakṣetraṃ pratidiśaṃ ṣoḍaśadhā
bhaktvā pratikoṇaṃ śruticyuteriti koṣṭakacatuṣkalopanāṃta eva ṣoḍaśa
catasṛṣu dikṣumatta vāraṇārthaṃ catvāraścatvāro deyāḥ yadā ca pratiko
catuṣkalopanaṃ kṛtaṃ / tato hetordvisūryayeti / caturviṃśati catasṛṣvapyāśāsu
koṣṭhakā yasya sadvisūryayacaturāṃśakaḥ tadeva dvādaśakoṣṭhātmakaṃ
paṃktidvayaṃ pratidiśaṃ bhittyarthaṃ tyaktāmadhye ṣaḍnārdhaśatamiti /
catuścatvāriṃśa tāvadbhirupetaṃ bhāgaṃ bhāgānāṃ paribhrama iti garbhaḥ?
kathamiti cetaditthaṃ
gaṇanayākoṇacatuṣṭayān ṣoḍaśalopanenabhityarthaṃ ṣaṇnavatyavasthāpanena
cobhayathā dvādaśādhika śatapātanena ṣaṭpaṃcāśadadhika
śatapātanena ṣaṭpaṃcāśadadhika śatadvayāccatuścatvāriṃśadadhikaṃ
bhavatyeva asya ca koṇeṣu bhityabhāvādvedasarakṣaṇārthaṃ arthavaśādbhāga
pramāṇakobhitti sanniveśoṃtarbahivānuktopi parivarjanīyaḥ /
atha suviṣṭayākhyaḥ //

vasvaṃśetyādi / kṣetrevasvaṃśa iti aṣṭābhiraṣṭābhiścihnitaṃ
digdvayān ṣoḍaśalopanena catusṛṣudikṣu
catuṣkacatuṣkadānādvinirgamāmattavāraṇā yasya tathā ṣaṇṇāṃ
bhāgāmubhaya pārśvayorvāmadakṣiṇayoḥ saṃveśaḥ parilopanena yasya / evaṃ
dairghyān bhāga ṣaṭkapramāṇakosya garbha ityarthaḥ manaḥ ṣaṣṭānīṃdriyāṇi
ṣaḍvargaḥ tadrasikāviṣayāśaktāsteṣāṃ ṣaḍrasikānāṃ prekṣakāṇāṃ
sthitiḥ snānaṃ staṃbhādityādi grahaṇādvitāna kiṃkiṇībhiścetyarthaḥ /
atha staṃbhā /
staṃbha ityādi / ṣoḍheti ṣaṭpraprakāraḥ rucaka ityādi / tatra rucakākhyo yaḥ sa
caturaśraḥ vajrābhidhānoṣṭāśraḥ dvivajrābhidhānaḥ
ṣoḍaśāśrirarthāpattyaiva dvigaṇāśrirityādi pralīna vṛttau yā buddiṣṭau tayoḥ
pralīnanāmā dvāśriṃśadaśriḥ vṛttastvanaśrireva vṛttattvānnāmatopi ṣaṣṭho
yo hīnamaṃḍalākhyaḥ sa saṃvaliterhīnakairmaṇyanukārairupalakṣita
p. ४६b) ityarthaḥ / sādhāretyādi / sādhāraśirasa ityādhāreṇa śirasā ca saha
yatra kutra cidyojyāḥ / kuṃbhetyādi / evāṃ kuṃbhopaṃkuṃbha viṣkaṃbha
sthirākhyāścatvāraḥ staṃbhavyapāśrayāḥ staṃbhākārāḥ vikārīdi
catuhonyeti / jyeṣṭhamadhyakanīyasāṃ prāsānāṃ krameṇa
svasvadairghyamānān staṃbhasaṃbaṃdhino vikāreti ṣoḍaśa
dvādaśāṣṭabhāgādādhārāḥ kāryayāḥ etaduktaṃ bhavati / jyeṣṭha
prāsādānāṃ ye staṃbhāsteṣāṃ svadairghyamānataḥ ṣoḍaśāṃśāt /
madhyānāṃ dvādaśāṃśāt kanīyasāmaṣṭabhāgāt / iti yāvat / mūrdhā na
ityādi / tatonaṃdikāvarta jagattrivalisu sthirākhyāścatvāro mūrdhānaḥ
śirāṃsi staṃbhādhāra samā eveti / yadevādhāraṇāṃ pārśvādau
pramāṇaṃ tadeveṣāmityarthaḥ / tatra kuṃbhākhyaḥ kuṃbhādhārastāvat
vasvaṃśetyādi / ādhārakṣetrevasvaṃ śatyaṣṭabhakto khurikāvartākhyo rūpako
dṛk saṃkhyayā dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ kartavyaḥ vṛttākhya iṃdunetyekai
naiva kaṃṭhaśca dahanaiḥ sthitiḥ itthamupayuktaśiṣṭabhāgadvayasyordhvaṃ
nirgamaścaikaikena pārśvapradeśato yasyaṃ / tathetyādi / upakuṃbhasya
lakṣaṇaṃtarānabhidhānādevaṃ rūpatvameva / yata āha / kiṃtveṣa
caturvyāḍavyapāśrayaḥ catvārovyāḍāḥ saṃlagnā asya kāryāḥ nṛsiṃhā vā
vajinovāyavā padmacihnāḥ kāryayāḥ viṣkaṃbha ityādi / viṣkaṃbhākhya
ādhāraḥ kuṃbhavadeva kiṃtu navāṃśakalpana vāgatrayeṇādhaḥ khurikākhyo
yaḥ kuṃbhe tadevāsya pīṭhatvena vyapadiśyate / tadāha / siddhapīṭhaḥ / siddhaṃ
viṣpannaṃ pīṭhaṃ yasyetyarthaḥ / caturthaḥ sthirākhyo yaḥ sa staṃbhāna gata
saṃsthitirityupariniriṣṭa staṃbhānukāreṇa vṛttacaturaśrādinetyarthaḥ /
atha sirāṃsi /
trivibhaktetyādi / na keṣṭakāṃkite śirasaḥ kṣetre satyadhaḥ
paṃktyāmadhyakoṣṭaka pārśvayoraṃśenāṃśenamakarodgamā iti /
makarākārā yasya sanaṃdyāvarta ucyate /
gata ityādi /
gadrāsyasya śiraso bhāga vartanānabhidhānādeṣa eva nirmāṇāvidhiḥ
kiṃtyayaṃ gajamukhadvayenodagagreṇa
p. ४७a) pārśvadvaye makara sthāne vibhūṣita iti viśeṣaḥ adha ityādi /
trivalināptaḥ śirasaḥ adhaḥ pradeśe yatraitayormakaragajamukhe nirmite
tatrādhāra vivartanāyaiko graṃthiranyāvuparitanabhāgadvaye dvāvityevaṃ
trigraṃthi saṃyuktaḥ san vyaśramekhalātraya yuktyā trivaliruktaḥ /
tryaṃśādityādi / susthirākhyasya tathaiva tryaṃśakalpanayo paritanatryaṃśāt
padmadalaiḥ kṛtabhūṣaṇo yaḥ sa susthiraḥ adhabhāgadvaye pīṭhikāyogācca
padmadalavartanārthaṃ mūrdhni yo bhāga upakalpitastadeva kṣetraṃ
tadaṣṭāṃśakalpanena etaduktaṃ bhavati / aṣṭaudalāni athetyādi /
śādhāraśiraḥ staṃbhalakṣaṇādanaṃtaraṃ
teṣūparitulopatulākhyakāṣṭakābhyāṃ sahito dārurupaṭvo vinyāsyo
dārunirmāṇādau śaile tu śailameva prakṛtaṃ pratolīmaṃḍapādi
staṃbhaparyayaṃtam prāsaṃgikamuktvā prakṛtamabhidhīyate / dṛśetyādi /
dṛśāṃrikṣaśaptāciḥ saṃjñake tritaye pūṣṇītyādi / saṃyamināmiti /
saṃyamitātmanāṃ tapasvi viśeṣāṇām ātmālocanasiddhaya
ityātmasvarūpajñāna niṣpattaye / gaṃdharva ityādi / koṇa iti pitṛsthāne vikalpato
vā gṛhakṣatayamagaṃdharva bhṛgāṃhva catuṣṭaye yatprāguktaṃ tat kuryayāt /
maṭhaṃ vā vikalpataḥ kuryayāt tāṃbūletyādi / rujītirogasthāne / gaṃdhavaha iti
vāyusthāne / puṣpāyanamiti / puṣpagṛham ahi traya iti nāgamukhyabhallāṭākhye
soma ṛgyākhye kośagṛhamiti bhāṃḍāgāraṃ aditi dvaya iti aditi dityākhye
aṃtarmadhye brahmādiṣu padeṣu devagṛhagarbhomaṃḍapaḥ kāryayaḥ
prāguddiṣṭāyāḥ puronyanirmārmāṇāṃtaraṃ cihnasaṃśrayamiti /
dhvajadhāma / varmetyādi / varvetyādi / varvetyādi / varmadhāmeti satrahana
gṛham kāṃcanaṃ kṛtākṛtamiti / ghaṭitā ghaṭitaṃ suvarṇaṃ satyetyādi /
bhiṣajāmiti / vaidyānāṃ vyometi / anutāṃbūlāditi / pitṛpadādanaṃtaraṃ
daucārikapada ityarthaḥ / avarodhayadhūmahantarikādyāḥ pālakā
aṃtaḥpurarakṣiṇaḥ striniyaṃtāro mahantarakāḥ te ca śabdataḥ puṣpadaṃtapada
ityarthaḥ / tata ityādi / tata pada dvaye asuraśoṣākhye balavati maṃtriṇāṃ
p. ४७b) sthāne rujirogapade ārogyapadamityauṣadhasthānaṃ vāyāviti vāyupade
gaṃdhovajīvināṃ nṛtopajīvināṃ ca sthānam sthānamityādi /
phaṇabhṛtītināgemaṇitatvavidāṃ sthānaṃ puṣpāyanavāṃ mukhyetyādi /
tadagrata iti bhallāṭādanaṃtaraṃ somapada ityarthaḥ / gavādi
gṛhasaṃyuktamityatra devatānāmityabhidhānāt tadagrata ityanumaṃtavyaṃ
tenāyamartho yathā somapadādagrato ṛgyākṣe gavādi saṃyuktamityādi
grahaṇānmeṣāja mahiṣarakṣakāṇāṃ gṛham / aditāvityādi / tatsārakālayamiti
maṃtracarcāgṛhaṃ yāṣṭīkānāṃ vā gṛhaṃ /
atha ṣaṭpadadevasthāna viniyogaḥ //
vevasvatetyādi / rājaveśmanau dakṣiṇasyāṃ diśyā sthāna gṛhamityarthaḥ /
śayanaṃ yama iti / pūrvoktānuvādaḥ yataḥ pūrvaṃ tatrāṃtaḥ
puramuktamidānīṃ śayanaṃ tada saṃgameva aryayamābhidhāne marīcāceva
gurūṇāṃ samāgamasthānaṃ pṛthvībhṛtītyādi / vāmadikstha pṛthvīdharākhye
varavārtākaraṇasthānamityarthaḥ / rapha ityādi / śeṣāṇi yāni
koṇabhṛtāmāpādīnāṃ sthānāni tāni raphasinimittaṃ rahasyāṇītyarthaḥ /
yasyāmityādi pūrvadvārāyāḥ pura eṣa vidhiḥ digaṃtara dvārāyāḥ ka iti
tadarthametat / yasyāṃ diśi purodvāramityādi tasyāḥ puraḥ yasyāmeva
diśidvāraṃ bhavet / tāṃ prāṃcī parikalpa prāguktoya īśādito nyāsaḥ
satadavastha eva kāryayaḥ āsthānaśayanenyatheti tadviṣayo yo nyāsaḥ sonyatheti /
na tasya dvārādhanurodhāt parivartanamapitvā sthāna śayanaṃ svasthāna eva
kāryayaṃ pūrvadvārā yaḥ puro nirmāṇa viniyogo yathoktaṃ vaivasvate pade /
kuryayādā sthānaṃ śayanaṃ yama iti tayorviniyogo digaṃtara dvārāṇāmapi
nirmāṇānāṃ tatretyarthaḥ / catuḥśālāmityādi / kuryayādvedhasitadgṛhamiti /
yaduktaṃ /
tadviśeṣaṇaṃ catuḥśālaṃ gṛharākṣ iti / catasṛṣvapi dikṣuśālā
catuṣṭenopalakṣitaṃ yaccatuḥśālaṃ
prācyāśālayāvirahitamudicyācātriśālaṃ śrīmatkiraṇeśastaṃ
hiraṇyanābhākhyaṃ hīnamuttaraśālayā / sukhetraṃ pūrvayāhīnaṃ śālayā
vṛddhidaṃ matamiti / dakṣiṇayā paścimayā vā virahitaṃ kāryayamityarthaḥ /
yaduktaṃ / tatraiva
p. ४८a) cullidakṣiṇayā hīnādhanārtha prāṇanāśa kṛt yaccāpyaparayāhīnaṃ
pakṣaghnaṃ tatsutāṃta kṛditi / taduktitaṃ viśālaṃ vetyatra / taditi / pūrvottara
parāmarśāya yadi kadācid viśālaṃ tatpūrvottaraśālādvayavarjaṃ
dakṣiṇapaścimaśākhādvayopalakṣitamevetyuktaṃ bhavati /
yaduktaṃ tatraiva /
siddhārthaṃ tadbhavechuddhaṃ yāmyā parayutaṃ yadi /
paścimottara saṃyuktaṃ yama śrūrpaṃ tu mṛtyudam //

udakpūrvayutaṃ yat syād daṃḍākhyaṃ daṃḍakārakam /
pūrvayāmyayutaṃ jñeyaṃ vātākhyaṃ kalahapriyam //
pūrvāyupayutaṃ gehaṃ cullināmārtha nāśa kṛt /
dakṣiṇottara saṃyuktamatyarthaṃ tadvirodhakṛtadati //
tatraiva madhye vikalpito'nyadapi rājagṛhamāha / dhāmānītyādi /
yasminnavagṛhāṇi tannaṃdyāvartābhidhānamanyadgrahamaṃḍalaṃ tathaṃ
tatkāryamiti / tadarthamāha /
bhūtetyādi / paṃcakoṣṭhakāṃkite sati madhyānaṃtara vicyuteriti / pratidiśmeko
yo madhyakoṣṭhakoṣṭakāṃkite tasya ye anaṃtarāḥ saṃsaktāstadvicyuteḥ /
pratilopanādevaṃ konakoṣṭakacatuṣṭayena tathā madhyaprāgdakṣiṇottara
paṃcamakoṣṭhakapaṃcakena daśamaṃ na vā śiṣyate / tānyeva
navadhāmānītyarthaḥ / tatra yanmadhye prāgānanamuttarānanaṃ vāmadakṣiṇa
paścimamityuktaṃ bhavati / sarvavīthikamiti / catasṛṣvapi dikṣuvīthikā paribhrama
saṃsthānāni kvāpi piṃḍiketi yāsāṃ prasiddhiḥ yasya tat svastikākhyaṃ
tatrāpyuktaṃ / samaṃtādyadi jātāsāsusthitamudyata iti taditarāṇi śeṣāṇīti /
tadānīṃ madhyagṛhāditarāṇāṃ śiṣṭānāṃ yorthaḥ prayojanaṃ taducyate /
devāgāra ityādi / yaṃtra pramukhopaskarāśraya iti / yasyopaskaraṇasyopakaraṇa
bhāṃḍasamūha yaṃtramedhayākhyasya bhojanaviśeṣasya kāraṇamathavā
taccakrikā pradhānamityarthaḥ / rājña ityādi / madhyagṛhaṃ rājñaḥ
aṣṭottaraśataṃ hastānāṃ paramiti prakṛṣṭhaṃ tatodhikamanyatra
kāryayamityarthaḥ / atomānātpāda pādanavardhitāyāmodairghyaṃ yasya itthaṃ
paṃcatriṃśadadhikaṃ śataṃ dairghyāt atoṣṭahānyāvistaradairghyadiśordikṣu
catuṣṭayaṃ koṇāśrayāstadardheneti / madhyagṛhapramāṇādardhataḥ
dvisaptaterityādi / gañjapālasya madhyagṛhaṃ dvisaptati hastaṃ vistārā tathaivai
tanmānātyādhenābddhikaṃ
p. ४८b) dairghyāt saptaparikṣayāddikṣucatvāri tadvadevamadhyādardhena koṇeṣu
aṣṭetyādi / pṛtanāpatestaṃtrapālasya catuṣṣaṣṭihastaṃ madhye
tadvadāyāmavṛddhita ityeta yadhikāraṃ nyāyena sthitaṃ yāvad gṛhalakṣaṇod
deśaḥ rasāpāya iti / ṣaṭparilopane sati ṣaḍityādi / vā śabdotra samuccayārthaḥ
yuvarājasya ca madhyagṛhamaśīti hastaṃ ṣaḍapāyāddikṣu viddikṣu ca /
tanmadhyādane teṣvevārtheṣviti devāgāra ityādinokteṣu / ato param ṣaṣṭerityādi
/ arte yuvarājabhavanādaparaṃ gṛhādi maṃtriṇaḥ ṣaṣṭihastaṃ madhyagṛhaṃ
caturapāyena dikṣucatvāra evamasya paṃcaivasukośetyādi / anyeṣāṃ
rājabhṛtyānāṃ svakasvakadhanānusāreṇa athavā yathātmanastuṣṭirbhavati /
dvātriṃśata ityādi agrajanmano brāhmasya pradhānagṛhaṃ dvātriṃśaddhastaḥ
tato dvātriṃśataścaturhānyeti caturacaturapāyecānyāni catvāri evaṃ
paṃcagṛhāṇi brāhmaṇasya dvātriṃśadaṣṭāviṃśati caturviṃśati
viṃśati ṣoḍaśahastātmakāni astrābhāni tebhyo yadṛkṣayā yadyadā karoti / ato
dvitīyamaṣṭāviṃśatihastaṃ yat kṣatriyasya pradhānam tṛtīyaṃ yaccaturviṃśati
hastaṃ tadvaiśyasya caturthaṃ yadviṃśati hastaṃ yattacchūdrasya yāvat
kṣatriyādīnāṃ paṃcapaṃcapratipādayati tridvyekahānita iti
aṣṭāviṃśatihastāttriparihānitaḥ paṃcaviṃśatidvāviṃśati
ekonaviṃśati ṣoḍaśahastāni bhavaṃti / paṃcakṣatriyasyevaṃ dviparihāryayāṇi
bhavaṃti vaiśyasya caturviṃśatihastā dvāviṃśati viṃśati
aṣṭādaśaṣoṣaśahastāni paṃcaiva / evamapi viṃśatihastādeka parihānita
ekonaviṃśatyaṣṭādaśasaptādaśaṣoḍaśahastānyeva paṃcaśūdrasyetyarthaḥ /
etadevāgre sphuṭīkaroti / ṣoḍaśahāstikānmānādadho na śālāsti vinābhūti
parikṣu kṣayāditye tena tato dhoyāḥśālāgṛhāṇi vā kriyaṃte / te ca
bhūtiparikṣayaṃ kurvaṃti / svapādavardhitāyāma iti pūrvoktānuvādaḥ
udagityādi / rājanyā evottarādiṣu catasṛṣudikṣu brāhmaṇādyāvaseyurityarthaḥ /
bhṛtakā iti bhṛtyāḥ grahetyādi / bāhye carakyādi skaṃdādi
pradeśeṣvaṃtyajātayaścarmakāradhāvaka prabhṛtayo vaseyuḥ caṃḍāletyādi //
p. ४९a) mauṣṭikā iti śvapacānai nṛtyāṃ tu viśeṣata iti aṃtyajānāṃ
nainṛtyāṃ diśi viśeṣādgṛhāṇi kārayitavyāni athetyādi / amarālayāḥ
prāsādāsteṣāṃ purogre pūrvoktamānakāmaṃḍapāste staṃbhasaṃkhyayā
pratyekaṃ saṃjñābhedena bhavaṃti / satsūtra ityādi / tatsūtrādyā vṛdyaṃtā
navamaṃḍapā yavīyāṃsa iti kanyasāḥ kanyaseṣveva prāsādeṣu dvādaśa
aṣṭāviṃśati staṃbhāṃtaṃ yāvadbhavaṃti / ata evāha / caturguṇamuni
prāṃtairiti / tena satsūtramaṃḍapo dvādaśabhiḥ staṃbhaiḥ caturdaśabhiḥ
abhadra evaṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ vivṛddhyā
yāvadaṣṭāviṃśatisaṃkhyayā vṛddhibhiḥ saṃjñaka ityarthaḥ / tathetyādi
tebhyonaṃtaraṃ naṃdanādhyaḥ? saṃvardhanāṃtānavaiva dvidvivṛddhyaiva
triśata ūrdhvaṃ ṣaṭcatvāriṃśadaṃdikā madhyamā madhyamānāmeva
prāsādānāṃ madhyakṛtyeṣviti bhogaprāyeṣu jyāyāṃsa ityādi /
śrīvatsādyāḥ puṣpakāṃtā navajyeṣṭhaprāsādānāṃ tathaiva
dvivūjyā? ṣaṭcatvāriṃśadata ūrdhvaṃ catuṣṣaṣṭyaṃtānavaivetyarthaḥ /
daśetyādi / daśabhiraṣṭabhiḥ ṣaḍbhiścaturbhirvā yuktāmaṃḍapāyete
miśrakasaṃjñāḥ kāryayāḥ yavīya sāmeva prāsādānāṃ viniyujyaṃte /
miśrāvāptyai iti kṣudrasādhanāyetyarthaḥ / dvābhyāmityādi
dvābhyāṃstaṃbhābhyāṃ śukanāsāyāḥ puraḥ pādamaṃḍape vijñeyaḥ
niṣṭetyādi / niṣṭāsiddhiriti / saukhyaprāptiḥ kṣudrasaṃsādhanāya ceti raudra
siddhyartham / itītyādi / vicitrāśceti / nāmārūpāḥ maṃtravadyadvidhānaṃ
tadyogādi? citraṃ yathābhilaṣitamarpyaṃ sādhayatītyarthaḥ
// bhāvacūḍāmaṇe prāsādaracanaṃ nāma paṃcamaḥ paṭalaḥ //
idānīmadhivāsa ucyate //
athetyādi / anye*?ryāgopakramodhivāsaḥ āmaṃtraṇameva dhāmnaḥ purastāt iti
prāsādasya purato maṃḍape vakṣyamāṇopapattyā śubhalakṣaṇe ca kāryayaḥ
tatpramāṇamāha / hastāadītyādi / hastamātrasya liṃgasya pratiṣṭhāyāmaṣṭabhi
dvihastasyārka pramāṇena trihastasya dik pramāṇeneti daśabhirasau maṃḍapaḥ
kāryayaḥ yametyādi / caturhastānnavahastāṃtaṃ yāvat pratyekaṃ yamavṛddhyeti
hastadvayavṛddhyā kāryayāḥ / itthaṃ navahastasya dvāviṃśatihastomaṃḍapaḥ
vikalpenamānāṃtaramāha / tadityādi / tatpramāṇaṃ hastādikamādau kṛtvā
p. ४९b) arkādito dvādaśa ādau āditastena hastamātrasya
dvādaśahastāddvihastasya caturdaśa yāvannavahastasyāṣṭāviṃśati hastā
ityarthaḥ / atra tu vṛddhyaṃtarāśravaṇādyama vṛddhireva / tadardheneti /
tanmaṃḍapārdhamāneneśānadiśi prācyāṃdiśi vā snānārthaṃ maṃḍapaḥ
maṃḍapaḥ kāryayaḥ sopītyādi / atrāpi śabdato maṃḍapadvayamapi na
digbhrāṃtamiti / sūtraiḥ samyakmātadigavaṣṭaṃbhena kāryayaṃ toraṇādyanvita
ityadhiṃvāsamaṃḍapastoraṇādyanvita iti vyavahitena saṃbaṃdhaḥ
ādigrahaṇādvitānakapatāka prāyaṃ vakṣyamānakamunameyam /
maṃḍapasvarūpamāha / maṃḍapa ityādi / śaṃkarasya bhagavataḥ
sadāśivasyaiva tejaḥ sthānaṃ vāsomaṃḍapo na tu veśmasāmānyena
rūpakayati maṃḍapaṃ tejaśca nivṛtyādyāścatasro yāḥ śaktayo yathā
sadyojātavāmadevā ghora tatpuruṣa bhaṭṭārakādhiṣṭheyāstā mukhāni yasya
tejasaḥ paṃcamāyāstaduparivartitvena prakṛtyārthānupayogādagrahaṇaṃ
nāvyāpteḥ śāṃtītyādi maṃḍapasya tu tatsaṃkhyayā toraṇāni
catvārītyarthaḥ /
anyacca / patākābhiḥ śaktisaṃkhyābhirnavabhirlakṣitaṃ cihnitaṃ
bhagavattejasaśca vāmādyā yato navādyāḥ śaktayaḥ śāṃtyādi
saṃjñayākṣīravṛkṣa samudbhavāni vakṣyamāṇopapatyā lakṣaṇāvaṃti
catvāri toraṇāni / eteṣvevochrāyamāha / paṃcetyādi / kanyasānāmiti

hastātprabhṛti trihastaṃ yāvat krameṇa paṃcahastāni toranṇāni
hāstikasya ṣadgrastāni dvihāstikasya saptahastāni trihāstikasya yāvat /
vasudevāṃgulāgrāṇīti / eṣāmiti / pareṣāṃ madhyamānāṃ jyeṣṭhānāṃ ca
tatra saptahastapramāṇyeva vasvaṃgulāgrāṇi pratyekaṃ madhyamānāt
tenāṣṭāṃgulādhikāni saptahastāni toraṇāni caturhastasya ṣoḍaśāṃgulādhika
saptahastāni paṃcahastasyāṣṭahastāni aṣṭahastāni ṣaḍ hastasyeti yāvat / evaṃ
jyeṣṭhānāṃ vedāṃgulāgrāṇi tataścaturdaśādhikā aṣṭauhastāḥ
saptahastasya toraṇāni / aṣṭahastasyāṃgulādhikāni navahastasya tu
sārdhāṣṭahastapramāṇanītyarthaḥ / yaduktaṃ tatra /
trihastāṃtāttu hastaikavṛddhir ūrdhvaṃ ṣaḍaṃtikam vasvaṃgulānavāṃtāyā
vṛddhiḥ sā caturaṃguleti
p. ५०a) yaḥ punarhastādi trihastāṃtānāmiva caturhastādi navahastāṃtānāmapi
caturhastādi navahastānāmapi tathaiva vasuvṛddhirvasuvedāṃgulavṛddhiśceti /
vyāceṣṭe tadayuktaṃ / tadarthānmanovacanasyāśravaṇāt /
pratiṣṭhāśāstrāṃtareṇa ekavākyatāṃ saṃbhavācca tathā
vakṣyamāṇānāṃ caturhastādi dvādaśahastāṃtānāṃ navānāṃ vedīnāṃ
pratyekasya vedyāstoraṇa syātyunnattatvāttathā śakhochrāya samāṃtaratvena
pārśvābhyāṃ vedimānādvistṛteścāsamaṃjasatā anyaccānaṃtarameva /
vakṣyamāṇakhārtha
pramāṇavākyasyārthānanuguṇacodyatvenāpyayuktamevānuktameva sādhu
teṣvityādi / teṣviti hastādiṣu triṣutāvatyarāmarṣaḥ khātastoraṇānāṃ
śākhāpraveśāyādhaḥ kriyate / sa teṣu triṣvapi hastamānena para iti tato
hastamānāt khātaścaturhastādi navahastānāṃ paraḥ svakāyāḥ svakāyā
vṛddherardhenopalakṣitaḥ / itthaṃ caturhastasya caturaṃgulādike
hastasyāṣṭāṃgulādhiko yāvannavahastasyāṃgulādhika ityarthaḥ /
śākhayorityādi uchrāya samamevāṃtaraṃ toraṇānāṃ
pārśvamānamityuktaṃ bhavati / anyathā kṣaya iti kāmanāviṣayamanyathā
pramāṇamityarthaḥ / śalyamityādi / śākhopariyachikhārūpaṃ
tatpaṃcahastatoraṇānāmaṣṭābhyoṃgulebhyodho na kuryayāt / navahastasya yāni
toraṇāni teṣāṃ ṣoḍaśāṃgulāt paraṃ vā śabdaścaivāṃtaravibhāgotraiti
dvihastādīnāmaṣṭahastāṃtānāṃ yo vibhāgānusāreṇa
bhāgakalpanāsākhabuddhyaiva jñātavyā kiṃ bahunāṃgulādhikyenānu ca /
śrīmatpiṃgalāmate /
ekāṃgulā ca sarveṣāṃ śalyavṛddhiḥ prakīrtitā /
pūrvāhyaṣṭāṃgulamānāditi /
tatpakṣetyādi / teṣāmeva toraṇānāmuparipārśvayoryāniśṛṃgaśūlānitāni
vistārāt paṃcamabhāgena tānyastretyādi / sāmānyena praṇavena itareṇeti /
sādhyamaṃtreṇa tata ityādi / niśākaramukhovṛṣaḥ
dāraśabdobālābhidhāyakatvātkārtikeya vācakaḥ amita iti caṃḍīśaḥ yato
gaṇeśvarāṇāmeva pratīhāratvena śrutiḥ tadbāṇān smaranniti / teṣāṃ
pratyekaṃ ye yasya guṇāḥ svasvavyāptyādayaḥ tatoṣṭāvityādi /
praśāṃtādyāścaiśāṃtā aṣṭau kalaśānāṃ saṃjñāḥ nyagrodheti /
p. ५०b) dhārikā adhivāsamaṃḍapavedyāḥ koṇakoṣṭhāni / himeṃdretyādi /
himeṃdrāyudhabaṃdhūkakṛṣṇanīlaghanopamā ityatropamāśabdo
himādīnāṃ ṣaṇāṃ pratyekamabhisaṃbadhyate / himopamā iṃdrāyudhopamā
baṃdhūkopamā kṛṣṇopamā nīlopamā ghanopamā iti śārvāditīśānadikta
etāsāṃ nyāsaḥ madhye śvetāthavā citreti atra śvetaśabdasya himopametyuktvā
punaruktiḥ śaṃkhadugdhakuṃdadaṃtaparyayāyaiḥ śvetavarṇasya
yuktatvādadoṣaḥ vāruṇī yā ghanopamā proktā sā vikalpena dhavalākāryayāḥ
bhavaṃtyāśa yata iti kāmyādi bhedena svasvakāryayānuparūpeṇa bhavaṃti
ityarthaḥ / aṣṭāṃguletyādi / madhyapradeśe aṣṭāvaṃgulāni uchritā sthalikā
dhārikābhidhānāni kāṣṭhāni caturhastāni yasyāḥ sā tathā hāstike liṃge
dvihastādīnāṃ navahastānāṃ hastasya vṛddhyaiva kāṣṭhāni sthalikāyāṃ
tvaṃgulenāṃgulena vṛddhiḥ hastetyādi hastamānādinānyenāpi mānena
yatkanyasakanyasaṃ dvyaṃgulottarāvṛddhiḥ tāvadyāvannavahastapramāṇa
parigatastṛtīyāṃśo dṛk karasya dvitīyahastasyaivaṃ ṣoḍaśāṃgulādhiko hasta
ityarthaḥ / vedītyādi /
vedīti caturaśraṃ / bhagaśabdena yonyākāram maṃḍapasyetyādi etat
kuṃḍāṣṭakaṃ pūrvādi dik krameṇa adhivāsamaṃḍapa vedyā
bahiḥprāsādasya vā vahirbhavediti saṃbaṃdhaḥ tatonyadvedyā mūrdhanīti
śiveśayormadhye yadbhavati / tannavaṃ paṃcetyādi / vakṣyamāṇa na yena
brahmabhiḥ pṛthivyādi bhirvāpaṃcabhiryonyāsastasmiñcatvāri catudikṣu
madhye śiveśayostathaiva paṃcamaṃ āśayāditarāṇi veti kāmanātastathā
tathā tu pāṇītyarthaḥ tadākāreṇa coṣṭena mekhalābhyaṃtare
bhūmerbhāgātmanāyogo yeṣāṃ caturaśrayonyādi naivam oṣṭhamityādi /
kuṃḍe caturviṃśatibhāgenoṣṭaḥ kartavyaḥ ata eva hāstike ekāṃgulamānena
kuṃḍetyādi nābhiḥ sarvakuṃḍānāṃ tathaiva svamānādardhena tribhāgena
vāhitā sarveṣāṃ cāśvatthapatrākāreṇa ekarūpaivamekhalāpi
kuṃḍākārohastamāne kuṃḍe yadyekāmekhalā tatsā ṣaḍbhiraṃgulaiḥ / atha
bhisrastaścaturbhistribhirdvābhyāṃ krameṇāṃgulābhyāṃta
p. ५१a) tanyatra iṣṭenupātataḥ ityeṣa evārthonumaṃtavyaḥ śeṣamadhamadhaḥ
khanediti / mekhalāmānasyādhaḥ khātohāstikasya paṃcadaśāṃgulonupātata
ityarthaḥ dviguṇamityādi / liṃgasya yo brahmabhāgaḥ tato dviguṇavistṛti
bhadrāsanaṃ bhadrapīṭham / bhadramiti śobhanaṃ /
atha sruksruvalakṣaṇaṃ //
sruksruvāvityādi / kiṃ śukaḥ palāśaḥ śrīparṇīvṛkṣa eva
proktābhidhānedyotyeyo pākṣikaḥ kaścidvṛkṣastato vā kuryayāt / kvāpratya bho
pibeti kvacit kāmanāviṣaye ayājñikādapi vṛkṣādityāśayaḥ sruk tāvat
vahvāyāmeti bahvāyāmeti ṣaḍtriṃśadaṃgulādairghyāt rasāgāṣṭavediketi
kanyasādiliṃgāpekṣayai tat ayamarthaḥ tatpramāṇāṃgula vedikā sruk
kanyasānām yugāḥ saptatatsaṃkhyāṃgulamedirmadhyānām
aṣṭāṃgulavedikā jyeṣṭhānāṃ aṃgulamānena ca tāsāṃ
kaṃṭhastryaṃgulaśca gāṃbhīryeṇa sarvāsāmājyādhāronaṃtarameva
vakṣyamāṇābhidhānamavaṭamaṃḍalaṃ yataśca trīṇicatvāri
paṃcacāṃgulāni vā vistṛtaṃ parivartulatvāt eva eva tasyāḥ saṃhitāṃtara
dṛṣṭalakṣaṇayā viśeṣonyaddairghyādi sarvaṃ sadṛśaṃ / śrīmatkiraṇe /
tadvistṛtimānaṃ saḍaṃgulaṃ yaduktaṃ tatraiva ṣadvṛttaṃ puṣkara bhramāditi /
kaṃṭhapārśvānmukhāṃtaṃ yāvat saptāṃgulā mukhapradeśe arthairvibhajya
madhyapaṃcamabhāga varjaṃ pratipārśvaṃ bhāgadvayāddhrāso veṇikeṇaḥ
trayoparikaṃthasya pṛṣṭapārśvaprātāvadhiryasyāḥ tathā kaniṣṭhāpramāṇena
pṛthuḥ prāraṃbhaśca prāṃtāvadhiḥ yathāyathaṃ nimna ājyanirgamaḥ
avaṭamaṃḍalāt kaṃṭhamadhyamārgeṇa mukhāṃtaṃ yāvadyasyāḥ
kalaśādudgataḥ ṣaḍaṃgulapramāṇo yo daṃḍastadagre prātavedikādhaḥ
śrutisāṃkhyaiścaturbhiraṃgulairanyā sūkṣmā ca vediryasyāḥ uktaṃ ca
mṛtyujidvidhāne ṣaḍaṃśa pariṇāhena daṃḍaḥ kuṃbhasamutthita iti itthaṃ
dīrghasamāsairvyavahitasaṃbaṃdhipadaiśca srugevavivakṣitā /
sruva ityādi /
tadyoniriti / samānajātīya eva aṃguṣṭhavat sthūladaṃḍaḥ
karṣapramāṇasyājyasyādhārovakṣyamāṇabhidhānasya puṣkarasyā
vaṭogāṃbhīryayaṃ yasya daṃḍamūle prāraṃbhe āhitā vinirmitā gaṃḍikā
āmalasārānukṛtiryasya dvyaṃgulojjita dairghyoveti / hastamānothavā
p. ५१b) dvāviṃśatyā aṃgulānāṃ gopadābhāgrapuṣkara iti
gopadapratibiṃbānukāro madhye śikhāṃtaṃ yāvat sṛṣṭayontatarekhayāyuktaḥ
tatpārśvādīśadgaṃbhīre yasya puṣkarasya pṛṣṭhe bahiḥ kuṃbhadvayena ca

yuktaḥ evaṃ rūpaḥ sruvothavā svataṃtre svakalpe yathoktaḥ etayorapyākāraḥ
samaptipatrādavaseyaḥ samidha iti / yajña vṛkṣā aśvatthādayaḥ sthailyamānena
kaniṣṭhāyāḥ yānādhikāḥ aṣṭāśra ityādi caru kṛteyā sthālī sā auḍaṃbarī
tāmramayī tathā pratisarā ityeka hastavṛddhaiva liṃgasya brahmādi bhāga
pradarśana sragdāmāni rakṣā kuṃbhā nidrā kalaśāḥ athetyādi /
sabāhyābhyaṃtaramiti / yathaiva bāhye karanyāsādi kṛtaṃ tathaivābhyāṃtare
puryayaṣṭakākhyepītyarthaḥ parāṃvṛttimāsthāyeti
sakalakṣobhopasaṃhāradvāreṇa svarūpāvasthiteḥ /
śāṃtarūpātmikaiva parāvṛtiḥ /
tāṃ samāśritya sahaja śuddhyapahata sāmarthyatvena hyātmanaḥ
kṣobhonmukhatvādvimūḍhatā tadvilayācca tat padābhirbhāvaḥ /
taduktaṃ spaṃdakarikāsugurubhiḥ /
nijāśuddhyasamarthasya kartavyeṣubhilāṣiṇaḥ /
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā spaṃdara saṃpadam //
tadā syāt kṛtrimo dharmo jñatva kartṛtva lakṣaṇaḥ /
yatastadīpsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca //
karmākhyaṃ vidhāya karamiti / saṃhitāṃtara paridṛṣṭavidhinā yathoktaṃ
rurusaṃhitāyāṃ /
sarvāṃ prakṣālya hastaṃ tu kṛtvā gaṃdhādyalaṃkṛtam /
nyasedbrahmaṇi śākhāsu paṃcapaṃcasvanukramāt //
gaṃdhamaṃḍalakaṃ kṛtvā vāmāṃguṣṭhena madhyataḥ /
vinyaset tatra deveśaṃ vidyārājaṃ paraṃśivaṃ //
pūjayeccārghapādyaistu gaṃdhadhūpapavitrakairiti /
athavā svataṃtravidhānā vinyasta saṃpūjitaśca śivabhaṭṭārako yatra taṃ
kṛtvā ukta vaditi prāguktanayena sarvādharaśira iti śistrasaṃjñitaṃ
kalaśadvayamīśānadiśi vinyasedityarthaḥ / maṃḍapasyetyādi /
pūrvottaraiśānapaścimebhyaḥ anyatame na vasukeṣṭakeṣu madhyāt
prāgāṭīśāṃtaṃ krameṇa śiva sadāśiva īśvara vidyāmāyākāla niyati
puruṣaprakṛtyākhyāni navaiva tatvāni vinyastāni yasmin
kārakāṇītyupayogadravyāṇi supratiṣṭhādīni ratnāni
paṃcābhidhānānirvinyasteṣu paṃcasu pātreṣu pavitrādyairiti brahmabhirādi
grahaṇādaṃgaiḥ kadācit
p. ५२a) yaduktaṃ śrīmatpiṃgalāmate /
tadvaktraiśca hṛdādyairveti bhrahmabhiśca sadyojātādi krameṇa go sūtraṃ
gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpiḥ kuśodakāni kramādajādibhiḥ kuryāditi /
sadgomayamityādi / sadgomayamitya patitaṃ bhūmau yat haimamupaskaramiti /
sauvarṇaṃ gṛhopakaraṇabhāṃḍaprāyam sarvābharaṇajātaṃ ceti
sauvarṇamevābharaṇavṛṃdaṃ prakṛtāvityādi / prakṛtitatvasthāne
kuṃkumādikamiti / ādigrahaṇāt karpūraśabdena mṛda ityādi gahana iti
māyāyāṃ narājanaṃnevadbhabhakakhyayā yatprasiddhaṃ na duṃbaretyādi na
duṃbarādi vṛkṣasaṃbhavaṃ tvak saṃgraham kaṣāya saṃgrahaṃ
harītakyāmalakakṣīravṛkṣaśakalaparipākotpāditaṃ gaṃdhāniti /
pūrvoddiṣṭānmṛgamadādīnanyāṃśca svasvaratīn niyatāviti niyati
tattvapradeśe tatoṣṭāvityādi / tadbāhyeṣṭa sudikṣu kalaśāṣṭakaṃ
tadviśeṣaṇaṃ śveto malo gaṃdhagarbha iti / śvetacaṃdanavārigarbhaḥ
amalogaṃgādi salilagarbhaḥ evaṃ yāvadetha vimiśra saṃlilagarbhaḥ te ca
kṣārādayo garbhodākhya samudrāṃtāḥ aṣṭāvaṣṭasukhanāmabhiścaturthyaṃ
tairiti / yā asya nijāmūrtayaḥ yathā bhagavataḥ
paramaśivasyātmamūrtirvidyāmūrtiḥ śaktimūrtiśceti tisraḥ tatrātmamūrti
brahmabhiḥ
vidyāmūrtirvidyāṃgairathavyākaraṇaprasthānenāṣṭābhirmātṛkāparvabhina-
vamenakūṭābhidhānena kṣakāreṇa pūjādi devasya śaktimūrttistu
vāmādyābhiraṣṭābhirmanonmanīvarjaṃ vibhyādyāścāṣṭāveva raudrī
varjaṃ tāsāmabhidhānāni /
śrīmadrauravebhihitāni yaduktaṃ //
vibhujñānakriye vāk ca vāgīśī jvālinī tathā /
vāmājyeṣṭhā ca raudrī ca paramanavaśaktayaḥ //
ityanena umāpattyādestu kṣmāvadmādibhiśca śāstraproktābhiḥ / yaduktam //
bhūmirāṣogniranilaṃkhamātmā caṃdrabhāskarau devadevasya kathitā
mūrtayoṣṭau svamānata iti / eteṣāṃ yasyātmīyā
mūrtayastannāmabhiścaturthyaṃte ste kalaśā ālabdhāḥ kāryayāḥ / etacca
mūrti mūrtīśādi svarūpamagne pādadeśe bhānuḥ sthitvā murttinyāsaṃ
guruttamaḥ / kuryayādityādinā sphuṭamabhidhāsyati iha tu
prasaṃgātkiṃcidyavākṛtaṃ bahirnyaset teṣāṃ kalaśāna parānapi
mahāpratimāsu bahujala snānā pekṣayā
p. ५२b) maṃḍapasyetyādi kaṣāyavargeṇeti / tadanaṃtarameva /
pūrvoditābhidhānavṛkṣasamudbhavena tvak kalkena /
tathā ca śrīmatpiṃgalāmate //
kaṣāyaiḥ kṣīravṛkṣotthaistvak kalakaistadanaṃtaramiti /
atha lakṣaṇoddhāraḥ /
vinyasyetyādi / lakṣmāvabhāsayedityanena pūjābhāgameva brahmarekhā
cihnitaṃ navadhā bhojyaṃ tatraiva lakṣaṇopapatteḥ /
śrīmannaṃdikeśvaramate tu // sphuṭametadyuktaṃ / pūjābhāgaṃ tridhābhājyeti
/ śrīmatkiraṇepi //
ūrdhvabhāgaṃ tridhābhaṃktveti tribhāganavabhāgakaraṇātmaka evātrabhedaḥ
/ bhāgatrayetyādi / uparitanabhāgatrayādadholaṃvanamiti lakṣaṇātmaka rekhā
dvayamavatāraṇīyaṃ tatrāpyuktaṃ lakṣaṇaṃ syāt tribhāgikamiti /
śrīmannaṃdikeśvamatepi //
dvibhāgālakṣaṇaṃ bhavediti / lakṣaṇarekhayormadhyapramāṇamāha /
liṃgāyāmetyādi / adhunāsama bhavediti / adhunā samagrasya liṃgasya
yaśrāyāmo dairghyaṃ tatṣoḍaśabhāge kṛte sati bhāgaika tyāgād
bhāgādvayamānena lakṣmadehasyeti / lakṣaṇā kṛte viṣkaṃbho
vyavadhānātmakamaṃtaramityarthaḥ / itthaṃ sarvaliṃgasya
caturviṃśatibhāgenārthāpatnyālakṣaṇa vaipulyaṃ atonyo viṣkaṃbha ūnodhiko
vā bhavati / kiṃ tva sāvupadravo kṣudrasiddhinimittalakṣaṇarekhā
sthaulyamānamāha / rekhetyādi / uttamottamaliṃgeṣṭayavapṛthulā tatpramāṇena
gaṃbhīrā lakṣmarekhā anyonyeṣvityuttmamadhyamādiṣu kanyasakanyasāṃ teṣu
trairāśikādgaṇanāprakārān parikalpayet / navaguṇitānāmaṣṭānāṃ
yavānāṃ dvāsaptati
bhāgasaṃkhyopalakṣitānāmaṣṭāṣṭabhāgāpahāratoṣṭāvevabhāgāḥ
kanyasakanyasasyāyāṃti navabhāgonamekayavapramāṇamiti yāvat //
tathācoktaṃ śrīmatkiraṇe //
jyeṣṭhaliṃgasyāyā rekhā dviraṣṭāvayavā bhavet /
itareṣāṃ tu hrāsaḥ syādbhāgādbhāgaṃ navakramāt //
tadvāmapratibhāgena bhavedyadvānyathā kuru yavāṣṭakaṃ /
yaduktaṃ / tannavabhāgavibhājitam /
ekaika hrāsato rekhā jyeṣṭhaliṃgakramāditi /
pakṣasūtrayorudbhavasthānamāha / bhāgatrayādityādi / navabhyo bhāgebhyo
bhāgatrayādadhoye laṃbanarekhe sthite tepi punarbhāgatrayādadho yaṃ
laṃbanarekhe sthite tepi punarbhāgatrayādadhaḥ pakṣasūtravinirgamaḥ
p. ५३a) śreṣṭholaṃvanarekhā vā nityarthaḥ /
śrīmatpiṃgalāmatepi //
laṃbasūtrārdhamānā tu pakṣasūtrāvatāraṇam /
iti / tasya ca sūtra sūtrasya yat kvacidūrdhvaṃ kvaciccādhaḥ arthavyapāśrayāt
kāmanāvaśāt prathamaṃ pakṣasūtravinirgamaṃ sāmānyanābhidhāya
punarvistaraṇeṇāha /
pakṣetyādi //
tasmin pakṣa sūtravyakti sthānātmake pūjābhāgādadhaḥ sthe tribhāge
pakṣasūtre aṣṭavibhakte satyadhobhāgadvaya varjaṃ ṣaṇāṃ bhāgānāṃ
pakṣasūtrotpādanapūrvaṃ parivartanam /
taduktaṃ tatraiva //
tadardhamaṣṭadhā bhaṃktvā ṣaḍbhramān pṛṣṭhato yutam /
iti / atraiva vikalpena lakṣaṇāṃtaraṃ navetyādi / tasmin pakṣasūtre navabhakte sati
saptabhāgānāṃ parigrahaṇāt sakalakāmadaṃ lakṣaṇaṃ atraiva tṛtīyaḥ
prakāraḥ bhāgetyādi / tribhirvibhājite tasminneva pakṣakṣetre
bhāgadvanasārdhena vivarjitaṃ vā lakṣma ayamarthaḥ / tasmin pakṣakṣetre
tribhājite adhobhāgārdhavarjaṃ sārdhabhāgadvayāt pakṣasūtrābhyāṃ
vivartitaṃ lakṣma saṃtatimīpsatāṃ rātryakāmānāṃ ca /
taduktaṃ tatraiva /
laṃghārdhaṃ guṇavat kṛtprabhramādbhāgadvayasya tu sārdhasyai tat smṛtaṃ

bhogamokṣārthaṃ bhāvitātmanāmiti / punastatraiva
caturbhedopalakṣitaścaturthaḥ prakāraḥ vikāretyādi / tasminneva
pradeśe ṣoḍaśabhājite sati prāgvadadhobhāgadvayavarjaṃ tata evādhaḥ
abhṛtyūrdhvaṃ krameṇa śarasaṃkhyaiḥ paṃcabhirbhāgaiḥ
patrasūtradvayamubhābhyāṃ pārśvābhyāmavatāraṇīyaṃ / tathaiva
bhāgadvayavarjaṃ navabhirbhāgenanyat / bhānubhiriti / dvādaśabhistadvadanyat /
śakrairiti / caturdaśabhiścaturthamanyadbhedāṃtaram / aṃśakrameṇa veti /
tiryayagrekhābhir ūrdhvarekhābhiśca tatkṣetraṃ vibhajya koṣṭhaka vyakteḥ
pratikoṣṭhakaṃ karṇagatyanusāreṇa vā pakṣāviti / pakṣasūtre avatāraṇīye
pṛṣṭha ityādi / tayordvayoḥ pakṣasūtrayo liṃgasya pṛṣṭhato yadbrahma
tatparyayaṃtaṃ yāvat saṃgamaḥ kāryayaḥ sarvasādhāraṇaḥ iti /
sarvaprakārāṇāṃ lakṣaṇānāmadhobhāgadvayavarjananyā yena
pakṣasūtradvayaṃ yatnena pṛṣṭhaṃ brahmasūtrāṃtaraṃ nayet /
ukta ca śrīmannaṃdikeśvaramate //
saṃgamaḥ pakṣasūtrāṇāṃ dvibhātpṛṣṭato bhavet /
p. ५३b) brahmasūtrāgamaṃ sthānaṃ kāryayaṃ yatnādvipaścite //
bhogakāmānāmanyadapi lakṣaṇāṃtaram / ṣaṣṭetyādi adhaḥ /
abhṛtyūrdhvagaṇanayāyaḥ ṣaṣṭhastasmiṃllakṣaṇasya mūrdhanīti yāvat / tatra
yava mukhākṛti vā tallakṣmabhāgasiddhamiti /
ṣṣṭhabhāgāṃtāt paṃcamabhāgāṃtikaṃ yāvat pārśvahrāsa vidhinetyarthaḥ
/ tatraivetyādi / tasmin pradeśe ata ūrdhvaṃ ca tīkṣṇāśraṃ
yavākārānukāreṇa tacca tathā bhūtaṃ bhuktinimittaṃ kriyate
pakṣasūtravarjaṃ prathamaṃ pakṣasūtrayuktaṃ yaduktaṃ tanmukti nimittaṃ
tiryayagityādi / staṃbhādi nimittaṃ yat kriyate tat saptamabhāge
tiryayagititiraścīnaṃ sthitvetyānatayavākāre darśitaḥ tathā saṃsthānena
hastinetraṃ saptamabhāge lakṣaṇapṛṣṭe pārśvadvayāvaṣṭaṃbhena
kāryayamityarthaḥ / tasyetyādi /
tasya gajākhyasya tu tathā rūpasyaikaivarekhā adho bhavati / brahmasūtranyāyena
laṃbasūtrāṃtare pakṣasūtre ca bhavatastasya rekhā bhavatyeketi / śrutyā
praguṇeti / suspaṣṭā / harivāriteti viṣṇubhāgāvadhinatvadhovasthitabhāgāṃtaṃ
yāvadityuktaṃ bhavati / lokapālaliṃgānāṃ sāmānyena
pakṣasūtravinirgamamāha / tathā bhāgetyādi / anyeṣāṃ yatpakṣasūtraṃ
kṣetraṃ tadeva pūrvobhāgastatratribhāga diśāmadhyabhāge tatsūtra vinargama
iti yāvat / tadaidretyādi / taduktarūpalakṣaṇamiṃdrapūjite liṃge
vajrasaṃbaṃdhinā saṃsthānena tatsaṃsthānacyutpattyanabhidhānācchabdenā
vedayati / tīkṣaṇāgraṃ tasyaiva śirovartanāvatkṛśaṃ ca / madhyadeśāt
kiṃcidutkaritavyaṃ / śaktyetyādi / śaktisaṃsthaliṃgaṃ saṃsthatvādapi
lakṣaṇaṃ śaktyāhvam / adhaviṣkaṃbhaścyutamiti / lakṣaṇa
viṣkaṃbhordhādubhaya pārśvaviṣayecyuriti hrāso yasyāta evonnatamastakaṃ
tadbhavati / yāmyetyādi ka pūjite vāruṇe pāśasyāgraṃ śirastadābhaṃ tasyāpi
śira ityarthaḥ naiśā caretyādi nainṛte asi jihvā
p. ५४a) khaḍgaprāṃtaśikhā sā agne yasya tat / sāmānyeṣvityādi
lokapālaliṃgebhyo yāni nyāni tāni sāmānyāni bhokṣanimittaṃ teṣu yathā
chatrādi bhedena śirovartanā kṛtā / tenaivākāreṇa lakṣitaṃ
lakṣaṇamapītyuktaṃ bhavati / naitadityādi / na lauhepi cale iti / sthira lauhe
kartavyamityarthaḥ / na bāṇaliṃga iti / svoliṃgātmaka ākāra eva
bāṇaliṃgarohanadīprasravaṇodbhavānāṃ lakṣaṇameto nityasannihitatvena
lakṣaṇoddhārā pekṣāpurastādapi vakṣayati /
bāṇaliṃgaṃ purāsiddhaiḥ saṃskṛtaṃ nityasannidhi /
iti / roha iti svayaṃ vyaktenadīprasravaṇodbhava iti na paraṃ
narmadāpravāhādudbhavo yasya tasmin yāvadanyatopi kutaścinnadīpravāhāt /
ratnaliṃgānāṃ bhāsvaraṃ teja eva taddheturityuktaṃ bhavati / dṛgunmīlanamiti /
netravikāsaḥ lakṣaṇamāhātmyamāha / lakṣmetyādi / jñānakriyātmakaṃ yat
pārameśaṃ dhāmatejastallakṣmarūpatvenāta eva tena vinā liṃgeṣu kadācit
sānnidhyaṃ tadeva viśeṣayati / mānonmānāditetyādi / mānādi rahite liṃge
yadyuditaṃ yathā pratipāditaṃ lalma asti tatratrāvaśyameva devatā
sannidhānamāyāti / pūryayetyādi / mṛtyujitā / etena rakṣoghnāḥ siddhārthāḥ
nairājanaṃ prāguktameva api ca śītalakamityaparā yasya prasiddhiḥ yatra
piṣṭakṛtaḥ sarpistathā dīpadūrvākṣatakāṃcika piṃḍādi rucyate sumanaḥ
śabdena yāni kāni citpuṣpāṇi ratnakaraṃbakamiti muktāmaṇi
ratnakanakaprāyaṃdhanaṃ / tato vedyāmiti / vedimadhye
vālukāracitasthālikāyāṃ kuśaṃ yukte prastaraṇe svāpārśvaṃ śayayāṃ
parikalpayet /
yaduktaṃ śrīmatkiraṇe //
vālukāpūritaṃ pīṭhe tanmadhyestaraṇaṃ kuśaiḥ /
prākśiraḥ svāpayelliṃgamiti / āsanamaṃtraiḥ svairiti / āsanamaṃtrāḥ svaka
svakasaṃhitādi paridṛṣṭāḥ ṣaṭ tatra tāvaddharmādīnāṃ catvāraḥ anaṃtasya
pārameśvaryayā adhiṣṭātṛ śakteśca dvāvibhitaiḥ
p. ५४b) samudāyata eveti / praṇavenaivetyarthaḥ guṇādhikā iti / mṛṇmayasya yā
anyāguṇādhikā tena kṛṣṇacihna varjitaṃ svākṛti cānveṣyaṃ / yaduktaṃ /
yatrākṛtistatra guṇāvasaṃtīti / śatālabdhamiti / śatāni maṃtritaṃ śiraḥ samīpe
nidrākalaśaṃ tamasinetyastreṇa nyaset / upādhānaṃ śirodhāraṇaṃ /
pidhānakamiti / tasyā evasthālyāmugasthaganaṃ śilāmiti bheṣabhājanaṃ
pāṣāṇātmakaṃ / pātramiti / bhojanakṛte tadādhāraḥ / gṛhopaskaraṇāni yāni
ceti sthālyādīnyuktāni yāni cāpyanuktānyapītyarthaḥ / puṣyapratisarānīti /
achādanapaṭasyoparipūrvoktanayena brahmādibhāgapradarśakān
puṣpasragdāmādīn bhūtirbhasmaprakārāniti svāpasthāne sarvaṃ yathoktaṃ
vinivedyatāṃ paścāt parikhānyāyena parikalpayet lokeśānastrasaṃyuktāniti /
atra kriyāṃtarā śravaṇāt parikalpayedityeva kriyā śivājñā pratibodhitāniti /
śivasaṃbaṃdhi yadājñāpadaṃ tena bodhitānevaṃ
bhavaṃtastiṣṭaṃttvityājñāpadam / pādadeśetyādi / sagaditaḥ pūrvamityādi /
kuṃbhapratiṣṭhāvidhi samaye kṣmā vahni yajamānārka jalāniletpādinā sa
mūrtinyāso gaditaḥ punariha prasaṃgāt kathyaṃte bhogina ityete
kṣmāvahnyādyāḥ svaka svakeśa sahitā mūrtayo bhogārthinaḥ pratiṣṭhāyāṃ /
anyacca /
bhogina evānaṃtādayo maṃtranāyakāḥ śuddhe mārga iti māyordhvaṃ /
sadāśivatattvāvadhibhogakāmānāṃ yā pratiṣṭhā tatrānaṃtādayo
yavāṃguṣṭhapratiṣṭhāyāmanyevetyasitāṃgādayo bhairavākhyā
maṃtreśvarā eva /
yathoktaṃ śrīmatpiṃgalāmate /
bhairavān kṣudrakarmaṇi / asitāṃgo ruruścaṃḍaḥ krodha unmuttakastathā
kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhāro bhairaveśvarā iti / bhairavāśca te īśvarāśca
maṃtrāṇāmapītyarthaḥ / kvacillokabhṛto pibeti / tatraiva śuddhā
śuddhādhvarokvāpi stokeśā mūrtīśā iti / anye tu śuddhāśuddhādhvara iti /
sitāsitapratiṣṭhāyāṃ śaivavedamaṃtravihitāyāmiti vyākurvate / tadayuktaṃ
p. ५५a) sarvasyāḥ pratiṣṭhāyāstathārūpatvāt //
dhāriketyādi // yoṣārcā sthāpanā iti / strīpratimā pratiṣṭhāyāṃ
dhārikādīptimatyādyā aṣṭaumūrttiśaktaya eva nṛttamūrtīśvarāḥ /
paṃcetyādi / bhogakāmasya sadāśiva pratiṣṭhāyāṃ kṣmādyā
ākāśaparyayaṃtāḥ paṃcamūrtayormūrtīśāśca brahmaviṣṇvādaya
ādiśabdādgadreśvara sadāśivāṃtāḥ paṃcamumukṣostu tatpratiṣṭhāyāṃ
nivṛtti pratiṣṭhāvidyāśāṃtāśāṃtyatītākhyāḥ paṃcamūrttayo yathā
saṃkhyaṃ sadyojātākhyāḥ paṃcamūrtīśāḥ hadāha / sadyojātādi devata iti
anye tu paṃcamūrtyātmake nyāsa iti maṃgalaprāsādā ityāhuḥ / anyacca

mumukṣoreva strīpratimā pratiṣṭhāyāṃ vāmājyeṣṭhākriyājñānī icchā
ityākhyāyāsāṃtāḥ paṃca īśvarā iti mūrtaśakta eva kṣudrakarmanimittaṃ
yānugrā arcāḥ kālasaṃkarṣiṇyādyāstāsu mahāmohādyāḥ paṃca yāvat /
trikhaṃḍādanuvarmeti / triprakāro maṃtramārga tasmāttrikhaṃḍadanuvartmano
maṃtramaṃtramaheśvarātmakaṃ svevākalpeyāḥ saṃsiddhā ata evoktaṃ
cānaṃtādayaḥ śuddhe mārge maṃḍalinopi vā / musukṣurvā nivṛttyādyāḥ
sadyojātādi devatā ityādinā itthamanurūpatayāseśvarā aṣṭāvuktanayena
mūrtayothavā paṃcavinyasyāstripadaspṛśa iti brahmabhāgādiṣu triṣvapi padeṣu
yugapadeva na tu piṃgalāmata iva mūrtitacchaktirmūtīśānāṃ krameṇa
brahmabhāgāpiko nyāsaḥ sādhāreṇeti praṇavena prāguktayopatyāttasyāpi
sādhāraṇattvāt /
yaduktaṃ tatraiva //
mūrtimaṃtrāstathānyevā ekovāthākṣarovyaya iti tadvyāpakaṃ maheśānamiti
/ nirddiṣṭānekaprakāra mūtivargebhyonyatamavargādyā vinyastā
sāṃdvyāpakaṃ maheśānamityata evatābhyo mahāṃścaiśānaśca
sarvatomukhaśaktikamiti / svasvādhvavyāpyā pekṣayā vyāpyasyārtha jātasya
vāṃcchakti samūhastvena protaṃ tadaṃtarātmatvena prakāśamānaṃ ata eva ca
sarvākāraṃ tuṣṭyādhiṣṭheyasya ya ākāraḥ sa sarvastasyātmani tam /
śrasaṃbhinnamiti kāraṇagatyā krameṇordhvaṃ dvādaśāṃtaṃ
yāvannādoccāra pūrvam punaḥ //
p. ५५b) śaktyaṃtarapraveśāditi yāvat bhinnaṃ vā svāṇuneti
svamaṃtreṇākṣarasamūhātmakena bhinnamiti samastadvyastatāṃ prāptaṃ vā
nyaset / nāḍīsaṃdhānamiti / teṣāṃ digvinyastānāṃ
mūrtīśānāmanvaṃtaratvenabhinnacitāṃ pratiṣṭheya
nāḍyāṃtannāḍiyojanātmakaṃ yena ekanāḍi protaṃ samastamūrtimūrtīśa
jātamavabhāsayet / abhinnacitāṃ tu śivātmabrahmaṇāṃ
mūrtīśatvenātravibhāgena vinyastānāṃ punarathavayavinoyānāḍī
tasyāmuktaprakāreṇa saṃyojanameva / abhinnacinmūrtipānāṃ / japanimittaṃ
digvibhāgāvinyāsādinaitadeva prakaṭayati / prācitatpuruṣamityādināṃ
viṣṇvaṃbiketi aṃbikāpadamatra samastānāṃ strīpratimānāmupalakṣaṇaṃ
sahasrāṃśuḥ sūryayaḥ sarvāsvityādi kadācit pratyekaṃ mūrtidharebhayaḥ
pratyekaṃ diśyathavā sarve samūhenāvasthitāḥ pratidiśamityarthaḥ / śiva
ekādasiketi / śivatadaṃgabrahmabhedena netrasyāṃgatvepi saṃkhyātrirekānna
sarvasaṃhitāṃ sutaduddhāro dṛśyate / tadastadanupādānaṃ nāvyāpteḥ yatrāpi
kvacidṛśyate / tatra tasya pṛthagviniyogaḥ tathā sārdhaśatatraye śrīmatkālottare
hṛdādivinyāsādanaṃtaramāha netraṃ dattvā tadā bāhyo devadevaḥ sadāśiva
iti vidhipoṣaṇāditi śāstravihitaṃ yadvidhānameva vidhiḥ
pūjāhomajapātmakastatpoṣaṇāddheto mūrtīśānāṃ sānnidhyaṃ bhavatyeva
tathetyādi / brahmaśabdena kāraṇaṃ vāktattvaṃ tasya
parāparasūkṣmasthūlacatuṣṭayavibhāgātmakāvasthānavidaḥ paṃḍitā eva /
tathā ca śrutiḥ /
catvārivāk parimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇāye maṇīṣiṇa iti / vedo naiṣṭika
iti vedārthānuṣṭhānaparāḥ na punaradhigata śaivārthatvenānapekṣita
vedācārāḥ paṭhaṃto devatāliṃgānmaṃtrāniti devatāliṃgaṃ cihnaṃ
vaśyatvena yeṣāṃ maṃtrāṇāṃ tān paṭhaṃto natvaudāsīnyamāśritāḥ
saṃskṛtāḥ śivaśaṃbarairiti / śaivamaṃtraiḥ kṛtadevanyāsādikāḥ
bahirbārstrā iti / yāgasthānādbāhyestāvakānaṇūniti
p. ५६a) stotramaṃtrāniti / vidhivīryayaprarocanāditi / vidhinā
śāstrīyakramānuṣṭhānena śaktyutejanato vighnaugha vināśāya paryayāptā
bhavaṃtītyadhyāhāraḥ mūrtisvarūpamāha / naiṣṭikā ityādi / naiṣṭikā
bhautikāśca mūrtipāḥ kāryayāḥ naiṣṭhikānāṃ lakṣaṇaṃ jatiliprāṃgāḥ
bhautikāstu tadvarjitāḥ / eteṣāmeva prayojanāṃtaram / svamūrtītyādi /
svasyāmūrteryadrūpaṃ trinetracaturbhujādyātmakaṃ sāmarthye ca
dṛkkriyātmakaṃ vyāptiśca tattvabhuvanākhye dhvani tathā saṃdhānaṃ
nāḍīnāmeva yatprāguktameteṣu / svamūrttirūpādiṣu viṣaye viniyogaḥ
ekāgratā yeṣāṃ te tadarthaṃ sāvadhānā ityarthaḥ / sarvasaṃdhānayogakṛditi /
ekaikāṃ mūrttivyaktattvenoktānāmeteṣāṃ samastatva yogasaṃdhānakārī
daiśikaśreṣṭhaḥ liṃgetyādi / vedīpīṭhikaivat kriyākhyā pīṭhavigraheti /
pūrvoktasyātha kriyātmakaṃ pīṭhamityevamāderanuvādaḥ raṃdhre garbhe
bhagākāreṇotkīrṇaṃ lakṣaṇaṃ yasyā nirodhayediti / liṃgavattadvāmabhāge
pṛthak prastaraṇe prasvāpayet brahmaśilālakṣaṇaṃ gabhetyādi /
prāsādagarbhasya yaścaturthāṃśastanmānenetyarthaḥ /
śrīmatkiraṇepi //
koṇātkoṇā ca taṃ sūtraṃ garbhamānasya yadbhavediti / śrīmaddivyāmate tu
hastamātrasya vistārādyavaṃgulādhikā tadanyeṣāṃ tu liṃgānāṃ
krameṇaikāṃgulādhiketi / viśeṣaviśvādhārāmiti / vakṣyamāṇadīptiśaktyādi
bhirviśvādhārakaiḥ śaktyaṃtarairnicitāṃ agne tu vakṣyatyādhāradharmiṇīmiti
/ liṃgamūle niveśayediti svāpāyaiva pṛthak śayayāstaraṇe pīṭhikāvat
samastamūrti mūrtīśeti mūrtimūrtīśa vinyāśādyaṃ tasyā api kartavyaṃ
tattvātmakaṃ ca yat skaṃdhatraya marmavidyā śivasaṃjñitaṃ tadanvitāṃ tathā
navagartāḥ ratnādi vinyāsasthanāni yasyāstāṃ tathā bhūtāṃ nyaset /
kliptāmiti caṃdanādināvilepanena cārcitāṃ samāvṛtāmiti / sadvastrādibhiḥ
svamaṃtrairityādi / ye yatra vācyavācakayogena vyavasthitāḥ taiḥ ata
evācāryayaviśeṣaṇaṃ vidhiśāstraviditi vidhiḥ śāstrokraṃ yadvidhānaṃ
śāstraṃ ca maṃtraprayogāditi / te ubhe yo jānāti sa evaiteṣāṃ svairmaṃtraiḥ
p. ५६b) pūjanaṃ nirvatayati / ratnādi vinyāsasthānāni yasyāstāṃ ratnādi
hematanmūla iti vacanamuddeśārthametasyāgre viniyogaḥ / rocanāya ruceriti /
dīpti saṃdhukṣaṇāya tataḥ prāgvadityādi / prāgvaditi /
kuṃbhapratiṣṭhāyāmivanyastāsaneṣu tanmaṃtrā nityādi ācāryayo
madhyāṃśena samaṃdigaṃśeṣu sthaṃḍilādyadhikaraṇa evāsana vinyāsa
pūrvaṃ pūjāṃ karoti / tenaiva krameṇāgnau maṃtropasthānādiko homo
navadhaivāṣṭabhirmurtidharaiḥ sahita ācaret vyaktaprākāmyayogavaditi / vyaktaṃ
prakaṭaṃ yatprākāmyaṃ vyāpakatvaṃ tasya yogastādātmyenāvasthānaṃ
tatrābhijña ityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / mūrtipāḥ svavyāptyā homaṃ
kurvaṃti daiśikaḥ sarvavyāptyeti / prāgapyetaduktaṃ /
sarvasaṃdhānayogakṛddaiśikottama ityatra maṃtrasaṃpāta saṃskṛtāniti
ghṛtahomena svetyagnauheti sruvamukhena viṃduvinyāsātmakasaṃskāraḥ kṛto
yeṣāṃ śāṃtamityanabhivyaktatvenāṃtarbhūta sannidhānaśakti / yadāha /
tadvārisānnidhyakaraṇamiti / ātmādi tattvatrayavyāptimāha / māyetyāi /
māyātattvāvadhirātmatattvavyāptiḥ sadāśivatattvāvadhirvidyātattvavyāptiḥ
śivatattvāvadhistu śivatattvasyeti / liṃgaviṣayametat pīṭhaviṣayaṃ tu
vakṣyamāṇopapattyā tathā pīṭhaṃ kriyāvyāptyevamātmikā bhagavataḥ
parigrahavartinīyā kriyāśaktistadadhaḥ śivavyāptirityūhyaṃ
brahmaśilāyāstvādhāradharmiṇīmityādhikādvakṣyamānavākyādanaṃta
mūrtitvaṃ bhagavadadhiṣṭātṛśaktisamadhiṣṭhitāyā yatastasyā
viśvādhāraṇakṣamatvaṃ tena tadrūpikāyāstasyāḥ śuddhavidyāvadhireva
tattvatrayasya vyāptirbhāvyā itthaṃ tāḥ sarvāvyāptīḥ saṃśodhyānukrameṇa
tataḥ sarve saṃbhūya yathā svaṃ maṃtrājjapeṣuḥ darbhaspṛśa iti darbhāgreṇa
taṃ taṃ bhāgaṃ spṛśaṃ tacca japeyurityarthaḥ / taṃ taṃ bhāgamanena

śuddhaṃ saṃtaṃseśvarapityātmatattveśvaro brahmā vidyātattveśvaro
viṣṇurviṣṇvadhiṣṭādhikā pāramairīśaktiḥ śivatattve rudrādhiṣṭhāpi keti
jñeyaṃ / īthaṃ seśvaraṃ yathā svamīśvareṇa sahitaṃ paratratamupasthāpyeti
ātmatattvādanaṃtaraṃ parasmin paratra vidyātattve tadātmatattvamupasthāpyate
yojayitvā
p. ५७a) sarva eva mūrdhidharāḥ tadanaṃtaraṃ tenaiva vidhānenāpare
śodhayeyuḥ yāvacchiva tattvaṃ itthaṃ tattvatrayayogaḥ mūlāṇi?datyādi /
śāṃti kuṃbhādastramaṃtreṇakaraṇabhūtenātha vā mūlamaṃtreṇa
prokṣaṇātmakaṃ karmaprāyaścittārthaṃ yo vidhistatparyayaṃte
japahomātmakaṃ karmagurūttamaistathaivokaṃ homasamaśca japa eva kāryayaḥ
tathetyādi / pīṭhasyātmatattvādi bhāgatrayaṃ tatheti / liṃgavansaṃśodhyaṃ
śilāṃ tatheti / tenaiva saṃskāreṇa brahmaśilāmapi / tathā ca śrīmanmṛgeṃdre
liṃge ya uktaḥ saṃskāraḥ sopi kāryayastayorapīti / ādhāradharmiṇīmiti /
pūrvoktānuvādaḥ adhvano mūrtīnāṃ yaḥ saṃdohaḥ sāmarthyaṃ
tallakṣaṇaṃ etaduktaṃ bhavati / parameśvarasya samastādhva
mūrtivyāpakalakṣaṇāṃ śaktimeva / tadevāaha / ichetyādi / tattvadarśinaḥ
paramārtha vido ye bhagavata evechājñānakriyāśakti trayarūpāṃ kathayaṃti /
ātmādi saṃjñayā yasyā iti yasyāśca kriyāśakyātmakośaḥ
ātmatattvamityucyate jñānaśakyātmakaṃ vidyātattvaṃ / icchāśaktyakaṃ
śivatatvaṃ etacca pīṭhikāyāmapi draṣṭavyaṃ śuddhetyādi / liṃgapīṭhikā
brahmaśilātmake tritayesmiṃcchuddhe sati tadātmakasya vidheḥ pūraṇanimittaṃ
homaḥ kartavyaḥ kathamupaviṣṭairitīhanoktattvātmavidhiḥ
saṃhitāṃtarādapekṣyaḥ yatastuduktaṃ / śrīmatpratiṣṭhāpārameśvare /
pūrvasthitegnikuṃḍe tu āgneye dakṣiṇe tathā /
udaṅmukhaistu hotavyamācāryayairmūrtidhārakaiḥ //
nainṛte vāruṇe kuṃḍe vāyavyuttara īśage /
pūrvamukhaistu hotavyamācāryayairmūrti dhārakaiḥ //
madhyame cāgnikuṃḍe tu yāgamaṃḍapasaṃkṣiteḥ /
udaṅmukhena kartavyaṃ homaṃ tu guruṇā sadeti //
kena maṃtreṇa bhūrbhuvaḥ padairiti / etaiḥ padairvyastaiḥ pṛthak pṛthak athavā
śaktyanusāreṇa samastairapi vyāhṛti prayogeṇetyarthaḥ / tata ityādi /
śrotrābhyāṃsa iti karṇanikaṭe manovṛttyeti jñānaśaktyā / yaduktaṃ /
śrīmatpimgalāmate //
dakṣiṇaśraveṇe tvidaṃ nirvartitavidhānaṃ ca jñānaśaktyā samarpayediti /
niruddhyeti / tatkarma śivasamarpitaṃ kṛtvā svabhāsvaramiti / pāśupatāstraṃ
tasyaivāti bhāsvaram //
tena ca hūṃ phaḍaṃtena prāsādagarbhādvighnānutsādayet / karṇetyādi /
svayaṃbhuvo brahmaṇaḥ sthānaṃ madhyamaṃ tatkarṇasaṃpātātkoṇa
sūtradānāt niścitya jñātvā dvāḥ śabdena dvāram / tasya ṣaḍviṃśatyadhika
śatabhāgena tadbrahmasthānaṃ
p. ५७b) parityajyottarasyāṃdiśi kiṃcinnātvā brahmaśilāṃ nyasedityarthaḥ /
vinyāsasamaye ca maṃtraprayogāpāha / praṇavamityādi / oṃ namo vyāpini sthire
acale dhruve hrīṃ laṃ hrīṃ svāhā / varṇa १८ //
ityetenāṣṭākṣaramaṃtreṇa sthairyayaṃ sarvagataṃ smaranniti /
parameśvaraśaktyadhiṣṭhānātmakaṃ / vartmākhilaṃ tadārūḍhamiti /
pratiṣṭheya liṃgapīṭhātmakaṃ sāvaṣṭaṃbhaṃ nirodhyatāmiti /
jñānaśaktyāvalokya / evaṃ bhagavataḥ paramāśaktirasi / tadājñayā ceha
sthīyatāmiti / anenaiva krameṇa / taduktaṃ /
pratiṣṭhāsamuccaye /
tato vijñāpayed devīmācāryayaḥ pūjitāṃsatīm /
tvameva paramāśaktistvamevāsanadhārikā //
śivājñayā devitvayā sthātavyamiva sarvadeti nirodhya ca
vakṣyamāṇābhidhānāni ratnādīni vinyased vajramiti / herakaṃ arkeṣṭaḥ
sūryayakāṃtaḥ ati nīlaṃ mahānīlaṃ puṣpakaḥ puṣparāgaḥ abjarāgaḥ
padmarāgaḥ dīptiśaktiḥ samastadīptyadhiṣṭhāyikāyā pārameśvarī śaktiḥ
hemasuvarṇamuktameva / aruṇaṃ tāmraśrayaśvīmaram vaṅkāa hūṃ ca
phuttāraṃ rupyaṃ ārākhyaṃrīti / dhvaniḥ kāṃsyaṃ patragaḥ sīsaḥ / teṣāṃ
hemādīnāṃ abhidhānāni prākśāsanā liṃgavidhānasamaye pratipāditāni
tatpunarihānubhāṣaṇaṃ tadapyatetā prasiddhābhidhānānāmavismaraṇāya na
tu punaruktatvādati vyāptirbhāvyā prākta iti / pratyaṣṭakamaṣṭā sudikṣu
pratyekaṃ yadgarbhaṃ kṣiptaṃ tānyeva samastāni madhyagarta ityeva kāreṇa
bhinnakrameṇa vyākhyeyaḥ dehaśaktimiti / dehātmakaṃ sāmarthyaṃ śileti
manaḥ śilākvacicca śilāṃ janākhyayā saivaṃ kākṣetikāsīsaṃtāpyeti
hemamākṣīkaṃ sūtākhyaṃ pārataṃ agnigairijaṃ suvarṇagairikaṃ
dhātūnityetānvijānīyātsagaṃdheti / gaṃdhapāṣāṇābhidhānena yu tu
viśeṣeṇa saha bhṛṃgobhrakākhyaḥ smṛtivīryayātmakāniti /
smṛtervīryayamanusaṃdhānātmikāyā śaktistatkarāṇākān tatheti /
pūrvakrameṇetyarthaḥ /
acyutakrāṃtā viṣṇukrakrāṃtā caṃdanaṃśoṇamiti / raktacaṃdanaṃ
śāṃtavāramiti / sitacaṃdanam / śaṃkhikā śaṃkhapuṣpikā / ārogyaśakti
p. ५८a) saṃdhyāyetyārogitā hetoḥ śaktiradhiṣṭheyā etā
ityanusaṃdhāyetyarthaḥ / brīhīśabdena dhānyaṃ aṃtarekhilāniti /
pūrvoktānuvādaḥ tṛptyātmakānetāniti / āpyāyanaśaktyadhiṣṭheyān ata eva
viśvadhāraṇā anekaśaktyadhiṣṭhānādviśvādhārāmeva / yaduktaṃ /
viśvādhārāmabhidhyāyeti / etānivalokeśa vācakairmaṃtraiḥ pūrvapratipāditai
nyaset / divyāmate tu / praṇavena hṛnmaṃtreṇa vāpīti viśeṣaḥ / yaduktaṃ / yasya
yo vihito maṃtro ratnādīnā niveśane nyaset tat tena maṃtreṇa athavā praṇavena
tu svadigīśena maṃtreṇa hṛdaye nātha vā gururiti / madhyagarbhe tu haimaṃ
kūrmaṃ tathā pṛthvīmiti / sauvarṇaṃ kūrmaṃ tatheti / sauvarṇeva pṛthvī devīti
tadviśeṣaṇamiva vyavahita padena vṛsau vṛṣabhaḥ sauvarṇameva /
śrīmanmṛgedrepi //
hemakūrmamahīvṛṣā ityatra hemaśabdastrayāṇāmapi viśeṣakaḥ
śrīmannaṃdikeśvaramate tu kūrmaṃ tāmreṇa kārayet / pṛthivī rājatā kāryayā
vṛṣaṃ vai kāṃcanātmakamiti bhedāḥ lakṣaṇāśaṃkhapuṣpikaiva
tatsahitāsahadevābhidhānā oṣadhiḥ anaṃtamanunā cetyanaṃta
vācakamaṃtreṇai tanmadhye nyaset / ratnādīnāmeteṣāmalābhe vaikalpiko vidhiḥ
/ vajramityādi / lohānāmalābhe agnidaivatamiti / mṛgam varā ekā evauṣaḍhiḥ
saha devākhyā śivaśāstre etāni ca sarvagarteṣṭha nyāsaṃ bhave iti / yaduktaṃ /
śrīmatkiraṇe //
nyasedvajraṃ yavān hema sahāṃcāsaṃbhavo yadi /
yaduktaṃ / śrīmatkiraṇe //
nyasedvajraṃ yavān hema sahāṃcāsaṃbhavo yadi /
tato rasottamaṃ pārataṃ pūrvoktasyaiva vidhānāya vījāni ca saptānīti / uktaṃ
yadvidhānāṃtaraṃ tasmādṛte samastabījāni ca svalpāni tāni bījagāḍha
doṣaparihārāyetyarthaḥ / yaduktaṃ tatraivaḥ //
bījagāḍhaṃ na kartavyaṃ gāḍhe doṣo mahān bhavet /
śvabhraṃ kṛtvā payavṛttamiti / liṃgasya brahmabhāgamānena brahmaśilāyāṃ
navakhātopalakṣitaṃ khyātaṃ śubhramucyate / uktaṃ ca pratiṣṭhā samuccaye /
brahmabhāgaviśeṣasya pramāṇena gabhīrakam /
khyātaṃ madhye tathānyāni navakhātāni kārayediti //
varmaṇāstreṇa saṃrakṣyeti / varmāstrābhyāṃ saṃrakṣya dik patibhyo baliṃ
kṣipet kṛta
p. ५८b) nyāsa iti / balipakṣye pādanaṃtaraṃ karanyāsādi kṛtvāstramaṃtreṇa
śatasaṃkhyaṃ homaṃ kuryayāt / etatprayojanamāha / śilāsūtracyuti chidra
niṣedhāyeti brahmaśilāyāḥ sūtracyuti toya chidraṃ
vighnaprabhavāvakāśastannivāraṇāyāsinetya vā śivabhaṭṭārakeṇaiva homaḥ
astreṇa vāstupate brahmaṇo homaṃ kṛtvā tadanaṃtaraṃ gururvakṣyamāṇakaṃ
karmārabheta muhūrte sadguṇa iti / muhūrtaḥ paṃacadaśāṃśo divasasya

rātreśca tena śivādayastriśanmuhūrtāḥ ahorātramadhye bhavaṃti
śivabhujagamitrapitṛvasujalaviśvaviriṃca paṃkajaprabhavāḥ iṃdrāgnīṃ
iniśācara varuṇārpamayona paścāhni bhadrājāhi budhnāḥ
pūṣādasrāṃtakāgnidhātāraḥ idvaṃditi guruhariravitvaṣṭānilasaṃjñakāḥ
kṣaṇāḥ rātrau ahraḥ paṃcadaśāṃśo rātreścaivaṃ muhūrta iti saṃjñe tu ete
tu yajurvedānuvāka paṭhita nakṣatra devatā saṃjñayaiva nibaddhāḥ agnirdevatā
kṛtrikānakṣatramityādikayāṃ teṣāṃ madhyāyaḥ saṃguṇaḥ kiṃ ca
yajamānānukūleṃdāviti / ānukūlamiṃdoryathā tatpūrvaṃ pratipāditaṃ
tathā saṃtāratvaṃ nirupadrave ceṃdāviti prakṛtaṃ iṃdrorupagrahaḥ
pāpagrahayogaḥ tadrahitaṃ dhruvamārdaveti / dhruvamārdava
nakṣatrasvarūpātmake bhogamokṣa pratiṣṭhāviṣayametat uccāṭana karmaṇi
caturātmake viprakāryaya nimittaṃ kṣiprātmake sthire piveti dhruvaviṣaya evaiṣu
paryayāyaḥ ugrakarmanimittaṃ maghāyukte dāruṇanimittaṃ
tvādrāmūlayoranyaṃtareṇa saṃyukta iti yāvat svakāmānugate pibeti
prāgyathoktaṃ dāruṇocarakṣipradhruvasādhāraṇātmake
tadātmakārthasaṃsiddhye iti nudaṅmārgasthite sūryaya iti
bhogādyabhilāṣaviṣaya eva niyamaḥ tanumumukṣuviṣayo yatastasya sarvadā
saukāryayā / uktaṃ ca pratiṣṭhā samuccaye /
yatra vā tatra vā kālai pratiṣṭhā kriyate vibhoḥ /
muktaye niyamo nāsti siddhyai tu sanigadyate /
iti / siddhyarthinastūttarāyaṇaṃ vinānyadā / yaduktaṃ tatraiva /
uttare hyavane liṃgaṃ sthāpitaṃ pūjyate sadā /
subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ dehināṃ kunate sadeti //
nirutyāta iti / ulkābhūkaṃpa digdāhādi varjite / balīyasīti
p. ५९a) balīyastvaṃ rāśeryathā bhavati / tadapi pūrvaṃ pratipāditamadhipayuto
dṛṣṭo vetyādinā bhaumādiṣu suhṛtsvarkṣa trikoṇocca sthiteṣviti /
muhūrtaviśeṣaṇamidaṃ muhūrtasya bhaumādayaḥ pāpāḥ
suhṛtsthānanivāsino yadi bhavaṃti teṣāṃ ca mitrāmitrabhāvo
varāhamihiroktyaivādhigaṃtavyo yadāha bṛhajvātake śatrūmaṃdasitau samaśca
śaśijomitrāṇi śeṣāravestīkṣṇāaṃśurhimaśmijāśca suhṛdo śeṣāḥ samāḥ
śītagoḥ jīvedūṣṇakarāḥ kujasya suhṛdojñoriḥ sitārkī samaumitre sūryayasitau
budhasya himaguḥ samāścāpare sūraiḥ saumyasitāvarī ravisuto madhyaḥ
paretvanyathā / saumyākī suhṛdau samaḥ suraguruḥ saurasya cānyerayaḥ iti / atra
bhaumādiṣviti pāpagrahasaṃgrahāyānyathā sāmānyena grahasaṃgraho
vivakṣito yadi bhavet tadā sūryayādiṣviti vacanaṃ bhavet / atha sūryasyāpi
pāpatvaṃ tatra sarvatra kevalaṃ varāhamihiramata eva / itthaṃ
bahuvacanānupattiriti cet nakṣīṇeṃdupāpasaṃyuta pāpāpekṣayātadupapatteḥ /
yadāhuḥ / kṣīṇaidvarkayamārāḥ pāpāstaiḥ saṃyutaḥ saumya iti evamapyeteṣu
sva ṛkṣasthiteṣu vā ṛkṣaśabdenātra rāśirvivakṣitaḥ / yadāhuḥ / rāśikṣetra
gṛhakṣaṃbhāni bhuvanaṃ caikākta saṃpratyaya eva tena svarāśistha iti yāvat /
grahāṇāṃ ca rāśayo yathāsvaṃ pūrvamabhihitāḥ athavā teṣveva trikoṇa
sthiteṣu trikoṇāni ca arkasya siṃhaḥ caṃdrasya vṛṣaḥ bhaumasya meṣaḥ budhasya
kanyā gurordhanvī śukrasya tulā śanaiścarasya kuṃbhaḥ / yaduktaṃ /
sūkṣmajātake /
arkādīnāṃ trikoṇasaṃjñāni siṃhavṛṣājapramadāḥ kārmukabhṛttauli
kuṃbhadharā iti / athocca sthiteṣu pratyekaṃ yaducca sthānaṃ tatra sūryasya
meṣarāśiruccasthānaṃ caṃdrasya vṛṣaḥ yastrikoṇastasya pūrvamuktaḥ
bhaumasya makaraḥ budhasya kanyāyā tasyaiva trikoṇamuktaḥ bṛhaspteḥ karkiḥ
śukrasya minā śanaiścarasya tulā / yaduktaṃ tatraiva /
ajavṛṣamṛgāṃganāḥ karkimīnavaṇijāṃśakeṣvinādyucā iti / eteṣu
bhaumādiṣu pāpeṣūddiṣṭasthānānāmanyatamasthānāvasthiteṣu lagnādeḥ
śobhanatvamityuktaṃ bhavati / hṛdottiṣṭheti
p. ५९b) cotthāpyeti hṛnmaṃtreṇottiṣṭha
bhagavannityāmaṃtraṇavijñaptikayotthāpyātha ṛgveda paṭhite nottiṣṭa
brahmaṇaspate / devetyādinā samutthāpyārghayitvā ca tatraiva tadanu tataḥ
pradeśāccālayet aspṛṣṭvā cordhvaśākhakamityata eva pratiṣṭhātonaṃtaraṃ
dvāra nirvartananipuṇāḥ kecidicchaṃti / anyathā spṛṣṭvādha ūrdhvaśākhakaḥ
praveśaḥ kleśaniṣpādyo bhavati / uktaṃ ca pratiṣṭhāsamuccaye /
dvārabaṃdhaṃ vinā liṃga dvāreṇaiva praveśayet /
dvārabaṃdhe kṛte liṃgamākāśena praveśayediti //
śvabhraṃ brahmaśilātaḥ pūrvoditaḥ tasya tathā dvārasyānaṃtarāvasthāpiteṃ
bhadrapīṭhe tāvat tatkṣaṇaṃ niveśayet / sthiro bhavetyatheti /
prāsādapraveśasamaya evopaśruti saṃpādanāya sthiro bhaveti ca
śabdamutpādyānaṃtaraṃ śvabhramastreṇodghāṭya recayediti / saṃskarāṃtara
pradarśanaṃ / yaṃtreṇa vidhṛtamiti dhāraṇārthaṃ dṛḍhakāṣṭhādi vinyāse
prayatnaviśeṣo yaṃtramiti / prasiddiḥ tena vidhṛtaistathā laṃbanamānaiḥ sūtraiḥ
samyak praguṇīkṛtaṃ suspaṣṭatāṃ nītaṃ gururmūrtipasahitastaṃ bhagavataṃ
śvabhramavatārayet kathamiti / tadathamāha / śaktītyādi / śaktiryāpīṭha
brahmaśilātmakena rūpadvayenāva sthitā tatastāvat
prathamamādhārabhūtāyā brahmaśilākhyāyāḥ kriyāśakteḥ śaktimataśca
liṃgākārasya vīdhaśaktyātmanastadānīṃ saṃyogajamabhedaṃ
nānārūpāvasthiti pravilayalakṣaṇaṃ dhyāpatyato dharmadharmibhāvastayoḥ
dharmadharmiṇo bhagavataḥ śaktiḥ sādharma evatayoḥ sahāvasthānātmakamiti /
yāvat / ata eva pratiṣṭhā pratiṣṭhānaṃ śivaśaktyorāti mukhyenāvasthitiḥ
layāṃ taṃ maṃtramuccāryayeti biṃdvaṃta kṣobhapūrvaṃ nādoccāraṇapathā
prāṇaśaktipreraṇa sāmarthya paryayaṃtamityarthaḥ / etena sṛṣṭimārgeṇa
vinyasyedavatārayet / pīṭhetyādi / tatastayorbrahmaśilāliṃgayoḥ
saṃyogātmakapīṭhabaṃdhaṃ kṛtvā devīṃ pīṭhīkā vigrahāṃ
kriyākhyāmudbodhayet pratibodhayet tāṃ ca liṃgavatsūtraireva praguṇīkṛtya
kriyāmaṃtreṇa caturthyaṃ tena oṃ kriyāśaktyai pīṭhikākhyāyai nama
p. ६०a) ityevamātmakena sanniveśaye tasmin bodhaśaktyātmaka iti
jñānaśaktyātmake liṃge yatkriyāśakti samarpaṇamiti sanniveśanaṃ
pratiṣṭhāyeneti / yenānenā saṃyogena kṛtena satā pratiṣṭhā bhavati /
dṛkkriyātmakaṃ tattvaṃ saṃpṛktaṃ bhavatītyarthaḥ / prāk
pīṭhikālakṣaṇāraṃbhepyetadāveditamatha kriyātmakaṃ pīṭhaṃ
bodhaśaktyātmanaḥ prabhoradhiṣṭheyaṃ tayoryogastattatvaṃ
dṛkkriyātmakamityādinā sā na cedityādi sā pīṭhikāya dinapraguṇā
tattadācālanādinā praguṇīkāryayā cālane ca tasyāhomaṃ yathā
kuryācchivenātha vāstreṇa tataḥ pīṭhaliṃgayoḥ saṃdhipūraṇārthaṃ
vajralepavidhānāha / sarjetyādi / sarjākhyayā kuṃdūruvṛkṣa
niryāsolārāsarjara sā parābhidhānaḥ lohamalaḥ koḍākhyaḥ
caimarodbhavasamaye yasyotpattiḥ śaṃkhacūrṇaṃ śaṃkhāde ca cūrṇitāt
etairviśeṣa pācitaiśca tailenayārābhidhānena vṛkṣaniryayāṃsena tasyaiva
salatailatvena kvacitprasiddheḥ /
śrīmatpiṃgalāmatepi //
śvabhrasaṃdhī tataḥ pūryasarjalohamalādibhiḥ /
lārātailavipakvaistu śaṃkhacūrṇasamanvitairiti //
tata ityādi pūrvaṃ liṃge pīṭhe brahmaśilāyāṃ ca pratyekaṃ tattvatraya nyāsaḥ
kṛtaḥ / idānīmaikye trayāṇāṃ vakṣyamāṇa cadekaika triskaṃdhaṃ
varmādhānaṃ tadeva viśeṣayati pīṭhetyādi / tatastasmādeva dhvanaḥ ye
pīṭhamaṃtrā vidyāvidyeśāsta eva pīṭhamaṃtratvena yato vyapadiśyate
tānpīṭhe vidyātattvena samamityarthaḥ mūrtiḥ saṃhitātara
dṛṣṭoṣṭātriṃśatkalā kalitaḥ kāyastadādīn mūrtimaṃtrān brahmātmakān
paraṃtattvamiti / tasyāmūrterjīvavatsārabhūtaṃ yatatsu

śuddhajñānakiryātmakaṃ tasya cāṃgāni rūpakopadeśāya śiraḥ
śikhādayaḥ acayavāḥ śaktā eva cicchaktiṃ ceti sakalopādhi virahānnistaraṃga
tayā śāṃtavijñānātmikāṃ śivattattvena samam kriyāmadha iti pīṭhādho
gaṇeśalokeśādīn / brahmaśilāyāmātmatattvena samamityaṃ triskaṃdhaṃ
varmabhāgatraye brahmalilāpīṭha liṃgātmake vinyastaṃ bhavati / gaṇeśa
lokeśānāṃ ca kriyāśaktyadhiṣṭheyatvameva
p. ६०b) pratiṣṭhā samuccayepyevameva vinyāsaḥ / taduktaṃ tatra /
liṃgamūrardhani deveśamaṃgairbrahmabhiranvitaṃ /
tadadhaḥ śaktisaṃlīnān pūjayeccakra vartinaḥ //
gaṇeśalokapālāṃśca liṃagamūleprapūjayediti /
nirodhya vidhivaditi / yathā śāstraparidṛṣṭhayāṃguṣṭhagarbhayā
nirodhamudrayā nirodhyeti ākalpamanugraha kṛtvena bhagavansannidhānaṃ
kriyatāmiti / vijñaptiṃ vidhāyeti yāvat uktaṃ ca pratiṣṭhā samuccaye / tato
vijñāpayet prabhuṃ /
maṃtramaṃtreśasaṃyukto lokānugrahakāmyayā /
atra liṃge mahādeva sannidhī bhava sarvadā //
yāvaccaṃdraśca sūryaśca yāvatiṣṭhati medinī /
tāvattvayātra deveśa sthātavyaṃ svecchayā vibho //
tato nirodhanaṃ kuryayāditi / dhūpamarghaṃ vaṣaṭ kṛtamiti /
vāstudevatāpūjāprakaraṇoktasya vidheranuvādaḥ praṇipatyakṣamāpayediti /
yathoktaṃ pratiṣṭhāsamuccaya eva /
tato mūrtidharaiḥ sārdhaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇaṃ /
praṇipatya yathā nyāyamidaṃ vijñāpayecchivam //
jñānatojñānato vāpi śāstroktaṃ na kṛtaṃ ca yat /
tatsarvaṃ pūrṇamevāstu tvatprasādān maheśvareti //
śrīmatparākhyepi // tato vijñāpayet prabhumiti /
bhavaṃtu siddhayaḥ sarvāḥ sādhakasya tavecchayā /
yāḥ kāścidītayo loke nāśaṃ gacchaṃtutāḥ prabhoḥ //
svāsthyaṃ bhavatu lokasya nṛpati śrīranuttamā /
evaṃ vijñapya deveśaṃ kṣamyatāmiti / vai vadet iti / evamityādi /
pūjāhomajapādi sarvaṃ prathamadina eva caturṣvapi dineṣu vidheyam /
uktaṃ ca śrīmatpiṃgalāmate //
vastradhūpānviśeṣeṇa gaṃdhapuṣpavilepanaṃ /
pūjānaivedyadānaṃ ca yāvaddina catuṣṭayam //
iti caṃḍīśasya yāgādi na kṛtaṃ tāvannaivedyādi kasya bhakṣaṇādvāvapi na
doṣaḥ caturthetyādi / vidhānaviditi / paṭhakramānapekṣayārthena krameṇa
anuṣṭhānātmakaṃ vidhānaṃ yojānāti naivedyāpanayanapūrvaṃ caturthaṃ
divase snānādi kāryayaṃ / ayamatrānuṣṭhānakramaḥ sādhyāṇuṃ svaṃ visarjya
ceti / sādhakābhiprāyeṇedaṃ yato yaḥ pratiṣṭhito maṃtraḥ sa sādhakasyaiva
sādhyaḥ taṃ viśiṣṭhatara sannidhānadvāreṇa kṣaṇamekaṃ caṃḍeśapūjanā
cadhi visarjya na tu viśiṣṭa sannidhānadvāreṇa tasyā pratiṣṭhita tvāt
jñānaśaktipada iti / liṃgamūrtā cevamatrairiti saṃhitāṃta dṛṣṭaiścaṃḍeśa
p. ६१a) vācakaiśca huṃ phaḍaṃtaiśca śivabhaṭṭārakasyaiva aṃgātmaka
śivaśaktyaṃtaraṃ caṃḍeśvaraṃ prāgvaditi / yathaiva prathamadine pūjāṃ
kṛtvā tadvadevataṃ tadā yajet /
uktaṃ ca śrīmatpiṃgalāmate //
naivedyāpanayaṃ kṛtvā cidviśeṣaṃ visarjya ca /
nyasya caṃḍeśvaraṃ mūrtau krodhaṃ daivādvinirgatam //
yajediti / saṃhitāṃtare parākhyepi / caṃḍaṃ tatkamalebhyarcyaṃ
pūrvavannāmaśaṃbharairiti / japtvāvedyeti / tanmaṃtraireva yathāśakti japaṃ
kṛtvā tamāpyā vedya yathoktaṃ /
ruru saṃhitāyāṃ //
guhyāti guhyagoptātvaṃ gṛhāṇāsmatkṛtaṃ /
japam siddhyai bhavatu me yena tvat prāsādāttvayi sthitamityetena vidhinā
tatastadhānaṃ kaṇikaṃ kaṇamiti / sarpakaṭakakeyūrādi
bhūṣitam ṭaṃkodyatakaramiti / paraśuvyāpṛtahastaṃ prāṇayathātmasthamiti /
pūrakarecaka prasarasaṃsthaṃ maṃtraṃ kṛtvetyarthaḥ / ādhāraśaktyātmake
kamale adhikaraṇabhūte aiśānyāṃdiśi niveśayet /
śrīmatpiṃgalāmatepi //
tanniveśayasamutkīlya liṃgādīśe niveśayet /
prāgādhārā tu yā śaktiḥ sā calācalarūpiṇī //
tadāsanaṃ prakalpyādau tatra caṃḍaṃ niveśayediti /
samayādi niyāmakamityādi / grahaṇānnirmālyasya laṃghaṇa bhakṣaṇādyapi
niyamayatītyarthaḥ / ata eva viśeṣa iti /
śivārūḍhā naivedya bhakṣaṇe laṃghane srajaḥ /
dāne vā dīkṣitasyāpi nirodhakamavāritameva //
kṛtvā nirodhakamityarthaḥ / uktaṃ ca śrīmatparākhye //
caṃḍarūpaḥ svayaṃ rudro badhnāti samayakṣatāniti /
prāgata evoddiṣṭaṃ evaṃ dināni catvāri nārcārūḍhasya vastu na ityādinā tata
ityādi tataścaṃḍeśapūjanādanaṃtaraṃ tasya snānādi kṛtvā sādhāravidhā
vidhāviti / sakalajagadanugrahakṛtvena pratiṣṭhitaṃ yadbhagavato rūpaṃ
tatpratyahamabhimata phalāya pūjayet / atha calaliṃgapratiṣṭhāmāha / caletyādi /
yaccalaliṃgaṃ pṛthak pīṭhaṃ tatsaṃskṛtamiti sthiraṃ
liṃgapratiṣṭhāsaṃskāravidhinaiva yadvakṣyati /
pūrvavacca kṛtasnānaṃ nyastāṇumabhivāsitamiti //
atra vakṣyamāṇavacana
niśedhataścaṃḍakalpanāvarjamanyatsarvamevapekṣaṇīyaṃ / yadāha /
pṛthakpīṭha liṃgapratiṣṭhāvidhānasamaye prāgvanmaṃtrādhva vinyāsaḥ
kāryayaścaṃḍeśvarā dṛte iti saṃskṛte nyasediti pīṭha ityarthaḥ / atha
pṛthakpīṭhavi ṣayametat abhedena saṃskṛtamiti anādi saṃyuktatvāt pūrṇetyādi /
pratiṣṭhādi vasāt prabhṛti pūrṇāhutyaṃ taṃ bhogāya
p. ६१b) deśāṃtare pūjito yaḥ svamaṃtrastaṃ tadāniṃ visarjya ācāryaya
āropitaṃ pratiṣṭhitaṃ yajedityarthaḥ / abhinnetyādi śailama pṛthak pīṭhaṃ
yaccalaliṃgaṃ tanmanaḥ śivamityāhuḥ / tadabhidhānāyopapattiḥ mana ityeṣayo
dhāturiti / manu avabodhana iti yo dhāturasau vijñānavācako yataḥ tena talliṃgaṃ
vakṣyamāṇopapattyā mumukṣuṇā putrakenaiva bodhamātra eva citta sthairyaya
nimittamadanīyaṃ nānyenācāryayādinā / yata āha /
na tatrāsti viśeṣādhva kriyānyāsopi vai dvijāḥ /
tatrārcaṇīyaṃ guruṇā siddhyarthaṃ sādhakenaveti / viśeṣādhva
kriyānyāsaśca prathamaṃ yathā pratiṣṭhāyāṃ vyastatvena darśitastathā tatra
na kāryayaḥ kiṃ tu samastādhva vyāpakatvena jñānaśaktyātmakamedityuktaṃ
bhavati / raudramityādi / idamanyat kṣudrasiddhyarthaṃ yatoto raudraṃ
navabhāsaṃkhyayā śiraḥ prabhṛti bhāgatrayādadhobhāge yavakameva cihno
yasya tathā pīṭhādhiṣṭānalāṃśakamiti /
pīṭhikāyāmāviṣṭautarbhūtonalāṃśakastribhāgo yasya tat evaṃ ca
bhagadvayenārcāpīṭhe ca bhāga ityarthaiḥ / prāgapyasya
lokapālaliṃgavidhānasamaye lakṣaṇamuddiṣṭaṃ raudraṃ raudreṣu kṛtyeṣu
yavāṃkaṃvyaṃkameva cābhāgatrayeṇa tasyārcā tribhāgaḥ piṃḍikāvaṭa
ityādinā lakṣaṇoddhārasamaye ca ṣaṣṭiyavānanaṃvāsyādityabhidhāya tatraiva
vāyavākāraṃ pakṣadvaya vivarjitamityarthaḥ / surālaya iti prāsāde
hitakāmaistattathā vidhagṛhepi na sthāpyam / atrāvakāśaka iti niravakāśe
śmaśāne nirāvarṇa ityarthaḥ / bāṇaliṃgaviṣayaṃ pratiṣṭhāyā
vihitasaṃskārākaraṇe hetumāha / brāṇetyādi / pūrvameva
yatastatsiddhaistripuravāsijanāṃtaraiḥ saṃskṛtamadho nitya sannidhānena
nityasaṃskārāvakṣyamāṇāstasya kriyaṃte na vā kriyaṃte yata āha / tatrādhva
mūrtimūrtīśa kalpanā kriyate naveti / tadudbhavasthānānyāha /
prasiddhamityādi / puṇyaśailāḥ śrīparvatapāriyātrādayaḥ siddhakṣetrāṇi ca
puṣkarakedārakarkhalaprabhṛtīni / puṇyanadyaśca gaṃgānarmadāsarasvatī
devīkādyāḥ pūrvamapyuktāḥ / evameteṣu pradeśeṣūdbhavo yasya yatastatra
tatpūrvaṃ tripuradāhasamaye tadvāsijanārcita liṃganipātāḥ
śivabāṇasaṃjātā iti paurāṇikāḥ va tu narmadāta iti lokā
p. ६२a) yathā tatra bāṇena pārthivaliṃgānāṃ prarāhitattvā tānyevaitāni
teṣāṃ pārthivattve nadijalāṃtaḥ pravāhitattvena tatkāla eva
viśaraṇasaṃbhāvanayā kalāṃtara sthityanuptateḥ kevalaṃ prasiddhimātramevai

tat notkirettatra lakṣaṇamiti / na vāṇaliṃge roha ityetasyānuvādaḥ
svasaṃsthānaṃ visaṃsthānamiti / sarvameva liṃgākāraṃ visaṃsthānamityeka
deśa eva liṃgākāreṇānyatra ghaṭitāpāṣāṇā kṛtītyarthaḥ / tattathā vidhamapi
sarvaprāsādaliṃgagaṃ kuryayādetadapi bāṇaliṃge svayaṃ vyakte
sarvapīṭhagṛhāśraya ityetasyānubhāṣaṇam vikalpāhaṃ na jātve tadapi
bhogārthametat syānmokṣārthaṃ veti / evaṃ vikalpayogyaṃ ca tanna
kadācidyataḥ sarvakāmārthasādhakaṃ pūrvānugṛhītatvata eva homopi tāvat
saṃkhya uktaḥ sabhūtikāmaistāvat kāryayo na vā kāryayaḥ caṃḍakalpanā tu na
kriyata eva maṃtrasaṃkaro jātu sāmānyetara yogata
ityetatsādhyapūrvaniviṣṭāṇu saṃkaropi na jātu cidityasyānubhāṣaṇam
puṣpetyādi / yaḥ prāguktaḥ sthaṃḍile
maheśārādhanopāyastadarthametatpuṣpādi kalpite pīṭha iti tasmin sthaṃḍile
śivayāgārthaṃ puṣpādinākalpite pīṭha ityādhāre ādigrahaṇādgaṃdhaiḥ
siddhārthakaivārajobhiḥ kalpite mana ityādi / athaveti pakṣāṃtare athavā
tasminneva sthaṃḍile puṣpādera saṃbhavānmanasā kalpite ādhāresu
viśuddhāyāṃ bhūmāvityarthaḥ / kiṃ ca svamūrtītyādi / manoyāgavidhinā
eteṣāṃ puṣpādi kalpitānāṃ svamūrtau ca
pūjitānāmanyatametātkāliṃgarūddiścala ityartho yāgāvadhimaṃtrāvāhana
visarjanaṃ na tu sthira pratiṣṭhitānāmiva viśeṣa sannidhānamātra
visarjanamapyetaduktaṃ bhavati / siddhirabhipretasya śivayāgasya niṣpatiḥ
bāṇechidra vivarjita iti bāṇaliṃgaṃ purāsiddhaiḥ saṃskṛtaṃ nityasannidhīti
utkarṣavacanataḥ pūrvoditānsachidrepi siddhiritye tadā
śaṃkānirāmāyaitadityarthaḥ / calamityādi / na kevalaṃ chidrayukte bāṇena
siddhiryāvadanyadapi calaṃdhastamityupaghātādi nātrastaṃ tatra kvacit
sthiratāmiti / pujyatāṃ na ye yadvā kṛti vaipulyena sannidhānādya saṃbhavāt /
nāceṃtyādi / bhadrapīṭha puṣpa vastrādyādhāre tadarcanīyaṃ na tu bhūmau
ityuktaṃ bhavati / śrīmatpiṃgalāmatepi //
prāgāsanam pratiṣṭhāpya puṣpapatrairyathāhitaṃ /
p. ६२b) tasyopari yajelliṃgaṃ na tu bhūmau kadācana //
abhāvādvātha vastrordhve sthitaṃ vātha karaṃḍake /
iti / sādhyetyādi / siddhamaṃtrasevitam na sarveṣāṃ dṛṣṭipathaṃ nayet /
sāmānyamiti / caṃḍīśayāgaṃ vinā pratimāmiva yo vidhiruktaḥ sa sarva eva
pīṭhikā sthāpanamanyathānupapattyā ratnādyasya ca dhātu lohauṣadhi bījāṃ
tasya paṃcakasya tathā kūrmaṃ padma vṛṣa pṛthivyabhidhānasya catuṣṭayasya
tadūrdhvamiti / pīṭhikā vinyāsādūrdhvaṃ pīṭhikāgarbha eva nyāsaḥ
brahmapīṭha iti / brahmaśilāyayaṃ nadītyādi / yadi kadācilliṃgārcana
śraddhālubhirnadī pravāhālliṃgākārāṇi aśmabiṃbāni pratiṣṭhāpyaṃte
tatteṣāṃ pṛthakpīṭha calaliṃgānāṃ pratiṣṭhāsamaye yo vidhiruktaste caiva
sānnidhyārthaṃ pīṭhe sthānamiti pratiṣṭhāsu maṃtrairityādi / svādhva paṃkaja
iti yasya yāvatya dhvanivyāptistāvadevātmavidyāśivātmakastrikhaṃḍo
dhāmana paṃkajamadhiṣṭheya tvāt tathātāvatyevādhvaniyāni tattvāni ye
yathāmūrtīśāḥ / yathoktaṃ /
śuddhāśuddhādhvaretyevā kvacilloka bhṛtopi vā /
taiḥ saṃyuktaṃ sthāpanaṃ sādhyetyādi / sādhyānāmajanalokanivāsino
devaviśeṣāḥ siddhāśca jñānayogābhyāsāt prāptāṇimādyāḥ devaśayā
eva ahimukhyāḥ pratimālakṣaṇenābhyadhobhujagākārāḥ
phaṇālaṃkṛtamastakāḥ / nāgaḥ śeṣādaya ityetena
yathoddiṣṭāḥ ṛṣīṇāmityevaṃ maharṣayonyepi śivādhiṣṭhānatāṃ gatā
ityetena tatraivoddiṣṭāḥ teṣāmathavā udāsīnāḥ sopavītāḥ
kamaṃḍalvasūtriṇaḥ saptarṣaya ityetena yannuddiṣṭāsteṣāṃ saritaśca
gaṃgāyamunādyāḥ sravaṃtyaśca jalena jalasthitāḥ ityetena
yathoddiṣṭāstāsāṃ eteṣāṃ piśācāṃtānāṃ pṛthivītattvānna paramadhvani
vyāptirityarthaḥ / pareṣāṃ bhuvaneśānāmitye tat svamaṃtrairanyadevānāṃ
sthāpanametasyānubhāṣaṇaṃ paṭapatiṣṭhāmāha / yathoktetyādi /
pratipāditamāṇāvirahita rūpayuktāṃ paṭe sthitāṃ pūjayet / saṃskṛtāṃ
vidhivanmaṃtrairiti / pratiṣṭhā samayenoktena
p. ६३a) vidhinā maṃtraiśca kāraṇabhūtairācāryayeṇa kartrā saṃskṛtāmiti
metravinyāsādinā sannidhiṃ prāpitāṃ tathā vidhāṃ pūjayet tadabhīpsitaṃ
prāpnoti pūjanaṃ tu tatra dhūpamātramadoṣāya puṣpadibhirādi grahaṇāt
snānārgha vilepanāni taiśca rūpavināśabhayādbhū sthita ādaśaṃ
pratibiṃbhe pūjākāryayā na vigrahe /
uktaṃ ca pratiṣṭhāsamuccaye //
lepacitra gatānāṃ ca dhāraṇābhirviśodhanaṃ /
snānādimānasaṃ kāryayaṃ tathā ratnaśilādikaṃ //
netronmīlanamatrāpi āsanādi vidhiḥ punaḥ /
niraṃvu kusumaiḥ kāryayo yathācitraṃ na naśyati //
iti / dvārapratiṣṭhāmāha / dvāretyādi /
śākhādvayamūrdhvādhva uduṃbhare ca evaṃ catvāri yāni dvārāṃgāni tāni
kaṣāya harītakyāmalakaśakalānitairādi grahaṇān mṛdbhasma
paṃcagavyairanyaiśvamukhyapratiṣṭhā snānopayogibhiḥ / plutānīti snapitāni
vāsobhirāchādyaśayane nikṣipyamārga iti tattvatrayākhye
anurūpānmūrtimaṃtrān viniveśayet / yataduktaṃ / te ca naṃtādayaḥ śuddhe
mārge maṃḍalinopī vā śuddhāśuddhādhvarenyevā kvacilloka bhṛte pibeti / tata
ātmatattvādi traye pratibhāgaṃ yathāśaktihomaṃ kṛtvā vāstoṣpatiṃ yajet /
adha iti dvārāvayavasyādhaḥ caturthasyordhvoduṃbharākhyasyādhodravya
prakṣepasthānā saṃbhavāt / anaṃtacitā anaṃtavācakamaṃtreṇa ratnādi
paṃcakaṃ dhāturatnauṣadhī lohadhījātmakaṃ prāguktaṃ
krāṃtāviṣṇukrāṃtā vṛttriḥ? ṛddhākhye auṣadhī prāgukte
mohanavṛhatpatrikākhyayā bahirdeśeṣu prasiddhā gomṛditi / vṛṣabhaśṛṃga
samudbhūtā mṛttikādaradākhyayā śuṃguruketī hayasya prasiddhiḥ
deṣāṃtareṣu hiṃgulukākhyayā rogeṃdraḥ kuṣṭaḥ auragvadha auṣadhaviśeṣaḥ
lakṣaṇā kumārī auṣadhireva samuddharediti / tataḥ śayayāsthānāt
pratiṣṭhāsthānamānayet / tataḥ praṇavekamala iti praṇavātmaka mātrā
trayādhiṣṭhita tattvatrayarūpiṇi kamale sa vidvānācāryayastadvinyaset / etadevāha
/ māyātattvaṃ tatodhastādityādinā / adhoduṃbara vyāpakatvena ca vinyaset /
tadanaṃtaraṃ kriyājātamityanuṣṭhānādutpannaṃ
p. ६३b) sūtracāladvājātaṃ yatkriyāmiti prāyaścittaṃ homenāstra yuktena
śamayitvā dakṣiṇādinā dīkṣitamityācāryayādīnmūrtidharān
kalaśadharānanyānapi dīkṣitānyaritoṣayitvābhiyācitāḥ prārthitāḥ saṃtaḥ
saṃbrūyuriti dvārapratiṣṭhā athetyādi / prāsada deha syātmani
saṃbaṃdhavidhirhṛdāvaraṇapratiṣṭhākhyaśca sa eva /
uktaṃ ca pratiṣṭhāsamuccaye //
hṛtpratiṣṭheti caucyate iti / śukanāsāniṣpattau śikharārdha samāptāvityarthaḥ /
yata uktaṃ prāk / śikharārdhagāśukāceti / ata evāha / prāgvedīgarbhamastaka iti
prathamyā bhūmikāyā yo garbhastanyastake dvitīya
vedikā prāraṃbha iti yāvat / tatra praṇavenādhāra āsanaṃ yasya śāktasya
padmasya tasmin mūrti sthānīyaṃ ghaṭaṃ nyaset / bhūtapekṣayeti
vibhavānusāreṇa kṛtarakṣaṃ vidhāyetyastravarmābhyāṃ saṃrakṣitāveṣṭitaṃ
kṛtvā aṇutattvamāvāhya payabhyaṃtare yojayet / tadvidhānamupādānamiti /
tadityātmatattvameva viśeṣyate vidhānamiti / vidhate karmādikaṃ nirmiṇotīti
vidhānam upādānamiti / savikalpa nirvikalpa parāmarśānāmutpatti heturata
upacaritoyaṃ upādānaśabdonyathāpariṇāmitā prasaṃgaḥ
āpaterācaitanyādasya /
tathā ca śrīmatkiraṇe //
pariṇāmo cetanasya na yujyate iti / vyaktisthānamiti / vyakte prākāśākhyāyāḥ

sthānamāśrayaḥ prakāśaḥ svabhāvatvādeva yādāhuḥ / trayaḥ prakāśāḥ
svaparaprakāśāḥ tadyathā / ayaṃ jātavedāḥ yaśca puruṣeṣvāṃtaraḥ
prakāśa iti / parāparamiti / śuddhāśuddharūpadvayātma
sarvātmanāmabhinnaṃ tadityanādi madhyāṃtānāmātmanāma viśeṣaśruteḥ /
tasmin hi vinyaste sarvātmanāṃ pratyaviśeṣāṃte sarva eva vinyastā
bhavaṃtītyarthaḥ / saṃdhāyetyevaṃ saṃcitya aṇucidaṃ śakamiti aṇuśca
cidaṃśakaścetyevaṃ saṃdhāya tadanuprāṇaśaktyaiva vāyupreraṇadiśā
ācāryayaḥ śivājñāṃ saṃprabodhayanniti śivapraṇītaiḥ prayogamaṃtrai
vyavahan saṃhṛtya kuṃbhakaṃ kṛtveti jñānadṛṣṭyā sa puṣpamuṣṭinā
saṃpuṭīkṛtya kuṃbhavasthayā nistaraṃgasvarūpeṇa sthitā / yadāha //
kiṃcitaciṃtaka iti yatastayaiva
p. ६४a) prāṇaśaktyā huṃ phaḍaṃtāvasthamiti / huṃ phaḍaṃti saṃpuṭasthaṃ
tadutkīyayetyāhṛtya sphuraṃtīyātārātanustayā yattadupamīyate
saṃpaṃḍitattvata āhṛttya dvādaśāṃte nītvā tato recaka prayogena ghaṭe nyase
tattvātivāhikamiti / tasmin vakṣyamāṇa lakṣaṇaṃ puryayaṣṭakākhyaṃ nyaset /
tadgaṇabodhakamiti / tachidabhivyakti kāraṇaṃ kalādidharaṇi prāṃtamityāti
vāhika svarūpam seśvaraṃ svapadāṇubhiriti / yasya tattvasya ya īśvaro yacca
nāmapadaṃ yaccāṇurmaṃtrastairatraiva prayogāya oṃ kalāyai nama iti /
anayādiśā tattvadarśinā ācāryayeṇa samastārtha viniyogaḥ kartavyaḥ dhīvraja
iti / buddhikarmaṇāṃ saṃghaḥ vikārā pūrakatvena māyā yojyāḥ prakṛtittvena
tasyāḥ prasiddheḥ akṛtasya karaṇaṃ bhūtasya parivardhanaṃ pratikarmayataḥ
kālasya svasādhyaṃ kalanādi tatsādhakatvena sakalo yojyaḥ niyāmakaśabdena
niyatitattvam tasya svasādhyaṃ karmaphalabhoganiyamaḥ tatsādhanattvena
tadyojyaṃ etena tattvānāṃ prerakattvea maṃtrapāḥ sahamaṃtrairyojyāḥ
devamiti / mūlamaṃtravācyaṃ sāṃgaṃ vyāpaṃkatveneti / ātmatatvamūrttyādi
vyāpakatvena saṃyojya sarvānetān prāguktayā nirodhamudrayā nirodhayet /
śrīmatpiṃgalāmatepyuktaṃ //
sarvabhūtātmavṛttisthaṃ vyāpadaṃ ca digīśvaraṃ /
tatkarmānugrahātmatve avikāramakhānvitaṃ //
māyāprakṛti saṃyuktaṃ nyasitvevaṃ nirodhayed iti /
tarpaṇahomameteṣāṃ kṛtvetyarthaḥ / yataḥ saṃtarpitā maṃtrāḥ sannihitā
bhavaṃti / vidhichidramiti / vidhānānuṣṭhānādaparyayāpte vājātaṃ yacchidraṃ
vighnādi prabhavākāśaḥ nirvartayediti / ta pratipūraṇāya homaṃ kṛtvetyuktaṃ
bhavati / visarjyāṇuṃ kṣamasveti maṃḍale kuṃḍe ca yaḥ pūjito maṃtrastaṃ
kṣamasvabhagavanniti prayogadiśā visarjya dvijān bhajediti /
dakṣiṇābhojanādināsuparituṣṭān kuryādyena śaṃbūyuramiyācitāḥ
prāguktavat / tataścetyādi tadanu ca vedikā baṃdhaṃ saṃpadyeta kaṃṭhaṃ vā
malasārakamapi saṃpādya cūḍākhye ākāśaliṃge
prāguktaliṃgapratiṣṭhāyāṃ yaduktaṃ / tatsarvaṃ lakṣaṇoddhāra caturthī
homacaṃḍayāgavarjamācaret / tasyāśca cūḍāyāḥ saṃveśaḥ praveśaḥ
svādhāre piṃḍikā pratinidhāyāalakoparibrahmaṇordheneti /
p. ६४b) svāyāmaṣadbhāgeneti yāvat itthaṃ tasyāḥ sthairyayaṃ
siddhyanyathākāśaliṃgābhidhānānurodhena niravakāśāvasthityāvātādityā
sthairyaya saṃbhavati / sa ca śaṃveśa eva pratiṣṭhāvidhiranyacca mūrtti
vaktrāṃga vinyāsa viśeṣādhvakriyāya ujjitaścāsau kāryayaḥ na tatra mūrti
vinyāsa kriyā na ca viśeṣādhva kriyā kāryayā yadi cūḍāpratiṣṭhāyāṃ
mūrtinyāsa lakṣaṇoddharādi na kriyate / kathaṃ tarhi liṃgoktaṃ sarvamācaritaṃ
bhavet / etadvarjaṃ garbhaṃ śuddhitaścihna prāmāṇādikamākalayaya
taduktamityadoṣaḥ tadiyatā hṛtpratiṣṭhā saṃhitāṃtarokta
saṃcaraṇapratiṣṭhāparābhidhānāmuktvā prāsādapratiṣṭhāmāha /
prāsādetyādi / yadā prāsāda sakaladehaniṣpattiḥ saṃpannā tadānīmasau
kāryayetyuktaṃ bhavati / kathamityata āha / jaṃghāmardhomadhyotarādhvasviti
prāsādajaṃghāprāṃtamātmatattvanyāsaḥ / taduparimadhye prāṃte vedi
paryayaṃte vidyā tatvasya uttarādhvā kaṃṭhāmalaka sārakastatra
śivatattvanyāsaḥ ityarthaḥ / mūrtisahitāniti / etān prāgukta kṣmāvahnyādi
mūrti sahitāñvete sā smaranniti / liṃgapratiṣṭhāyāṃ maṃtravinyāsātmakena
prayogena prāsādapratiṣṭhāyāṃ tu cetasā smaranniti viśeṣaḥ
sānnidhyahomādi ca samānaṃ anye vyāpakaṃ paraṃ nyasediti / ātmādi
tattvatrayātaṃ bhāvena samastatattvavinyāsamabhisaṃdhāya tadanu
parameśvaraṃ sarvavyāpakatvena vinyasedityeṣa saṃhitāṃtarebhyo bhedaḥ
yatastatra sarvatattvamayattvena prāsāda ucyate / yaduktaṃ
śrīmatpiṃgalāmate parākhye ca //
sarvatattvamayo yasmāt prāsādaḥ parameśvaraḥ /
yadyathāvasthitaṃ tatra tattathā kathyate tataḥ //
dhārakatve sthitā pṛthvī aposyāśmādi saṃgrahe /
tatpākevasthitaṃ tejaḥ pavane sparśane tathā //
ākāśaṃ suśireṣvatra śabdaḥ prāsāda nāmani /
sparśaḥ kārkaśya saṃsthosya rūpaṃ śuklādiṣu sthitaṃ //
raśastu sparśanā hlāde gaṃdho dhūmādiṣu sthitaḥ /
ityādayaḥ / sarveślokāgraṃthagauravāpekṣayā na likhitāḥ //
atha dhvajapratiṣṭhā / tata ityādi bhūtiguptaye iti / phalasamṛddhirakṣaṇārtham /
p. ६५a) etacca viśeṣayati kṣetracaṃdrakṣaṇamityādinā / ati samṛddhāyāḥ
phalaśriyo yathā kṣetre saṃrakṣaṇaṃ kriyate / tathehāpi bhogamokṣātmikāyāḥ
phalaśriyo mahādhvajārohūḥ kartavyaḥ / proktaṃ ca
śrīmatpiṃgalāmate //
yathāsuropitaṃ kṣetraṃ viphalaṃ rakṣaṇaṃ vinā /
dhvajaṃvinā tathā proktā pratiṣṭhā nāyikā vṛteti //
pratiṣṭhāsamuccayepi /
prāsāde dhvajanirmukte pūjāhomajapādikam /
vighnairvilopyate yasmāt tasyāt kāyo dhvajochraya /
iti / ihāpi vakṣyati / vighnasaṃghātanāśanamityanena tatpramāṇamāha /
prāsādāyati lakṣitamiti / prāsādācchrāya pramāṇenetyarthaḥ /
asyaivamānavikalpaḥ jaṃghābalaṃvīti dhvajaśabdena dugūlādi rucyate / sa ca
pṛṣṭhataḥ prabhṛti jaṃghāparyayaṃtaṃ yāvat athavā jaṃghāyā yatpramāṇaṃ
tena pramāṇena daṃḍhena tāvateti / tatpramāṇakenaiva caṃḍaṃḍena yukto
nānyathā hitaḥ ityuktāt pramāṇādathavā śobhāpekṣapramāṇādvā
anyādṛśo na kāryayāḥ mṛdu snigdha dṛḍha iti yo mṛduḥ ślakṣṇastathā snigdha
arūkṣasparśastathārūḍhaḥ praddhvaṃ?ca vātāhati sahaḥ samṛdu snigdha
dṛḍha ityarthaḥ / anyacca sarvadāvadoṣavivarjitaḥ / anyepi ye sarve
dārudoṣāstairvivarjitā yaḥ saveṇutaḥ anyasmādapi dārutaḥ sadvayametaditi
dugūladaṃḍātmakaṃ ghanāvṛtamiti / kavacamaṃtreṇa paṭāchāditaṃ
nyaseduttarata iti adhivāsa divase devaṃ saṃpūjya tasyottara digbhāge
mṛduvasāvṛtāyāṃ śayayāyāṃ nyasettrikhaṃḍavarmeti tatastasmin
daṃḍadugūlatmake dvaye triprakāra ātmavidyā śivātmako nyāsaḥ / yathoktaṃ
pratiṣṭhā samuccaye /
ātmavidye nyased daṃḍe śivatatvaṃ dhvaje sthitam /
iti tathā mūrtīśa nyāsopi tasminneva kāryayaḥ homādi pūrvavaditi homa ādi
grahaṇā ratnasnānanyāsasnānavilepanāni / kiṃtvastreṇa japa iti
vakṣyamāṇānāṃ trayāṇāṃ madhyādanyatamena ca japa iti punaḥ punaśca
prokṣaṇam / śuddhe dhvanidhvajādhāra iti / hemajapābhyāmadhva śuddhiṃ
kṛttvā tataḥ prāgukto yo dhvajādhāraḥ kaṃṭhādhaḥ pādamānenetyanena
saviśeṣamuktaṃ / pratiṣṭhāsamuccayepi /
dhvaja yaṣṭirgṛhapṛṣṭhe eśānevāyave kvacit /
p. ६५b) śikharasya tṛtīyāṃśe kanyasānāṃta diṣyate //
caturthe madhyamānāṃ tu jyeṣṭhānāṃ caiva paṃcame /
iti / tatrādhāraśaktyātmakaṃ padmaṃ nyaset / tatra tu mūrdhni sthānīyaṃ

daṃḍamastrāṃgaireva kṛta sakalīkaraṇaṃ tata iti / dhvajamapīti /
dugulātmakamastramaṃtreṇa niṣkalavācyena yojayitvā / yathoktaṃ /
tatraiva sakalaṃ vinyased daṃḍe niṣkalaṃ tu dhvaje nyasediti /
tadanu nyaset / aghoramathaveti / aghorasyedamāghoram / athavā śivasaṃbaṃdhi yat
pāśupatāstraṃ paramiti / taviśeṣaṇameva brahmaśiraseti śiromaṃtreṇa
vidyādhipeneti / hṛdayena puraṣṭutaṃ kavacaṃ /
atha dhvajadevatā dhyānaṃ //
mukhakaṃdaramityāsyaṃ taḍillatājihvamiti / tadākārayā jihvayopalakṣita īthaṃ
dhyātvā tasyārohaṇaṃ tatra kuryayādupacāraṃ cetyāropitasya snānepi
lepanābharaṇapūjā tattveśvara nyāsātmakaṃ tatrāpyuktaṃ /
śeṣamasya yathā pūrvamatiriktaṃ tu kathyate /
nistāni yāni tattvāni teṣu tattveśvarāścaye //
āṇavāḥ śāṃbhavāḥ śāktāḥ svāyudhavyagrapāṇayaḥ /
dhyātvā nyasyāstute sarve vighnanāśāya siddhaya //
iti / maṃtraiḥ phaḍaṃtaiḥ śārvairveti kadācidastramaṃtraiḥ
kadācicchinnamaṃtraiḥ phaṭkārāṃtairiti śeṣaḥ na parāgamaviprama iti
pareśāṃ śatrūṇāmāgamanādyo vibhramaḥ sana bahvati / tasmin rāṣṭre
svakālavarṣī parjanya iti śāṃtānīti śamaniratāḥ payobhṛtogāvaḥ payasvinva
iti bahukṣīrāvṛttibhājaḥ śilpi prabhṛtān bhṛtyāṃ vṛttiṃ vetanamupajīvitopi
tārayet rudrā iti mṛtāḥ saṃto rudrāṇavo bhavaṃtītyarthaḥ / jīrṇetyādi /
na kevalamidānīṃ pratiṣṭhita eva tatpuṇyaṃ yāvajjirṇepi saṃskṛta iti śīṇaṃ
prāyepi tasmāt pratiṣṭhāsamameva jīrṇasaṃskaraṇāt puṇyaṃ tasmāt
kāraṇājjirṇayojana nimittaṃ yatnamātiṣṭhet jīrṇoddhāramāha / jīrṇaṃ
yadbahunākālena jarjaritaprāyamanaṃgamaṃgavikalaṃ sa garbhaṃ ca yasya
ghaṭanāsamaye sarvaprakārairapi garbho na jñātaḥ kālāṃtareṇa tu
savyaktībhūtastadyuktaṃ vraṇadūṣitaṃ chidraṃ nītena tanmānenordhvamānena
tenaivādhikena yadyuktaṃ tathaivamānena niṣkaṃpātmakena nīnādhikena vā
yuktaṃ tat svakṛtyānugataṃ
p. ६६a) ca yaditi svakṛtyasya staṃbhatā pāderanugṛhītaṃ tadarthaṃ yanmāpitaṃ
tanmaṃtrāṃtara sādhakena nārādhyaṃ śīrṇādyātmano yato maṃtraḥ
sannidhānaṃ karoti / piśācādīnāmāśrayatāṃ ca yātyatastannārādhyaṃ
taccoddhṛtyānyanniveśayet / uktaṃ ca /
śrīmannaṃdikeśvaramate paitāmahe ca /
śīrṇaṃ dagdhaṃ yathā dehītyaktvānyat pratipadyate /
evaṃ triśūlaṃ calitaṃ sthānaṃ tyajati devatāśūnyaṃ dṛṣṭvā tu taṃ
sthānaṃ piśācagraharākṣasāḥ pretavetālabhūtāni āśrayaṃti na saṃśayaḥ
tasmāduddharaṇaṃ kāryayaṃ vidhivanmaṃtrapūrvakam / tathaṃ tatkāryamityata
āha / bahirityādi / atra pratiṣṭhāśāstrāṃtaroktaṃ prāraṃbhakāle
brāhmaṇādīnāṃ bhojanaṃ dakṣiṇādi ca deyamitya pekṣyaṃ / yathoktaṃ
tatraiya //
tasmāduddharaṇaṃ kāryayaṃ vidhivanmaṃtrapūrvakam /
brāhmaṇān bhojayityādau pāyasena ghṛtena ca //
śaktyā ca dakṣiṇāṃ dattvā śāṃtirvaśyā yathāvidhiḥ /
paścāduddharaṇaṃ kāryayaṃ guruṇā sarvavedinā //
uddhṛtaṃ tvavidhānena maṃtrahīnaistu daiśikaiḥ /
vyādhinā kalahe nāpi hanyādrāṣṭraṃ sa pārthivam /
iti / tadapare prāsādā dakṣiṇadigbhāge dikpatīnitmupalakṣaṇaṃ prakṛti
yogādestaina śivamādau saṃpūjya / yathoktaṃ
pratiṣṭhāsamuccaye //
dakṣiṇāyāmato mūrtau sthaṃḍilasthaṃ śivaṃ yajediti /
tatopi dikpatīstathā vāstudehāvasthitān brahmādīn bahiḥ sthitāṃśca
carakīskaṃdāṃdin prāsādādhaḥ saṃśrayānevātra
jñānadṛṣṭyābhisaṃdhāya saṃpūjya ca balinaivedyātmakaṃ baliṃ
kiṃrennikṣipet / tataścāgni jananaṃ pūrvaṃ maṃtratarpaṇaṃ kṛtvā
bhāgabhāga iti / brahmabhāgādi traye yathā
śaktyetyuktānpramāṇatonanyūnena / yaduktaṃ
śrīmannaṃdikeśvaramate //
sahasreṇa tu cālanamiti / pratiṣṭhāsamuccayepi /
liṃgasaṃcālanārthaṃ ca sahasraṃ juhuyādgurāḥ /
punaḥ saṃsthāpanārthaṃ tu śatahomo vidhīyate //
iti / tatrāstramaṃtrahomaṃ kṛtvā tadanukuśaiḥ sparśaṃ kurvannastrameva japet
tataḥ śāṃti kuṃbhāṃbunāsamabhyukṣya vilomenārghaṃ dattveti
saṃhārakrameṇa saṃhitayārghayitvā tathaiva śāstrāṃtaroktavatpraṇati
vijñaptikāṃ kṛtvā / yathoktaṃ
pratiṣṭhāsamuccaye // śive vijñāpayet tataḥ
jīrṇaṃ liṃgamidaṃ deva sarvadoṣāvahaṃ nṝṇām /
asyoddhāre kṛte śāṃtirityevaṃ bhāṣitaṃ tvayā //
tattvayādhiṣṭhitaṃ deva
p. ६६b) uddharāmita vājñayeti / tato visṛjediti visarjayet mūrti mūrtipādīn sa
dṛkkriyāniti pīṭhasthān na kevalaṃ tānvisarjayet / yāvat pīṭhe vṛttirvarttanaṃ
yeṣāmaṇūnāṃ tathā vṛttabhāgasthitānini liṃgasamāśrita naṇūn /
maṃtrātmāṃgaṃ śivamapi tathā trikhaṃḍenādhvanā saha tatpatīnapi
caṃḍeśaṃ cetye tatyarghyaṃ taṃ sarvaṃ yatprāgāvāhitaṃ jātaṃ tadvisarjya
tadanu khanitreṇahaimeneti lāṃgalena sauvarṇenāstra yujeti nyāstāstra maṃtreṇa
vṛṣaskaṃda yujārajjveti vṛṣabhaka kudabaddhayāgovalakṛtayā / yaduktaṃ
śrīmannaṃdikeśvaramate //
tatastu khānayelliṃgaṃ sauvarṇai lāṃgalaiḥ śubhaiḥ /
vṛṣasya kakudevadphā? bālarajjvasuyaṃtritam //
iti / kṛtaḥ sauvarṇaḥ pāśo grathana pradeśo yasyāḥ nayet tato bahirbhāgamiti /
tasmāt pīṭhabaṃdhasyānādvihirbhāgaṃ śivaṃ paṭhaṃ ca tadeva yatra
maṃtratarpaṇādi kṛtaṃ maṃḍalāgnyagārādhikamityarthaḥ / tatra tasya
vakṣyamāṇātmakonurūpo viniyogaḥ / yadāhaḥ kṣipedityādi /
suvarṇarajatādinā kṛtaṃ yattatsamagramiti / pūrvavatpunarnavaṃ kṛtvā
vāstoṣpatiṃ saṃpūjya dikpatibaliparyayaṃtāṃ śāṃti kṛtvā prāyaścitta
viśuddhaye homaṃ kṛtvā pūrṇāhutiṃ ca dattvā kṛtaṃ yattanmaṃḍalasthāpa
śivāya vinivedayet / yaduktaṃ
śrīmatpratiṣṭhāpārameśvare //
tato pūrṇāhutiṃ dadyāt prāyaścita viśuddhaye /
nivedayet tatogatvā śivāya vihitaṃ tu yat //
vidhicchidraṃ tu yatkiṃcit chidraṃ pradraṃ prajāyatām /
rājñaḥ kartuḥ prajānāṃ ca śāṃtirbhavatu sarvadā //
asmākaṃ sumahāyānaṃ suprīto bhava sarvade /
pīṭhetyādi / saguṇāliṃge pīṭhaṃ yadi vā guṇaṃ bhave tadānīṃ
taduddhṛtyānyanniveśayet / na tu liṃgoddhāraḥ kāryayo viguṇaṃ tu liṃge
uddhṛtya yeneti prāgukta vaidharmyeṇombhayamapyuddhṛtaṃ
saguṇamanyanniveśayet / na tu saguṇamapi liṃgamuddhṛtya viguṇapīṭhoddhāra iti
vyatyaya śabdasyārthaḥ / evamityādi / cūlakaḥ cūlāprāguktāyā malasārako
parivartinī dhāmaprāsādaḥ etadviṣaya eva vidhi jīrṇoddhāro maṃtra visarjana
pūrvaḥ kṛtaścūlakā tu ye maṃtrāstāna male niṣkalaṃke khaḍge vinyastān
prāsāda parisamāptiṃ yāvat tatratānarcayet liṃgaṃ ca rakṣitamiti
prāsādāpasanātttriravakāśemāmavattviti / abhyaprāyato dārvādi pariṣkṛtyā
p. ६७a) rakṣitaṃ kāryamityuktaṃ bharpaḍi samāptau maṃtrasaṃyoga iti / tasmin
prāsāde smāpte sati maṃtrasaṃyoganimittaṃ sāmudāyike kriyatetra tiṣṭhā sā
tathā vidhākāryāccūlakadhvajadhānnāmityarthaḥ / evamukta kriyāyogamiti/
ukta prakārayā
kriyayāyogapūrvasādhvakoliṃgamāsevamāno'tulameśvaryamiti /
vāṃcchitārtha siddhiphalātmakaṃ prāpnoti mokṣārthī mokṣamakṣayaṃ
vāpnoti / uktaṃ ca
śrīmatkiraṇe //
etena śakraśca hutāśanaśca skaṃdhe dvasūryaya vividhāśca siddhāḥ viṣṇuḥ
prajānāmadhipo yamaśca ye cāpare bhaktimatāṃ variṣṭāḥ liṃgaṃ samāsādya
mahāpavitre nirmāṇamukhyaṃ śivabhaktiyutaḥ sopāṃśca bhuṃktvādi videva
pūrve tataḥ paraṃdhāma samāśrayaṃtīti / ā dehapātamaryādamiti / liṃ
āmaraṇāṃtaṃ liṃgārcanaratānaṃ sulabhaḥ daiśika ityādi /

avijñātānuviṣayamidaṃ jīrṇaliṃgapratiṣṭhito maṃtro yadi kadācinna jñāyate
tatsādhāraṇamiti lokasāmānyaṃ praṇavākhyam etadevāgre viśeṣaviṣyatti /
tadanyeṣu bhavaṃ yojyamityādinā pūrvaṃ svayaṃbhu bāṇaliṃgānāṃ
sarvapīṭhagṛhāśrava pratipādanaṃ prasaṃgaina tadviṣaya eva maṃtraṃ
saṃkaraniṣedha uktaḥ anena tu prasaṃgāt teṣu teṣu cocyate / prāk sthita ityādi /
prāksitaṃ yasya varṣaśatāni bahūni pratiṣṭhitasya yasya vā sā pratiṣṭhā sopi
nasparyaṃte / tasmiṃstathā siddhaiḥ prāptānyaṇimādi yogaiśvaryaṃ ca paddhya
tiṣṭtitaṃ vikalpavāsanātītairiti / rāgādi doṣanirmuktairye niveśitā maṃtrāste tu
sarvāthatvāddhetorna maṃtrasaṃkaraḥ yatastaiḥ sarvahitakāribhiḥ sarvāthāḥ
sādhāraṇā eva tatra maṃtrā niveśitāḥ mānonmāna ityādi /
etobhyo'numānādyadi lakṣitaṃ tattajjñānamiti / tasyaiva liṃgasya ādheyatvena
yo maṃtra evaṃ tata vinyastaśakāṃ vinaiva svamaṃtramarcayet / ayamarthaḥ /
aiṃdrādi maṃtrasādhakāḥ aiṃdrādi liṃgalakṣaṇa vajrādi yuktaṃṣu
aiṃdrādīnneva pūjayet / prāsikamuktvā prakṛtameva jīrṇoddhārātmakamāha /
vijñāta ityādi / yatra pratiṣṭhitā maṃtrā vijñāyaṃte tatragānuddṛtyeti visarjya
pūrvoktenaiva vidhineti padaṃ kākākṣi nyāyena ubhayatrāpi vyākhyāyate
svamarcayet pūrvapratiṣṭhitameva / pūrvoktena vidhinā pratiṣṭhā
p. ६७b) samayoktenetyathaḥ / tadityādi / bhavamiti praṇavaṃ
bhavāparābhidhānyasya praṇavasya pūrvoktayā sādhāraṇavyākhyayā
upapattiḥ sarvamaṃtrādhva vigrahamiti / yāvaṃto
maṃtrāyāvaṃtaścādhvānaḥ svāyaṃbhuvādau tattvādhvā ca padādhvā
cetyevamādinodiṣṭāḥ te sarva evāsya vigrahe / uktaṃ ca
rurusaṃhitāmaṃtravātike /
oṃ mityekākṣaraṃ brahma maṃtratetrādilakṣitam /
mahadādi viśeṣāṃtaṃ vyāpakaṃ padamavyayaṃ //
oṃ ta protaṃ jagatena mātrābhiḥ sarvate bhṛśamiti / taṃ tatra saṃvojya saṃpūjya
tadanuhṛnmaṃtreṇa saṃhāramudrayā samādāya paratattvamiti /
vācyavācaka saṃyogaṃ nītvātadanusvamaṇuṃ /
mityabhipretaṃ maṃtraṃ nyaset vatsara ityādi / ṣaṭmāsāḥ apūjanaṃ yasya
jātaṃ tadapi ca svamaṃtreṇa yojayet / śriyai bhogāvaratnajaṃ vāgni
saṃspṛṣṭhamiti / ratnaliṃgaṃ daivānmānuṣādvāpratidagninā spṛṣṭaṃ
svatejasā cenna kṛṣṭaṃ tat tadapi svamaṃtreṇa yojyam / atha sādhakasya niyamāti
vāhanāya kṣetra parigraha vicāro yatra sāmacatuṣṭayaṃ saṃyamena nayati /
yathoktaṃ
śrīmatkiraṇe //
caturo vārṣikānmāsānniyamena nayediti /
parigṛhyeti kāle puṇya iti saṃkrāṃti ṣaḍaśīti mukhatryaha spṛgvilaṃbitavyatī
pādādyupalakṣite śubhe lakṣaṇa iti lagne puṇyadeśānāṃ ye
guṇākṛṣṇamṛgasaṃcāra prāṇi vairatyāgādayastairvyāptaṃ kṣetrameva
vakṣyamāṇa niṣedhabhyo ye doṣā vyālabiṃlāṃ?dhakūpa
bhasmoṣaratuṣāṃṇarātmakāstairvarjitamevaṃ vidhaṃ grāhyaṃ / agrādyamāha
/ dūrodaketyādi //
udakaṃ samidhaḥ puṣpāṇi ca yasya dūre tathā amanojñaṃ namana tuṣṭikāri
asadrūpamitya yājñikaṃ vṛkṣaṃ cāpūṣpaphala vṛkṣaṃ vā
gaṇeśādiryatkīlitaṃ cihnitaṃ uparyayupariliṃgaṃ veti na yatra bahūni liṃgāni
ekaliṃgādhiṣṭhitaṃ vakṣyamāṇayopapattyāpītyarthaḥ
sādhakāṃtarapālitamityanyena sādhakenāśritaṃ / kiṃ ca dakṣiṇadigdvāreṇa
devagṛhottara digdvāreṇa vāyadyuktaṃ duṣṭāni sattvāni siṃha vyāghrā
jagarādīni tadvaditi tadyuktaṃ / yat āgāmi pratiṣedhakamiti / bhaviṣyatāmapi
vighnānāṃ nivāraṇaṃ tadaṃbu prokṣitaṃ dhāmeti / gṛhamadoṣavattathā
p. ६८a) vedīpīṭhikā garbhaṃ ca prāsādasyādi grahaṇāt prāsādaṃ
tadbāhyāṃganaṃ apyadoṣavat kṛtvā yena prāsādarūpiṇaścānye
śivāśrayāḥ vedikārūpiṇo yenye śodhyāstebhyastrayaḥ jacāditi / tataḥ
sāṃgena sāstreṇa juhuyāt tadanu samitkuśādi āharaṇāya snānādi gamanā
pekṣayā ca yāvat kṣetraṃ parigrāhyaṃ tāvadastra tejasā paripūritaṃ bhāvayet /
tathā tat tejasaiva nirdagdha vighnasaṃghamata evānāmayaṃ nirdoṣaṃ hutvā
chidramiti prāk pratipāditameva tataḥ śāstralokeśa maṃtrān śaṃkṛn
prāgdigdha iti pūrvādi dikkrameṇa niveśayedito bāhyena niṣkramediti /
saṃjñārthaṃ carma japteneti kavaca maṃtrābhimaṃtritena saṃdhāyetyekī kṛtya
bahistadbāhye bījānikirennikṣipet / śastrajajaptānītyastra japtāni sūtracarmaneti
śaṃkusaṃdhāyaka sūtramārgeṇa tataśca bhasmanābahirdīptaṃ
prākāramaṃḍalaṃ kūryayāt / aṃtaścābhyaṃtare ya cānvistitaiḥ kavacamiti
kavacamaṃtraprayogena kuryayāt / puṣpamūlānulakṣitamityetatprāyaṃ
rākṣasyāmiti / nainṛtyāṃ kṣetrapālāya baliṃ dadyāt / dhāmaneti / devagṛhe
vāstudevebhyo balirdeyaḥ udakāṃtaramiti / prativastu jalena snānam gośakṛtāceti
/ gomayena kṣaudramiti / mākṣikaṃ svamaṃtreṇa samālabhyeti
pūrvapratiṣṭhitena tadajñānāt praṇaveneti prāgapyuktaṃ tata ityādi / prāk
pratiṣṭhita samastamaṃtrasaṃyogaṃ kṛtvā viśodhyamiti / visarjitamaṃtravrātaṃ
sasādhakaḥ prāgvaditi vidhivat samāropya nivedayet / siddhyarthaṃ
pīṭhamaṃtrāśrayānapi maṃtrānyathā yogaṃ vinyasya tāthā jñānakriye
prāguktakrameṇaiva vinyasye / atha hutakarmachidra iti caturvidhaṃ yatkarma chidra
mūnakaraṇādadhikakaraṇādanyathāccetyasminprāyaścite tasmin homavidhinā
niṣpādita ityarthaḥ punarbhajet snānamiti / prathamamekasya punaranyat snānaṃ
punaḥ śabdovyavahitopi saṃyojyaḥ maṃtrasānnidhyakāraṇaṃ tata ityādi
pūrvādikaraṇapūrvaṃ mattasānnidhyanimittaṃ japaṃ yathāśakti kṛtvā
nivedya ca ta prāguktenaiva vidhinā sannidhyaṃ prārthayediti / yathābhilaṣita
siddhinimittaṃ niyasamāptiparyayaṃtamasmiṃlliṃgebhagavansannihito
bhavetyevaṃ vikṣaptikayālabdhebhitaśca
p.६८b) sānnidhyaṃ prāptaṃ vibhāvyetyarthaḥ bhūtebhyaḥ svānugeśceti /
svasvasthānacarebhya bhūtebhyo baliṃ kiret kṣetretyādi / yathaiva samastakṣetre
lokeśāstrādi kalpanā kṛtā tadvatsādhanākāryaye svamaṭhikāyāṃ pradoṣe
balipūjādīti kṣettranemyāṃ śaṃkudaśakenotyāditāyāṃ parvasu
vakṣyamāṇakeṣu balipūjā pradoṣe kāryayā deva viṣayaṃ tu pratyahaṃ
prabhātamadhyāhna pradoṣaniśārdhātmakevaracatuṣṭaye samānaguṇavatsasva iti
tulyaguṇairyayukto viśeṣapūjādivasānāha / caturdaśyāmityādi /
pakṣayorityubhayapakṣaviṣayo yo vidhirmāsavṛddhi dinadhvaṃse iti / māsamadhye
yau dinavṛddhi dhvaṃsau vyatīpāto viṣṭyādikaḥ anyepi ye yugādi ṣaḍaśīti
mukhasaṃkrāṃti prabhṛtayaḥ puṇyakālāḥ kṣetretyādi snānapūjādau
yadupayujyate / tatparigṛhīte kṣetre yadi nāsti tadūrataḥ saṃkhyāsamāhṛtaṃ
bhajet / tattvātmanā tato bahirgachet vighnāpradarśana saṃbhavāt / jātītyādi /
svacaryayavihitavṛttyanuṣṭhānaṃ jātivyatikarastasminvidhi sthitamiti
śāstraparidṛṣṭaṃ svacaryayetyādi / jātivyatikṣare kuryayāt prāyaścitamiti /
yaduktaṃ / tadetena viśeṣayati aṇusevinaḥ sādhakasya svacaryāvihitā
vṛttistāmāśritasya mātrāḥ śaktyo vibhāṃti vijṛṃbhaṃte jagadvyāpya
caturvidhaṃ bhūtasargamadhiṣṭhāya etaduktaṃ bhavati tathāvidhe jagati yatra
yatra yadabhilāṣe sādhako maṃtrān prayuṃkte tadavaśyaṃ prāpnoti / uktaṃ ca
śrīmajjñānottare //
viśvarūpadharā maṃtrā yajamānecchayā sthitāḥ /
sarvān kāmān prayacchaṃti trailokye durlabhānapi //
maṃtrīti sādhaka eva vidhilaṃghane vidhiprakaraṇe prāptaṃ

prāyaścittamanācaran / siddhibhraṃśamavāpnoti daiśikastvācāryayo rogabhāgiti
vighnitadīghāphalabhāgvatītyarthaḥ / tannivṛttyāyetyādi / tasya vidhilaṃghana
pratyavāyasya nivṛttyai vidhirvakṣyamāṇaḥ pavitrakākhyaḥ parameśāneti /
śāstragauravāpekṣayodyukta kriyātmanā īśvarabhaṭṭārakena vedhasa iti
paraprajāpataye anaṃteśāya tasyā evātra śāstrāvatārādau pradhānagurutvaṃ
na tu vedhasobhidhāyakasya śabdasya
p. ६९a) sāmānyāt padmajanmana iti vyakhyeyaṃ yatau sau prajāpatiḥ
sarvajagatpatitvena saṃhitāṃtarepyuktaḥ /
eṣa sarvānimāṃ lokān paraśaktyupabṛhitaḥ /
utsādayati saṃdhatte niruṇa dvijagatpatiriti //
skaṃdāyatīkṣṇabhāse ceti / śāstrāvatāragurupradarśanārthametat /
jagatāṃ prāraṇaproktamanaṃteśaṃ paraṃ guruṃ /
tenoktaṃ parameśena śrīkaṃṭhāya mahātmane //
surāsurāṇāṃ guruṇā devyai sarvamudāhṛtaṃ /
devī ca prāhanaṃdīśa skaṃdayorityādi / samāsānnibodhateti saṃkṣepastaṃ
pavitrākhyaṃ śṛṇutetyarthaḥ /
atha taducyate / nabhasyetyādi / nabhasya nabhasormāsoriti / bhādrapada
śrāvaṇamāsorityarthaḥ / padmannumaḥ kṛtriśa śatribhyo dve putre
māsaśabdasya vihitatvānmāsoriti ṣaṣṭhī dvivacanamupapannaṃ
anyathāmāsayoriti vaktavyaṃ syāt āṣāḍhyāmiti / āṣāḍhaśuklapaṃcadaśī
pūrvāṣāḍhāyuktā āṣāḍheti deśabhāṣāprasiddhā tasyāmādi mehni /
uddiṣṭadinānāṃ pratyekamādyadina ityapi vāsā pekṣayā vā grahaṇaṃ tena
saptamī trayodaśākhyaṃ dinadvayaṃ vihitaṃ jñeyaṃ / uktaṃ ca
śrīmatkiraṇe //
satpamyāṃ trayodaśyāmathāpi vā pūjāṃ kṛtvā taddeśe
śivamāmaṃtryataddina iti / tathā āṣāḍhaśukalacaturdaśyapi vihitā anyāśāṃ
svapadopāttattvādavyāviddhamityanākulānvitaṃ balakalaśabdena
vṛkṣatvagucyate / tata udbhūtaṃ triguṇamityādi / navabhistaṃtubhireva taṃtuṃ
kṛtvā samagraṃthīti vakṣyamāṇayopapattyā yathā gamamiti
śāstrāṃtaradṛṣṭaṃ vidhānamanati kramya āpādyeti pratipādya pāvanaṃ
paramiti pavitrakākhyāyāmupapattirvihitānanuṣṭhānātpratyavāyātmanaḥ
pāpādyataḥ pāvapatyataḥ pavitraṃ etadeva sphuṭīkaroti vārṣikānmucyate
kṛtyaviplavāt pūraṇādvidheriti / etasmādeva vidhipūraṇāt pavitraka
pratipādanākhyādanuṣṭhitātsato vārṣikāditi / saṃvatsara kṛtāt kriyāviplavān
mucyate / viśuddhiṃ prāpnotītyathaḥ / dviguṇa ityādi haraya iṃdrāścaturdaśa
dviguṇā aṣṭāviṃśatistaṃtūnāṃ kanyasakanyasetate tato dvihāstika
trihāstikādikamato daśadaśavṛddhyā uttamottamaṃ yāvadaṣṭoraṃ śataṃ
taṃtūnāṃ bhavatyeva
p. ६९b) eṣavidhirbhogārthināṃ dvādaśetyādi vā śabdotra punaḥ
śabdasyārthaḥ kanyasādiṣu siddhiṣviti tannimittaṃ dvādaśabhyastaṃ tubhya
ūrdhvaṃ dvādaśānāṃ dvādaśānāṃ vṛddhyā yāvadaṣṭottaraśataṃ
tattvaṃtikā vṛddhirityarthaḥ / yavīya somityādi kanyasānāṃ liṃgānāṃ
mokṣārthibhiḥ kalāsaṃkhyāguravaḥ aṣṭātriṃśataṃ tavaḥ kāryayāḥ
tārāsutārādyā aṣṭātriṃśadevakalāyataḥ madhyānāṃ varṇalakṣitāḥ
paṃcāśataṃ tava ityuktaṃ bhavati varṇānāṃ mātrākṣarāṇāṃ paṃcāśata
eva prasiddheḥ jyeṣṭhānāṃ padasaṃkhyātāḥ ekāśītiriti yāvat graṃthaya
ityādi yāvaṃtastaṃ tava srāvaṃta eva graṃthayaḥ tulyāṃtarā iti yāvat
parimāṇako graṃthistāvatparimāṇaṃ vyavadhānaṃ kṛtvā parograṃthiḥ samā
iti nyūnādhikatva rahitāḥ prāgapyuddiṣṭa samagraṃthītyetena
kāśmīrakākhyayā kuṃkumaṃgairikādyaruṇa iti gairikākhyayā dhatu viśeṣaḥ
ādiśabdādgoracanayāpi / yaduktaṃ
śrīmatkiraṇe //
gorocanā kṛtā sarve graṃthayo dhātunāṃ piveti /
dṛḍhā ityaviślathāḥ tritayamityādi / bhogamokṣāpekṣayā
sṛṣṭisaṃhārakrameṇa mūrdhnī ārcābhāge ātmavidyā śivātmakaṃ
pavitratritayaṃ kartavyaṃ pīṭhikāsaṃsṛṣṭi punaścaturtham sārvadaivatamiti
yaccaturthaṃ pavitrakaṃ tanmūrtyāśraya piṃḍikāśraya devatārthattvena
sārvadaivakaṃ ājānvityādi / pratimāsvājānuparyayaṃtaṃ tripūrvaṃ tadvadeva
ātmavidyā śivātmaka pavitraka tritaya pūrvakaṃ sveṣṭataṃtu yuk ca
yathārucisaṃkhyāttatraṃ tu yuktaṃ caleṣvityādi calaliṃgānāmapi sveṣṭataṃtu
yuktaṃ kartavyamityarthaḥ siddhyaisamagraṃthīti pūrvoktasya dvādaśottaraṃ
vṛddhetyādyasyānuvādaḥ vidyetyādi vidyāpīṭheti pustakādāveva evameva
sarvātmakamiti / sarvavyāpakattvena viveṣṭana paryayaṃtaṃ tathaiva sarvātmakaṃ
yathā rucitaṃ tu yuk tvaśṛṃgāt pṛṣṭhamekaṃ vakṣyamāṇe vṛṣe tathā ca
grīvādhaḥ prabhṛti khurasparśi dvitīyaṃ śivāgnāvityādi sviṣṭa kṛdākhyaṃ
karma iha balihomaḥ tatparyayaṃte homavyāpāre kṛtesatītyasmadguravaḥ anye tu
sveṣṭakṛtprāṃta iti pāṭhe prāte kṛte karmaṇi pratipādyam
p. ७०a) homasamāptāvityarthaḥ kiṃ bhūtaṃ pavitrakaṃ sveṣṭakṛditi
svasyātmana iṣṭamabhilaṣitaṃ karoti yadeva vyācakṣateḥ liṃgavaditi śivāgnā
capi pavitraka catuṣṭayavidhānāyāti deśaḥ tadvidhānamāha trīṇītyādi
liṃgasyādau vibhāgena trīṇyātmavidyā śivātmakāni bhogamokṣāpekṣayā
yena krameṇa pratipāditāni caturthaṃ devatātvena sarvatatvanimittaṃ bhagavataḥ
kālāgni rudrataḥ prabhṛti paramaśiva paryayaṃtamatha vā paramaśivāt kālānala
sṛṣṭiparyayaṃta krameṇa tathaiva vyākhyeyaṃ pratiṣṭhāyāṃ dṛṣṭaṃ
phalamāha / na kālamṛtyurityādināyatreśaḥ savṛṣaḥ sthita iti sarvathā
vṛṣapratiṣṭhā vinā kṛtā liṃga pratiṣṭhā na kāryayetyuktaṃ bhavati /
vṛṣasvarūpamāha / vṛṣodharma ityādi medayati puruṣān
guruphalairduḥkhadāhaśamanairāhlādayatyato bhagavataḥ saṃbaṃdhī dharmo
dhātvarthatopi nirukta dṛśāpi devasyāsau jñānakriyātmako guṇo yasmād
guṇātiśayāt sadidaṃ viddhe tu cetanācetana vargaṃ prāguktaṃ sarvaṃ
dhārayatyādhāraśaktyātmanā tathā dhiṣṭātṛśaktyātmanā ca / uktaṃ ca
śrīmatsvāyaṃbhuve //
dhātulokānimānsarvān prītiṃ ca puruṣāt parāt /
dharmastenocyata iti / itīśārādhanopāya iti yatprāgyāgādhikaraṇoddeśa samaye
yuktaṃ yajanaṃ śreṣṭhametebhyo liṃga eveti tadanenope saṃharati /
yena cānenopāyena sādhyena brahmādayaḥ /
sa prajākṛtaḥ adbhutamāścaryayabhūtaṃ sarvāti śāyitvātparamaiśvaryayaṃ
prāptāḥ anukalpaḥ pravṛtopīti / anukalpo gauṇīkalpanā tayā pravṛttepi puruṣe
rudrapadaprāpte śruteryaduktaṃ prāk tepi rudrāna saṃśayaḥ śilpino gāyanān
bhṛtyānvṛttibhājopi tārayediti / ko nāmavidvānatra śraddhāṃ na kuryayādapi tu
sarva eva kurvaṃti / anyastirohita iti yopyanyomaloparuddhaśreyo dṛk mūlaprāyo
yāvadityarthaḥ / yajanāṃgatvena bhāvo yaḥ śuddhātmaka uktastadarthamāha /
mṛdabhasmagośakṛtpiṃḍetyādi / śūddhāvān mṛtpiṃḍādi nirmitamapi
liṃgasaṃpūjayan pratiṣṭhātmakaṃ phalaṃ prāpnoti sthaṃḍilepi
yajenmaṃtrāniti
p.७०b) tadāśvevābhīpsitaṃ phalaṃ prāpnoti ityarthaḥ /
śastrāvatārasaṃbaṃdhānāha / etatsvayaṃbhurbhagavāṃ nityādinā
jñānāvṛttottatamamiti / jñānaṃ ca vṛttottamaṃ caturamukti prāpti
hetutvāddhṛtamiti vat tadekadeśamiti dvādaśasahasrān sahasreṇetyarthaḥ /
iṣṭārtha siddhayogasamākula iti iṣṭenārthenābhilaṣaṇīyena pratiṣṭhā
śāstrebhyopyatiśayatā siddhānāmuktasvarūpāṇāṃ sthira cetasāṃ viduṣāṃ
vītarāgāṇāṃ jagattṛṇamivekṣatāmityanena teṣāṃ yo yogaḥ samādhi
dhyeyākāreṇa vāsanaṃtmaraṃti / tābhyāmiṣṭārthasiddhayogābhyāṃ
samākulaṃ vyāptam nosmākaṃ śivamastu śreyo bhavatu /

prārabdhāyaratāgurorniyamatastasyaiva noco phalācchaścaccittataḥ samāpti
madhunānītāsamāpātrakāt / soyaṃ caṃdrakalādharasya dayayā sarvatra
sarvātmanāṃ bhaktānāṃ ekadārthabodhvaviṣayairbhūyāt sadāvallabhaḥ //
// iti śrīmahāmaheśvareṇakṛtaṃ bhāvacūḍāmaṇīṃ nāma taṃtraṃ
samāptam // saṃpūrṇaṃ samāptam // śubhamastu // śubhamastu //

Original text: bhāvacūḍāmaṇiḥ (śrīmahāmaheśvareṇa kṛtaḥ) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc